Буынның сипаты

Буын

Жоспар:

1.Буынның сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .1,2
2.Буынның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2
3.Сөздердің буын құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2,3
4.Буын құрамының өзгеруі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3,4
5.Ашық буын ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
6.Тұйық буын ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4,5
7.Сөздің буын санының артуы мен кемуі ... ... ... ... ... ... ...5,6
8.Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
Буынның сипаты

Біздің сөзіміз айтылуы жағынан ең кішкене еденицалар - буындарға ажырайды. Такт буындарға жіктеліп бөлшектенеді. Буын бір дыбыстан немесе бірнеше дыбыстың тіркесінен жасалады. Кез келген дыбыс буынқұрай бермейді. Көпшілік тілдерде буын жасайтын дыбыстар - әдетте дауыстылар. Жанып тұрған май шамға таяу отырып сөйлегенде , ол жалп- жалп етіп тұрады. Өйткені ауа сөздің құрамындағы дауыстылардыайтқанда еркін шығады да, дауыссыздарды айтқанда кедергіге ұшырайды. Сонда буын өкпеден келе жатқан ауамен тікелей байланысты болады. Дауыстылар жеке - дара күйінде де, дауыссыздармен тіркесіп келіп те буын құрай береді. Буын құрайтындар тек дауысты дыбыстар ғана емес, сонымен бірге кейбір тілдерде, мысалы, чех, серб тілдерінде дауыссыз дыбыстар да буын құрай алады. Мысалы, серб тіліндегі прст (палец – саусақ) деген сөз бір өңкей дауыссыздардың тіркесінен жасалғанымен, әрқайсысы бір-бір буынды сөздер ретінде қаралады. Сөздердің айтылуындағы буын саны мен жазылуындағы буын саны әрқашан бір-біріне сай келуі шарт емес. Кейбір сөздердің жазылуындағы буын санынан айтылуындағы буын саны көп болса, керісінше, кейбір сөздердің айтылуындағы буын санынан жазылуындағы буын саны көп болады.
Буын –фонациялық ауаның кілт үзілуінің не кедергіге ұшырауының нәтижесінде пайда болатын жеке дыбыс, не дыбыстар тобы.
1. Буын болу үшін оның құрамында біреуден артық дауысты дыбыс болмауы керек. Сонда сөздің құрамында қанша дауысты фонема болса, сонша буын болады. Мысалы, балаларға дегенде, дұрысы бір-ақ дауысты фонема (а) бар. Алайда бұл сөз төрт буыннан тұрады. Бір фонема бірнеше буынның құрамында қайталанып келе береді.
2. Буында мағына болмайды. Кейбір сөздердің әрбір буыны лексикалық немесе грамматикалық мағынасы бар бөлшкетерге тура келіп қалады.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. С.Мырзабеков "Қазақ тілінің фонетикасы" А.... 1969ж
2) К.Аханов "Тіл білімінің негіздері" А....1993ж
3) С.мырзабеков "Қазақ тілінің дыбыс жүйесі" А...1999ж
4) "Қазіргі қазақ тілі"
        
        Буын
Жоспар:
1.Буынның
сипаты.................................................................1,2
2.Буынның
түрлері..................................................................2
3.Сөздердің ... ... буын ... ... мен кемуі...........................5,6
8.Пайдаланған
әдебиеттер.........................................................7
Буынның сипаты
Біздің ... ... ... ең ... ... - ... Такт буындарға жіктеліп бөлшектенеді. Буын бір ... ... ... ... ... Кез ... дыбыс
буынқұрай бермейді. Көпшілік тілдерде буын жасайтын дыбыстар - ... ... ... май ... таяу ... ... , ол ... етіп тұрады. ... ауа ... ... ... ... да, ... ... кедергіге
ұшырайды. Сонда буын өкпеден келе ... ... ... ... Дауыстылар жеке - дара күйінде де, дауыссыздармен
тіркесіп келіп те буын ... ... Буын ... тек ... ғана ... сонымен бірге кейбір тілдерде, мысалы, чех, ... ... ... да буын ... ... Мысалы, серб
тіліндегі прст (палец – саусақ) деген сөз бір ... ... ... әрқайсысы бір-бір буынды сөздер ретінде
қаралады. Сөздердің ... буын саны мен ... ... ... ... сай ... шарт емес. Кейбір сөздердің
жазылуындағы буын ... ... буын саны көп ... ... ... ... буын ... жазылуындағы
буын саны көп болады.
Буын –фонациялық ауаның кілт ... не ... ... ... болатын жеке дыбыс, не дыбыстар ... Буын болу үшін оның ... ... ... ... ... ... Сонда сөздің құрамында қанша дауысты фонема ... буын ... ... ... дегенде, дұрысы бір-ақ дауысты
фонема (а) бар. ... бұл сөз төрт ... ... Бір ... ... құрамында қайталанып келе береді.
2. Буында мағына болмайды. Кейбір сөздердің ... ... ... ... ... бар ... тура ... қалады.
Мысалы, ат-ты-лар-ға, дейтін төрт буынды сөздің ... ( ат ... ... ( ты )- сын есім ... ... . ... ( -лар ... ... ... ( -ғы ... жалғау.
3. Тіліміздегі байырғы сөздер біріңғай не жуан буынды Мысалы, ... не ... ... ... кү-мі-сі-міз-ді болып келеді.
Егер ... ... ... сөздер кездесетін болса, онда олар
кірме сөз болғаны: ... ... ... т.б. ... ... ... тілінде дауыстыларға байланысты.
4. Тіліміздегі байырғы ... ... ... да ... ... бөрене, керует, үстел т.б.
5. Қазақ тілінде басқы буын ғана ... ... ... ... буындар дауыстыдан басталмайды.
Қазіргі қазақ тіліндегі буындар дыбыстық құрамы жағынан ... ... Бір ... Бір ... ... ( а, ә, е, о ) тек ... ... жеке сөз түрінде, не сөз басында ғана кездеседі.Мысалы, а-
та, і-ні, ә-же т.б.
2) Екі ... ... ... ... Үш ... көз, өрт, ... акт;
4) Төрт дыбысты. Тіліміздегі байырғы сөздердің дыбыстық құрамы төрт
дыбыстан аспайды. Ал орыс ... ... ... буын бес, ... ... бола алады. Мысалы, былқ, жылт, тракт,қант.
5) Бес дыбысты: спорт, трест, фланг, пункт.
6) Алты ... ... ... ... тіліндегі буынның түрін Қ. Жұбанов алтыға, Н. ... ... ... ... ... ... ... Ашық буын – бір ғана дауыстыдан ... ... ... ... ... буын ашық буын деп ... ... қа-ра, да-ла, мә-се-ле.
2. Тұйық буын – дауыстыдан басталып, ... ... буын ... деп аталады. Мысалы, оқ, ас, ұрт, ант.
Бітеу буын – ортасы ... ... екі жағы да ... ... буын ... буын деп ... Мысалы, қос, бұлт, тон,бұлт,
тарт.
Түркі тілдерінде, соның ішінде ... ... үш ... ... мен төрт ... бітеу буынның соңындағы қатар ... ... ең ... ... ... оның ... ... үнді болып
келуі шарт.Мысалы, ант, өрт, ... ... қант ... буын ... сөздер құрамындағы буынның түрлеріне қарай ... ... ... ашық ... ... ... ... о-
қы-са, ке-ле-ді.
2. Біріңғай тұйық буынды сөзформалар: жат-тық-тыр-ған-дар-дың, ... ... ... ... ... ... ... көр-ге-ні-міз, ой-
лан-ба-ды, а-ла-мын.
Буын құрамының өзгеруі
Тілдегі әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... морфема ... ... ... Әсіресе жеке буын, тіпті ... ... ... ... өз ... қолданылмайтыны белгілі. Олар сөзге жалғанған
кезде өздерінің дыбыстық ... ... ... ... ... ... ... көбіне дауыссыздан басталатын қосымшалар өз
алдына буын құрай ... ... ... ... ... ... ... міндетті түрде өзінің алдында тұрған
буынның ... ... ... ... ... ... яғни ... соңғы дыбысы кейінгі буынның құрамына өтеді, мұны ... деп ... ... ... ... ат-ым—а-тым.
Дауыстыдан басталатын қосымшалар жеке ... ... ... де ... ... қосымша бола алатын
дауыстылар:
1. –а, ... ... ... сөзім-е, кет-е, ойым-а.
2) Көсемшенің жұрнағы: жаз-а, кет-е.
3) Сөз тудыратын жұрнақ: сан-а, бұл-дыр-а, мін-е, ... –ы, ... ... жалғау: ат-ы, ақыл-ы, ес-і, тер-і.
2) Сөз тудыратын ... : ... ... ... -ө, -ү, ... ... ескерілмейді. Еріндік дауыстысы бар
бір буынды сөздерге жалғанатын –е, -ы, -і ... ... сөз ... ұ, ү ... ... өлө ... ұлұ ( ұл-ы), қолұ (қол-
ы).
Ұяңдардан басқа дауыссыздардың барлығы да ... ... -й, -к, -қ, -л, -м, -н, -ң, -п, -р, -с, -т, -у, ... кем ... ... ... селбестірмей
дауыссыздардың жалаң өзін ... ... ... п ... ... ... -пы немесе -пі деуге ... ... ... түбір морфемаға ғана үстелмейді, алуан
түрлі ... ... ... одан әрі ... ... сөз ... соңғы буынының дыбыс құрамы ... ... яғни кез ... ... буын ... ... ... сақтап,
енді бірде өзінен кейін үстелетін морфеманың ... ... ... ... тұрады. Мысалы: сөз,сөздер, сөздері, сөзіне, сөзін,ой, ойлар,
ойына, ойының, ойланып.
Ашық буын
А буыны әр ... ... ... буын ... да, ... ... жасамай қалпын сақтап ... ... ... ... ... ... буыны сөзформаның әр ... ... ... бұл да ... ... ... ... Мысалы, қа-ла, қа-ла-
лар, қа-ла-мыз.
Соңғы ... ... жеке сөз ... ... ... тұратын қосымшаларды өзіне тартып алады.Мысалы, ... ... ... а-лай (ала-й), деп (де-п), дер (де-р).
Ашық буынның дыбыстық құрамы:
1) А: а, ә, ... ВА: ... де, не, та, ... ВВА: ... ... ... ВВВА: стра-тег, стра-тостат, стра-тосфера.
Тұйық буын
АВ буыны. Түбір морфема ... жеке және ... ... ... кездеседі.Түбір морфема ретінде дауыстыдан басталатын қосымша
морфемаларды ... ... ... ... ... а-ры ... ... (аш-а-ды), а-шыл (аш-ыл).
АВВ буыны да түбір түрде және сөз ... ғана ... ... ... ... ... соңғы дыбыс қосымшаға
өтеді. ай-та (айт-а), ай-тып (айт-ып), ан-ты (ант-ы).
ВАВ жеке сөз ... де, ... ... позициясында да
қолданылады.Жеке сөз және көп ... ... ... ... ... оның ... ... дауыстыдан басталатын қосымшаға жылжиды:
кө-зің (көз-ің), қо-лы (қол-ы), сондай-ақ кет, ... ... ... Бұл буын жеке чсөз ... ... ... есім
сөздер болады. Бұлардың соңындағы қос дауыссыздың ... ... ... ... ... ... басқа және сөзформаларда ... ... Ал ... ... ... қосымша жалғанғанда
соңғы қатаң дыбысы ... ... ... ... қарай-та (қарайт-
а), жөнел-тіп (жөнелт-іп).
Қарым-қатынасқа түскенбуындар өзінің бастапқы ... ... ... ... ... ... ... болады. Бұл заңдылықтар орыс
тілі арқылы енген ... ... ... да ... Алайда
қосымша жалғану ... соңы қос ... ... ... ... ... ... мүлдем байқалмайтын өзгерістер
де ұшырады. Онда қос дауыссыздарға нд, мп, кт, нг, мб, ск, фт, ... кк, тт, мм, ст, сть, зд ... ... ... нд, мп, кт, нг, мб, ск, фт секілді қос дауыссыздарға
аяқталған сөздерге ... ... ... ... ... ... ы, і ... пайда болады, қос
дауыссыздың соңғысы дәнекер ... ... да, жеке ... ... ... ... фак-ті-ге, киос-кі-лер.
2. Соңғы буыны сс, лл, тт, мм ... ... ... ... қосымшалар жалғанғанда біреуі мүлде ... ... ... ... ... ... буын ст, сть, зд ... тіркесінеаяқталған сөздерге
қосымша ... ... ... ... ... текст—текс-ке,
ведо-мость—ведомос-қа, поезд—поез-бен.
Сөздің буын санының артуы мен кемуі
Сөздің буын саны ... даму ... , әр ... ... байланысты артып не кеміп ... Буын ... ... байырғы сөздерге тән. Осы күнгі қосымшалардың ... ... ... ... ... дыбыстықжақтан ықшамдалуынан
жасалғаны белгілі. Бұған әлі де ізі ... -тың, -тің ... ... ... ... ... болады. Буындардың кему құбылысы
әсіресе сөз бен сөздің буын мен ... ... ... Осы ... ... ... ... соң сөздерінің ықшамдалуынан
пайда болған. Жалғаулардың түсіп айтылуы жиі ... ... ... да ... ... ... ... деген сөз.
Есімшенің өткен шақ (-ған, -ген) және көсемшенің ... шақ (-а, ... ... жекеше, бірінші жағында айтуы да, ... да ... ... ... ... (барғанмын), ке-лем (келемін), барам
(барамын). Сондай-ақ , бол, кел, қал, салалд, қыл ... ... шақ (-ып, ... ап ... боп ... ),қып ... кеп(келіп) түрінде бір буыны кеміп айтылуы және ... ... ... ... ... ... І. ... Ә.
Нұрпейісов шығармаларында көп кездеседі. ... ... сөз ... дауысты қатар келмейді.Бұл заңдылық бір тіркеске еніп айтылатын
күрделі сөздерге де ... ... ... қос ... келгенде айтуда міндетті түрде біреуі түсіп қалады. Мұны ... ... ... Сондай-ақ дауыстыдан басталатын ... ... екі ... ... екінші буынындағы ... ... ... да, буын ... Мұндай құбылыс қазақ тіл
білімінде редукция деп ... Ал ... ... тұратын үшінші
жақтағы көсемше ... (-а, -е, -й) ... ... ... ... ... деп танылады.Мысалы, келет ... ... ... ... ... Өлең жолдарында буынның
қажеттілігіне қарай бұл буын түсіріліп те, ... де ... ... буындар бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста болады
да, бірде артып, бірде ... ... ... өзі ... қала ... ... ... береді.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. С.Мырзабеков "Қазақ тілінің фонетикасы" А.... 1969ж
2) К.Аханов "Тіл ... ... ... ... ... ... ... жүйесі" А...1999ж
4) "Қазіргі қазақ тілі"

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кинематикалық жұптар4 бет
TRACE MODE®G жаңа буындағы жобалу технологиясы9 бет
Адам буындарының биомеханикасы 4 бет
Буын6 бет
Буынаяқтылар типіне жалпы сипаттама40 бет
Буынаяқтылар, Шаянтәрізділер,Өрмекшітәрізділер19 бет
Буындар түрлері және сипаттамалары6 бет
Буындарды модельдеу12 бет
Буындардың патофизиологиясы мен остеопатиялар бойынша ақпараттық - дидактикалық бөлік13 бет
Буындағы қозғалысты модельдеу10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь