Бала түйсігі және жеке адамның сенсорлық құрылымы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2
І. Тарау.Бала түйсігі және жеке адамның сенсорлық құрылымы.
1.1.Түйсік туралы жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.5
1.2 .Түйсіктер жөнінде ғылыми көзқарастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6.8
1.3.Түйсіктің физиологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.4. Түйсіктің түрлері мен қасиеттері, жалпы заңдылықтары ... ... ... ... ... ... ... ..10
ІІ. Тарау. Баланың жас ерекшеліктеріне байланысты түйсік сезгіштігінің дамуын зерттеу.
2.1.Сәбилік және ерте балалық шақтағы сезгіштікпен түйсігінің
дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16.19
2.2. Мектепке дейінгі кезеңдегі баланың сезгіштігінің дамуы ... ... ... ... ... ... .20.21
2.3. Мектепке дейінгі кезеңдегі түйсіктің дамуындағы іс . әрекеттің ықпалын алмастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22.23
2.4. Бастауыш мектеп кезіндегі балалардың
сезгіштігінің дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26 Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27
Зерттеудің мақсаты: Бала түйсігі және жеке адамның сенсорлық құрылымы, яғни түйсік - материялық дүниедегі заттар мен құбылыстардың жеке сипаттары мсн қасиеттерінің біздің сезім мүшелерімізге әсер етіп, миымызда бейпеленуі. Түйсіну дегеніміз - дүниені танып білудегі бейнелеу үрдісінің алғашқы баспалдағыекендігі, түйсік - біздің айналамызда, ішкі жан дүниемізде не болып жатқанын хабарлап отыратын қарапайым психикалық үрдісі, түйсік адамды қоршаған шындықты бейнелеуден пайда болуы, сол шындық пен болмыстың адам сезім мушелеріне әсер етіп, мида бейнеленуінен түйсіктің тууы, яғни түйсік - сыртқы әсердің сана фактісіне айналуы, объективтік дүниенің субъективтік бейнесі екендігі, баланың дүние тануының алғашқы баспалдағы- осы түйсік екендігі, нақты пайымдау, шындықты бейнелеу жайындағы мәліметтердің бәрі де балаға осы баспалдақ арқылы жетуі осы жұмыстың басты мақсаты болып табылады.
Зерттеудің міндеті: Түйсік қарапайым психикалық үрдіс деп аталғанымен, ол – баланың шындық пен болмысты дұрыс бейнелеуіне мүмкіндік тудыратын мидың бейнелеу қызметі екендігі, физиологиялық жағынан сезімдік таным үрдісі бірінші сигнал жүйесінің қызметі арқылы реттеліп отыруы, сезімдік бейнелеудің мұндай түрі жанурлар мен адамдарға ортақтығы, алайда, сезімдік бейнелеу түрлері - түйсік, қабылдау, елес сапа жағынан жануарлар мен адамдарда бірдей еместігі, егер сезімдік үрдістер жануарлар дүниесінде олардың қоршаған ортаға бағдарлануын ғана қамтамасыз ететін болса, ал адамдардың сезімдік таным үрдістері еңбектену әрекетімен ұштаса отырып, бейне мен сөздің өзара әрекеті нәтижесінде пайда болып отыруы осы жұмыстың міндеті болып табылады.
Зерттеудің әдістері: Баланың жас ерекшеліктеріне байланысты түйсік сезгіштігінің дамуын зерттеуде психологияның зерттеу әдістері эксперимент әдісі, байқау әдісі және әңгіме әдістерін қолдану.
1. Алдамұратов Ә.Қызықты психология. А, «Қазақ университеті», 1992 ж
2. Алдамұратов Ә., М. Мұқанов. Психология пәнінен лабораториялық практикалык сабақтар. Бірінші бөлім. А, 1978; Екінші бөлім.1979 ж
3. Әбдірахманов А., Жарықбаев Қ. Психологиялық орысша-қазақша
сөздік. Алматы, «Мектеп», 1976 ж
4. Жарықбаев «Жантану негіздері» Алматы, 2002 жыл.
5. Мухина В.З. «Детская психология» М. 1976г.
6. Мұқанов М. Жан жүйесінің сыры. ҚМБ. Алматы, 1964.
7. Мұқанов М. Ақыл-ой өрісі. Алматы, «Қазақстан» баспасы.1980.
8. Люблинская «Детская психология» М. 1996г.
9. Линден Ю. «Обезьяны, человек и язык» Москва 1981год.
10. Обухова «Этап развития» детского мышленения» М.1992г.
11. Психология. Адамзат ақыл – ойының қазынасы ІУ. том А, 2005ж.
12. Петровский А.В. «Педагогикалық және жас ерекшеліктер психологиясы» Алматы, 1987ж.
13. Сәбет Балтаұлы Бап – Баба «Жантану негіздері» Алматы, 2001жыл.
14. Эльхонин «Детская психология» М.1979г.
        
        Жоспар:
Кіріспе.....................................................................
..........................................................2
І. Тарау.Бала түйсігі және жеке адамның сенсорлық құрылымы.
1.1.Түйсік туралы жалпы
түсінік.....................................................................
..........3-5
1.2 .Түйсіктер жөнінде ғылыми
көзқарастар...........................................................6-8
1.3.Түйсіктің физиологиялық
негіздері...................................................................
.9
1.4. ... ... мен ... ... ... ... жас ... байланысты түйсік сезгіштігінің
дамуын зерттеу.
2.1.Сәбилік және ерте балалық шақтағы сезгіштікпен түйсігінің
дамуы.......................................................................
................................................16-19
2.2. Мектепке дейінгі кезеңдегі баланың сезгіштігінің
дамуы.........................20-21
2.3. Мектепке ... ... ... ... іс - ... ... ... кезіндегі балалардың
сезгіштігінің
дамуы.......................................................................
............................24
Қорытынды...................................................................
............................................26 Пайдаланған әдебиеттер
тізімі......................................................................
........27
Кіріспе
Зерттеудің мақсаты: Бала түйсігі және жеке адамның ... яғни ... - ... ... ... мен ... жеке
сипаттары мсн қасиеттерінің біздің сезім мүшелерімізге әсер етіп, миымызда
бейпеленуі. Түйсіну дегеніміз - ... ... ... ... ... баспалдағыекендігі, түйсік - біздің ... ішкі ... не ... ... ... ... қарапайым психикалық үрдісі,
түйсік адамды қоршаған шындықты бейнелеуден пайда болуы, сол шындық пен
болмыстың адам сезім мушелеріне әсер ... мида ... ... яғни ... - ... ... сана ... айналуы, объективтік
дүниенің субъективтік бейнесі екендігі, баланың дүние тануының ... осы ... ... ... ... шындықты бейнелеу
жайындағы мәліметтердің бәрі де балаға осы баспалдақ арқылы жетуі ... ... ... ... ... міндеті: Түйсік қарапайым психикалық үрдіс деп аталғанымен,
ол – баланың шындық пен болмысты ... ... ... ... ... ... ... физиологиялық жағынан сезімдік таным
үрдісі бірінші сигнал жүйесінің қызметі арқылы реттеліп отыруы, ... ... түрі ... мен адамдарға ортақтығы, алайда, сезімдік
бейнелеу түрлері - түйсік, қабылдау, елес сапа ... ... ... ... ... егер сезімдік үрдістер жануарлар ... ... ... ... ғана ... ... болса, ал
адамдардың сезімдік таным үрдістері еңбектену әрекетімен ұштаса отырып,
бейне мен ... ... ... ... ... ... ... осы жұмыстың
міндеті болып табылады.
Зерттеудің әдістері: Баланың жас ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ... ... әдістері эксперимент
әдісі, байқау әдісі және әңгіме әдістерін қолдану.
І. Тарау.Бала түйсігі және жеке адамның сенсорлық құрылымы.
1.1.Түйсік туралы жалпы түсінік
Сыртқы ... ... мен ... жеке қасиеттерінің сезім
мүшелеріне тікелей әсер етуінен пайда болған мидағы ... ... ... ... ... ... ... дәмін, қатты-жұмсақтығын, кедір-
бұдырлығын т. б. осы секілді қасиеттері ... ... ... ... ... түрлі өзгерістер жөнінде де, яғни дененің қозғалысы
мен оның кеңістікке орналасуын, жеке ... ... ... хабарлайды.
Сыртқы дүниені танып-білу түйсіктен басталады. Ол-білім атаулының алғашқы
көзі. ... ... ... ... ... оның алақанына белгісіз
бір затты тигізсең, сосын одаң оның не екенін сұрасаң, ол: ... ... ... жылы, кедір-бұдыр бір нәрсе» деп жауап ... ... ... емес, тек түрлі қасиеттерін білдіретін осы сөз тіркестері
түйсік болып табылады.
Түйсіктер-заттар мен ... тек жеке ... ғана ... ... адам ... 1/100 ... жалт ... жарықты
көрдім деп айта алады, бірақ оның қалай деп аталатынын білмейді.
И. П.Шавловтың нерв қызметі туралы ... ... ... ... ... деп ... ... нерв
аппаратының жұмысына байланысты түсіндіреді. Адамдар мен ... ... бар. ... ... ... ... ... т. б үш бөліктен құралады. Олар: бірінші сезім мүшесі (репептор).
Сезім мүшесі сырттан келген тітіркеидіргіштерді нервтік ... ... жер. ... ... ... — миға ... нерв ... секундына 120 метр тездікпен рецепторларға түскен қозуларды ... ... ... ... Анализатордың үшінші компоненті
(құрамы) — мидағы түрлі нерв ... Бұл ... ... ... ... нейрондардан тұрады.
Егер осы айтылған анализатордың үш бөлігінің біріне ... ... ... зақым келсе) көру түйсігіне нұқсан келеді. Анализаторлардың
мидағы ядролары тиісті аймақтарға орналасқанмен, олар ... ... ... ... ... ... ... атқара алуға да
қабілетті. Мұны ми қабығының компен-саторлық функциясы деп атайды. Сезім
мүшелерінің мимен ... ... Ш. ... «Тән ... ... ... тіл — ... хабар бермек. Бесеуінен мұндағы ой ... ... ... әр істі сол ... деп ... жетекші, басқарушылық
ролін ерекше атап көрсетеді.
Кейбір ... мен ... адам ... ... ... бейнелемейді, олар тек осы заттардың әсерінен
сезім мүшелерінде пайда ... ... ғана ... ... ... ... ... сыртқы тітіркендіргіштер-дің, яғни
сыртқы дүниедегі заттар мен құбылыстардың ... ... ... сезім мүшелерінің өздерінің қасиеттері-мен белгіленетін
болып шығады. Осы тұрғыдан қарағанда түйсіктер сыртқы ... ... ... қайдағы бір шартты ... ... ... ... Бұл ... ... біз түйсіктеріміздің нені
бейнелейтінін, оларға не сәйкес келетінін де, заттарды қалайша танып-білуге
болатынын да ... ... ... ... біз заттардың өзінің қандай
нәрсе екенін де біле ... ... ... ... ... ... болса да, қандай оқиғаны болса да таңбалай алады, ... ... ... затына ұқсас бола бермейді.
Түйсік жөніндегі осы теориялардың қай ... да ... ... ... заттар мен кұбылыстардың бізден тыс өмір
сүретіндігіне күдік туғызады, егер ... ... ... ... болса, онда адамдардың табиғат пен қоғамды танып
білудегі табыстары мен олардың белгілі бір мақсатқа сай ... етуі ... ... ... ... ... дамуына еңбек процесі, тарихи
- әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... күшті себеп болды. Адам ... ... ... ... ... ... олардың тіршілік жағдайына
байланысты түрліше көрінетіндігі ғылымда әлде қашан дәлелденген ... ... дене ... да, ... ... ... олардың әуелде ұшып жүріп тіршілік етуге ... Бұл ... көзі ... ... естігіш болуы аса қажет. Жыртқыш
құстардың көзі аса қырағы, ... олар өз ... ... ... қажет, ал
иттерде иіс түйсігі ерекше дамыған. ... ... да, ... ... ... бір-бірімен байланысын ажырата алмайды. Адам
түйсіктерінің ерекшелігі-олардың ойлау, ... ... ... Түйсіктер жөнінде ғылыми көзқарастар.
Түйсіктер адамға қоршаған орта мен өз тәнінің ... ... ... мен ... ... ... Олар адамды төңіректегі дүниемен байланыстырып, негізгі ... ... ... ... ... ... ... даму мүмкіндігі ашылады.
Бірақ аталған тұжырымдардың ... ... ... олар ... рет күмәндікпен сынға алынды. ... ... ... ... ... ... ол ... берілген, сыртқы
әсерлерге тәуелсіз санамыздың ішкі ... ... ... - ... Рационализм философиясының ... ... ... ... ... ... ... тарихи дамудың жемісі емес,
сана мен ақылдың қоғамдық болмысқа қатысы жоқ, олардың бәрі адам ... ... тума ... ... ... ... ... мен психологтар түйсіктердің адамды сыртқы дүниемен
байланыстыратын жөніндегі күмәнсіз ережені жоққа шығарып, ... ... ... бөлектеп, екі араға ажыратқыш дуал болып түседі деген
қисынға келмейтің пікірдің дұрыстығын дәлелдегісі ... ... ... ... (д. ... Д.Юм, ... ал оның ... психологтар (Мюллер. Г.Гельмгольц) "сезім
–мүшелерінің ерекше энергиясы" деген теорияны ... Бұл ... ... ... ... (көз, ... ... тіл) сыртқы дүние
әсерлерін бейнелемейді, нақты шындық ... ... ... - ... өзіндік процестерді қоздырушы ықпалдарды ғана қабылдайды
деген -пікір жатыр. Бұған идеалистердің келтіретін дәлелі: көзге қандай ... ... ... ... ... ... не электрлі әсерден
ызың пайда ... алға ... ... ... ... ... әсерлерді
бейнелемей, олардан тек қозу күшін алады, ал адам ... ... ... ... ... мүшелерінің әрекетін бейнелейтін өзінің
субъектив кейпін ғана тани алады дегендей қорытынды ... ... ... адамды қоршаған дүниемен байланыстырмай, олардың
арасын ... ... ... сөз. ... ... негізіне алынған бұл
қорытынды адам тек өзін ғана ... ... ол ... ... ... ... ешқандай дерек кезіне ие емес деген кертартпа
теорияға арқау болды.
Субъектив ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі ғылыми көзқарасқа тікелей қарсы. Сезім
мүшелерінің эволюциясын зерделі зерттеу ... ... ... тарихи
дамудың жемісі ретінде объектив болмыстағы материя қозғалысы-ның ... ... ... дыбыстық тербелістерге жауап қатушы
тері рецепторларының, сондай-ақ белгілі диапазондағы электр ... ... көру ... ... ... ... ... эвалюциясын зерттеу арқылы ғылым адам ... ... ... ерекше энергиясымен қатынас жасамай, әрқандай сыртқа
энергияларды қабылдап, оған ... ... ... ... ... келетінін дәлелдеді. Ал, құлақ не көзде қандай да ... не ... ... болуы сол қабылдаушы аппараттың ... ... ... ... жұмыс атқару сипаты-на тура
келмеген әсерлерге жауап ... ... ... ... ... ... жоғарғы дәрежеде жетілуі олар
негізінде ерекше құрылым - ... ... ғана ... ...
ақ шеткі сезім органдары қабылдаған сигналдарды орталық жүйке аппаратына
жеткізуші жоғары ... ... ... ... ... пен ... өзара тығыз байланысқан жан құбылыстары. Бұлардың
екеуі де ... ... ... ... ... ... ... объектив шындықтың сезімдік бейнесі. Бұл тараптан
түйсік пен қабылдау өзара жақын келеді. Бірақ ... - ... ... ... ... тануға негізделеді, қабылдауда біз көз алдымызға белгілі
мағынаға толы адамдар, заттар, құбылыстар әлемін келтіреміз және ... де ... ... ... ... ... байқап, білеміз. Осы
қатынастар арқасында куәсі мен қатысушысы ... ... ... де ... (ситуация) түзіледі. Ал түйсіктер болса - қоршаған орта әсерінен
болатын, бірақ толық жетілмеген, ... ... ... ... жеке
сезімдік қасиеттердің бейнеленуі. Бұл тұрғыдан түйсік пен қабылдау сананың
екі әртүрлі формалары немесе ... ... ... екі ... ұқсамаған
қатынастарын білдіреді. Осыдан, "түйсік пен қабылдау өзара бірлікте де,
сондай-ақ ... ... ие. Олар ... ... ... ... ... деңгейін құрайды. Бұл деңгейде әңгіме
біздің сезім мүшелерімізге заттар мен құбылыстардың ... әсер ... ... ... жөнінде болуы мүмкін.
Қоршаған орта мен өз тәніміз жөніндегі біліктердің негізгі көзі -
біздің ... Олар ... орта мен ағза ... ... миға ... ... төңіректегі дүние ортасы мен өз тәніне
байланысты бағыт-бағдар түзуіне қажетті негізгі өзек, арнаны ... ... ... ... ... сезім мүшелері керекті ақпараттарды жеткізіп
тұрмағанда, ешқандай саналы өмір жөнінде әңгіме ету ... ... ... белгілі болғандай, тұрақты ... ... ... ... кейіпке түседі. Мұндай жағдай адамда кенеттен көру, есту, иіс сезу
қабілетінен ... ... сана ... ... да ... байланысты
шектелсе, көрініс береді. Бұл кейіпте адам ... ұйқы ... ... ... ... ... ұшырайды.
Көптеген байқаулардың көрсеткеніндей, ерте балалық шақта кереңдік пен
зағиптіктен жеткілікті ақпарат ала алмаудан адамның психикалық ... ... Егер ... ... ... ... ... ерте жастан мұндай
халге душар болған субъектті арнайы оқытып, кемістіктердің орнын толтырудың
жолдары мен әдістерін үйретпесе, олардың ... ... ... алмай, өз
бетінше кемелденуі біржола жойылады.
1.3. Түйсіктердің физиологиялық негізі.
Сонымен түйсік - дүние хақындағы біздің барша білімдеріміздің бастау
көзі. Сезім мүшелеріне әсер ... ... ... мен ... ... деп аталады да, ал олардың әсерінен сезім мүшелерінде ... ... - ... деп ... ... өз ... тарамдарында қозу пайда болады. Түйсік жүйке жүйесінің қандай да
тітіркендіргішке жауапты реакциясы ретінде ... ... ... ... рефлексторлық сипатқа ие.
Түйсіктердің физиологиялық механизмі – арнайы жүйке тетігі талдағыш
(анализаторлар) қызметі. Әр ... үш ... ... ... ... ... ... дененің шеткі бөліктерін-де
жайласқан ... 2. ... ... ... ... жеткізуші
афференттік немесе сезімтал жүйкелер. 3. ... ... ... ... ... ... ми ... бөліктері.
Анализаторлардың ми қабығы аймағында нақты рецепторлар жасуша-ларына
сай ... ... ... Сонымен бірге олар енжар қабылдаушы ... ... ... орай ... ... келе ... ... өзгерістерге қажет талдағыштар өз ... ... де ие. ... тері ... ... әсер етілсе, ол жер
діріл қағатыны байқалады, осындай тітіркендіргіштер-ден тамыр тартылуы,
тері ... ал кей ... көз ... ... бұру, қол қағыстары және
т.б. бәрі де түйсік реакцияларына байланысты ... ... ... ... де ... ... емес, олардың белсенділігі
ерекше. Бұл процестердің бәрінің де ... ... ... өзінше
жауап әрекетке келу (рефлекторлық) қасиетінен туындап отыр.
1.4. Түйсіктің түрлері мен қасиеттері, жалпы
заңдылықтары.
Түйсіктер сезім мүшелерімізге байланысты көру ... дәм ... ... тері ... ... - ... және органикалық
болып бірнеше түрге бөлінеді. Ежелден-ақ адам өзінің сыртқы бес ... орай ... ... ... иіс және дәм ... ... ... сыртқы және ішкі ортаны рецепторда бейнелейтін 20-дан астам
түрлі талдағыштар бары ... ... ... ... екі принцип бойынша жіктеледі:
а) жүйелі-генетикалық қызметіне орай,
б) құрылым күрделілігі мен деңгейіне байланысты.
Түйсіктердің ең ірі және ... ... үш ... жіктеу
қабылданған: интероцептік, проприоцептік, экстероцептік.
Интероцептік түйсіктер дененің ішкі ... ... ... ... жүрек, қан тамырлары мен басқа да ішкі құрылым қатпарларындағы
- тітіркенулерді миға жеткізіп ... ... бұл тобы ... ... болу ... ең ежелгілерден әрі өте қарапайым түрі.
Интероцептік түйсіктердің пайда ... мен ... ... түсіндіріп білу
өте қиын, сонымен бірге нақты қозу нүктесіне -ие ... яғни ... ... ... ... ... ... (эмоциональ) қалпына жақындау
келеді.
Проприоцептік түйсіктер дененің кеңістіктегі ... ... ... ... адам ... ... ... құрап, оларды реттеп отырады. Бұл ... ... ... ... ... еттер мен буындарда ерекше жүйке тәндері
формасында берілген. Осы ... ... ... ... ... ... ... буындар қалпы өзгергенде туындайтын түйсіктерді
бейнелейді. Аталған топқа, сонымен бірге, ерекше ... ие ... ... ... де ... ... перифериялық рецепторлары
ішкі құлақтың (внутреннее ухо) шеңберлі ... ... ... ең ... ... ... ... Бұл
түйсіктердің қызметі сыртқы дүние ақпаратын адам сезіміне жеткізу және
қоршаған ортамен үздіксіз байланысты ... ... ... ... ... түрде аралық (дистантные) және түйісу (контактные) түйсіктері
деп аталған екі ... ... ... ... ... дене ... сезу ... тікелей жанасуынан іске қосылады. Мұндай
түйсіктердің мысалы ... тері ... мен дәм ... ... болады.
Аралық түйсіктері тітіркендіргіштердің сезімтал мүшелерге біршама
қашықтықтан әсер етуінен туындайды. Бұл ... ... иіс ... есіту
және көру түйсіктері.
Генетикалық жіктеуге байланысты түйсіктерді екі топқа бөлу көзделген:
1) протопатикалық - ете қарапайым, шарпулы ... ... ... ... сезімдер (ашығу, шөлдеу және т.б.); ... - ... ... ... келетін, себеп-салдарлы және
рационалды (санамен барластырылатын), яғни ... ... ... ... ... түйсіктер.
Көру түйсіктері. Көру аппараты болып табылатын көз — анатомиялық құрылысы
күрделі сезім мүшесі. Заттарға шағылысқан ... ... көз ... ... да, тор ... ... ... шоғырланады. Кез дистанттық
рецепторға жатады, өйткені ол ... ... ... ... жатқан
заттар мен сыртқы дүниеде болып жатқан ... ... ... ... заттарға дейінгі қашыктыкты және олардың ... ... ... көру ... ... заттан алыстағанда немесе оған
жақындағанда тор қабықтағы бейне ... ... ... көз ... ... және ажырауы) қамтамасыз етеді.
Есту түйсіктері. Дистанттық түйсіктерге есту түйсіктері де жатады. ... ... ... ішкі ... ... ... мен ... қылы
бар иірім) орналасқан. Сыртқы құлақ ... ... ... ... ал ортаңғы құлак механизмі оларды иірімге бағыттайды. Құлақ іші
иірімінің ... ... қозу ...... ... ... есту
нервісінің ұзындығы мен жуандығы әр түрлі ұштары бір секунд ... ... ... ... ... енеді. Бұл тербелістер серіппелі денеде
пайда болып, әуе кеңістігі арқылы беріліп отырады.
Діріл түйсіктері. Есту туйсігіне діріл сезгіштігі ... ... ... ... ... ... Діріл түйсіктері
серіппелі ортадағы тербелістерді бейнелендіреді. Сезгіштіктің бұл түрін
«контактылы есту» деп атайды. Адамда ... ... ... ... ... кезде діріл сезімін сезгіштіктін көне түрлерінің бірі
деп санайды, ... және ішкі ... ... организмнің барлық тканьдары
бейнелендіре алады.
Түйсіктердің әрқандай түрі ... жеке ... ғана ... ... ... қасиеттерге ие. Мұндай қасиеттер: түйсік сапасы,
түйсік қарқыны, түйсік ұзақтығы және түйсіктің кеңістік ... ... - ... ... ... оны ... түйсіктерден
ажырататын жәче сол түйсік шеңберінде көрініс ... дара ... ... осы ... көп ... ... ... шексіз саналуандығын дәлелдейді.
Түйсік қарқыны - түйсіктің сандық сипатын білдіре отырып, ... әсер ... ... күші және ... қызметтік
жағдайымен анықталады.
Түйсік ұзақтығы - түйсіктің уақыт аралығына байланысты ... ... ... ... ... жарамдылық қалпымен анықталады да,
негізінен, тітіркендіргіш ... ... ... мен ... келеді. Тітіркендіргіштердің сезімдік мүшеге әсер етуімен түйсік
пайда бола қалмайды, ол үшін ... ... ... ... өтуі қажет.
Әртүрлі түйсіктің латенттік уақыты ... ... ... сезу ... 130 мс, ауырсыну түйсіктеріне - 370, ал дәм түйсіктері үшін 50 мс ... ... ... ... Бұл ... ... сандық өлшеміне байланысты қасиеттерінен. ... ... - өте ... ... ... ... адам көзі бір шакырымнан
1/1000 шамаға тең ... ... ... Ал осы ... ... ... ... аздығын мынадан сезуге болады, онымен ... суды 1 ... ... үшін 60000 жыл ... ... көрінген тітіркендіргіш түйсік туындатпайды. Оның пайда болуы
үшін тітіркендіргіш белгілі бір ... ... ... ... ... етуші тітіркендіргіш әсердін ең аз мөлшері түйсіктің табалдырық шыңы
деп аталады. Осындай әсер ... ... ... ... ... ... Мұның мысалы ретінде ... ... ... ... ... ... көзге керінбес шаң, тозаң түйіршіктерін
келтіруге болады.
Табалдырық шыңы деңгейі сезімталдық шың шамасын ... ... ... ... ... ... яғни түйсік табалдырығы
темен болса, сезім мүшелдігің бұл ... ... ... ... ... шың тек ... ... ғана шектелмейді, оған
түйсіктің ... ... да ... ие. ... ... табалдырығы деп
әліде өзіне сай сезім туғыза алатын тітіркендіргіштің ең шекке ... ... ... ... әсер ... сол ... одан әрі
көтерілуі дене мүшелерінде ауырсыну пайда етеді (шектен тыс дауыс құлақты
жарып жібереді, аса ... ... ... ... кейін жарыққа қарай
алмаймыз. Табалдырық шың (төмен, ... ... ... ... ... ... ... адамның жасы, сезім мүшелерінің
қызметтік қалпы, тітіркендіру әсерінің күші мен ... ... және ... ... ... ... жәйт, біздің сезім
мүшелеріміздің сыртқы әсерлерге ... ... ... ... сондықтан жоғарыда әңгіме еткен сезу табалдырықтары өте кең
шектерде ауысып отырады. ... ... ... көру ... ... де, ал күшті жарықта оның сезгіштігі бәсеңдейді. Мұны
қараңғы бөлмеден жарыққа ... не ... ... жайға енгенде
байқаймыз. Бірінші жағдайда көз ... түк ... ... көздің күшті
жарыққа үйренісуі үшін біраз уақыт қажет болады, ал ... ... ... аса ... ... ... солғын болмеге кірген адам ... ... енді осы ... ... үшін оған 20-30 м. уақыт керек.
Бұл келтірілген ... ... көру ... ... ... орай өзгеріске енетінінің дәлелі. Мұндай ... ... ... де тән. ... ... ... тітіркен-
діргіштерге біртіндеп икемделуін адаптация деп атаймыз,
Түйсіктердің өзара ықпал жасау қасиеті. Түйсіктердің ... тек қана ... ... күші мен ... ... ... қалмастан, бір уақытта сезім мүшелдігіне әсер етіп ... да ... ... ... сезу мүшелеріне түсіп жатқан
әсерлерден түйсік анализаторларының өзгеріске келуі – түйсіктердің өзара
ықпалы деп аталады. ... ... ... әсер ... көру ... Кейбір иістердің көру мен есту сезімдерін көтеруі не ... ... (С.В. ... ... байланысты талдағыштар жоғары
немесе төменгі деңгейде бір-біріне жүйелі ... ... ... ... ... ... ... талдағыштар сезімін жоғарылатады,
ал күшті тітіркен-діргіштер әлсіретеді - бұл ... ... ... ... әсерінен сезгіштіктің артуы ... деп ... ... деңгейінің жоғарылауы екі сипатта
көрініс береді (А.Р.Лурия):
1) ұзаққа созылған, тұрақты, ағзадағы қалыпты ... ... ... ... ... ... не психологиялық
себептерге орай тосыннан болған әсерлерден туындайды. Көзге түскен ... оның көру ... ... есту ... де сезімталдығын
арттыруға себеп болады. Әдетте, қызыл түс адамға ақ, қара түстерді дұрыс
ажыратуға жәрдемдеседі.
Тітіркендіргіштер сезім ... ... ғана ... ... сол сәтте басқа түйсіктердің пайда болуына да ... ... ... ... пайда болады. Бұл құбылыс психологияда синестезия ... ... ... ... біреудің ас, тағам жөнінде әңгімесін ... ... қоса ... ... мен дастархан бетіндегі түрлі түстерді де
сезінуі мүмкін.
Синестезия құбылысы - ағза ... ... ... мен ... ... ... ... тұтастығының және
бір дәлелі.
Психологияда адамның ... алу ... ... ... ... 1) ... 2) ... сезгіштік деп екіге бөледі.
Абсолюттік сезгіштік дегеніміз - сезім мүшелерінің өте әлсіз ... ... ... Сезгіштік түйсіктің табалдырығымен тығыз
байланысты. Мәселен, абсолюттік сезгіштік түйсіктік ... ... ... - ... ... ... Абсолюттік табалдырық
тітіркендіргіштің болмашы ғана түйсік тудыратыңдай ең аз ... ... ... ... ... ... ... сезгіштігі арта
түседі. Мәселен, біреу ... бір мм ... ... ... 3 ... ... ... болса, екінші біреу осындай жерге
түскен салмақты алты грамнан бастап ... ... ... ... ... екі есе артық та, абсолюттік сезгіштігі екі есе кем
екендігі ... Егер ... ... табалдырықтан төмен жатса, онда
түйсік пайда болмайды. ... адам ... ... тозанды сезе алмайды,
көз ультра күлгін сәулелерді көрмейді, құлақ әлсіз дыбыстарды ... осы ... ... ... ... күш
жоқ.
Айырма сезгіштік деп сезім мүшелерінің тітіркендіргіштердің
арасындағы болмашы айырмашылықты ... ... ... Айырма сезгіштікті
сипаттау үшін не айыру табылдырығының мөлшерімен пайдаланады. Мәселен, егер
алақанға жүз ... ... ... оған тағы бір ... қосса, салмақтын
артқаны білінбейді. Оны ... білу үшін 3—4 ... қосу ... ... түйсіктің әр түрінде түрліше болып келеді. ... ... ... күші ... тең келеді. Бұл айтылғандарды мынадай
фактілермен дәлелдейді. 100 шамдық жарық ... тағы бір ... ... ... ... ... та ... артатындығы байқалады. Ал жүз кісі
қатынасқан хорға тағы да он адам ... ... ... аздап болса да
көтеріледі.
ІІ. Тарау. Баланың жас ... ... ... ... ... және ерте ... шақтағы сезгіштігімен түйсігінің дамуы.
Балада түйсіктер дүниеге келген күннен бастап дамиды. Мәселен, туғаннан
кейін бірнеше күннен соң бала қант ... ... ... ... ... ... ... ерітіндісін тамызса, ерітінді ыңғайсыз реакция білдіреді. Осы
айтылғандар балада дәм түйсігінің ерте ... ... ... ... ... ... ... күндері оның құлақ түтігі суға ... да ... ... ... ... ... ғана бала ... реакция көрсетеді. Егер бала үш аптадан кейін дыбысқа елеңдемесе
оның саңырау болып қалуы ықтимал. Мұндайда анасы ... ... ... ... Үш айлық бала анасының еркелеткен даусын естіп
көңілденеді, қатты ... ... ... ... ... 2—3 ... қарай бала көзін жарық түсіріп тұрған затқа бүра ... ... ... ... ... ... ... тіпті жаңа туған
нәрестелерден де байқалады. Мәселен, шала туған баланың өзі де ... ... ... пен ... ... ... білдіреді. Заттың түсін
айыру кейінірек дамиды. Мәселен, 5 айлық бала ... ... ... оның ... содан соң барып бояуына көңіл аударатын болады.
Бала тілінің шығуы, оның жүре ... ... ... ... ... мүшелерінің даму ерекшеліктері. Мүшелерді жаттықтырудың маңызы.
Бала, көпшілік хайуанаттардың төліне ... ... ... ... Жаңа ... ... ... - әсердің көпшілігіне аяқтары мен қолдарын
жөн-жосықсыз қимылдатып, қозғалтумен жауап береді. Алайда туа біткен ... ... ... ... ... баланың әлсіздгі емес,
керісінше күштілігі болып табылады.
Нәрестенің негізгі ерекшелігі —- жаңа тәжірибелерді ... ... ... ... ие болу мүмкіндігінің шексізді. Егер ... ... ... онда олар ... өздерінің
жетекшілік мәнін жояды және ... ... мен ... ... жаңа
қажеттіліктер (әсер алу, қимыл, үлкендермен қарым-қатынас қажеттіліктері)
қалыптасады: солардың негізінде психикалық даму жүзеге асырылады.
Әсерленуге ұмтылу ... ... ... ... ... ... ... мүшелерінің әсерленуге әзірлігіне қарай дамиды. Жаңа туған
баланың көру аппараты мен есту аппараты өмірінің ... ... ... еткенмен, олардың жұмысы әлі де жетілмеген. Көру реакциясы жақын
маңдағы жарықты ғана, есту реакциясы тек анық ... ғана ... ... ... мен ... көру мен есту тез ... Бала ... көзімен бақылап, одан соң тұрған нәрсеге көз тоқтатып қарайды.
Ол жай ... атап ... ... ... ... ... ... есту тітіркендіргіштерге жауап ретінде бала әзірге сәл уқытқа ғана аяқ-
қолының, басының қимылын тоқтатады, жылауын ... көру және ... ... ... ... ... ерекшелігі мынады: оның көруі мен естуі дене
қозғалысынан жылдамырақ дамиды. ... ... ... ... ... осы ... ажыратады.
Көру және есту аппараттары жұмысының дамуы, сыртқы тітіркендіргіш-терге
реакцияны жетілдіру ... нерв ... ең ... оның ... ... нәтижесінде жүзеге асады. Жаңа туған нәресте миының ... ... ... ... ... Баладары нерв клеткаларының саны үлкендермен
бірдей болғанымен, сәбиде ол ... ... ... Осыған
қарамастан туған бойда-ақ (тіпті шала балада да) шартты рефлекстердің пайда
болуына толық мүмкіндік бар. Мұның өзі ... ... ... байланыс
орнатуына мидың жоғары бөлігі үлкен ми ... ... ... Бала өмірге келген алғашқы күннен бастап мидың салмағы тез
артып, нерв ... ... және ... ... қабыққа оранады. Мұның
өзінде әсіресе сыртқы әсерге байланысты учаскелер тез қалыптасады. ... ... ... көру ... ... екі апта ... бір жарым есе
өседі.
Бірақ, мидың өсіп-жетілуі жаңа туған сәбидің сезім ... ... ... етуі ... деп ... дұрыс болмас еді. Бұл
даму ... ... ... ... ... ... Оның үстіне мұндай
әсерсіз жетілуінің өзі мүмкін емес. Жаңа ... ... ... дұрыс
жетілуіне қажетті жағдай-сезім мүшелерін (анализаторларды) ... ... ... әлемнен алынатын әр түрлі сигналдардың миға өтуі.
Егер бала сезіммен ... ... ... жағдайына тап болса
(сыртқы әсердің жеткілікті мөлшерде болмауы), оның ... ... ... егер сәби жеткілікті дәрежеде ... онда ... тез ... ... және ... көңіл тоқтатудың пайда болуынан
көрінеді) пайда болады, ... ... ... және ... мен ... ... негіз қаланады. Баланың нерв жүйесі
мен сезім мүшелерінің дұрыс: дамуына қажетті көру және есту әсерінің ... және бұл өте ... ... ... ... ... ... бір нәрсені баланың бетіне тақап, өзінің бетін төмен иіп, ... ... ... ... реакциясын белсенді ете түседі.
Эмоциялық өрісті дамыту. Жандану комплексі. Жаңа ... ... ... ... ... ... бастайды, бұл ілкіде шартсыз рефлекторлы
сипатта болады. Алғашқы айқай-дауыс саңылауының ... ... ... тыныс рефлекстерін шығарады. Кейбір ... ... ... ... ... ... көрінісі деп есептейді: тарылу тыныстың
қысылуын туғызады. Осы жағдайда, шынында да ... ет ... ... ... ... ммаңызды емес, өйткені жаңа туған нәрестенің
өмірлік тәжірибесі әлі жоқ. Алайда сәби жылу, ұйқы, тамақтану қажеттілігіне
байланысты ұнамсыз ... ... ... ... шыңғырып жылаумен
жауап береді деп сендіруге әбден болады. Баланың жылауы оның ... ... ... т. б. ... ... тәрбие жағдайында нәрестенің
құлақ тұндырарлық «іңгәсі» қарсылық сезімін күштірек білдіретін жылауға
ауысады. Жылау әр түрлі ... ... ... ма немесе жан қайғысы ма
(әрине кейінірек) табиғи белгісіне айналады.
Ұнамды көңіл күйді білдіретін жымиып күлу ... ... ... ... ... ... ... жымиып күлу сәби дүниеге келгеннен
кейінгі бірінші айдың соңы мен екінші айдың ... оның ... ол ... бір нәрсеге түскенде, немесе үлкендердің жылы сөз ... ... ... ... байқалады. Бұдан мынадай қорытынды ... ... ... ... болуы үшін тек органикалық ... ... ... Ол ... ... ғана жойып, бала
қуанышты әсерге бөленетіндей жағдай жасайды. ... ... ... ... ... ... ... байланысты әсерленуден шығады.
Бірте-бірте балада үлкендерге бағытталған ... ... ... ... ... ... реакция пайда болады. Жандану комплексі
дегеніміз баланың өзіне қарап еңкейген адамға, көз ... оған ... ... мен ... ... жай ... шығаруы. Үлкендермен
қарым-қатынас жасау кезінде туған бұл көріністер — ... ... ... Жандану комплексінің пайда болуы жаңа туған кезең
мен нәрестелік кезең арасындағы шекара болып табылады.
2.2. ... ... ... ... ... дамуы.
Мектепке дейінгі балалық шақтағы сенсорлық даму. Мектеп-ке дейінгі шақ —
баланың сезімдік тәжірибесінің орасан зор молайып, ... ... ... ... ... тән ... ... қиялдың кушті даму, ырықты зейін мен
мағыналы естің бастамалары калыптасу ... ... ... жастан жеті жасқа дейінгі көру, ... ... ... ... ... ... Көздің көргіштігі, түстер
мен олардың ренктерін ажырату нәзіктігі артып, фонематикалық және ... ... ... қол ... ... ... айналады. Бірақ бұл
барлық өзгерістер өздігінен бола салмайды. Олар баланың ... ... ... ... сан ... касиеттері мен қарым-қатынастарын
тексеруге бағытталған түйсіктің жаңа іс-әрекеттерін ... ... ... ... ... ... мен ... қасиеттерін
айқындау мен ескеруді талап ететін мазмұнды ... ... ... ... ... көлемді, түсті көру қабылдауын дамыту үшін
аппликация, сурет салу, ... ... ... ... ... ... бар. Сезініп қабылдау мүсіндеу, қол еңбегі ... есту ... ... процесінде жоғары дыбысты есту
музыкалық сабақтарда дамып жетіледі.
Мектепке дейінгі балалық шақта түйсіктің ... ... А. В. ... ... ... ... ... балалардың сенсорлық
эталондар жүйесін игеруінің ерекше маңызы бар (сенсорлық эталондар — спектр
түстері, геометриялық формалар, музыкалық ... тіл ... т. ... ... ... белгілі бір жолмен бөліп алған заттар қасиеттерінің
жіктелген және өзара байланыскан үлгілері). ... ... ... әрекеттерін орындағанда қолданылып, тексерілуге тиісті заттардың
ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік беретін ... ... бір ... ... дейінгі балалық шақтың соңында бала ... ... әлі ... Оның ... ... ... жақсы таныс
заттардың қасиеттері туралы елестер болады. Бұл, ... ... ... беретін сөздік атауларынан байқалады. Мысалы үш бұрышты
анықтан отырып, ... «Үй ... ... ... ... анықтай отырып:
«Доп тәрізді»; сүйірді: «Қияр тәрізді»; қызылтүс жайыида: «Шие ... ... деп ... ... ... жұрт ... ... игеру
қабылдауды «жандандырып»; баланың ... ... ... ... ... ... Егер ... эталондар жүйесімен арнайы
таныстырмаса, онда бала оларды біртіндеп стихиялы ... ... ... ... ... үстінде игереді. Қолданылатын материал түстер
мен түрлердің негізгі үлгілерінен, көлемдердің ... ... ... ... ... ... тұрады. Бала үлгілерді
оларға тән ерекшеліктерге сәйкес қиыстыра ... ... ... ... ... ... ... моделдеу — көру тұрғысында моделдеуге
ауысудың ... ... ... ... ұйымдастырылған сен-сорлык тәрбие болған
жағдайда тиімді етеді. Сурет ... ... ... ... ... ... мектеп жасына дейінгі балаларды сенсорлық
эталондар жүйелерімен жоспарлы ... ... ... ... олардың касиеттерін игерілген ... ... Бұл бала ... ... дәл және ... ... ... дейінгі кезеңдегі түйсіктің дамуындағы
іс - әрекеттің ықпалын алмастыру.
Мектепке дейінгі балалық шақта түйсіктің сөздік ... ... мен ... ... ... ... ... болады. Мектепке дейінгі кішкентайлардың практикалық міндеттерді
шешу процесінде пікір ... ... ... ... ... тиісті
әрекеттерден тұрады. Қелесі кезеңде сөйлеу әрекеттің алдын ... ... ... Бұл ... ... ... көз ... тысқары
болатын мағыналы байланыстарды қағып алып, пайдалануға ... ... ... ... молаюына қарай, бала сөздік жоспарлаудан
нақтылы міндетті (тұтасынан) сөздік пікірлесу ... ... ... ... ... ... ... фактілерді бақылауға сүйенген
жағдайда, оның пікірлесуі толықтай ... және ... ... ... суы бар ... ... ... заттардың «өздерін қалай
ұстайтынын» бақылай отырып, мектеп жасына дейінгі ... ағаш ... ал ... ... ... ... кететіндігі жөнінде өте дұрыс
қорытындыға келеді.
Мектеп жасына дейінгі балалардың сөздік пікірлесуді қолдануы, ... ... ... ... екен ... әсте ... Бала
сөздерінің маңызының сол сөздерді ересек адам қолданғандығы маңызынан
елеулі ... ... Л. С. ... ... ... ... сөздік жалпылаудың формасына да, мазмұнына да қатысты. ... ... бұл ... ... ... ... ... ал
олардың мазмұны заттың ... және ... ... ... ой болып
саналатын «үлкендер» ... ... қана ... ... жасына
дейінгі бала үшін объектілер өзара үнемі елеулі және тіпті өздеріне ортақ
ерекшеліктерімен біріктіріле бермейтін комплекстермен және ... ... ... тән. Алты жасар ... ... ... ішінен
жануарлар бейнеленгендерін іріктеп алу тапсырылады. «Ат — жануар», ... деп ... — «Ол шөп ... және ... ... Аю — жа-
нуар».— «Неге?» — «Ол орманда тұрады. Ол маймақ... Піл де — ... ... ... ... ... де — ... Ол қояндарды ұстайды...» Алты
жасар баланың сөздік пікірлесуі, мысалы, осындай.
Алайда, тіл баланың жалпылауларынын жай косымшасы ғана емес. Сөз ... ... бір ... Ол ... ойлау іс-әрекетін белгілі
түрде бағыттайды, біртіндеп жоғары, нағыз ұғымдык форманы ... ... онын ... ... жасына дейінгі балалардын түйсігін дамыту іс-әрекеттің алуан
түрлерінде жүзеге асады. Ойын ... ... ие ... ... нақ ойын ... ... рет ... бір заттарды екінші
заттармен алмастыру пайда болады. Ойындық алмастырулар — ... ... ... ... олардың материалдық немесе ұғымдық
бейнелеулерімен, модельдермен және ақырыида таңбалармен алмастыру) иғерудің
бастапқы нүктесі.
Іс-әрекеттің жемісті түрлерінде ... ... ... ... мақсатқа бағытталған пікірлесудің негіздері қаланады.
2.4. Бастауыш мектеп кезіндегі балалардың
сезгіштігінің ... ... ... ... ... ... ... есту,
сипай сезу, қозғалыс т. б.) біршама қалыптасып үлгереді. Түйсіктердің
қайсысын ... да ... ... ... Егер адам ... ... қабілетін арттыруды нақтылы міндет етіп қойса және ... ... онда ... ... дами ... ... іс-әрекетіне байланысты дамып ... ... ... айқын сипаттайды. Мәселен, ұшқыштың көзі өткір,
көргіш болады, сөзгерлер мен шекарашылар естігіш ... ... ... ... ... ... ... татып білуге шебер келеді.
Мектеп ... ... де ... ... мүмкіндік мол. Бұл
үшін оқушылардың оқу әрекеті белсенді де ... ... да ... ... ... ... ... дамытуды баланың өзі қажетсінсе
тіптен жақсы. Егер оқушы мектепке дейін сурет салумен ... және ... ... ... ... де ... салуға ынталанып, бояу біткеннің
қасиетін білуге ықыластанып түрады. Осындай баланың түсті ... ... ... ... ... ... Түйсікті дамытуға нұқсан келтіретін
факторлардың бар екенін ұмытпау қажет. Мәселен, бала ... ... ... ... оқыған немесе жазған кезде қисайып жатып алса, ... ... өте ... ... ... оның көру ... нашарлайды.
Мұғалім осы айтылғандардың, сондай-ақ, жатып оқудың да ... ... ... ... көзі ... көретін оқушыны жеке бақылауға алып,
қадағалап отырмаса болмайды, оның сабақта үлгерімі нашар ... ... ... ... есту ... жетілдірудің де маңызы зор.
Оқушылар жоғары дыбыстарды да сезе алатын ... ... ... ... ... арқылы тәрбиеленеді. Дыбыстың жоғарылылығын сезе алу
музыкалық әуендерді ... ... ... ... ... ... ... жоғарылығын сезе алмайтын балалар әр сыныпта 20 ... ... ... ... есту ... осы "кемістікті" мұғалім
музыка, ән-күй сабақтарында арнаулы жаттығулар арқылы ... ... Ана ... ... ... ... сөйлеуге жаттығу балалардың
фонематикалық ... ... ести алу) ... ... бірінші сынып оқушыларының көпке дейін дыбыстарды бір-бірінен
ажырата алмауы оқу, жазу ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, оқушылардың түйсіктері
тәжірибе жүзінде дамитындығы, атап айтқанда, ен айту — есту ... ... — көру ... ... ... — қозғалыс, сипай сезу түйсіктерін
кемеліне келтіріп ... ... Осы ... ... бала
түйсігін үнемі іс-әрекет үстінде, оқу процесінде қалыптастырып ... еске ... ... ... ... зерттеу әдістері.
«Қисынсыздықтар» әдістемесі арқылы баланың түйсігін зертеу .
Мақсаты: баланың еске сақтау қабілетін ... ... ... ... түйсігін дамыту, өзінің ойын ... жағы ... және ... ... ... ... ... түсінуін зерттеу.
Бүл әдістемені С.Д.Забрамнаяның «Қисынсыздық ... ... ... ... ... ... соң оған ... нұсқау беріледі: «Мен
келесі жұмыс дайындалып болғанша сен мына ... ... ... ... ... ... ... сәттері көрсетіліп қисық ағаш
басында құс сияқты ұяда ... кит ... ... айында алма гүлі ашылған
және алмұрт пен ... ... түр, ... гүл, үйді ... штакетник
орындарынан адасып кеткен.
Бала суретті алып, оны қарап отырған кезде психолог өз ... ... 30 ... ... ... Шартты мерзім өткеннен соң
психолог суретті алып қояды да баланың сурет бойынша ... ... ... ... ... атап ... сонан соң олардың
дұрыс орналасу ретін көрсетуі ... ... ... 1 ... үндемей отырса, психолог оған келесі сұрақтарды ретімен ... ... ... керек:
- Саған сурет ұнады ма? Бала тек ... изеп ... ... оған ... ... Бұл суретте саған не ұнады? Егер бала сурет фрагменттерін ғана атаса
келесі ... ... ... не ... Бала ... ... ... қосымша келесі
сұрақтар қойылуы мүмкін:
- Тағы не бар еді?
- Сурет қызық па?
- Күлкілі нәрсе ... ... бар ... ... ... жағдайлар кездеседі ме?
- Орындары ауысып кеткен суреттер бар ма?
Егер бала бірден ... ... ... ... ... ... атап шықса, онда қосымша сұрақ қоюдың ешқандай қажеті жоқ.
Орындау уақыты 3 минут.
Бағалау шкаласы:
9-10 балл — бала суреттегі 7 ... ... ... қай ... ... ... сай келмейтіндігін қанағаттанарлықтай түсіндіргенде қойылады
және зерттелініп ... ... өте ... ... деп ... балл - бала ... ... барлығын атап беріп, олардың
ақикатқа сай келмейтіндігін ... фақ ... ... ... қиналса
қойылады. Бұл баға баланың есте сақтау ... ... ... ... ... ... оның тіл ... немесе сөйлеу
техникасы онша ... ... ... ... ... жақсы деп
бағаланады.
5-6 балл - бала қисынсыздықтарды ... ... ... , ... беру
барысында 4-5 қисынсыздықты толық көрсетіп, қалғандарын еске түсіруге
және ақиқатта ... ... ... қиналса қойылады. Баланың
жалпы дамуы орта деп бағаланады.
3-4 балл — бала ... 3-4 атап ... ... ... орны
қандай екенін әңгімелеп беруге қиналып, коршаған ... ... сүру ... ... түсінбейтіндігін көрсеткені. Бұл жағдайда
баланың даму деңгейі төмен екені анық ... тұр, ... оның ... алып ... қиын деп бағаланады.
1-2 балл - бала тек ... ... ... ... ... ... олар туралы өте қысқа мағлұмат берсе, ... ... ... оның даму ... өте ... деп ... айтқанда, бала түйсігі және жеке адамның сенсорлық ... ... - ... ... заттар мен құбылыстардың жеке сипаттары
мсн қасиеттерінің біздің сезім мүшелерімізге әсер ... ... ... ... - ... танып білудегі бейнелеу үрдісінің
алғашқы ... ... - ... ... ішкі жан ... ... жатқанын хабарлап отыратын қарапайым психикалық үрдіс. Түйсік адамды
қоршаған шындықты бейнелеуден пайда болады.
Бала түйсіктерінің ерекше ... ... ... процесі, тарихи -
әлеуметтік жағдайлар, екінші сигнал ... ... ... ... ... себеп болды. Бала ... ... ... ... ... олардың тіршілік жағдайына
байланысты түрліше көрінетіндігі ғылымда әлде қашан дәлелденген жәйт.
Мәселен, құстардың дене құрылысын да, ... ... ... - олардың әуелде ұшып жүріп тіршілік етуге бейімделгендігі. Бұл үшін
құстардың көзі қырағы, ... ... ... аса ... ... көзі аса қырағы, өйткені олар өз жемтігін алыстан көруі қажет, ал
иттерде иіс ... ... ... ... құстар да, иттер де
заттардың мән-мағынасын, бір-бірімен ... ... ... ... ... - ... ойлау, сөйлеу әрекетімен ... ... ... ... деп ... ол – ... шындық
пен болмысты дұрыс бейнелеуіне мүмкіндік тудыратын мидың ... ... ... ... таным үрдісі бірінші сигнал жүйесінің
қызметі арқылы реттеліп отырады. Егер ... ... ... ... ... ортаға бағдарлануын ғана қамтамасыз ететін
болса, ал адамдардың сезімдік таным үрдістері ... ... ... ... мен ... ... ... нәтижесінде пайда болып отырады.
Мектепке дейінгі балалық шақта түйсіктің сөздік формаларының ... ... ... ... ... ... әзгеруімен байланысты
болады. Мектепке ... ... ... ... шешу
процесінде пікір айтуы оларға қортынды жасауы сияқты ... ... ... ... ... ... алдын орау, жоспарлау функциясын
атқарады. Бұл балаға міндеттерді шешуде көз қырынан ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Біртіндеп,
практикалық тәжірибенің молаюына қарай, бала сөздік жоспарлаудан ... ... ... ... ... шешуге ауысады. Бала
міндетті түсінгенде, ... ... ... ... ... жағдайда,
оның пікірлесуі толықтай бірізді және логикалық дұрыс болады. Мәселен, суы
бар легенге салғанда ... ... ... ... ұстайтынын» бақылай
отырып, мектеп жасына дейінгі балалар ағаш ... ... ал ... ... батып кететіндігі жөнінде өте дұрыс қорытындыға келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Алдамұратов Ә.Қызықты психология. А, «Қазақ университеті», 1992 ж
2. Алдамұратов Ә., М. ... ... ... ... ... ... ... А, 1978; Екінші бөлім.1979 ж
3. Әбдірахманов А., ... Қ. ... ... Алматы, «Мектеп», 1976 ж
4. Жарықбаев «Жантану негіздері» Алматы, 2002 жыл.
5. ... В.З. ... ... М. ... ... М. Жан ... ... ҚМБ. Алматы, 1964.
7. Мұқанов М. Ақыл-ой өрісі. Алматы, «Қазақстан» баспасы.1980.
8. Люблинская «Детская психология» М. 1996г.
9. ... Ю. ... ... и ... Москва 1981год.
10. Обухова «Этап развития» детского мышленения» М.1992г.
11. Психология. Адамзат ақыл – ... ... ІУ. том А, ... ... А.В. ... және жас ... психологиясы»
Алматы, 1987ж.
13. Сәбет Балтаұлы Бап – Баба «Жантану ... ... ... Эльхонин «Детская психология» М.1979г.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалпы психология213 бет
Таным процестерінің дамуының психикалық ерекшеліктері11 бет
Есту қабілеті зақымдалған балалардың танымдық процестерінің даму ерекшеліктері6 бет
Түйсік жайлы16 бет
Түйсік және оның негіздері25 бет
Түйсік пен қабылдау17 бет
Түйсік түсінігі3 бет
Түйсіктер туралы жалпы түсінік11 бет
"Зиянды өндірістік факторлар,олардың жұмысшыларға және қоршаған ортаға әсері. жарықтандырудың адамның еңбек қабілетілігіне әсері."26 бет
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь