«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»

Кіріспе
Дипломдық жұмыстың тақырыбы, мақсаты, зерттеу әдісі, тілдік материалы, маңыздылығы
1.бөлім
Термин. Терминология. Термин жасаудың принциптері
1.1. Терминдік атаулар мен ұғымдар және терминология ғылымы
1.1.1. Қазақ тіл білімінің терминдері жайында
1.1.2. Қазақ тіл білміндегі терминологиялық сөздіктер жайында
1.2. Қазақ терминологиясын жасаудағы академик Ә.Қайдаров ұсынған принциптер
2.бөлім
Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері
2.1. Тіл біліміндегі терминдер жайында
2.2. Қазақ тіл біліміндегі лингвистикалық статистика ғылымы және ондағы терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін сөздер мен сөз тіркестері
2.3. Лигвостатистикалық терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін сөздер мен сөз тіркестерінің сипаты
2.4. Лингвостатистикалық терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін сөздер мен сөз тіркестерін топтау, жіктеу, саралау
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Қосымша. 1. Әліпбилік сөздік; 2. Қысқаша түсіндірме сөздік
Дипломдық жұмыстың тақырыбы: «Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»
Жұмыстың мақсаты. Қазақ тіл білімінің жаңа бағыттағы салаларының бірі болып есептелетін «Линвистикалық статистика» (Лингвостатистика) пәніне байланысты терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тірестерін жинастыру, топтау, саралау, олардың сипатын баяндау, бұл жайында қорытынды пікір айту.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Дипломдық жұмысты жазуда тіл білміндегі тілді зерттеу әдіс-тәсілдерінен – лингвостатистикалық талдау және лексика-лингвистикалық сипаттама әдістері пайдаланылды.
Тілдік материал. Дипломдық жұмысты орындап шығу мақсатында тілдік материал (шикізат) үшін қазақ тіл білімінде және басқа да тілдерде лингвистикалық статистика бағытында жарық көрген әдебиеттер (зерттеулер, мақалалар, жиілік сөздіктер) алынды. Солардың терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері терілді, зерттелді.
Жұмыстың маңыздылығы. Дипломдық жұмыстың орындалуы – мектепте терминдік ұғымдағы сөздерді оқытуда не жоғары оқу орындарында «Қазіргі қазақ тілі» ғылыми курсының «Лексикология» тарауын өткенде, сондай-ақ осы тақырыпта арнайы курстар жүргізгенде маңызды.
Кіріспе.....................................................................................................1
1-бөлім. Термин. Терминология. Термин жасаудың принциптері
1.1.Терминдік атаулар мен ұғымдар және терминология ғылымы................3-4
1.1.1.Қазақ тіл білімінің терминдері жайында.....................................................5
1.1.2. Қазақ тіл білміндегі терминологиялық сөздіктер жайында....................6
1.2. Қазақ терминологиясын жасаудағы академик
Ә.Қайдаров ұсынған принциптер....................................................................7-12
2-бөлім
Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері
2.1. Тіл біліміндегі терминдер жайында.......................................................13-16
2.2. Қазақ тіл біліміндегі лингвистикалық статистика ғылымы
және ондағы терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін
сөздер мен сөз тіркестері................................................................................17-19
2.3. Лигвостатистикалық терминдік атаулар мен ұғымдарды
білдіретін сөздер мен сөз тіркестерінің сипаты............................................20-21
2.4. Лингвостатистикалық терминдік атаулар мен ұғымдарды
білдіретін сөздер мен сөз тіркестерін топтау, жіктеу, саралау...................22-37
Қорытынды...................................................................................................38-39
Пайдаланған әдебиеттер тізімі......................................................................40-42
Қосымша. 1. Әліпбилік сөздік; 2. Қысқаша түсіндірме сөздік.................43-54
        
        Жоспар
Кіріспе
Дипломдық жұмыстың тақырыбы, мақсаты, зерттеу әдісі, тілдік ... ... ... ... ... ... атаулар мен ұғымдар және терминология ғылымы
1. Қазақ тіл білімінің терминдері жайында
2. Қазақ тіл білміндегі терминологиялық сөздіктер ... ... ... ... ... Ә.Қайдаров ұсынған принциптер
2-бөлім
Қазақ тіліндегі ... ... мен ... ... ... мен сөз ... Тіл біліміндегі терминдер жайында
2. Қазақ тіл біліміндегі лингвистикалық статистика ғылымы және ондағы
терминдік атаулар мен ұғымдарды ... ... мен сөз ... ... ... ... мен ... білдіретін сөздер
мен сөз тіркестерінің сипаты
4. Лингвостатистикалық терминдік ... мен ... ... ... сөз ... топтау, жіктеу, саралау
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Қосымша. 1. Әліпбилік сөздік; 2. ... ... ... жұмыстың тақырыбы: «Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен
ұғымдарды ... ... ... мен сөз ... ... Қазақ тіл білімінің жаңа бағыттағы салаларының бірі
болып есептелетін ... ... ... ... терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық
сөздер мен сөз ... ... ... ... олардың сипатын
баяндау, бұл жайында қорытынды пікір айту.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Дипломдық жұмысты жазуда тіл білміндегі
тілді зерттеу ...... ... және ... ... әдістері пайдаланылды.
Тілдік материал. Дипломдық жұмысты орындап шығу мақсатында тілдік
материал ... үшін ... тіл ... және ... да ... ... бағытында жарық көрген әдебиеттер (зерттеулер,
мақалалар, ... ... ... ... терминдік атаулар ... ... ... сөздер мен сөз тіркестері терілді,
зерттелді.
Жұмыстың маңыздылығы. Дипломдық жұмыстың орындалуы – ... ... ... ... не жоғары оқу орындарында «Қазіргі
қазақ тілі» ғылыми курсының «Лексикология» ... ... ... осы
тақырыпта арнайы курстар жүргізгенде маңызды.
1-бөлім
Термин. Терминология. Термин жасаудың принциптері
1. Терминдік атаулар мен ұғымдар және терминология ... ... ... terminus. Қазақша мағынасы –бірдеменің шегі,
шекара, шекаралық белгі. Терминдер – тілде ғылым мен техникада, ... ... ... ... бір ... дәл білдіретін арнаулы сөздер, яғни,
терминдер – белгілі бір тілдегі ғылым мен ... ... ... ал олар ... ... теринология деп аталады.
Терминдердің тіл лексикасындағы басқа сөздер ... ... ол көп ... емес, бір-ақ нақты мағыналы болып келеді.
Егер термин деп аталған ... әр ... ... ... ... болса,
онда ол термин болмағаны. Сондай-ақ, терминдерде эмоционалды бояу,
экспрессивті-стилистикалық ... ... бұл ... ... ... терминдердің бәрі де тек дара
мағынада қолданылады, көп мағына білдіретін термин жоқ деп ... ... ... ... терминдер көп мағыналы да болып ... Ол ... ... Егер белгілі бір термин көп мағыналы ... ... қате ... тууы да ... ... да екі ... тудырмау үшін
әр уақытта да терминдердің дара мағыналы болуы ... ... ... сөздердің мынадай сипаттары болады:
1. Терминдер көбінесе дара ұғымды, бір мағыналы ... ... ... өз ... ... ... мән ... Терминдердің мағынасы жылжымалы, өзгермелі емес, әрқашан тұрақты
болады да, ғылым мен ... бір ... ... ... ... ... мен ... терминдердің мәні күшті. Мәселен, белгілі бір
ғылым мен техниканың бір саласын ... үшін сол ... тән ... ... мәні мен ... ұғымын жете түсіну қажет. Өйткені ол
салаға тән терминологияны жете ... ... ол ... ... ... ... біздің дипломдық жұмысымызда қаралатын жай – тіл ... бір ... ... ... қатысты атаулар мен ұғымдардың
терминдік сипаты жайында.
Сондай-ақ, термин сөздердің ішінде тек бір саладағы терминологияға
қатысты терминдер де әр ... ... ... қатысты терминдер де
кездеседі. Мысалы, метатеза, флекция, аффикс, префикс, идиома ... тек тіл ...... ғана ... Ал
морфология, операция, ассимиляция деген терминдер әр ... ... ... ... тіл ... терминдері жайында
Белгілі бір тілідң (мысалы, қазақ тіл білімі) өзіне ғана ... мен ... ... ... ... сөз ... үндестік
заңы, зат есім, сөз тіркесі, сөйлем мүшесі, құрмалас сөйлем, оңашалаған
айқындауыш т.б. - ... тіл ... ... тіл ... ... бүгінде біршама қалыптасып,
орныққан. Оның қалыптасу тарихы, даму жолы да бар ... ... ... қалыптасу тарихы, қазіргі жайы және
міндеттері. –Қазақ терминологиясының мәселелері. Алматы, 1986).
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... тер төкті. Олардың қатарында: А.Байтұрсынұлы,
Қ.Жұбанов, Н.Сауранбаев, М.Балақаев, І.Кеңесбаев, Ә.Қайдаров, Ө.Айтбаев,
Ә.Әдірахманов, Ғ.Мұсабаев, ... т.б. ... ... болады.
1.1.2.Қазақ тіл біліміндегі терминологиялық сөздіктер жайында
Терминдер – белгілі бір тілдегі ғылым мен білім, техника салаларындағы
арнаулы атаулар дейтін болсақ, олардың ... бір ізге ... бір ... ... берілуі – терминологиялық сөздікті жасайды.
Қазіріг кезге дейін ... тіл ... ... жуық ... ... жарық көрген. Бұған лингвистика, ... ... ... ... ісі ... ... физика, астрономия, геология, юриспруденция, педагогика,
психлогия, медицина, іс ... ... ... ... және ... ... ... және топырақтану, темір жол
қатынасы, биология, химия, археология, ... мен ... ЭВМ ... ... мал дәрігерлік, әлеуметтік-экономикалық, анатомиялық,
өсімдіктер физиологиясы мен биохимиясы. Қоғамдық-саяси терминдер ... ... ... 1966 ж. ... ... ... «Тіл ... терминдерінің орысша-қазақша сөздігін»,
А.Салқынбай мен ... ... (1998) ... түсіндірме
сөздігін» т.б. жатқызуға болады.
Әр тілдің өзінің терминологиялық сөздіктерін жасауға өз ... ... ... ... қатыстырылады. Алайда, жарық көріп жатқан ірілі-ұсақты
терминологиялық сөздіктерде ана тілінің ... тән ... ... ... ... келе ... деп үзілді-кесілді айтуға болмайды. Оны
академик Ә.қайдаровтың ... ... ... ... (1993) ... ... болады.
1.2.Қазақ терминологиясын жасаудағы академик Ә.Қайдаров ұсынған
принциптер
Академик Ә.Қайдаров өзінің «Қазақ ... ... ... ... ... ... ел, ... мемлекет болған Қазақстан
Республикасы бүгінде өзінің жұлдызды сағатын ... ... ... ... ... ... қара ... жеткілікті қауырт та қарбалас
тіршіліктің қалың ортасында тағы да тіл ... тұр. ... ... ... ... күні ... ... мәні жоқ. Сондықтан
да егемендік алып, еңсесін көтере ... ... ең ... ... де, ... асыл дүниесі де ана тілі болмақшы.
Мемлекеттік мәртебеге ие болып оотырған қаақ тілінің де төрт құбыласы
тең емес екені ... Ең ... оның ... ... үш ... ... жазу ... (ұрпақ арасын жалғастырар алытн көпір)
2) ономастикасы (жер бетіндегі ескерткіші)
3) терминологиясы (оның баю, ... ... ... емес ... ... - дей ... бұл мәселені сөз етудің себептеріне
тоқталып, ... ... ... ... ие, ... айқындалған, тілімзде бір
шама қалыптасқан делініп жүрген терминология ... ... ... үш ... ... ... ... -әрбір өркениетті ел ғылыми-техникалық прогрестің
айнасы іспетті терминологияның тап-тйнақтай ... ... ... мән
беріп, заман талабына сай ... оның ... ... байқап, ширатып-шынықтырып отыруға тиіс, біз де енді сондай ... ... ... ... ... ... тіл – ... тілдің негізі
болса, терминология мен ғылым тілі – оның жөн ауасы, бүкіл ... ... ... сергек сезініп, дәл сол ыңғайда өзгеріп
оотыруға бейімді құбылыс, сондықтан да мемлекеттік ... ... ... мен ... ... ... ... тұрақтылығымен
және қолданыс аясының кеңдігімен өлшенеді.
Үшінші себеп: - қазақ тілі ... әр ... ... бүгінде дағдарысқа ұшырап отыр, оның ғылыми принциптері ... ... ... алда ... отырудың рнына артта қалып, термин
практикасы аяқ аяты болып бара жатыр.
Осының нәтижесінде ... өз ... ... ... немесе оны
ауыстыру, алмастыру тәрізді бейберекет «буқаралық» ... ... ... ... оны ең ... ... терминология комиссисының
(Мемтерминкомның) өз міндетін жөнді атқара алмай отырғанына деп білген жөн.
Міне, осы ... ... ... ... ... тура келеді. Оның бүгінгі мүмкін халін біле отыра, көре отыра зиялы
қауымның бұл мәселедей сырт қалуы мүмкін.
Ал оны ... ... ғана ... ... бір топ
адамынң анда-санда бір басып қосып ат ... ... ... деу - ... ... ... Терминологияпроблемасын
тығырықтан шығарудың бір жолы – оның бүгінгі жаңа гүрдісінен ... ... ала ... оған ... ... ... ... айту. Бойкүйездікке салынып, барлық жаңалықтан безіне ... ... ... екен деп кез келген жасампаздыққа жармаса берудің
де қажеті жоқ. Ең ... осы ... екі ... қос ... тең ... қазақ терминологиясының бүгінгі жүдеу ахуалы мен жүз беріп оотырған
жаңа үрдісіне сындарлы ... ... жөн. ... ... ... ... Сөйтіп, мәселені бір жағына шығарайық. Рас, біреулер
бүгінгі термин саласындағы «бейберекет» тіршілікке наразылық ... ... енді ... оны тіл дамуының заңдылығы деп ... ... де, «жел ... шөп басы қимылдамайды» ... ... ... бекер емес. Себепсіз салдар болмайды. Егер реминология
«шаруашылығымыз» тіл табиғатына, заман ... сай ... ... ... қисыны кетіп, көрінгенге көз түрткі болмаған болар еді. Ол 70
жылдан кейін тығырыққа ... ... ... біз ... бірі ... ... өз көзқарасымызды білдіріп, пікірімізді ортаға салуды жөн көрдік»,-
дей келе, ғалым ағамыз бұдан әрі қазақ терминологиясын ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Олар
мыналар:
1-принцип: Егеменді ел, тәуелсіз ... ... ... бірі ... тіл десек, оның негізгі тіректерінің бірі
терминологияны жан-жақты дамытуға, реттеуге, қалыптастыруға, кеңінен
қолдануға сол ... өзі ... ... ... ... тілі ... жақсы дәстүрлерін жалғастыра,
өскелең өмірдің биік талап-талғамына сай жүз беріп ... ... тіл үшін ... де ... ... саналы түрде пайдалану. Демек,
тілде бой көрсете бастаған бұл үрдіспен (тенденциямен) санасу – ... ... ... ... ... даму ... мойындау
деген сөз.
3-принцип: Салалық терминдер мен атауларды жаңадан жасауда, өзгертуде,
ауыстыруда ең алдымен қазақ тілінің төл және ... ... ... байлығын сарқа пайдалану. Бұл – термин ... ... ... ... де ... принцип. Бірақ терминология мәселесінің бүгінде
күн ... ... ... ... ... отырған да осы негізгі
принциптің іс ... ... ... келуі.
4-принцип (қазақ терминологиясы үшін жаңа ... ... ... кейін туысқан түркі тілдерінің (әсіресе терминология
дәстүріне бай ... ... озық ... ... өрнек-
үлгілерінен,оңтайлы да үйлесімді сөз жасау модельдерінен мүмкіндігіне
қарай пайдалану.
5-принцип (бұрынғы принциптің ... ... ... ... ... бірақ дәл баламасы жоқ, аударуға келе ... ... мен ... ... ... өз ерекшеліктеріне икемдеп қабылдау.
6-принцип: Орыс тілінен ... ... ... ... ...
атауларды мүмкін болғанынша қазақша ... ... ... ... сол ... ... қазақ тілінің фоно-
морфологиялық ерекшеліктеріне үйлестіре қабылдау.
7-принцип (қысқартылған терминдер мен ... ... ... ... мен атауларды қазақ тілінің өөз ... ... мен ... бойынша (сөз араластырып та кеңестік-интернационалдық
термин-атаулардың үлгісімен қысқартып қолданылуды заңдастыру.
8-принцип: Күн санап толассыз туындап жатқан ... ... дәл ... ... де, ... жаңадан жасауда да жалпы
терминдерге тән талаптарды сақтай отырып, дәстүр мен шарттылық заңдылығын
мойындау.
9-принцип: Тілімізге қабылданатын ... мен ... ... ... ... ... топтастырып, салыстыра отырып, лексикалық
байлығымызды салалықжүйе бойынша жіктеп, саралап пайдалану.
10-принцип: Тіліміздегі Ұлттық және интернационалдық термин-атаулардың
сандық және ... ара ... ... ... ... ... Бұл ... «стратегиялық» мәні бар. Ол ана тіліміздің
тазалығын сақтауға қажет.
11-принцип: терминдер мен ... ... тіл ... ... ... ... Бұл әдетте, алфавит пен емле қағидаларын өзгертуге
байланысты қаралатын күрделі мәселе, бірақ қандай болған жағдайда да ... ... ... дайындай, бейімдей беру қажеттігін ескерген жөн.
Академик Ә.Қайдаровтың қазақ тілінің терминологиясына бұл ... бұл ... ... ... ... Ол енді ... ... бұдан кейінгі жерде жүргізетін ... ... ... ... ... қорғауға, оны қажетсінуді артыра отырып,
қолданыс аясын кеңейтуде, табиғи қалпын сақтай отырып, дамытуға бағышталған
Тіл заңы мен ... ... ... ... ... Сондықтан
ғалымның қалың көпшілік қауымға, ғылым әлеміне ұсынып ... ... ... ... қазақ терминологиясын мазмұнды да сапалы жасауда
бағыт-бағдар болдаы деп ... ... ... ... мен ұғымдарды білдіретін
лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері
2.1. Тілі біліміндегі терминдер жайында
Ғылымда тіл біліміне қатысты терминдерді лингвистикалық ... ... ол – тіл ... ... ... ... мен өзіне ғана
тән нысандарды білдіру үшін жұсалатын сөздер мен сөз ... ... ... ...... кейінгі екінші қатардағы тіл
басқаша айтқанда метатілдің құрамдас бір бөлігі.
Тіл білімі терминдері және кез ... ... да ... ...... ... ... ғана емес, сонымен бірге
белгілі бір ғылыми көзқарасты, дүниетанымды білдіретін ұғымдар жүйесі.
Жалпы, терминология ғылымынң ... ... ... деңгейіне
көтерілген тұсында пайда болды.
Терминдерді басқа лексикалық қабаттардан айырып тану оның нақты ғылыми
анықтамалық сипатына байланысты.
Тіл білімі ... ... ... бір ... және ... ... ... жатады.Терминдерге қойылатын негізіг талаптарды біз
жоғарыда айтқанбыз. Сондықтан термин реттеу проблемасы үнемі күн тәртібінен
түспейді. Зерттеушілердің бір тобы ... ... тән ... ... жайын қадағалап, тілді таза сақтауды қуаттаса, екінші бір тобы жаңа
терминологияны ... ... ... ... еш ... ... ... тәртібін ұсынады:
1.Лингвистикалық сөз қолданыстың қазіргі күйін зерттеу;
2.Терминологяны іріктеп, оларды лингвистикалық терминдер сөздігінде
беру;
3.Екі және көп тілід ... ... ... ... ... Мұндай іріктеу, салыстыру барысында термин ... ... ... ... табиғатын барынша дәл бере алалтын сөздер мен ... ... білу ... аталған мәселеде қазақ тіл білімінде алғашқы тәжірибе бар. Бірақ
бұл бастамас ғана.
Қысқасы, кез келегн терминологиялық ... ... оның ... ... саралануына байланысты. Осы талапқа жауап бере алатын
терминологиялық жүйе өзін дүниеге келтірген ... ... да ... ... мүмкін.
Қазақ тіл біліміндегі лигвостатистикалық терминдік атаулар мен
ұғымдарды білдіретін ... мен сөз ... ... құрамдық
сипаты да әрқалай: бұлардың ішінде дара сөді де, ... ... ... таза қазақ тілінің тілідк материалдары негізінде жасалғандары да,
қазақша баламасы болмай, аударуға ... орыс тілі не орыс тілі ... ... интернационалдық тұлғалысы да бар; сондай-ақ көп жұрт танып
әдеби тілде қолданыс тауып ... де, енді ... ... да ... болып отырған лингвостатистикалық терминдік атаулардың ішінде,
сондай-ақ, тіл білімінің өзінде қазірге дейін ... ... ... ... тууы ... ... жаңа мазмұнда
қолданылатын – сөзформа, сөзқолданыс ... ... ... да бар. ... ... қазіргі уақыттарға дейін дәстүрлік ... сөз ... ... де, тек ... ... ғана сөз ... ... оқулықтарда қолдынла бастады.
Бұл терминді түсіндіруде де, мәнін ашып беру де әр түрлі ... Бұл ... біз ... ... туралы айтқан пікіріне
толығынан қосыламыз. Ол өзінің жекелеген зерттеуінде орыс ... ... ... ... ... тіліндегі аудармаларын
(«сөздің формасы», «сөз форма») бір-бірінен ажырата тану үшін ... ... ... ( ... ... ... қос ... қойылатын сызықша (-) таңбасын қойып, қос сөз етіп ... ... ... ... «сөз ... ... дербес немесе көмекші
мағыналы сөздің түбір ... мен оған ... ... ... сан алуан көріністері. Яғни, түбір сөздің (негізгі форманың)
өзі де, оған сөз түрлендіруші грамматикалық форманттардың үстелуінен ... ... да сол ... әр түрлі формалары блып саналады.
Лингвостатистикадағы «сөз қолданыс» термині тіл біліміндегі бастапқы
жағдайдағыдай-ақ – сөздердің тілімздегі ... ... ... ... ... ... ... емес, керісінше, белгілі бір тілдің
мәтіндегі сөздің не сөз форманың қайталанып та, не ... ... ... ... ... Бұл ... ... сөз
формаларының жиынтық сипаты – олардың қолданылу ... ... ... ... ... ... «Текст единицалары және ... ... ... ... ... деп ... негізгі формасы мен туынды формасының және ... мен ... ... ... ... маркаларының,
белгілерінің т.б. тексте қайталанбай да, ... та ... ... деп ... ... ... қайталанбай да, қайталанып та
қолданылуының жиынтық сипаты «сөз қолданыс» деп ... ... ... Өйткені жиілік сөздіктерде сандық көрсеткіштер қай кезде де
көрсетіліп отырады емес пе? Ал жиілік сөздіктерде еш ... ... ... ... лингвостатистикадан тыс қалады да ... ... не сөз ... әр түрлі жағдайдағы қолданылуы
деген ұғымда жұмсалынады.
2.2. Қазақ тіл біліміндегі лингвистикалық статистика ғылымы және ондағы
терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін сөздер мен сөз ... ... ... ... ... немесе оның нәтижесінде ... ... ... ... жаңа ғылым тармақтарының
(бағыттарның, салаларының) ... ... ... алып барары сөзсіз.Ал
әлемдегі қай тілде болмасын оның сөздік қры оны ... ... не ... ... ... ... ... кәсіптік, кәсіптік-
ғылыми т.б. жаңалықтарына байланысты онда туып, пайда болып отырған жаңа
атаулар мен ... ... ... ... ... ... ... мен техника жетістіктеріне байланысты туып,
пайда болған, қолданысқа ене ... жаңа ... ... ... да әр ... екендігі белгілі.Айталық, заң, экономика,
тарих, әдебиет, тіл ... ... ... ... ... ... әлемінде қоғамдық ғылымдар
қатарындағы тіл ғылымының да зерттеу нысандары өсті, дамыды. Онда әдеби
тіліміздің ... даум ... мен баю ... ... ... ... тіл білімінің негізгі мәселелерін қарастыруда қолданылатын әдіс-
тәсілдер де толықты, жетілді.
Мәселен, сондай тіл мәселелерін зертеуде қолданылатын дәл, нақты әдіс-
тәсілдердің бірі – ... ... әдіс ... ... ... ... ... теориясы мен информация теориясы
әдістері қолданылды. Осы ... ... ... ... сүйеніп, тілдің сандық өрсеткішіне саплы талдау жасау
негізінде тіл мәселелерін шешетін тіл ... бір ...... ... пайда болды. Ол - әдіс-тәсілдер жиынтығы ... ... ... ... ... әдіс-тәсілі бар ғылыми пән
болып қалыптасты.
Лингвистикалық статистика- өзінің алдына белгілі бір тілдің дыбыстық,
лексикалық жүйесін, граматикалық ... оның ... ... статистикалық деректер негізінде статистикалық талдау жолымен
анықтады мақсат етіп қояды. ... ...... ... ... ... функциялық сипатын анықтау арқылы
гипотезалық болжамдар белгілейді және шешеді.
Лингвистикалық статистиканы ... ... ... деп те ... ... қарағанда бұл терминдердің бір-
біріне жақын, тең ұғымда ... ... ... біз
лингвистикалық статистика деген нұсқасын дұрыс деп табамыз. Себебі, мұнда
статистикалық деректер, ... ... ... тіл ... ... шет ... ... алынып, кейінгі уақыттарда біздің елімзде
ереше өркендеп, дами бастаған тіл ... бұл ... ... ... тіл
білімінің барлық тарауларында – лексика мен лексикографияда, фонетика ... ... көне ... ... ... хатқа түсіруде оның
тілін зерттеуде де қолданылып отыр.
Лингвистикалық статистика ғылымының қазақ тіл білімінде ... ... ... дейін бұл салаға ... ... ... ... ... ... көрді. Оларда лингвистикалық
статистика саласына ... жаңа ... мен ... білдіретін
терминдік сөздер мен сөз тіркестері туып, қолданыла бастады. Көбі ... ... ... да. ... ... статистика,
лингвостатистика, статистикалық лингвистика, ... тіл ... ... ... лингвостатист,
жиілік сөздік, алфавитті-жиілік ... ... ... ... ... көлемі, статолингвистикалық әдіс т.б.
Лингвистикалық терминдік атаулар мен ұғымдарды ... ... мен сөз ... тіл ... ... лексика тобына жатады. Ал
арнаулы лексика дегеніміз қоғамдағы өзара ыңғайлас әр ... ... ... ... ... ... ... сөздер мен сөз қолданыстары (сөйлемшелер, сөз тіркестері).
Мұның ... ол ... ... ... ... ... ... ғылым, техника, өндіріс т.б. саласындағы арнаулы ұғымдар мен ... дәл ... үшін ... сөздер мен сөз ... ... ... ... мен ... дамуымен тығыз
байланысты болады дейтін ... ... ... де тіл
білімінің дамуымен, оның математика, кибернетика сияқты ғылымдармен
жақындасуынан, ... ... ... ... ... ... ... пәнінің туып қалыптасуына
байланысты дүниеге келіп отыр.
3. Лингвостатистикалық терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін сөздер
мен сөз тіркестерінің ... ... ... ... біразы
бүгінде тұрмыста (ғылымда) қолданыс тауып та жүр: ... ... ... ... сөздік, кері алфавитті-жиілік сөздік, лингвистикалық
статистика, лингвостатистика, ... ... сөз ... бұл ... ... сөздер мен сөз тіркестерінің ішінде
бүгінгі қазақ тіл білімінде қолданыс ... ... ... ... ... кері алфавитті-жиілік сөздік, линвистикалық
статистика, лингвостатистика, тіл статистикасы, ... ... да, ... ... қор, ... ... ... сапалық сипаттама, статистикалық өзарар салмақ, статистикалық-
ықтималдық әдістер деген сияқты енді ғана қолданыс ... ... ... ... да ... ... тіл ... бұл саласында қолданылып жүрген ... ... ... мен сөз тіркестерінің көлемі де біршама. Нақтылап
айтқанда, қазірге дейін біз жиыстырған тілдік материалдар бойынша – ... ... мен ... да, ... қолданылу дәрежесі де әр түрлі.
Сондықтан да ... ... ... бар ғылымсаласы ретінде
лигвостатистикалық терминдер мен ... ... ... мен ... жиыстырып, оның құрылымы мен құрамына, тіліміздегі қолданылу
сипатына жан-жақты ... ... ... сөз ... уақыт жеткен де
сияқты. Ол бүгінгі күннің осы салада ... ... ... ... тіл ... лингвостатистикалық терминдер жайын, біздіңше,
мына төмендегідей мәселелер мазмұнында сөз ... ... ... ... ... ... ... яғни, терминдік ұғымдағы
атаулар мен сөз тіркестерін жинастыру; олардың ... ... ... ... сипатын талдап сөз ету. Бұл:
- жасалынуы принциптеріне қарай;
- морфологиялық құрамына қарай;
- тіркесті құрылымына қарай;
- ... ... ... ... ... ... ... терминдердің қазақша, орысша-қазақша
аударма сөздігін жасау.
4. Лингвостатистикалық терминдердің ... ... ... ... ... ... мен ... білдіретін сөздер
мен сөз тіркестерін топтау, жіктеу, саралау
Қазақ тіліндегі терминдік мәндегі сөздерді саралап, жіктеп көрсек,
оларды қолданудың аясы ... ... ... көптген терминдер белгілі
бір тілдегі ғылым мен ... ... ... пен кәсіптің бір саласына
ғана меншіктеліп тар ... өмір ... Ал ... терминдер жалғыз бір
тілдің аясында шектелмей, көптеген тілдерге ортақ кең шеңберде ... ... ... деп аталынады. Себебі бұлардың ... ... ... ... жоқ, ... ... техника т.б.
салаларында қолданылады. Сондай-ақ бұлардың ... жиі ... тек ... (бізде тіл білімінің лингвистикалық
статистика саласы) дәрежеде ... ... ... дәрежеге
көтерілген. Мысалы: лингвистика, статитика, математика, кибернетика,
компьютер, грамматика, лексика, фонетика, ... ... ... тіл білмінің лингвистикалық статистика саласы бойынша
қазірге дейін біз жинастырған ... ... ... мен сөз
тіркестерінің саны 168 болды. Бұлардың сипаты жасалыну принциптеріне қарай
, морфологиялық ... ... ... қолдану сипатына қарай,
грамматикалық ... ... ... ... ... әр
түрлі. Мәселен, жиналған атаулардың ішінде тек жеке сөзден тұратын термин
сөз екеу-ақ ... ... ... ... ... да болса, көпшілікке
ортақ – жалпыхалықтық интернационалдық терминдер.
Қазақ тілі лексикасының үлкен бір саласы ... ... ... ... бір ... (арнасы – тіл білмі терминдері).
Ғылыми зерттеулердің дәстүріне сүйенсек, кейінгі кезде туған қазақ тіл
білімі терминдерін тіл ... екі ... ... ... ... тілі негізінде жасалған терминдер.
2.Интернационалдық (жалпыхалықтық) тұлғадағы термин ... ... ... осы ... ... ... ... статистика термин сөздері мен сөз ... екі ... ... ... статистикасы
|қ/с |Терминдік топ түрлері ... ... ... тілі ... ... |38 ... ... ... ... |131 |
| ... ... |37 |
| ... ... |94 |
| ... |169 ... Қазақ тілі негізінде жасалынған терминдік атаулар
Қазақ тілінде жасалған терминдік тауларды өз ішінде ... ... ... ... бір сөзді (не бір компонентті), екі сөзді
(не екі компонентті), үш сөзді, төрт ... бес ... және алты ... алты ... ... деп, ... болады (қараңыз: 2-кесте).
2-кесте
Қазақ тілі негізінде жасалған лингвостатистика терминдік атауларының
лексикалық құрамына қарай жіктеліну статистикасы
|қ/с ... ... ... ... ... |Бір компоненттік (сыңарлы) |2 ... |Екі ... ... |11 ... |Үш ... (сыңарлы) |9 ... ... ... ... |8 ... |Бес ... ... |5 ... ... ... ... |3 |
| ... |37 ... ... ... атау ... тек ... және
«сөзқолданыс» сөздері. Мұның өзі де бірі таза ... ұғым ... ... ... ... күрделі туынды сөз.
Екі компоненті – 11 сөз:
1. ... ... ... ... ... ... ... жиіліг
5. мәтін көлемі
6. салыстырма жиілік
7. сандық әдіс
8. сандық заңдылық
9. сандық ... ... ... ... ... ... -9 сөз:
1. әліппелі-жиілікті жөнсілтегіш сөздік
2. буындардың жиілік сөздігі
3. кері әліппелі-жиілік сөздік
4. кері әліппелі сөздік
5. ... ... ... мәтінде қолданылу жиілігі
7. мәтіндегі үлестірімдік заңдары
8. сөздердің қолданылу жиілігі
9. сөздердің сандық сипаттамасы
Төрт ... – 8 ... ... ... ... сөздігі
2. қолданылу жиілігі жоғары сөз (дер)
3. қолданылу жиілігі сирек сөз (дер)
4. сөз табының қолданым ... сөз ... ... ... сөз ... ... ... сөз таптарының сандық көрсеткіштері
8. түбір сөздердің жиілік сөздігі
Бес компонентті - 5 сөз:
1. жазушы шығармалары тілінің жиілік сөздігі
2. жиі қолдынлағн ... ... ... сөз ... ... ... көріністері
4. сөз таптарының мәтіндердегі үлестірімдік көріністері
5. сөз таптарының ... ... ... ... – 3 ... Сөз таптарының мәтіндердегі көріну, қолданылу сипаты
2. сөз таптарының түбір сөздердегі қолданылу ... сөз ... ... сөздердегі сандық мөлшері
2.4.2. интернационалдық негізде жасалынған терминдік атаулар
Лингвостатистикадағы интернационалдық негізде жасалынған терминдік
сөздер мен сөз ... біз ... ... ... ... және 2) аралас құрамды деп шартты түрде екі ... ... ... ... терминдерді: - бір компонентті және екі
компонентті лингвостатистикалық терминдер деп бөлдік.
Бір компонентті екі сөз бар: кибернетика және ... Бұл ... ... жиі ... нәтижесінде тек кәсіби-терминдік дәрежеде қалып қоймай
жалпыхалықтық деңгейге көтерілген терминдер.
Лингвостатистика ғылымына қатысты таза құрамды екі ... саны – 35. ... өзін екі ... ... ... ... біріккен сөздер:
лингвостатист
лингвостатистика
матлингвистика
статолексика
статолексикография
статолингвистика
статоматериал
статоморфология
статосинтаксис, - және
2) Екі компоненттен тіркесу арқылы жасалынған терминдер:
аффикстер ... ... ... лингвистика
компьютерлік лингвистика
коррелляциялық анализ
лексикалық статистика
лингвистикалық статистика
лингвостатистикалық материал
лингвостатистикалық модель
математикалық лингвистика
математикалық статистика
морфемалар статистикасы
статистикалық анализ
статистикалық лексика
статистикалық лексикография
статистикалық модель
статистикалық морфология
статистикалық ... ... ... ... ... ... ... қарап отырғанда байқалатын бір жай – бұл атаулар
лингвист, лингвистика, статист, статистика, аффикс, квантитативкоррелляция,
лексика, ... ... ... морфема, математика,
инженер, компьютер, анализ, машина, ... ... ... ... ... не ... не ... құралуларынан жасалынған.
Бәрінің де тілдік қолданыстағы жалпыхалқтық терминдік атаулар ... ... ... жасалынған атаулар
Аралас негізде жасалынған ... ... ... ... екі ... ... үш ... төрт негізді
т.т. бөліп қарастырдық.
1. Аралас ... ... екі ... ...... Қос сөз ... ... 6 сөз.
Сөз-форма
Статистика-информациялық талдау
Статистика-ықтималдық әдіс (тер)
Статистика-ықтималдық модельдеу (үлгі)
Статистика-ықтималдық үлгі (модель)
Тексті автоматтандыру
Ә)тіркесті тұлғада жасалынған 22 сөз:
Автоматты талдау
Есімдіктер статистикасы
Етістіктер статистикасы
Кибернетикалық әдіс
Корелляциялық ... ... ... ... қор
Машиналық өңдеу
Машыналық сөздік
Машыналық талдау
Сөз статистикасы
Статистикалық әдіс
Статистикалық көрсеткіш
Стаистикалық сипат
Статистикалық сипаттама
Тілді автоматтандыру
Тіл статистикасы
Үстеулер статистикасы
2. ... ... ... үш ... ... – 31 сөз
А) алғашқы копоненті біріккен сөз негізде жасалынған – 8 ... ... ... сипат
Лингвостатистикалық сипаттама
Сөзқолданыстар статистикасы
Сөзформалар статистикасы
Статолингвстикалық әдіс
Статолингвистикалық сипаттама
Ә) тіркесті тұлғада жасалынған – 23 сөз
Автоматтандырылған картотекалық қор
Аффикстердің жиілік сөздігі
Графемалардың жиілік сөздігі
Еліктеу ... ... ... статистикасы
Кавнтитативті лингвистикалық зерттеу
Қазақ текстерінің статистикасы
Математикалық статистика әдісі
Математикалық тіл білімі
Машиналық өңдеу әдісі
Модаль сөздер статистикасы
Морфемалардың жиілік ... ... ... белгілер корреляциясы
Реттік корреляция коэфиценті
Сан есімдер статистикасы
Сөз таптарының статистикасы
Статистикалық орын тәртібі
Сын есімдер статистикасы
Тексті автоматты өңдеу
Түбір сөздер ... ... ... ... ... ... ... жасалынған төрт компонентті атаулар – 16
А) бірінші компоненті қос өз ... ... – 2 ... ... сөздігі
Сөз-формалардың статистикалық сипаты
Ә)тіркесті тұлғада жасалынған – 13 сөз:
Алынған жанрдағытекст жиынтығы
Графема тіркестерінің жиілік сөздігі
Қазақ тілінің машиналық қоры
Лингвистикалық тұлғалардың сандық сипаттамалары
Салыстырмалы ... ... ... ... ... жиілігі
Сөз таптарының қолданылу статистикасы
Сөз таптарының лингвостатистикалық сипаттамсы
Сөз таптарының статистикалық сипаттамсы
Сөз таптарының статистикалық сипаты
Сөз таптарының статистикалық көрінісі
Статистикалық өзара ара салмақ
Түбір ... ... ... ... ... ... сөз негізде жасалынған – 1 сөз:
Сөзқолданыстардың статистикалық сипаты
4. Аралас ... ... бес ... ...... үшінші клмпоненті біріккен сөз негізінде жасалынған – 2 сөз:
Сөз таптарының лингвостатистикалық сипаты
Сөз таптарының ... ... ... ... қос сөз ... жасалынған – 1 сөз:
Сөз таптарының сөз-формалардағы статистикасы
Б) тіркесті тұлғада жасалынған – 2 ... ... ... ... ... ... түбір сөздердегі статистикасы
5. Аралас негізде жасалынған алты компонентті атаулар – ... ... ... ... сөз ... жасалынған – 2 сөз:
Сөз таптарының лингвостатистикалық тұрғыдан зерттелінуі
Сөз таптарының сөзқолданыстардағы ... ... ... ... қос сөз негізінде жасалынған – 3 сөз:
Сөз таптарының ... ... ... таптарының сөз-формалардағы сандық мөлшері
Сөз таптарының сөз-формалардағы статистикалық сипаты
Б) тіркесті тұлғада жасалынған – 3 сөз:
Сөз таптарының статистикалық өзара ара ... ... ... ... орын ... тапатрының түбір сөздердегі статистикалық сипаты
6. Аралас негізде жасалынған жеті ... ...... тіркесті тұлғада жасалынған – 2 сөз:
Қазақ текстеріндегі сөз ... ... ара ... ... ... ... ... ара салмағы
7. Аралас негізде жасалынған сегіз компонентті атаулар – 6.
А) үшінші компоненті біріккен сөз негізінде жасалынған - 2 ... ... ... ... ... ара салмағы
Сөз таптарының сөзқолданыстардағы статистикалық реттік орын тәртібі
Ә) үшінші компоненті қос сөз негізінде жасалынған – 2 сөз:
Сөз таптарының сөз-формалардағы ... ... ара ... таптарының сөз-формалардағы статистикалық реттік орын тәртібі
Б) тіркесті тұлғада жасалынған – 2 сөз:
Сөз ... ... ... ... ... ара ... ... түбір сөздердегі статистикалық реттік орын тәртібі
2.4.4. Лингвостатистикалық термин сөздер мен сөз тіркестерін жасаудағы
грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... сөздер мен сөз
тіркестерін жасауда грамматикалық тұлғалардың да атқарар қызметі айрықша.
Мәселен, біз сөз етіп ... тіл ... ... ... да бұл тақырыптың көрінісі қалыс қалмаған.Өйткені бұл салада –лы
(салыстырмалы ... ... ... т.б.), -ты ... ... ... лингвистика), -у (талдау, өңдеу, зертеу), ... ... ... ... ... -лік ... ... компьютерлік), -дық (сандық әдіс,
сандық мөлшер, сандық заңдылық), -дік (үлестірімділік көрсеткіш) ... ... ... сөздер мен сөз тіркестерін
жасауға қатысқандығын тілдік деректер растайды. Мысалы, тек қана ... -лық ... ... ... ... ... ... қор
- машиналық өңдеу
- машиналық сөздік
- машиналық талдау, -сияқты терминдік ұғымдағы бес тіркес жасалынған.
Теринологияда бұл ... ... ... ... терминдік
тіркестердің көп талас туғызып жүргенін де айтуымыз керек. Тіпті кейбір
зерттеушілер осы ... ... ... ... ... деп те ... -лық жұрнағымен келетін терминдік тіркесті көрінген жерге ендіре
берудің қажеті де жоқ шығар, ... бұл ... ... ... де ... ала қашуға болмайды деп ойлаймыз. Бұған жоғарыдағы
мысалдарымыз дәлел.
Сөзімізді түйіндер болсақ, лингвостатистикалық терминдер ... ... ... тіл ... –лы, -ты, -у, ... ... ... елеулі қызмет атқарған. Бұлардың ішінде –лық
нұсқасы өнімді қолданылған.
Қорытынды
Лингвостатистикалық термин сөздер мен сөз ... ... ... ... тіл – ... ... Қатынас құралы болып
табылатын тілдің өзіне тән құрылысы, белгілі бір жүйесі (сиситема) болады.
Егер тіл дыбыстарын тілдің ... ... ... ... ... құралған сөздер бір-бірімен тіркесіп қолдану
арқылы ғана ойды білдіруге, ... ... ... ... ... болмасын тілдік единицалар – дыбыс, фонема, ... ... сөз ... т.б. сол тіл үшін ... тілдік элемент. Бұларсыз тіл
білімі де сөз болмайды. Өйткені бұлар – тіл ... ... ... кез ... ... ... тіл білімінде ондағы лингвистикалық
термин ... ... ашып алу ... ... ... ... сапалыболуының куәсі. Осындай принципке негізделе жазылған ғылыми
еңбектердің нәтижелері мен ... ... ... ... ... болмақ. Ал ғылымда жаңа бағыт туса оған ... жаңа ... ... мен сөз ... тууы заңды құбылыс.
Лингвистикалық статистика – тіл біліміндегі келешегі бар ғылым саласы.
Ол қарастыратын зерттеу нысандары да ... да бұл ... ... ... мен ... әлі де болса тереңірек зерттей
түскен жөн. Сондықтан да біз сөз етіп отырған тіл ... ... ... ... ... ... ұғымдағы сөздер мен сөз
тіркестерінің жинастырылуы, бір ізге ... ... тіл ... ... қала
берді қазақ тіл білімі үшін маңызды.
Соңғы айтарымыз – «Тіл құрылысындағы, оның ішінде терминологиялық
лексика ... ... ... ... ... ... мол қазынаны
саралап, тәптіштеп келгенде айтарымыз, қазақ сөзінің терминдену процесі
қазір ... да ерен ... ... ... Бұл процесті дер кезінде
игеріп, жаңалықтарды тізіп, сұрыптап, олардың ғылыми ... ... ... ... ... ... Ал ... лингвостатистикасы
терминдерінің жинастырылып, бір ізге түсірілуі, бұл жайлы ... ...... ... ... Ол – болашақ ісі.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Айтбаев Ө. ... және оның ... ...... ... А., 1986. 151-160 ... ... П.М. Методика квантитативной типологии текста; ... Л., 1983. стр. ... ... М.В. Квантитативная лингвистика. М., 1988
4. Ахабаев А. Есімдік сөздердің газет ... ... // ... ... конференции ... ЧПИ.
Шымкент, 1970. 192-195 беттер
5. ахабаев А. ... ... ... ... ... в ... текстах // Материалы семнара «Статистическая
оптимизация преподавания языков и ... ... ... Ахабаев А. Статистический анализ лексико-морфологической
струтуры языка казахской ... на ... ... на ... г. ... канд. дисс. А., 1971,
стр. 24
7. Ахабаев А. Есімдіктердің ... ... мен ... ... ... жайында // материалы
конфер. ЧПИ. Чимкент, 1970 188-191 беттер
8. Ахабаев Ә., Бектаев Б. Зат есім ... ... ... ... // ... тексінің
статистикасы. А., 1973, 49-87 беттер
9. Аханов К. Тіл білілінің негіздері. А., ... ... С.Г. ... ... ... существительного в английском и казахском языках //
статистическое и информационное изучение тюрских языков. А.,
1969, стр. ... ... А. ... ... ... –Жинақ:
Қазақ терминологиясының мәселелері. А., 1986
12. Байтанаева Д.А.Информационная отценка ... ... ... // ... семнара «Статистическая
оптимизация преподавания языков и инженерная ... 1980, стр. ... ... Қ.Б., ... А.Б. М.О. ... «Қараш-қараш
оқиғасы» повесінің алфавиті-жиілік сөздігі. Шымкент, 1989. 48-
бет
14. Бектаев Қ.Б., Молдабеков Қ. Бастауыш ... ... ... ... 1990. ... Бектаев Қ.Б. , Мырзабеков С. Етістіктің форма өзгерткіш
аффикстерінң статистикасы. А., ... ... Қ.Б. , ... С. Сөз ... // ... ... А., 1973, 197-224 ... Бектаев К.Б., Ищанов К.И., Садчикова П.В. ... ... ... форм ... // ... ... , ... 1970. стр. 184-188
18. Бектаев К.Б. Статистическо-информационная типология тюркского
текста. А., 1978. ... ... А.Б. , ... Қ.Қ. ... тіл ... терминдер мен сөз тіркестері туралы //
Мат. Рес. Науч. Кон . А., ... ... А.Б. ... әдебиеттің стилі // Қаз.
Мектебі. 1978, №8
21. Белботаев А.Б. ... ... ... сын ... ... ... // Статистика каз. текста.
А., 1973
22. Белботаев А., Зекенова А. О ... ... речи в ... ... и в ... . ... 1990
23. Белботаев А.Б., Зекенова А.Р. О статистике частей в казахском
тексте // ... 88, ... ... ... А.Б., ... А.Р. ... шығармаларындағы
(драматургия, повесть) етістік ... ... ... ... ... статистикасы, А.,
1990
25. Белботаев А. Қазақ текстерінің түбір тұлғалы ... ... ... ... ... //Мат. Конф.
Чимкент-Минск, 1990. стр. 224-226
26. Белботаев А.Б. Қазақ тіліндегі жалғаулар және ... ... ... // мат. Рес. ... Кон. А., ... ... А.Б. ... характеристики частей речи
кахаского текста. Автореф. А., 1992
28. Белботаев А. Математика тексінің алфавиті-жиілік сөздігі //
қазақ тексінің статис. А., ... ... А.Б. Сөз ... ... ... ... ... Рес. ҒА Хабарлары. А., 1992,
№3
30. Белботаев ... сөз ... ... // ... текстерінің статистикасы, А., 1990
31. Белботаев А.Статистикалық лингвистиканың кейбір ... ... ... 1983, ... ... А.Б. ... картина распредления частей
речи в казахских текстах // Тезисы кон. Молодых ученых. ... ... А.Б. ... ... ... ... ... частотного
словаря.» //Вопросы тюркского языкознания. А., 1988
34. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. ... ... ... мен ... А., 1997
Қосымша – 1
Терминдік ұғымдағы лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестерінің
алфавитті сөздігі
А
Абсалютті жиілік
Автоматтандырылған ... ... ... ... жөнсілтегіш сөздік.
Алынған жанрдағы тексті жиынтығы.
Аффикстердің қолданылу жиіліг.
Аффикстер статистикасы.
Б
Буындардың жиілік сөздігі.
Бірлік жиынтығы.
Г
Грамматикалық статистика.
Графемалардың жиілік сөздігі.
Графема тіркестерінің жиілік сөздігі.
Е
Еліктеуіш сөздер статистикасы.
Есімдіктер ... ... ... ... ... ... ... жиілік сөздігі.
Жиі жұмсалған сөздердің сандық сипаттамасы.
Жиілігі жоғары сөз
Жиілігі сирек сөз.
З
Зат есімдер статисикасы.
И
Инженерлік лингвистика.
К
Квантитативті лингвистика.
Квантитативті лингвистикалық зертеу.
Кері алфавиті-жиілік сөздік.
Кері ... ... ... лингвистика.
Компьютерлік машина.
Корреляциялық анализ (талдау).
Корреляциялық қатынас.
Қ
Қолданбалы лингвистика.
Қолданылу жиілігі.
Қолданылу жиілігі жоғары сөз.
Қолданылу жиілігі сирек сөз.
Л
Лексикалық статистика.
Лингвистикалық статистика.
Лингвистикалық тұлғалардың ... ... ... ... ... ... ... сипат.
Лингвостатистикалық сипаттама.
Лингвостатистикалық талдау.
М
Математикалық әдіс.
Математикалық лингвистика.
Математикалық статистика.
Математикалық статистика әдісі.
Математикалық тіл білімі.
Матлингвистика.
Машиналық аударма.
Машиналық қор.
Машиналық өңдеу.
Машиналық өңдеу әдісі.
Машиналық сөздік.
Машиналық талдау.
Мәтін көлемі.
Модаль ... ... ... ... ... сөздер статистикасы.
Р
Реттік белгілер корреляциясы.
Реттік корреляция коэфиценті.
С
Сан есімдер статистикасы.
Салыстырмалы жиілік.
Салыстырмалы жиіліктерді салыстыру ... ... ... ... ... қолданылу жиілігі.
Сөздердің сандық сипаттамасы.
Сөзқолданыс.
Сөзқолданыстардың статистикалық сипаты.
Сөзқолданыстар статистикасы.
Сөз ... ... ... ... ... қолданым жиілігі.
Сөз табының салыстырмалы жиілігі.
Сөз табының сандық мөлшері.
Сөз табының қолданылу статистикасы.
Сөз табының сөзқолданыстардағы сандық ... ... ... қолданылу көріністері.
Сөз табының сөзқолданыстардағы статистикалық өзара ара салмағы.
Сөз табының сөзқолданыстардағы ... ... орын ... ... ... ... ... таптарының сөзқолданыстардағы статистикасы.
Сөз таптарының лингвостатистикалық сипаты.
Сөз таптарының ... ... ... лингвостатистикалық тұрғыдан зерттелінуі.
Сөз таптарының сөзформалардағы сандық мөлшері.
Сөз таптарының сөзформалардағы қолданылу көріністері.
Сөз таптарыныңсөзформалардағы стаитстикалық өзарар ара салмағы.
Сөз таптарының ... ... ... орын ... таптарының сөзформалардағы статистикалық сипаты.
Сөз таптарының сөзформалардағы статистикасы.
Сөз таптарының сандық ... ... ... сипаттамасы.
Сөз таптарының статистикалық көрінісі.
Сөз таптарының статистикалық ... арар ... ... статистикалық реттік орын тәртібі.
Сөз таптарының статистикасы.
Сөз таптарының текстердегі көріну, қолдану ... ... ... ... ара ... ... текстердегі статистикалық сипаты.
Сөз таптарының текстердегі үлестірімдік көріністері.
Сөз таптарының түбір сөздердегі ... ... ... ... ... ... ... таптарының түбір сөздердегі статистикалық өзара ара салмағы.
Сөз таптарының түбір сөздердегі статистикалық ... орын ... ... ... ... статистикасы.
Сөзформа.
Сөзформалардың жиілік сөздігі.
Сөзформалардың статистикалық сипаты.
Сөзформалар статистикасы.
Статистика-информациялық анализ.
Статистика-информациялық талдау.
Статистикалық анализ.
Статистикалық әдіс.
Статистикалық көрсеткіш
Статистикалық ... ... ... ... ... орын тәртібі.
Статистикалық өзара ара салмақ.
Статистикалық реттік орын тәртібі.
Статистикалық синтаксис.
Статистикалық сипат.
Статистикалық сипаттама.
Статистикалық талдау.
Статистика-ықтималдық әдістер.
Статистика-ықтималдық модельдеу.
Статистика-ықтималдық үлгі (модель).
Статолексика.
Статолексикография.
Статлингвистика.
Статлингвистикалық әдіс.
Статлингвистикалық материал.
Статлингвистикалық сипаттама.
Статоматериал.
Статоморфология.
Статоморфологиялық анализ.
Статоморфологиялық ... ... ... ... ... жиілігі.
Тексті автоматтандыру.
Тексті автоматты өңдеу.
Текстегі сөз таптарының квантитативті ара қатынасы текст ... ... ... ... ... ... статистикалық сипаты.
Түбір сөздердің статистикасы.
Тілді автоматтандыру.
Тілдің машиналық қоры.
Тіл ... ... ... ...... термин сөздерінің қысқаша түсіндірме сөздігі.
Кез келген тілдің метатілі ... ... – грек ... meta – ... мағынаны білдіреді. Жалпы ғылыми лексикаға жатады, ғалымдар арасында
қолданылатын тіл. Метатіл ұғымына тек терминдер ғана емес, ... ... ... Ал ... ... ... бүгінге дейін даму үстінде. Осы
себептен де қазақ тілі терминдерінің түсіндірме сөздігін ... ... Бұл ... тіл ... теориялық жағынан дамуымен, жаңа
терминдердің енуімен тығыз байланысты.
Тәуелсіз мемлекеттің ұлттық белгісін танытатын мемлекеттік қазақ тілі
теориялық тұрғыдан биік ... ... ... ... А.Байтұрсынов пен
Қ.Жұбановтар бастап дамытқан қазақ тіл білімі терминдері қазіргі ... бір ... ... ... ... ... ... жинақтап,
зерделеу – бүгінгі күн ... Біз ... ... ... ... сөздерінің қысқаша түсіндірме сөздігі» қазақ тіл
білімінде шыққан, шығайын деп ... ... ... екі тілдік не
түсіндірме сөздіктерге қосымша материал болады деп ойлаймыз.
Математикалық тіл білімі /математическая лингвистика/ - ... ... ... ... ... ... ... мен кейбір жасанды
тілдердің құрылымын математиканың ықтималдық теориясына сүйене отырып
зерттейтін ... тіл ... ... ... ... ... немесе статолингвистика/ делініп те аталып жүр.
Статистикалық лингвистиканың теориялық базасы – математикалық статистика
болады.
Сөз қолданыс /словоупотребление/ - ... ... ... мен ... ... ... ... да, қайталнып та қолданылуы.
Сөз статистикасы /статистика речи/ - белгілі бір текст не шығарма
көлеміндегі сөздердің (түбір ... не ... ... санақ
арқылы бұдан жасалынатын қорытынды, тұжырымдар арқылы сөз болу жайын
айтамыз. ... «тіл ... ... ... ... ұғымдарының орнына синоним ретінде қолданыла
береді.
Сөз-форма /словоформа/ - ... ... ... ... ... тұлғасы мен оған жалғанған форма тудырушы морфемалардың сан алуан
көріністері. Яғни, түбір сөздің ... ... өзі де, оған ... граматикалық формалардың үстелуінен пайда болған формалар да
сол ... әр ... ... ... ... ... /статистический модель/ - зерттелініп отырған
текстегі ... ... ... ... – тілдің кез келген саласына жасалына береді. ... ... ... әр ... ... ... ... сол қаралынып отырған тілдің /қазақ тілі болсын, ... ... ... ... ... болып табылады.
Статистикалық сипаттама. Статистикалық сипаттамаларға – ... ... ... ... қолданылу саны) мен оған ... ... ... ең жиі ... ... ... тексті қамтуы
(покрываемость теста) ең жиі не ең сирек қолданылатын сөздер қасиеті, т.б.
осы сияқты қаралынып ... ... ... ... ... граматикалық тұрғыданталданудағы баяндап берілген ... бәрі де ... ... ... ... - ... ... саласында жұмыс істеп жүрген зертеуші тіл маманы я болмаса сол
саладағы ізденуші тіліш-ғалым.
Статолингвистикалық анализ /статолингвистический анализ/ - ... ... ... /текстен/ алынған статистикалық көрсеткіштерге
қарай отырып, зерттеу мақсатына орай талдау жасау. Сандық ... ... ... ... ашу. ... сандық
көрсеткіштерге тілдік өң бере отырып ... ... ... әдіс ... ... - тіліміздегі
лингвистикалық деректерді математиканың ықтималдықтар ... ... ... ... ... Бұл әдіс – есеп-санаққа қол
артады.
Статолингвистикалық термин /статолингвистический термин/ - ... ... тіл ... саласына байланысты қолданып жүрген
терминдік ұғымдағы сөздер мен сөз ... ... ... ... ... ... жиілік сөздік т.т.
Текст – қандай бір болмасын қағаз ... ... ... ... сөйлемдер
тізбегі, яғни, соның бір үзіндісі, бөлігі.
Текстегі ой-пікірлер сөйлем түрінде айтылғанда ғана түсінікті бола
алады.
Тіл статистикасы ... ... - ... бір тілдің немесе басқа
да тілдердің құбылысын, оның дыбыстық, грамматикалық ... ... ... ... ... зерттейтін тіл білімінің жаңа саласы.
Сондықтан да болар «тіл статистикасы»
Атауы кейде «лингвистикалық сөз ... ... ... ... орнына да синоним ретінде
жұмсалынып, қолданылыпы жүр.
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
................................1
1-бөлім. Термин. Терминология. Термин жасаудың принциптері
1.1.Терминдік атаулар мен ұғымдар және терминология ... тіл ... ... ... тіл білміндегі терминологиялық ... ... ... ... ... ... тіліндегі терминдік атаулар мен ... ... ... мен сөз тіркестері
2.1. Тіл ... ... ... тіл біліміндегі лингвистикалық статистика ғылымы
және ондағы терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін
сөздер мен ... ... ... ... мен ... сөздер мен сөз ... ... ... ... мен ... сөздер мен сөз ... ... ... ... 1. ... ... 2. ... түсіндірме
сөздік.................43-54

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ және ағылшын тіліндегі паремияның руханилық көрінісі188 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
«Ойын-сауық объектілері атауларының ерекшеліктері»58 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы28 бет
Абай Құнанбаев. Қаза сөздері9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь