Ш. Жәңгірұлының өмірі мен шығармашылығы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1.ТАРАУ. Ш. ЖӘҢГІРҰЛЫНЫҢ ӨМІРІ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
1.1. Ақынның өмірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
2.ТАРАУ. ШӘДІ ЖӘҢГІРОВ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ДӘСТҮР ЖАЛҒАСТЫҒЫ
2.1 Ш.Жәңгірұлының діни тақырыптағы шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... ...8
2.2 Шәді Жәңгірұлы өлең жырларының араб әдебиетімен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
Қазақ әдебиетінде шығыс тақырыбына барған ақындарды “қиссашыл ақындар” немесе “кітаби ақындар” десе, кейде “нәзирагөйлік” деп те атайды.
Сондай “кітаби ақындарды” бірі – Шәді Жәңгірұлы. Өз ортасында Шәді төре атымен белгілі болған ақынның әкесінің аты бірде Жәңгір болып берілсе, кейде Жаһангир болып кездеседі. Оған себеп, оның Орынбордан шыққан кітаптарында “Шәді Жәңгірұлы” деп аты-жөні аталса, Қазан, Ташкент қалаларында баспа көрген кітаптарында тіл ерекшелігіне байланысты “Шәді Жаһангирұлы” болып көрсетілген.
Шәді есімі әдебиет сүйер қауымға таңсық есім емес. Оның өмірі мен шығармашылығын зерттеген бірнеше ғалымдар бар. Атап айтар болсақ, Ә.Қоңыратбаев, Б.Кенжебаев, Р.Бердібаев, Н.Келімбетов, Ө.Күмісбаев, У.Қалижанұлы сияқты ғалымдар ақын шығармашылығын өз деңгейінде зерттей білді.
Шәдінің әкесі Жәңгір –атақты Абылай ханның шөбересі, Кенесары ханның жорықтарына қатысқан. 1847 жылы Хан Кене дүниеден өткенде, оның кіші әйелі Мәуті ханымды әмеңгерлік жолмен Жәңгір алған. Осы Мәуті ханымнан болашақ шайыр туады.[1,8]
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері:Белгілі сөз шебері Шәді Жәңгірұлының шығармашылығының басты ерекшеліктеріне, оның шығармашылық өмірбаянына, шығармаларының идеялық, танымдық, тәрбиелік мәніне, өзіндік сыр-сипатына талдау жасау, сондай-ақ көркем туындыларының бізге жету жолын, жариялануын, танылуын, әр кезеңдердегі зерттелу ерекшеліктерін айқындау мақсат етілді. Осы мақсатты орындау үшін мынадай міндеттер іске асырылды:
- ақынның өмірі, шығармашылығы туралы айтылған
ой-пікірлерді жинақтап, талдау жасау;
- Ақынның әр кездерде жарық көрген шығармаларын түгелге
жуық қарастырып, әр түрлі жанрларда көрініс тапқан шығармаларын
жинақтап, жүйелей отырып талдаулар жүргізу;
Курстық жұмыстың теориялық және әдіснамалық негіздері:ақынның әдеби туындыларын талдауда арнайы жазылған әдебиет зерттеушілердің талдау жасаған еңбектерін басшылыққа ала отырып, өзіміздің жеке талдау білігімізге сүйендік.
Курстық жұмыстың дереккөздері:Зерттеу жұмысының мазмұнын ашу үшін көптеген әдеби мұралар пайдаланылды.
Курстық жұмыстың әдіс-тәсілдеріжұмысты жазу барысында. жинақтау, жүйелеу, салыстыру, талдау сияқты зерттеу әдістері қолданылды.
Курстық жұмыстың жаңалығы мен нәтижелеріақын шығармашылығының бұрын айтылмай келген қырларының айқындалуы, кейіннен табылып, соңғы жылдары жарық көрген шығармаларымен толықтырыла отырып ақын шығармашылығына жасалған тұжырымдар мен талдаулар деп білеміз.
1. Шәді төре. «Назым сияр шәріп» А., 1995. 35-бет.
2. «Шарх ақида әт-Тахауия» Ибн Аби әл-Ъиз әл-Ханафи. «әл-Макаб әл-ислами» баспасы. Бейрут, 1408 һижри жылы. 277-278 беттер. (1988 ж.) (кітап араб тілінде).
3. «Ахли-сүннет және жамағат ұғымы». Абу Жағфар Ат-Тахауи, Ибн Абил Ъиз әл-Ханафи. Қазақшаға аударған: Бақтияр қажы Жұмағали ұлы 60-бет. Шымкент 2003ж.
4. Сонда 52-бет.
5. Шәді төре. «Назым сияр шәріп» А., 1995. 46-бет.
6. Шәді Жәңгірұлы «Хикаят халифа Һарун ар-Рашид» Ташкент, 1914ж. 3-бет.
7. Әуезов М. Шығармалары. 16 том. Алматы: Жазушы, 1985. –400б.
8. Алтынсарин Ы. Қазақ хрестоматиясы. Алматы: Білім, 2003. –112б.
9. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 1 том. Алматы: Алаш, 2003. –408б.
10. Келімбетов Н. Қазақ әдебиет бастаулары. Алматы: Ана тілі, 1998. –256б.
11. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. Алматы: Ғылым, 2001. –448б.
12. Сейфуллин С. Шығармалары. ҮІ том. Алматы: Қазкөркемәдеббас, 1964. –456б
13. Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы.- Алматы:Санат.-1994.-б.210-214
14. Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағым. - Алматы: Білім. – 1998. -
б. 210-222
15. XX ғасыр басындағы әдебиет . Хрестоматия . – Алматы:Білім. – 1994. - б.30-34
        
        МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ....................................................................................................................3
1-ТАРАУ. Ш. ЖӘҢГІРҰЛЫНЫҢ ӨМІРІ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
+ Ақынның өмірі..............................................................................................5
2-ТАРАУ. ШӘДІ ЖӘҢГІРОВ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ДӘСТҮР ЖАЛҒАСТЫҒЫ
2.1 Ш.Жәңгірұлының діни тақырыптағы шығармашылығы...............................8
2.2 Шәді ... өлең ... араб ... ... ... ... ... шығыс тақырыбына барған ақындарды "қиссашыл ақындар" немесе "кітаби ақындар" ... ... ... деп те атайды.
Сондай "кітаби ақындарды" бірі - Шәді Жәңгірұлы. Өз ортасында Шәді төре атымен белгілі болған ақынның ... аты ... ... ... ... ... Жаһангир болып кездеседі. Оған себеп, оның Орынбордан шыққан кітаптарында "Шәді Жәңгірұлы" деп аты-жөні аталса, Қазан, ... ... ... ... кітаптарында тіл ерекшелігіне байланысты "Шәді Жаһангирұлы" болып көрсетілген.
Шәді есімі әдебиет сүйер қауымға таңсық есім ... Оның ... мен ... ... ... ... бар. Атап ... болсақ, Ә.Қоңыратбаев, Б.Кенжебаев, Р.Бердібаев, Н.Келімбетов, Ө.Күмісбаев, У.Қалижанұлы сияқты ғалымдар ақын шығармашылығын өз деңгейінде зерттей ... ... ... - ... ... ... шөбересі, Кенесары ханның жорықтарына қатысқан. 1847 жылы Хан Кене дүниеден ... оның кіші ... ... ... ... жолмен Жәңгір алған. Осы Мәуті ханымнан болашақ шайыр туады.[1,8]
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері: Белгілі сөз ... Шәді ... ... ... ... оның ... ... шығармаларының идеялық, танымдық, тәрбиелік мәніне, өзіндік сыр-сипатына талдау жасау, сондай-ақ көркем туындыларының бізге жету ... ... ... әр ... зерттелу ерекшеліктерін айқындау мақсат етілді. Осы мақсатты орындау үшін мынадай міндеттер іске асырылды:
* ақынның өмірі, шығармашылығы туралы ... ... ... жасау;
* Ақынның әр кездерде жарық көрген шығармаларын ... ... әр ... жанрларда көрініс тапқан шығармаларынжинақтап, жүйелей отырып талдаулар жүргізу;
Курстық жұмыстың теориялық және әдіснамалық негіздері: ақынның әдеби туындыларын талдауда ... ... ... ... ... жасаған еңбектерін басшылыққа ала отырып, өзіміздің жеке талдау білігімізге сүйендік.
Курстық жұмыстың дереккөздері: Зерттеу жұмысының мазмұнын ашу үшін көптеген әдеби ... ... ... ... жұмысты жазу барысында. жинақтау, жүйелеу, салыстыру, талдау сияқты ... ... ... ... ... мен ... ақын ... бұрын айтылмай келген қырларының айқындалуы, кейіннен табылып, соңғы жылдары жарық көрген шығармаларымен толықтырыла отырып ақын шығармашылығына ... ... мен ... деп білеміз.
Курстық жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы қіріспеден, 2 тараудан, қорытындымен пайдаланған ... ... ... - ... Ш. ... ... МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
1.1 Ақынның өмірі
Шәді Жәңгіров 1855 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданында қарапайым ... ... ... ... Он ... жетер-жетпесте ауыл молласынан діни сауат ашады. Имандылық жолға түскен Шәді ақын әуелі Шаян мешітінде оқып, кейін Шымкенттегі ... ... ... ... ... ... Онда ол араб, парсы тілдерін толық меңгеріп, шығыс мұсылман шайырларының атақты шығармаларымен жете танысады. Қылым деген түпсіз терең теңіздің ... ... ... ... ... одан әрі ... ... сол кездегі барша мұсылман баласына белгілі Бұхарадағы "Мир - ... ... ... Онда Ислам құндылықтарымен жақыннан танысып, болашақ шығармаларына ... ... діни ... ... меңгереді. Өмірінің соңында "Молла" деген айып тағылып, қуғынға ұшыраған Шәді 1933 ... 12 ... ... ... Шәді ақын туралы деректер толық жиналды деп айта алмаймыз. Әлі де ақын көзін көрген, онымен сұхбаттас болған жандардың бар екендігі, ... күн ... ... бара ... да ... Сол ... де ақын ... деректерді Созақ өлкесі мен Оңтүстік аймақтың өзге де аудандарынан іздеген орында ... Олай ... ... ... бір ... ... ... Қазақстан облысы, Бәйдібек ауданы, Жамбыл ауылында тұратын Шүкірулла Әбдуат ақасақалдан Шәді ақын туралы ... ... ... алып ... Сол ... ... ... артықтық етпейтін болар.
. Өзінің жазған шығармаларының көлемі жағынан бірнеше ... орап ... Шәді ... ... әлі ... ... ... жоқ. Өсіресе, оның діни шығармалары белгілі бір себептерге байланысты бір жақты ғана қарастырылып, ақын ... діни ... ... келді. Тіпті, оны өзі жырлаған діни шығармаларға қарсы бағыттап, барынша діннен алшақ ұстауға тырысып келгені тағы бар. ... те, оның ... ... ... діни ... ... ... Хайбар," "Назым Сияр Шәриф," "Фикһ Қайдан," "Ахуал-Қиямат," ... ... ... тауратты алғаны" сияқты шығармаларының қазақтың ислам әдебиетіндегі алар орны ... ... ... ... ... ... негізінде дастандар жазып отырса керек. Мысалы, медреселерде оқытылатын Мұхаммед пайғамбардың өміріне (Сиярун-наби) ... Сияр ... ... ... ... ... "Ахуал қиямат" дастанын, шариғат іліміне "Фикһ Қайдан" шығармасын, пайғамбарлар өмір тарихына (Қиссасуыл әнбия) "Назым Ибрахим ... ... Мұса мен ... ... ... рәйіс," сияқты дастандарын дүниеге әкелген. Осындай діни ... ... ... ... ... ... ... сарыны шеттік болудан басқа мазмұндары да түгелімен мұсылман ғылымынан келген көшпелі, қыдырма әңгімелер. Сондықтан оларды тексеріп, ұғынып түсіну ... ... ғана ... топырағындағы көлеңкесіне қарап тон пішу керек емес, әрқайсысын тудырған жағыдай мен себепті әуелі шыққан ұясынан ... ... ... - деп жазғаны бар. Суреткер-ғалымның сол кезде айтқан өсиетіне бүгінгі дінтанушылар мен ... ... ... ... ... ... Шәді -Ислам тарихын жетік білген ақын. Әрі оның діни дастандары Алланың қасиетті кітабы Құран мен ... ... ... ... ... ... қаламынан туған "Хайбар" дастаны соның айғағы. Хайбар соғысының ... ... алар орны ... Пайғамбардың мүшріктерді жеңіп, елдің сол қанатына шоғырланған жүгеттермен болған шешуші шайқасы Хайбарда өткен болатын. Дін үшін ... осы ... ... ... ... жазған. Бұл дастанда батырлық пен ерлікті жырлауды басты нысана етіп алған шайыр, хазірет Әлидің шайқаста ... ... ... ... ... айтты: "Иә, Мұхаммед, Бір Құдай сәлем айтты сізге шексіз: -Жолына жолбарыстың туын беріп, Жіберіп жалғыз өзін осы ... ... ... Әли ... ғыб ... ... менің!"Осы ғазауатта пайғамбардың жеңіс туын Әлиге ұстатқанын Әбу Хурайра риуаят еткен хадистерде де орын алған. Шығыс мұсылман әдебиетіне бір жола ден ... ... ... ... пен ... ... де ... тауып отырады. Осы жолда ол "Харун ар-Рашид" пен "Атымтай" ... ... ... ... ... ... ... бірнеше жыл бұрын өмір сүрген "Тай" тайпасының "Жомарт адамы" деп беріледі. Ислам әлемінде ... ... ... ... ... Бухаридің "Сахихул Бухари" еңбегінде Ади ибн Хатим деген сахаба көптеген хадистер руаят еткен . Осы Ади Жомарт Атымтайдың баласы етіп ... ... ... қызы ... ... қолына түскенде, оның әкесінің атын естіген Пайғамбар "Әкесі жомарт ... ... ... мүмкін емес" деп босатып қоя бергені жайында ... да ... ... ... Сағди өзінің "Бостанында" Атымтайды" жомарттығын дәріптейтін жыр жолдарын бұлайша жазған: Шенидәм дәр әйиом-е ... ... ... ... бод пойи чу дуд. Атымтайды" заманында, ... ... ... ... ... дей ... оның ... атын қонағына сойып беретін жомарттығын асқақ жырлайды.Шәді жомарттықтың ... ... ... ... ... оған ... ... сараңдарды мұқату мақсатымен "Камал хан деген патшаның уақытында болған оқиға" деген ... ... ... ... кейіпкер етіп "Бақылсары" деген Сараңды алады (бақыл - араб тілінде сараң деген мағына береді). Бұл да ... Шық ... ... сияқты біреуге бір нәрсе берсе, бірнеше күн міндетсініп жүретін сараң болады. Қызының бір диуанаға бір үзім нан ... ... ... ... ... кесіп алып, адам аяғы жетпейтін айдалаға апарып тастайды. Серуендеп жүрген патша бір қолы жоқ қызды баласына әкеп қосады. Оң ... ... нала ... қыз, ... ... ... ... рахымы түсіп, қолы орнына қайта келеді.Шәді осы дастан арқылы пақыр мен мұқтажға ... ... ... ... ... Шәді төре адам ... ... жамандыққа жетелейтін әзәзіл Ібіліс деп біледі. Әрі қарапайым адамға қарағанда діндар адамға Ібілістің жақын жүретінін айтады. ... ... ... мың ... ... бір ... ... азғырған артық" деген өсиетін басты назарға ұстайды. Шайыр осы ... ... ... дастанын жазған. Шығармада Барсиса атты діндардың аяғын ... ... ... арбауына қалай түскені баяндалады. Бұл хикаяның негізі - ... ... ... Ибн ... ... ... (Ібілістің айлакерлігі) деген еңбектен алған болуы мүмкін. [12,5]Дастанда діндар Барсиса ертелі-кеш құлшылық етумен айналысады. ... ... да ... ... ... ... оның осал ... тауып, оған адам емдеу әдісін үйретеді де бір жас бойжеткенді талма ауруына душар етеді. қыздың ата-анасы оны емдету үшін Барсисаның ... алып ... ... ңйленбеген сопы онымен зинақорлық жасап, ақырында қызды өлтіріп тынады. Барсисаны дар басына алып келгенде, Ібіліс ... ... ... ... ... мен сені өлімнен сақтап қаламын," - деп азғырады. Барсиса оның ... ... оған ... ... ... ... деген еңбекте бұл аңыздың негізін Хашыр сүресінің 16-аятымен байланыстырған. Онда: "Олар шайтанның мысалы сияқты; ... ... бол" деп ... адам ... ... болған кезде: "Шынында сенен бездім. Расында әлемдердің Раббы Алладан қорқамын>> деген еді",- делінген. Яғни аяттың ... ... ... ... адам ... ... хақ жолынан айырып, өзіне сыйындырып, жаман жолға бастау. Ақын дастанның соңында: Жетпіс жыл тынбай қылған ғибадатың, Зәрредей пайда болмай қалды кетіп. Осындай хиле ... ... ... азғырмақты" қайғы-қамын. Шайтанның алдауына кірмеңіздер, Халінен ғибрат алып Барсисаның, Әзәзіл бұл күнде де көп ... ... ой ... иғуа ... ... өз ... ... еш адам жоқ мойын бұрар,-деп, Ібілістен сақтануға шақырады. Шайыр Исламның негізгі іргесі - "ақида" жайлы да ... ... Бір ... ... деп ат қойылған, Ішінде хақ сипатын зікір қылған, - деп, Шәді өзінің "Ахуал қиямат" деген ... ... ... ... қанық шайыр әуелі Алланың субути және зати сипаттарына ерекше тоқталған. Осы ... оның ... ... де ... ... көруге болады. Құранның ішіндегі Алланың жалғыздығын сипаттайтын "Ықылас" сүресінің мағынасын да ашады.Дастанда болмыстың, шайтанның, періштенің, адамның неден жаратылғанын айтады: Жаратқан нұрдан Алла ... ... есеп ... бәрі ... ... таза ... Алла оны.Дастанның екінші жартысы бүтіндей қиямет күнін суреттеуге арналған. Ақыр заман жақындағанда Яжуж-Мажуж ... ... ... адам ... ... ... сол ... күннің батыстан шығатынын айтады. Алланың қарғысын алған Ібілістің адамды соңғы демі қалғанша азғыратынын жырлайды:[13,7] Өлмеске дыққаты жетіп бағзы ... тілі ... сол ... сол ... ... ... шайтан лағын келген онда, Деп айтар: "Ислам дінін тәрк етіңіз, Екеу деп бір Алланы айтыңыз тез. Ол айтқан сөздерімнің бірін ... ... ... ... ... осы дастанының негізі Исламның атақты факиһы Әбу Мансур Мұхаммед Матуридидің "Таухид" еңбегіне негізделгені аңғарылады. Шәдінің жазған шығармаларынан оның діни кітаптарды көп ... ... Оның ... пайғамбар хадистеріне негізделген жыр жолдары да аз емес. Ол Исламның Алланың ақ ... ... ... діни ... арқылы хақ дін-Исламды үгіттейді.Шайыр шығыс мұсылман әдебиетінде әділдіктің үлгісі ретінде суреттелетін "Ескендір Зұлқарнайын" туралы да дастан жазған. ... ... ең ... жазған хикаяттарыны" қатарына "Ескендір Зұлқарнайын" мен "Хикаят Әмір Хамзаны" жатқызады . ... ... ... ... жетік Шәдінің парсы классиктері жарыса жырлаған Ескендірге соқпай кетуі ... еді. Бұл ... ... ... Әмір Хосрау Дехлеви, Жәми, Науаилардың шығармаларында орын алған. Олар ... ... ... ... ... оны ... ... дейін көтерген. Ал, қазақ топырағында Тұрмағанбет Ізтілеуов, Абай, Ыбырай, Мағжандар да Ескендір жайлы шығарма жазып, оны дәріптеместен, қайта оған сын ... ... ... ... қай тұрғыдан суреттегені бізге белгісіз. Оның бұл ... ... түсе ... жоқ. Осы орайда Немат Келімбетов: "Шәді Жәңгіров көп жазған, кітаптары көп ... ... Оның ... ... ... деп айта ... Ақын өзінің "Назым Чохар Дәруіш" және "Хикая Харун ар - Рашид" деген кітаптарының ... енді ... ... ... ... ... "Ахмад Жәми","Әмір Хамза - Сақипқыран" деген сияқты бірқатар дастандары да аталған. Бұл шығармалар бізге әлі ... - деуі ... ... нақтылай түссе керек.[14,5]Шәді өз заманының "кітаби ақындары" сияқты шығыс шығармаларын қазақ тіліне тәржімалаумен де ... Ол ... ... ... Фирдаусидің "Шахнамасын" қазақ тілінде сөйлетіп, Атбасар уезіндегі Қалменбайға тарту еткені жайлы деректер бар. Оған "Шәдінің болыс Қалменбайдан ат ... ... ... дәлел: Жібердім "Шахнаманы" сауап үшін, Батыр мен балуан сөзі толған іші. Өзіңіз оқып ... ... ... көңіл қошы. Көрмекке сол кітапты көтерілген, Төркінінің ашкара қылды іші. Тым қуат моллаларға оңай емес, Сөздерін бұл ... тез ... ... бас ... ... ... әлі бір ... қаласа тағы бір қайтара жазып беретінін айтады. Мінбекке ағаңызға бір ат дәркор, Бес ... я ... ... ... ... пен семіздігі, Ұқсасын өзіңізге әр жүрісі,-деп ақысына бір жақсы ат сұраған."Орақа - ... ... ... ... шығармаларымен әйел тағдырын, шынайы махаббат мәселесін көтерген ақын қазақтың той-томалақтарында келіннің бетін ашуға арналған "Беташар" деген жыр да ... ... ... ... ... - шынайы махаббат, адал жар, шаңырағы шайқалмайтын отбасы. Осы ... ол ... ... бар ақыл-өнегесін айтудан жалыққан емес. Құлағыңды салып тыңдап тұр, Келін жан менің тілімді. Әдептің жолын ... ... ... ... ... сәлімді. Ақылсызға айтқан сөз, Далаға кеткен шығынды. Бәрі саған керек іс Тыңдасаң кейін ... ... ... ... ... де Абай ... қазақ халқын дер кезінде сынап отырады. Абай өзінің екінші қара ... ... ... ... ... деп ... қалып қойды>> - деп налыса, Шәді төре де қазақ пен қырғыздың мешіт ... ... ... сынайды.[15,9]Петроградта салынғалы жатқан мешіт құрлысына қазақ пен қырғыздан өзге мұсылман халықтардың, әсіресе, соның ішінде ноғай мен сарттың ... ... ... қазақтың бай дәулетті жандарына қайырлы істен құр ... ... ой ... ... ... қазақ қатар жатқан, ... ... ... ... де ... ... ... сахилар бар дәулеті артқан. Көптікке аз емеспіз ешбірінен, Есепте алты миллон санға ... ... қол ... ... ... жәрдем жоқ еш бөленген. Біздерге мұнан артық болмас ұят. Сол үшін ... ... ... ... жиырма бес миллиондай мұсылманы бір мешітті бітіре алмаса, біздей Алланың пенделері үшін - өлім дейді. Құдай жолына ... ... ... ... да ... қайта оның сауабын Алла беретінін айтып, Құранның ... ... ... ... сияқты бірнеше сүрелеріне сілтеме жасайды. Бір есе бергенің он есе ғып, ... ол ... ... ... осы ... ... бар, "Әнғамның" сүресінде айтылады .деп, бітпей жатқан мешітке қол ұшын беруге шақырады. Қазақтың не өзі ішіп - ... не ... ... сараң байларын мінеп, оларға қарата қатты айтады. Байлар бар малы жерге симай жүрген, ... ... ада ... ... ... ... бермек түгіл, Өзі ішіп-жемекке қимай жүрген. Құдайым хикмет берсін біздің халыққа, Қырғыз бен қазақ ... ... ... ... ... ... ... болып ноғай, сартқа.Шәді жасы ұлғайып, пайғамбар жастан асқан соң, өз ... ... ... ... ақыл ... қариясына айналған. Оның білімі мен діндарлығынан хабары бар ақсақалдар оған әр ... ... ... дер кезінде оның салиқалы жауабын да алып отырған.Оңтүстіктің бірнеше шайырлары Шәді төреге хат ... ... ... ... келген сайын күш-қуатымыз кеміп барады. Сіз көп оқыдыңыз. Осы жастықты ұстап тұрудың амалы бар ма? Біз өзімізше ... ... жас қыз ... жақсы жүйрік атқа мініп, ит жүгіртіп, құс салып серілік етсек, қысы-жазы қымыз ішіп, қазы-қарта, жал-жая жесек ... ... ... деген ойға келіп сізден кеңес сұрап отырмыз", - депті. ... Шәді ... деп ... ... ... беріпсіздер сіздер бізге, Берейік тапсақ жауап сөзіңізге. Ағарар сақал мен шаш бейнет көріп, Көрместік пайда болар көзіңізге. Жігітке жиырма бес жас ақыры отыз, ... ... ... ... ... ... өтіп айналар күз, Алпыста ақылы бүтін аң ауламас. Атсам деп ойлап тұрар көрінсе көз. Жетпіс жас ... да ерге ... бет ... ... тіз. Сексен жас оралмайтын қара қазан, Немене айтып, айтпай тоқсан мен жүз. Сарқылып аққан теңіз біткеннен соң, Пайдасыз жал мен жая, қымыз бен қаз ... ... ... ер жасын ой елегінен өткізіп, өзінің салиқалы ой-пікірін жыр жолдары арқылы беріп отырған ақындар қазақта аз ... ... бірі ... ... деген жасыңыз, Ағып жатқан бұлақтай. Отыз деген жасыңыз, Жарға ойнаған лақтай. Іырық деген жасыңыз, Ерттеп қойған құр ... ... ... да бір ... ел ... ... жасыңыз, Қайғылы- мұңлы күн екен. Сексен деген жасыңыз Қараңғы тұман түн екен. Тоқсан деген жасыңда, Ажалдан басқа жоқ екен .деп жүз ... ... өзі де ... ... ... айтқаны бар.Шәдінің көлемді шығармаларының қатарына "Россия патшалығында Романов нәсілінен хұқымранлық қылған патшалардың тарихтары һәм ақтабан шұбырыншылық ... бері ... ... ... ... атты тарихи реалистік поэмасы мен қазақ тарихына арналған "Тарихнама" деген көлемді тарихи шығармасы жатады. Екі ... да ... ... құрылған.Ақын Ресей туралы тарихи поэманы 1910 жылдары жазған. Шығарма ішінде Ресейді ежелден басқарып келе жатқан патшалар мен атақты қолбасшылардың өз ... үшін ... ... кеңірек қамтылған. Шәдінің осы шығармасы 1912 жылы Орынборда кітап болып шығып, халық ... кең ... Бұл ... 1916 жылы көтерлісшілердің алдында сөйлеген сөзінде А.Имановтың: "Түркістан ... ... ақын ... бізге Россияның тарихын аударып берді, оны біз зор мақтанышпен оқимыз," - ... ... ... түседі.[12,98]Шәдінің қазақ тарихына арналған "Тарихнама" поэмасы екі үлкен тараудан тұрады. "Шыңғыс ханның тарихы" атты алғаш жартысы 32 ... ... ... ... хан тарихы" деген жартысы 22 тарауды құрайды. Шәдінің осы бумадағы үш қолжазбасының жалпы көлемі 31964 жол .Поэманың басында ежелде патшалық ... бұл ... ... ... айналған патшаларға тоқталады да Оғыз хан, Қара хан тарихтарын өрбітеді. Ру тайпалардың шыққаны, қазақтың үш жүзге бөлінгені жайлы ... ... ... оқиға барысы бірінен соң бірі өрбіп, хандар өмірінен көп мәлімет береді. Шәдінің бүл шығарманы жазарда қандай дерекке сүйенгені жайлы Н.Келімбетов: ... ... ... Шәді бұл дастанын Абулғазы Бахадурханның "Шежірей түрік" деген кітабының ықпалымен, соған еліктеп жазған сияқты. Сондай-ақ "Тарих-наманы" оқи ... ... ... ... ... ғ), ... нұсқасын Нуриддин Ахунд Мулла Тархад Самарханди жазған ... ... ... ... мен оның ... ... ... жазған "Фирдаве уа- иқбол" сияқты күрделі тарихи ... ... ... ... болғанын аңғару қиын емес>>, -дегенді айтады. Шәді поэманы" "Қазақтың үш жңзге бөлінгені" деген тарауында: Ілгері рулардың хикаяты, Шығарған Абулғазы ... ... - деп ... ... ... екенін аңғартады. Сондай-ақ Шәді поэма ішінде аты белгісіз "Рузата Сафа" деген кітапқа да сілтеме жасайды. ... ... осы ... ... ... ... қарап шыққанын байқауға болады. Шыңғыс хан өз күшімен шахлық ... ... онша ... іс көрсеткен. Хорасан, Иран, Тұран, Дешті қыпшақ, Һүндістан, Қытайға шейін үкімі жеткен, -деп, Шыңғыс ханның жасаған жорықтарына ... ... ... ... қан ... келгенінен-ақ, оның әлемді жаулайтынынан хабар береді: ... ... ... ... ... алақаны жұмулы еді. Қатындар қызмет еткен қарағанда Ішінде ұйып қалған бір қан ... ... ... кейде әлемді жаулаушы қанішер ретінде берілсе, кейде әділдік ... де ... ... ... ... ... ... себеп сол шаһардың ханы - Қайыр хан деп көрсетеді. Шығарманың желісі бойынша Қайыр ханның қабылдауында ... ... ... ... бірі ... ... жасырын атын біліп, оны сол атымен шақырады. Осы жайға қаһарланған хан оларды жазалауға бұйрық береді. Осы шараға қатуланған Шыңғыс хан ... ... ... ... ... Шыңғыс қағанның ел қамын ойлап, өзі құрған патшалықтың іргесі шайқалмауы үшін балаларына әрқашанда бірлікте болыңдар ... соң ... ... ... ... мойын ұсынып. Сіздерге ешкім дұшпан бола алмағай, Тұрады қол астыңа бәрі кіріп.Шәді бұл поэманы ұзақ ... бойы ... ... Ол ... ... ... мән беріп, содан өзінше қортынды шығарып отырады.Поэманың ... хан ... оның бұл ... жазудағы мақсаты - өшіп бара жатқан хан тарихын қайта жаңғырту, өткен тарихпен оқырманды таныстыру. Онда шайыр бабаларының ұмыт болып бара ... ... өзі ... да кім ... деп, ... қайрап содан күш-қуат алғандай болады: Белгілі Абылай хан қазақ ханы Қаншасын патшалардың біледі ... ... ... мәлім емес, Жазылған Абылай ханның тарихтары. ...һәм өзім хан әулеті болған үшін, Айтпаққа көңілім кетті қылған ... ... ... ... ... атасының әр жұмысын.Осылай бабаларының шежіре - тарихын жырлаған ... ... ... Кенесары ханмен аяқтаған. Ақынның осындай батыл қадамға барып, ... ... ... ... оның ... ... өткенге деген жанашыр, қамқорлығынан болса керек.[13,7]Шәдінің діни дастандарының ішіндегі ең көлемділерінің бірі - ... ... ... Сияр ... ... деуге болады. Бұл дастан бастан-аяқ Мұхаммед пайғамбардың өмір жолына арналған. Ақынның бұл ... ... ... ... Ташкен, Қазан қалаларында бірнеше рет жарық көрген. Кешегі кеңес ... ... ... ... ... араға бірнеше жылдар салып, 1995 жылы Алматыдағы "Санат" баспасынан ф.ғ.к. доцент Оңайбек Құдышұлының құрастыруымен қайта жарық көрді. Алайда, ... ақын ... ... ... ... ... буын ... сөйлем құрылыстарына бірқатар өзгерістер енгізіліп, едәуір қысқартылып берілген. Қолдарыңыздағы еңбек ақынның 1914 жылғы Ташкент қаласынан шыққан нұсқасы ... ... Әрі ... бүгінгі әріпке түсіру барысында 2003 жылы "Арыс" баспасынан жарық көрген ақын еңбегі басты назарға алынды. Ақынның қолтаңбасын жоғалтпау ... ... ... ... ... араб, парсы сөздері сол қалпында беріліп, кітап соңында сөздіктер берілді.Барша адамзаттың ардақты пайғамбары Мұхаммед ... ... оған ... айту дәстүрі мұсылман шайырларға тән қасиет деуге болады. Қара сөзге жан бітіріп, сөз маржанын тере білген ... ... ... бәрі де ... жыр ... ... тырысқан. Алланың елшісінің тірі кезінде ол туралы мадақ қасидаларын жазған араб пен ажам шайырлары көптеп саналған. Иран ғалымы Хакими Мұхаммед ... ... ... ... оның айналасында отыз үш шайыр болған десе, Сирия ғалымы Шейх Набахани Бейрути өзінің төрт ... "Әл ... ... фил ... ... ... еңбегінде пайғамбарды мадақтаған елу шайырды" өлеңдері берілген. Ал, Ирак ғалымы Уәлид Әлағзами өзінің "Шуғараур Расул" ... ... ... елшісінің қасында бір жүз он үш ақынның болғанын алға тартқан. Олардың сегізі әйел ақын болған. Риядта жарық көрген Әл-Хусри Әбу ... ... бин Әли ... ... ... ... ... фил ғахдин нубууәтун уәл хуләфәи рашидин" деген еңбегінде: "Қала Сағид бин Әлмусайиб: "Кәнә әбу Бәкир шйғирән, уә Қумар ... уә Әли ... ... деп, ... төрт ... да ... ... жыр жолдарын жазғанын алға тартқан. Десеек те, ... ... ... ... ... ... ибн ... пен Кағб ибн Зухейр деуге болады. Соңғысының пайғамбарға арнап жазған "Бинт сәғад" қасидасы мұсылмандар арасына көп тараған. Ал, Асан ибн ... "Уә лә ... ... ... Уә ... ... мәқәләти би Мухәммәдән" яғни "Мен өлеңіммен Мұхаммедті мадақтаған жоқпын, ... ... ... ... ... жыр ... ... Ислам ғалымдары жарыса отырып жазған. Ал,тарихшылар арасынан алғаш рет Мұхаммед пайғамбардың өмірі туралы "Сире ... ... ... Мұхаммед ибн Исхақты айтып өтуге болады. Одан бері Ислам тарихшыларының бұл тақырыпқа бармағаны некен саяқ ... ... ... пайғамбарды дәріптеп, оның өнегелі ғұмырын жыр-дастанға қосушы ақын шайырлар аз болмаған. ... ... ... ... ... Қожа ... ... сегіз мың әлемге сәруар болған Мұхаммед,Отыз үш мың асхабқа раһбар болған Мұхаммед,-деп, пайғамбардың өнегелі істерін жырға ... Шәді ... ... сияр ... шығармасы шағатайша жазылған. Сондықтан да, шығармада араб, парсы сөздері көп орын алған. Профессор Б.Кенжебаевтың пікіріне жүгінер болсақ, бұл тіл ... ... тілі ... бұл ... өте ... ... Дастанда пайғамбардың дүниеге келгенінен бастап, оның қасиетті өмірінің соңына дейінгі оқиғалар рет-ретімен, тақырыпшаларға бөлініп берілген. Әсіресе, ақынның ... ... ... дін үшін ... ... ... ерекше атап өтуге болады. Ақын жәннат пен ... ... ... салған. Ондағы теңеулер, салыстырулар мен метафоралар өте сәтті шыққан. Ақын әуелі Алланың жаратқан нәрсесі пайғамбардың нұры екенін баса ... оның ... ... ... берілгені туралы: Абдолла Әмина атты қатын алды, Ибраһим мілләтімен ... ... ... Әминаға нұры берілді, - дей келе, соңғы пайғамбардың "Нұр" сипатына ерекше тоқталған. ... ... ... ... кейбір даулы мәселелерге де өзіндік пікір айтып отырады. Расулдың талас болды туған күні, ... ... еді ... ... ... он ... деп көп ... айтты мұны. Шығарманың ең әсерлі тұстарының бірі - Миғраж (көкке көтерілу) оқиғасы. Онда пайғамбар көкке ... ... ... ... ... ... танысып шығады. Әмір етіп Мәлік айтты Сухайылға, Жебірейіл Мұхаммедпен келді мұнда. Барлығын өз ... ... ... ... осы ... ... ... назар салды Жарылып екі жаққа жер ашылды. Құдайдың құдіретімен пайда болып, Көрініп жеті ... ... ... жеті тозаққа кімдер баратынына жеке-жеке тоқталады. Шығарманың соңғы тарауында ақын пайғамбардың мінез-құлқы мен ерекшеліктерін жақсы көрсете ... ... ... ... ... ... ілімінде берілетін пайғамбарлықтың бес шартымен жақсы таныс ... ... ... ... бір ... ... айту ... оған-деген жолдарды жазған ол пайғамбарлықтың екінші шарты - "Сыдқаны" баяндаса, кереметтері жайлы: Басынан құс өтпес ұшып хәргез (ешқашан), Айналып өтер еді ... ... ... ... ... ... ... оның үш мыңдай кереметі бар екенін айтады.Әрине, дастанның ішіндегі кейбір оқиғалардың тарихи шындықтан ауытқып, аңыз желісіне құрылған жерлері де жоқ ... ... ... ... ... ... ... Сол әпсәна желісіне құралған жерлерінде ақын ... екі" ... ... көп ... ... ... екі адамдардан, Жалғызы дінге кірді мұны көріп-Немесе Көп еді ғар (үңгір)ішінде тесіктері, Санаса жетпіс екі еді бәрі.Осындай мысалдарды көптеп ... ... Бұл сан - ... ұстанған жұмбақ сандарының бірі. Шығыс мұсылман әдебиетінде мұндай жәйіттер көптеп кездеседі. Шайырлар кейде өз есімін "Әбжәд" ілімі бойынша жұмбақтап ... ... бір ... көрсетіп отырған. Шәді ақын да осы Әбжәд ілімін жетік білген. Ол "Барсиса" деген дастанының ... ... ... кім ... ... атым ... жүз бір мен төртке оны қосып, Әбжәдтің есебіне назар ... ... саны үш жүз бес. Арап ... "Ш" әрпі үш жүз ... ... "Ә" - ... "Д" әрпі - төрт ... береді: жиынтығы үш жүз бес.Араб, парсы әдебиеттану ғылымында ... ... өз атын не ... ... ... ... ... муамма тәсілі деп атайды. Мұндай шеберлікті Шығыс мұсылман әдебиетімен сусындаған, соның ішінде, Бұқара медіресінен тәлім алған ақындар көп ... ... ... Кете ... ... Жүсіп, Мәшһүр Жүсіп, Тұрмағанбет Ізтілеуов сияқты ақындарды атауға болады. [15,89] ҚОРЫТЫНДЫСонымен қорыта айтқанда, кезінде түрлі діни мектеп-медреселерде оқып, ... ... ... тілдерін жетік меңгерген, сол арқылы араб поэзиясынан еркін сусындаған, ... ... мен араб ... ... ... қазақтың ғұлама шайыры Шәді төре Жәңгірүлы қазақ көркем сөз өнерін мазмұн мен норма жағынан байыта түсуге өзіндік үлес ... Ол ... ... ... тән ... ... жан-жақты меңгеріп, қазақ оқырманының талап-тілектеріне сәйксс келетін шығармалар жазды.Кеңес заманында Шәді Жәңгірұлының туындысын деп бүркемклеп, жасырын ... ... ... осы бір ... ... ашына толғайды: . дейді ғой халқымыз, көп ... ... ... ... беті ... қазір Шәді Жәңгірұлы сияқты жұртын, жерін, дінін бар жанымен сүйген ... ... ... ... ... өз халқына терең түсіндіру қажет демекпін.ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ1. Шәді ... А., 1995. ... Ибн Аби ... ... ... ... 1408 ... жылы. 277-278 беттер. (1988 ж.) (кітап араб тілінде).3. . Абу Жағфар Ат-Тахауи, Ибн Абил Ъиз әл-Ханафи. Қазақшаға аударған: Бақтияр қажы ... ұлы ... ... 2003ж.4. Сонда 52-бет.5. Шәді төре. А., 1995. ... Шәді ... ... 1914ж. ... ... М. ... 16 том. Алматы: Жазушы, 1985. - 400б.
8. ... Ы. ... ... ... Білім, 2003. - 112б.
9. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 1 том. ... ... 2003. - 408б.
10. ... Н. Қазақ әдебиет бастаулары. Алматы: Ана тілі, 1998. - 256б.
11. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. Алматы: ... 2001. - 448б.
12. ... С. ... ҮІ том. ... ... 1964. - 456б
13. Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы.- Алматы:Санат.-1994.-б.210-214
14. ... У. ... ... діни-ағартушылық ағым. - Алматы: Білім. - 1998. -
б. 210-222
15. XX ... ... ... . Хрестоматия . - Алматы:Білім. - 1994. - б.30-34

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жәңгір Хан өмірбаяны5 бет
Ш.Жәңгіровтың мен Ғ.Қараштың өмірі мен шығармашылығы туралы17 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы28 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала)14 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары15 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары жайлы21 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары жайлы мәлімет45 бет
Әлихан жаңғырығы. Ә.Бөкейханов өмірі мен өлімі.11 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
Сана проблемасының философияда қойылуы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь