Африканың шөлдену аймақтарының проблемалары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.4

І. Африканың шөлдену аймақтарының проблемалары ... ... ... .5.7
1.1. Сахара ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8.15
1.2. Намиб ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
1.3. Калахариде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17.21
1.4. Араб ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
1.5. Ливи. Нуби ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23.25

II. Шөлдену аймақтарының экологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ...26.27

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28

ІҮ. Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
Жер шарының қатты құрғап кеткен аймақтары өсімдік пен суға тапшы ЮНЕСКО мәліметтері бойынша барлық континенттің 23% шөл аймақтары құрайды. Ал Кеңес географтары қураған жердің 22% шөл және шөлейт жерге яғни 31,4млн. км2 жерді жатқызады. Яғни осының 1\3 африка материгіне тиесілі. Африка материгі- көлемі жағыған Еуразиядан кейінгі жер шарындағы екінші материк. Африка, оған кіретін аралдарды қоса есептегенде, 30млн.км2-ден астам жерді алып жатыр. Еуразиямен өкпе-тұс келген Африка материгін тек Қызыл теңіз бен Жерорта теңізі, Гибралтар бұғазы мен Суец каналы бөліп тұр.
«Африка» деген сөз- латынның «африка» деген сөзінен шықты делініп жүр, ол «аясыз» деген ұғым береді. Олай болса, материктің аты оның табиғат жағдайына әбден сай келеді. Африка- Жер шарындағы ең ыстық материк, олай болу себебі- материктің Солтүстік және Оңтүстік тропиктер аралығындағы географиялық жағдайының ерекшеліктеріне, яғни ыстық жылулық белдеуіне орналасуына байланысты. Экватор материкті тең ортасынан дерлік қиып өтеді.
Африка жағалауларында жақын маңды аралдар онша көп емес. Аралдардың ең үлкені- Үнді мұхитындағы Мадагаскар аралы. Атлант мұхитында ең ірілері- Мадейра, Канар, Жасыл Мүйіс аралдары.
Африка жағаларына ұласып жатқан мұхиттар суы барлық тұста дерлік материкті ішкерілей енбеген, сондықтан да жағалау жиектері аз тілімделінген. Африканың жағалау жиектерінің ұзындығы 30500 км астам. Шапшаң жүретін теңіз теплоходымен Африка материгін шамамен 20 күнде айналып шығуға болады.
Африканың бүкіл солтүстік аймағы шөл жерге жатады. Ол -12-140 слотүстік ендік жнрорта теңізіне дейінгі аймақты қамтиды. Оңтүстік Африканың ең үлкен шөлді аймағы Намиб Атлант мұхитынан Сары теңіздің оңтүстік шығысына дейін созылып жатыр.
Әлемге әйгілі Сахара шөлінің пайда болуы жайлы бұрынғы кезде ешқандай мәлімет болмаған.
1. Материктердің физикалық географиясы Москва 1976 Власова.Т.В
2. Опубликавано в журнале «Туризм и Отдых» №20 от 2 июне 2003 г
3. Қазақ Ұлттық Энцеклопидия 4 том 375-376 бет
4. Қазақ Ұлттық Энцеклопидия 7 том 596-597 бет
5. География оқушы анықтамасы. А.М. Бейсенбаева, Н.Ә. Бейсенбаева.
6. Энцеклопедия. Я познаю мир. Страны и континенты. М: «Астрель» 2001
7. Энцеклопедия Планета Земля М: « РОСМЭН» 2001
8. Аубакирова Ж.А. Абдрахманов С.А. Базарбаев К.Б. Русско-казахский толковый географический словарь. « Ғылым» 1965
9. Казахский- русский, русско-казахский словарь Алматы « Crebo» 2001 24 ст
10. w.w.w yonbex.ru. file: \\ A : E book. Краткая физико-географическое характеристика зоны пустынь 18.06.2007 г.
11. w.w.w yonbex.ru. 26.05.2005 г. Науки о Земле: Коментировать.
12.МАТЕРИКТЕР МЕН ЕЛДЕР материктер географиясы бойынша кітабы. Смирнова Н. П., Шибанова А.А. «Мектеп» 1983ж.
        
        Жоспар
.
Кіріспе..................................................................3-
4
І. Африканың шөлдену аймақтарының проблемалары.............5-7
1.1. Сахара
............................................................................
......8-15
1.2. Намиб
........................................................................
.............16
1.3. Калахариде
........................................................................17-
21
1.4.
Араб........................................................................
.................22
1.5. Ливи-
Нуби........................................................................
..23-25
II. Шөлдену аймақтарының экологиясы
...................................26-27
ІІІ.
Қорытынды........................................................28
ІҮ. Пайдаланған әдебиеттер....................................29
Кіріспе
Жер шарының қатты құрғап кеткен аймақтары өсімдік пен суға ... ... ... ... ... 23% шөл аймақтары құрайды. Ал Кеңес
географтары қураған жердің 22% шөл және ... ... яғни ... ... ... Яғни ... 1\3 африка материгіне тиесілі. Африка
материгі- ... ... ... ... жер шарындағы екінші материк.
Африка, оған ... ... қоса ... ... ... жерді
алып жатыр. Еуразиямен өкпе-тұс келген Африка материгін тек Қызыл теңіз бен
Жерорта теңізі, Гибралтар бұғазы мен Суец ... ... ... ... сөз- латынның «африка» деген сөзінен шықты делініп жүр,
ол «аясыз» деген ұғым береді. Олай ... ... аты оның ... ... сай ... ... Жер шарындағы ең ыстық материк, олай
болу себебі- материктің Солтүстік және ... ... ... ... ... яғни ... жылулық белдеуіне
орналасуына байланысты. Экватор материкті тең ... ... қиып ... жағалауларында жақын маңды аралдар онша көп емес. Аралдардың ең
үлкені- Үнді мұхитындағы Мадагаскар ... ... ... ең ... Канар, Жасыл Мүйіс аралдары.
Африка жағаларына ұласып жатқан ... суы ... ... ... ... енбеген, сондықтан да ... ... ... ... ... ... ұзындығы 30500 км астам.
Шапшаң жүретін теңіз теплоходымен Африка материгін шамамен 20 күнде айналып
шығуға ... ... ... ... шөл ... ... Ол -12-140
слотүстік ендік ... ... ... ... ... Оңтүстік
Африканың ең үлкен шөлді аймағы Намиб Атлант мұхитынан Сары теңіздің
оңтүстік ... ... ... ... ... Сахара шөлінің пайда болуы жайлы бұрынғы ... ... ... Геродоттың айтуы бойынша бұрынғы саяхатшылар тобы
батыстан шығысқа ... ағып ... ... ... және ... ... ... Ал Геродот болса оны Нілдің батыс бөлігі деген қате ... ... ... ... ... шөл Калахари шөлі жатыр. Шөл климаты
ауа температурасының жоғары ... ... ... ... ... 250 С, кей ... 500 С ... барды. Ауа температурасының ең
жоғарғы максимумы 580 С . ... ( ... ) ... ... өте ... ... бұлттардың аздығына байланысты жылдық
радиация Солтүстік Африкада 200-220 ккол/см2 болуы. Күн ... ... ... ... ... соншалықты адам сол жерді басса күйеді.
Тропиктік белдеудегі шөлде (Сахара) жыл маусымының ауысуына ... ... ... қыс кезінде адамның өмір сүруіне мүмкіндік бар.
Шөлді аймақтың ауасы құрғақ және жауын-шашынның аз түсүі ... ... ... ерекшелігі: мысалы: Джибути аймағында 1980 жылы жауын-
шашын мөлшері 25мм болған. Күндізгі уақытта ылғалдылық 5-20%, ал ... ... ... ... ... ... жағдайлары Атлант
мұхиты аймақтарында байқалады, яғниауа ылғалдылығы 80-90% жетеді.
Бірақ көптеген шөлдерді құмның мекені деп атауға болмайды. Мысалы: ... ... 20-25% ... ... ... шөлі ... ... 10% -
тін ғана құрайды. Ал 70% шеткі аймақтарын тастар, жұқа хомауалар құрайды.
Шөлдің ... ... ... болмас еді егер желді ескермесек.
Жер шөлдің улы иегесі деп аталады. Арап мақалында «Сахара шөлі күнмен ... ... ... ... деп ... ... ... осы желді
әртүрлі атпен бекер атамаған. ... ... ... ... ... тән.
І. Африканың шөлдену аймақтарының проблемалары
Африка оңтүстік жары шар материгі. Африканы ... дәл ... ... Екі ... ... ... ... материкке
күн сәулесі мол түсеі. Сондықтан ... жер ... ең ... ... табылады. Солтүстік және Оңтүстік шеті ғана субтропиктік белдеулерге
енеді. Африканы экватор сызығы қиып өтуінен күн сәулесі үлкен ... ... ... ... екі ... үстінде орналасқан кез келген нүктеден жаз
кезінде күн сәулесі дәл төбеден тіктүседі. Сондықтан материктің көпшілік
бөлігі ... ... ... ... Тропиктік белдеуде жер шарындағы ең
ыстық, ең құрғақ, ең үлкен Сахара шөлі ... ... ... температурасы +400с және одан да жоғары көтеріледі. Құмның беті
+700 с ... ... ... ... ... ауа мен жер беті тез ... ... құрғақ ыстық әрі шаңды болады. Жазда жиі-жиі саммум желдері
соғады. Асты ылғи ... ... ... ... ... ... шөлдері жолаушылардың көзін алдады. Сахарада жаңбыр- өте сирек
болатын құбылыс. Кейде бірнеше жылға ... ... ... ... ... жаңбырлап жауады. Су өткізбейтін жыныстар жауып жатқан шөлде әп
сәтте айналасуға толып сел ... ... ... ... ... шөл ... деп атайды. Ал Калахари шөліндегі климаттық
жағдайлар Сахара мен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... тропиктік ауа массаларын ықпалында болатындықтан
тропиктік ылғалды климат тән болуы. Осындай климат жағдайларды адам ... ... ... ... әсер ... Климаты қатал деп
есептелетін Сахара жері медециналық тұрғыдан алғанда Африканың ең ... ... ... Оның ... ... жоғары температура мен құрғақ
ауа жағдайында жұқпалы ауруларды қоздыратын микроптар мұнда кездеспейді. Ал
керісінше ылғалы мсол ... ... ... ... ... кең ... Бұл адам денсаулығына ғана емес, мал шаруашылығын
дамытуға да нұқсан келтіреді.
Сахара қойнауында қазба байлықтардың (мұнай, газ, ... ... ... тұз) қоры мол. Оның күн ... зор ... ... егін шаруашылығы үшін таптырмайтын мүмкіндік көздері болып
табылады; топырағында ... ... ... көп. Осы ... үшін су ... ... оның ... бойлай орналасқан
алқаптарын суат есебінен суландыру және суару жобалары әлде неше ... ... ... оның ... бұру ... ... ... пікір көбірек айтылды. сондай-ақ Сахараның ... онда ... ... ... ... арқылы өзгертетін жобалар да
бар. Бірақ осы жоба – ойлардың бәрі ... ... ... ... бөлігіндегі шөлдердің ауданы азаюдың орнына барған сайын ұлғая
түсуде. Қазіргі кезде шөлдің ... ... ... ... ... байқалады. Бұл процес өте ... ... ... ... ... таптап тастауы, ағашпен бұта шабу және ... ... ... құмның көшуіне және су алқаптарының ... ... ... ... ... қарағанда, Сахара оңтүстікке қарай шамамен
алғанда жылына бір км жылжитын көрінеді.
Сахара алабының өзінде адамдардың ... ... ... ... ... бара ... жайлы деректерде бар. ... ... шөлі ... ... ... ... ... жасайды,
дегенмен мұндай пайымдауларды асыра айтқандық деп есептеу керек.
Африканың ... ... ... ... ... ... территорияны алып
жатыр Шөл және шөлейт ландшафтар Атлант мұхитынан Қызыл теңізге ... ... ... ... ... ... ... өзенінің
төменгі ағысынан бастап, Чат көлі арқылы Нілдегі Хартумға өтетін сызыққа
дейін жердің өн ... ... ... ... 7-8млн.км2 орасан зор
кеңістікті яғни Африка материгінің 25% сахара деген жалпы ... ... ... араб ... сахара-шөл деген мағнаны
білдіреді.Сахараның географиялық шекарасы ... ... Тек ... ... ... ... саванаға бірте -бірте ауысатын
жерде анық физикалық - географиялық шекарк жоқ. Сахара ... ... ... ... бар ... аяқталады.
Сахара түгелімен Африкаплатформасыныңшегінде орналасқан, оның көпшілік
бөлігі негізі кристалдық және ... ... ... ... ... қабаттарымен көмкерілген үстүрт болып табылады. Кей жерлерде
жер бетіне ежелгі қатпарлы негіз шығып жатады да биік таулы ... ... ... тәріздес қыраттар түрінде ежелгі интруизиялар шығып жатады.
Жер беті шөгінді тау жыныстарымен көмкерліп жатқан жерлерге ... ... ... ... мен тау ... тән.
Қыс айларында анағұрлым қоңыр салқын және бір қалыпты, өйткені бұл
кезде антициклондық ауа райы ... ... ... +20-250 ... тұрса, түнде қатты жылу қайтару салдарынан ауа 00С – ге дейін
салқындайды, ал кейде үсік ... ... ... ... мен ... су ... су ... қалады. Тауларда – 180C-ге ... ... ... ... суық Қанар ағысы өтетін жағасын алып ... шеті – ... ... бір жағалық типі болып табылады. Ондағы
температура мұхиттың жақындығына байланысты ... ... ... 75- 80% -ке ... ... ... жайландыратын бриздер
соғады, бірақ жауын шашын Сахараның ішкі аудандарына ... онша ... жер беті суы ... ... сумен қамтамасыз етудің көзі – жер
асты ... ... ... және ... күн ... көзі осы ... асты ... құмды шөлдер біршама бац. Құм астының кейбір жерлерінде жер
асты суларының ... ... ... айтарлықтай қалың горизонттары
жатады. Көптеген уэдтердің жер асты ... ... ... суды ... құдықтардан алады. Соңғы ... ... ... ... ... және ... ... сенімді де тұрақты
суларын пайдаланатын терең артезиан құдықтары үлкен роль атқарады.
Сахараның шеткі бөліктері мен ... ... ... ... кезінен бері сақталып қалған және жер асты көздерінен қорек
алатын суы таза ... ... ... ... - бір ірі әрі ... арна ... Ніл. әлденше
жүз км бойы көбірсіген шөлді басып ... оған жан ... бұл өзен ... ... ... ... бірі болып танылады. Әлбетте
Нілдің болмысы оның шөлден тыс жерлерден алатын су көздерімен байланысты.
Сахараның топырақ жамылғысы үзік – ... ... және ... шөлдердің
орасан зор алқабы топырақсыз десе де болады. Дегенмен де ... ... ол ... ... ... еді, өйткені онда қоректі тұздар көп.
Бірақ жер бетіне ... ... су ... ... артық тұз жинақталып ... ... ... ... ... 1200 түрі бар. ... көпшілігі ксерофиттер немесе эфемерлер. Тек аздаған учаскелері,
негізінен тастақ жерлер мүлде өлі ... ... ... ... ... ... қатал табиғатына бейіиділігі мен таң қалдыратын ... ... ... ... ... ... ... гүлін
кездестіруге болады, оның сабағы қысқа, бұтақтары саусақтар сияқты иіліп
тұрады, иілген жерлерінде ... ... ... ... ... сала ... де ... жерге төгіледі және ылғалдың әрбір
тамшысын пайдалана отырып өсіп ... ... ... ... мен
түйнектері де топырақта сақталады да бірнеше айда немесе бірнеше жылда
жауатын жаңбырдан соң өсіп - ... ... ... құм мен тастақта ұсақ
жапырақты немесе тікенекті жермен жексен ... ... ... өседі.
Кейде тастарды қалың қына қабыршығы басып кетеді. әр ... ағаш ... де ... ... ... ... сұр, және сары рең басым,
мұның өзі далаға қайғылы тіршіліксіз өң береді.
Сахараның оңтүстік шекарасына жақын маңда бұталар мен ... ... ... қаулары кездеседі. Солтүсткте, Атлас облысымен
шекарада жабайы пісте, олеандра және ... ... ... ... ... ... санға бай жануарлар дүниесі төзімді
және су мен азық іздеп тез көшіп ... ... ... ... ылғалы
көбірек аудандармен немесе су ... ... ... тұрады.
Сахараға аддакс пен орикс бөкендері, Дордакс пен Лодер газелдері, ... өте ... ... еті мен ... бола ... ... сондықтан
да олардың кейбір түрлері құрып бітуге тақау. Жыртқыштардан шибөрі, қорқау,
түлкі, гепард көбірек ... жыл ... да, ... мекендейтін құстар да бар,
соңғылардан бұл жерге әсіресе шөл қарғасы тән. Рептилиялардан ... ... мен ... да ... ... таман дүние жүзінде ұланғайыр құм жинақталған Ливия
шөлінің үстірті өтеді. Солтүстікте Сахараның беті бірте-бірте ... ... ... ... ... ... ... теңіз деңгейінен
төмен жатыр. Түбінің абсолюттік белгісі- 133 м. Қаттар ойысы- Жердің ... ... ... ... ... бөлігін де кристалдық және вулкандық жыныстардан
түзілген биік тау қыраттары мен үстірттер түзеген. Олар: Тибести, Ахаггар,
Ифорас т.б. тау ... ... тау ... ең биік шыңы – ... вулканы (3415м), кратерінің диаметрі 12 км, бұл бүкіл ... ең биік ... ... ... қатты тілімденген, олардың
беткейлері құзды және жартасты, етектерін түрлі ірі ... ... ... ... бөлігінде  300-400 м биіктіктер белең алған. Жер
бетін ізбес ... құм тас және ... ... ... ... көп ... ... құрылымды болып келеді де
жақсы көрінетін куэсталық кемерлер құрайды. Рельефтің ... типі ... ... тау қыратын қоршаған Тассилин – Адджер үстіртіне,
солтүстікке ... ... ... үстіртіне, Антиатласты жиектеген
Джебель- Бани таулы ... және ... тән. ... ... ... тектоникалық және мұз басудан кейінгі, ... ... ... ... ... орын алған аэрозиялық
процестердің ролі ... ... ... ... ... «уэд» деп атайтын арналар
жүйесі торабы кесіп өтеді. Тек сирек жауатын жаңбырдан ... ғана ... сүға ... ... ары ... бірнеше күннің ішінде, кейде бірнеше
сағаттан кейін ол сулардың жұрнағы да қалмайды, уэдтердің көпшілік ... ... тау ... беткейлерінен жан жаққа салаланып
тарайды, ... өзі ... ... қолаттар торабының пайда болған
плиювиал кезеңінде суайрық қызметін атқарады. Қазіргі кезде олардың түбін
аллювийлік құм ... ... ... ... саз ... қатайтқан.
Көптеген уэдтер көлемі мен тереңдігі әр түрлі тұйық ойыстарға
аяқталады, бұл да ... ... ... бірі ... саналады.
Жауыннан соң ойыстар азғана уақытқа суға толады. Кейбір ойыстардың түбін
тұз қабыршағы жауып жатады, ал жер асты ... ... түбі ... ... ... болуында тектоника, жер асты эрозиясы процестері, ... және ... жел үріп ... роль атқарған.
Үйілу процестерінің пәрменді түрде жүруі және олардың ... ... ... ... ... ... қалуына әкеп соқты.
Шөлдің кейбір ... ... ... үстірттердің араларындағы
ояңдарға және кең байтақ тұйық қазан ... эрг деп ... ... ... дюно құмдарының жинақталуы тән. ... ... ... ... ... жерлерді алып жатқан құм дюналары да ... ... ... ... бағытына қарай көшумен болады. Құм әсіресе Ливия
шөлінде өте көп ... ... ... ... онда ... ... тастан тұратын қабаттары бар, кейде бетін құм ... зор ... ... ... да көп ... кристалдық жыныстардың қирауынан пайда болған
қиыршық тас үйіліп жатады. Мұндай тастақ алаптар ... деп ... ... тасты үйінділерінің арасынан жартасты, қия беткейлі оқшау
үстірттер – «гара» ... ... ... жыл бойы ... тропиктік ауаның үстем болуымен
байланысты. Оның көпшілік ... ... ... ... ... жылдық жиынтығы барлық жерде дерлік 50 мм ден аз. Ішкі аудандарда
жауын-шашын ... ... ... жыл ... ... және ... кездейсоқ сипатта болады. Мұндайда кейде су басуын тудыратын нөсер
өтеді. ... ... ... ... тек биік тау ... ғана байқалады, бірақ онда да оның жылдық жиынтығы 100мм
жетпейді. Шөлдің ... және ... шет ... ... ... жауып тұрады және ол жылдың белгілі бір кезеңдеріне ... ... ... ... қыста және көктемде, ал оңтүстікте ... ... Азды ... ... жауын-шашынды бұл өңірлер солтүстікте
Сахарадан Атлас облысына, ал оңтүстікте Суданға өтпелі орын алады.
Сахарада ауа әрдайым ... және шаң ... ... оның ... өте аз, ... ... төмен. Аспан айналып жерге түсетіндей
ыстық күндері ауа өте ... және ... ... ... ... сағым ойнап, көк жиектен өмірде жоқ ... ... ... көрінеді. Сахарада жауын-шашынның аздығымен қатар дүние жүзіндегі ең
күшті буланушылық байқалады. Жыл ішінде осынау ыстық ... ... ... ... ... су ... булана алады. Күшті желдер булануды одан сайын
күшейте түседі. Мейлінше тұрақты жазғы желдер-пассаттар ... ... ... құрғақ және ыстық ауа алып ... ... ... ... өте ... құм және шаң ... туғызады – бұл
Сахарадағы басты апаттың бірі.
Облыс температурасының ағымына ... және ... күрт ... ... ... ыстығы +500С ге жетеді, ал шаң мен құм ала ... ... әрі ... ... оның ... жер апшысын қуыра түседі.
Сахарада көлеңкенің өзінде болатын ... ... (+580С) ... ... ... ... ... табылады. Топырақ беті +60- 800С-ге дейін
қызады. ... , ... ... ... ... кем ... ... 30-500С – ге жетуі мүмкін.
Сахараның халқы негізінен оазистерге шоғырланған, тек кейбір тайпалар
ғана ... ... ... Оазистер – Сахараның көрікті жерлерінің бірі,
ұланғайыр шөлдің ортасындағы жасыл дақтар. Олар жер ... ... ... суы бар ... ... ... Кейбір оазистерде суды шағын
өзеншелерді ... ... ... ал енді бір ... алады. Сахараның ең ірі оазистері артезиан құдықтарының ... ... ... ... онша ... ... егер бұлақ көзі
таусылып қалса немесе ... ... ... ... кетеді. Дегенмен
жүздеген, тіпті мыңдаған жылдар бойы ... келе ... ... бар.
Сахараның ең байырғы және аса ірі оазисі- Ніл аңғары, оны Ніл ... және ... ... аса ... ... бірі ... – Батыс Азияның оазистеріндегі сияқты, ... ... ... ... ... ... ... табылады, оның көлеңкелерінде
жеміс ағаштары мен бұталары өсіріледі, дәнді дақылдар ... ... ... ... жоқ, ... онда ... белгілі бір мезгілінде
құрма жинауға келеді. Құрма пальмасын Сахарамен тығыз ... ... ... ... ... ... ... ретіндегі шекарасын
құрма пальмасы тоғайларының солтүстік шекарасындағымен жүргізуге болады ... шет ... ... ... кейбір тайпалары көшпенді
өмір сүріп, түйе мен қой өсіреді. Олар үлкен ... ... да ... ... ... ... ... ұзын, етек-жеңі мол киім киеді.
Сахарада табылған жартастағы ... ... ... ... ... ... ... мен өсімдіктер дүниесі бай болғанын және онда адамдар
мекендегенін дәлелдейді.
Сахараны керуен және автомобиль жолдары кесіп өтеді. Күні бүгінге ... ... ... ... да ... сайын автомобиль транспорты
зор маңызға ие болуда. ... ... ... газ бен мұнай өндірілетін
жерлерде қала типтес поселкелер пайда ... ... ... ... ең үлкен шөлді аймағы. Намиб Атлант мұхитынан Сары
өзеннің оңтүстік шығысына дейін созылып жатыр. Яғни ... ... ... шөлі алып ... тропиктік, өте қуаң. Ең жылы айы қаңтардағы орташа температура
18-270С, ең ... айы ... 12-160С ... ... шашын мөлшері 500-700
мм теңіз жағалауында 10-15 мм. Намиб шөлінің ... ... өте ... ... ... негізінен ксерофиттік бұталар жоғары жағында
шөлдік және шөлейттік Саванна өседі. ... ... жуан ... ... см ғана, одан ұзындығы 2-3 м -ге келеді. 5 м-ге дейін жететін қатты
қабықты екі ... қана ... ... ... ... ... ... үздіксіз өсіп отырады. Вельвичия 2000 жылға дейін тіршілік
етеді.
1.3 Калахари
Калахари (Kalahari tezya тілінде karri ... ... ... сөз) ... ... ... ... аттарын Африка платформасының
Калахари синкпизасында орналасқан ... ... ... Ботсвана,
Зимбобве және ОАР жерінде батысы мен шығысында баспалдақты үстірттермен
солтүстігінде Луанда – Катанго жатпарлы ... ... аса кең ... ... ... ... ... аумағы 630км2 абсолюттік
биіктігі 1000м ойпаңды басып ... құм ... ... 100м ... ... тропиктік. Жылдық жауын-шашын оңтүстігінде 150мм–ге,
солтүстігінде 1000мм ... ... ... ... ... өзені орай ағады. Көпшілік бөлігі ағынсыз ... ... ең ірі ... ... Неғұрлым ылғалды солтүстік бөлігінде
(1000мм–ге дейін) сирек орман орталығында саванна ... ... ... ... орын ... Оңтүстігіндегі Бахамахари көтеріңкі жазығын
астық тұқымдас өсімдіктер мен ... ... ... ... сүттіген және
сиректе болса, қарғаннан ... ... ... алып ... ... ... және Этома ұлттық саябақтары бар. ... ... ... ... ... ... ... жатады. Халқы
өте сирек Вонастанған (1км2 ... ... ... ... ... үстіртінің көпшілік бөлігін алып жатқан Калахари дүние
жүзіндегі ең құнарсыз аудандардың бірінен саналады. Бұл ... күн ... ... ... өте аз ... бұл ... Оңтүстік Африка
жағалаулары мен Атлант мұхитына ... суық ағыс ... ... ... ... ... ... құрғаққа соғып тұратындығымен
түсіндіруге болады. Саяхатшылардың айтуы бойынша Калахаридің кей ... ... ... ал ... ... ... да ... Жылдың
құрғақ маусымында мұнда бірде– бір шөл ... ... ... ... ... шырыны болып саналады. Калахаридің адам аз баратын
аудандарында ... топ ... ... ... ... ... үшін
бұл қау бірден– бір тағаммен сусын.
Бушмендер лагеріне бара ... ... ... бір топ түйе кез ... ... ... ... мұнда Солтүстік Африка шөлдерінен
әкеді. Қазір тағы ... ... бұл ... еркіндікте өсіп– өнуде.
Біз Калахари арқылы өтетін кәдімгі тас жолға айналған Носов өзенінің
кеуіп қалған арнасымен ... ... Өзен ... ... ... қалды,
кейде мүлде жоғалып кетеді. Осы жерлерге келгендердің бәрінежақсы компас
керек және ... ... ... ... алу ... жай жүрдік онан да оңнанда солдан да атақты ... ... ... ... ... кезде біздің алдымыздан ... ... ... ... ... кез болды. Бұл сымбатты жануарлардың Калахариде бірнеше мыңы
бар. Орикстер – нағыз шөл ... Олар ... ... күнелтеді, ыстықтан
қуарып қалған ең жартымсыз шөпті жей береді, ал ... ... ... өсімдіктердің тамырларын алып жейді.
Одан кейін автомабильдің жанынан ... ... ... ... ... ... ... арнасы артта қалды, құм төбелердің ... ... ... ... ... ... бір мильдей
жергеь қалдырып, біз әлгі лагерге қарай жаяу бет алдық. Бушмендер біздерге
қарап тұр. өте ауыр ... ... ... ... ... ... Мак
(біздің жол бастаушымыз) пен бушмендердің ... ... тани ... бұл екі ... тағы да ... ... Олар бұдан көп жылдар бұрын,
дәріменсіз ақ адам ... ... тілі ... ... ... ... ішінен тегін олжаның дәмін сезіп, қасында
қарақұстардың қалай ұшып ... ... еді. ... ... ... бушмендер
олардың хабаршылары көмекке барып келгенше алты күн бойы оны күткен еді.
Шағын денелі жүзі күн қақты адамдар бізге сақтықпен ... ... ... бет ... ... ... мол еріндері жымқырылып,
әрі қорқып, әрі әуестеніп қарап тұр. Бушмендердің аға ... ... ... ... ... ... ... атқан
кездері әлі есінде. Алайда қарапайым сыйлықтар – бір орам сым, ... ... аз ғана ... ... сондай –ақ Мактың осында ... әсер ... ... ... ... суретке түсіруге қарсы болмады.
Бушмендер бізге құмға көміп тастаған жабайы қарбыздары мен қауындарының
қорын көрсетті. Бұл – ... осы ... ... негізгі тағамы
ғана емес, сонымен қатар ылғал көзі, тіпті, сабынның ... ... ... ... ... ... ... тұқымын пайдаланып, бір-біріне бой
сергітетін массаж жасайды.
Содан кейін біз екі бушмен ... бір- ... ... ... ... ... беттеріне қара бояу жақты, содан кейін бірінің
бетіне бірі саусақтарының ұшымен ... ... ... ... ... ... ... суретіне ұқсас өрескел әшекей пайда болды.
Бұл өте әдеміліктің белгісі болып есептелінеді екен.
Бушмендердің бар мүлкі – кішкене ... ас ... қыш ... және
бірнеше аң терісі ғана. Олар бүтіндей дерлік жалаңаш жүреді, бетін құрғақ
шөппен ... ... ғана ... өмір ... ... ... түнде тоңбау үшін бушмендер араның ұясын еске түсіретіндей
үйме ... ... ... мен ... ... алып орналасады.
Біз бушмендерде бірнеше күн болдық, аңға бірге шықтық, ... ... ... ... ... ... ... сүйек инемен және
жануарлар ішегінен жасалған ... ... ... ... ... үнемі бірдеме айтқысы келгендей ... ... ... бұл ... сияқты. Олардың қалғандарының атынан уәкілдікке жіберген біреуі
бірнеше рет ілгері шығып,алайда әр уақыт айтуға бата ... ... ... ... ақ ... ... ұшқысы келетіні анықталды.
Істің мәні былай ... ... ... ... ... самолеті келіп қонған еді.
Бұдан өткен қызық көріністі бізге бұрын –соңды бақылаудың реті келмеген
еді. Титімдей адамдар самолетке мініп, әдеттен тыс, ғажайып ... ... ... ... ... мініп, ауаға көтерілуге бел байлаған батылдар жерге қайтып
оралғанда барлығы орнына келгендей болды.
Біздің бушмендердегі соңғы кешімізде олжалы аңшылық ... ... ... ... ... тамаша семіз антилопа өлтірілген еді. Тамақтан
кейін би басталды. Оларда музыка ... ... тек ... ... ал әйелдер бір шетте отырып алып, оркестірді алмастыратындай, әнді
сөзі жоқ әуенімен ғана ... Би ... бір ... қарамастан
бишілер тамаша бай ырғақтарды көрсетті. Әрбір ер адам ... ... ... ... және түйеқұс жұмыртқасының ішкі
қабықтарынан шоқ–шоқ қып ... ... ... ... ... ... ... Олар алақандарын сылдырмақтың ырғағына сай ұрып,
денелерін бір түрлі бұраңдата, билеп жүр.
Мак бастаған саяхатшылар Калахари тіршілігін осылай ... ... ... ... шөлі
Ніл өзені мен Қызыл теңіз арасын алып жатқан Сахара шөлінің солтүстік
шығысындағы құмды алқап. Ол Египет Араб республика ... ... ... ... ежелгі кристалды, шөгінді тау жыныстары құраған. Жер
бедері қиыршық құм ... ... ... тұрады. Тек солтүстік-
батыста ғана ежелгі кристалды ірге тас жер бетіне шығып жатыр ... ... Ең биік ... Гебил –Шайб шыны (2187 ). Батыс бөлігі қатты тілімделген
құрғақ өзен аңғарлар жүйесінен тұратын биік үстірт ... Ауыл ... ... ... ... бай. ... бұл өңірде алтын ... ... ... ... пирамидалары мүсіндеріне керекті гранит,
әктас өндірілген. Қызыл теңіз ... ... ... ... және ... ... материалдары өндірілді.
Климаты ыстық және құрғақ, толығымен тропикалық белдеуде ... ... ... ... ... 280C, ... 320 С .
қыс айларында ... ... ... ... төмен , қаңтарда
солтүстігінде 120С , оңтүстігінде 200С. Жауын шашынның мөлшері 55мм ... кей ... ол ... ... Ніл ... ... бірнеше өзен
арналары бар ( Хоф, Хелуан ... : ... ... құрма пальмасы және дум пальмасы
өседі.
Жануарлар дүниесінен : антилопаның бірнеше түрі, шибөрі, қорқау түлкі,
қаблан ; ... : шөл ... ... ... кесіртке,
жылан, тасбақа кездеседі.
Халқы негізінен шұратты жерлерде шоғырланған тек кейбір тайпалар ғана
шөлде көшіп ... Ең ... және аса ірі ... Ніл аңғары бойында
орналасқан. Бұл жер егіншілік мәдениетінің ежелгі орталықтарының ... ... шөлі ... ... солтүстік- шығысында Ливия, Египет және Сууан
мемлекеттері аумағында Ніл өзенінің батысында орналасқан. Аумағы 2.0 млн ... 2 ... ... ... теңіз деңгейінен  300 м биіктікте, теңіз
жағалауын шағылдар ... ... ... құм ... . ... ... ... ойыс (Каттара ойысы, теңіз деңгейінен 133 м
төменде) жатыр. Оңтүстік бөлігі тасты немесе құмдақты үстірт (биіктігі ... м) ... ... ... ... биіктік 1934 м дейін жететін (Эл-
Увейнат тауы т.б) қалдық массивтер кездеседі. ... ... ... Жер орта ... ... . ... ... жылдық орташа
мөлшері 25 мм аз, кейбір жылдары ... ... ... ... ... 50-100 мм ... Шөп ... жыңғыл, жыңғыл жусан өседі. Грунт сулары
және құдықтар ... Сива ... ... ... ... ... т.б ... бар.
Ал Ливий және Нуби шөліне жақын ... ... ... ... тең. ... ... ... өте сирек кездеседі. Жауын ... ... ... ... өте ... деп Ағылшын саяхатшылары осылай
суреттеген. А. Бьюкен ... ... қас ... ... ... су ... ... төбешіктерден (холмнан) аққан су қорқыныш ... ... су ... ... , бірақ артынша жарқырай шыққан
күн көлшіктердегісуды әп-сәтте буға айналдырып жіберді. Біз осы ... осы ... ... су іздеп жүргенбіз деп есіне алып баяндайды.
Парсы патшасы Комбистің әскері қиыншылықпен алғажылжып келеді. Көз
жетер ... бәрі құм ... Б.з.д 525ж ... ... ... ... оның ... мен тіл табыспады. Амор құдасты ... ... жуық ... қаза табатынын болжаған. Сол үшін Комбис
соларды жазалауды ұйғарды. Жорыққа елу мың адам аттанды. ... жолы ... ... ... Жеті ... ... парсылыр харге үлкен оазиске жетіп
содан із-түссіз жоғалып кетті.
Осы жайлы ... ... грек ... ... ... ... «Бәлкім, Комбистің әскерін өте ... ... құм ... ... ... құм борандар жайлы аз жазылмағаны белгілі. Қазіргі
күндер шөлдің ... ... ... ... ... бағытта әуе
трассасымен ұшақтар ұшады саяхатшылар ерте ... ... ... өлім ... тұр деп ... Бірақ бұрынғы заманда ше?»
«Кешірімсіз тажал боран соғардан бір сағат, ... ... ... ашық күн ... жүзі кіреукелеп шаң тозаң жабады. Көк
жиекте шөкімді қара бұлттар пайда болған. Ол көзді ашып ... ... ... ... Міне ... ыстық тікендей сұңқырайтын желдің
алғашқы өптеп лебіде де келіп жетті. Бір ... ... ... қараңғы тарты.
Құм бұлтының жолына жер бетіндегі тіршілік атаулыны аяусыз шарпып тұр. Жел
ысқырығы ... үнді ... ... Адамдар да, жануарлар да
тұншыға бастады. Дем алатын ауа жетпейді. Ол ... ... ... ... ... ... биікке көтеріліп, аспан асып ... ... ... ... ... ... тамағым құрғай бастады, ендібір
сағаттан ... мен ... ... ... ... Өткен ғасырдағы орыс
саяхатшысы А.В. Елисеев ... ... ... ... ... ... саммумдар- атам заманнан бері даңғаза дақпыртқа
бөленген. Оны «Саммум» яғни улы, ... деп ... ... ... ... да ... ... жалмаған, көқптеген авторлардың мәліметінен
1805ж Саммум 2000 адаммен 800 түйені құммен ... ... ... ... жұтқаны рас сияқты.
Апатты бастан кешірген адамдардың кейде қомпайтып асыра сілтеп айтатын
кездері де бар. ... бір ғана ... ... ... өте ... ... ... көтерген майда құм, шаң, құлақты, көзді, танауды, өкпені бітейді. Құғақ
ауа екпіні теріңді құрғатып, күйдіріп, ... ... ... Тірі қалуға
жанталасқан адамдар жерге жатып ... ... ... 500 ... ... ... ... тұншығып естерінен танатын жағдайға душар
болғаны аз емес. Азия мен Африка шөлдеріндегі құмды ... өте ... ... зор ... ... ... ... құм ауаны 500 с-қа ... Сол ... ауа бар ... ... ... Егер көршілес
қапталдас жатқан учаскенің құмдары белгісіз себептерден аз көлемда ысыса,
онда ол жерді ... шыға ... ... тіл ... ... ... өзімен бірге құм массаларын суырып алакеледі. ... ... шыр ... ... ... ... ... бәрін қиратып,
аумағын барған сайын ұлғайтып, ол ұшқына ысқырып ... ... ... ... ... ... бір ... ілесе өтеді. Шөп үстімен олар бірнеше
сағат ... өтіп ... ... ... ... ... кетіп,
қайтадан бірігіп те күш алуға ықтимал.
II Шөлдену аймақтарының экологиясы.
Шөл – бұл ... ... ... бір ... жер ... Бұл ... дүние. Шөл адам баласына қайғы –қасірет алып келеді, көп ... БҰҰ ... ... ... бұл дүние жүзіндегі ең
маңызды мәселе. Қоршаған ... әсер ... ... процесі болып отыр.
Катализм , техникалық процестің әсері, озон қабығының бұзылуы , ... ... яғни ... мен ... ... ортаны сақтау мәселелері қолға алынып отыр.
ХХ ғасырдың ... ... ... мен ... ... ... ... байқалады. Бұл халық саны күрт көбеюімен
түсіндіріледі. Шөл экологиясының нашар ... ... ... ... ... ... ... қарсы тұру қабілетінің жетіспеуі
және табиғи факторлардың әсері ( жел, жылу балансы т.б) . Сонымен ... ... ... ... ... қалдық түрінде топыраққа,
суға, ауаға түседі.
Айналадағы ортаның ластануы адамдардың өмірі мен ... мен ... ... ... ... ... ... стратосфераны озон қабатының бұзылу қаупі анықталды. Нәтижесінде
жер ... ... жылу ... елу ... 1,50С ... , бұл шөл
аймақтардың ауқымын кеңейтуге, яғни шөлдену процесінің қарқынды жүруіне
ықпал етіп ... ... орта ... ... ... ... ... барлық елдерге жайылып отыр. Өйткені эклологялық ... ... ... ... да ... кең ... ынтымақтастық болғанда ғана шешілуі мүмкін.
Шешу жолдары: қалдықсыз технологияны қолдану керек, сумен қамтамасыз
ету, орман салу, ... және ... ... ... ... ... факторлардың әсерінің нәтижесін адамзатқа қатысты
актуальды мәселелер туындап отыр. ... ... ... ... ... ... қазбалар қоры жөнінен дүние жүзіндегі ең ірі кен орындарының
қатарына жатады. Шөлді аймақтарды ... ... ... мұнай және
табиғи газдың мол қоры шоғырланған. Осындай табиғат байлықтарын игеруде су
тапшылығы қоршаған ортаның ластануы, ... ... ... ... ... ету, халықтың демографиялық өсімі, ... ... ... құрып кетуі, құмның көшуі, су ... ... ... ... ... ... айналып отыр.
Қорытынды
Африка жер шарындағы ең ыстық материк. Дүние жүзі бойынша температура
максимумы осы ... тән. ... ... орны яғни екі ... аралығына орналасқан. Африка матерігінің ең үлкен шөлдері.
Сахара ( 9100000 км 2 ) ... (260000 км2) ... (35000 км2). ... ... ... өте бай. ... ... уранның, Ливия жерінде
табиғи газдың мол қоры бар. Африканың қазба байлықтарын АҚШ пен Еуропаның
дамыған ... ұзақ ... бойы өз ... ... ... ... ... қазба байлықтарды көптеп игеруде. Бірақ «айдың бір жағы
жарық, екінші жағы қараңғы» демекші бұл эклологиялық тұрғыдан кері ... яғни су ... ... ... ... ... кетуі шөлге айналу процесін жеделдетуде.
Медициналық тұрғыдан қарағанда ең «таза» ауа температура мен құрғақ ауа
жкғдайында жұқпалы ауруларды микроптар ... ... Ал ... мол ... ... ... ... жұқтыратын жәндіктер кең
тараған. Дегенмен ... ... ... ... аудандарда жер асты
суларының мол қоры жинақталған. ... ... жер асты ... мол қоры ... ... ... ... нәтижесінде саванналардың
шеткі бөліктері шөлге айналуда. Соңғы елу жыл ішінде Сахара саваннаға қарай
650 км 2- ге ілгерленіп ... ... ... ... ... ... біріне айналып отыр.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Материктердің физикалық географиясы Москва 1976 ... ... в ... ... и ... №20 от 2 июне 2003 ... Қазақ Ұлттық Энцеклопидия 4 том 375-376 бет
4. Қазақ Ұлттық Энцеклопидия 7 том 596-597 ... ... ... анықтамасы. А.М. Бейсенбаева, Н.Ә. Бейсенбаева.
6. Энцеклопедия. Я познаю мир. Страны и континенты. М: «Астрель» 2001
7. Энцеклопедия Планета Земля М: « ... ... ... Ж.А. ... С.А. ... К.Б. ... ... словарь. « Ғылым» 1965
9. Казахский- русский, русско-казахский словарь Алматы « Crebo» 2001 ... w.w.w ... file: \\ A : E book. ... физико-географическое
характеристика зоны пустынь 18.06.2007 г.
11. w.w.w yonbex.ru. 26.05.2005 г. Науки о Земле: Коментировать.
12.МАТЕРИКТЕР МЕН ... ... ... бойынша кітабы.
Смирнова Н. П., Шибанова А.А. «Мектеп» 1983ж.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
Аридтену үрдісінің Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы топырақтардың шөлденуіне әсері66 бет
Сырдарияның төменгі ағысындағы және Аралдың жалаңаштанған тағандарындағы топырақтардың өзгеру процестері84 бет
Теориялық экология8 бет
Әлемдік экологиялық проблемалар8 бет
Әлемдік экологиялық проблемалар туралы6 бет
Африканың ішкі сулары16 бет
Африканың араб елдерінің эканомикалық - саяси географиялық жағдайы22 бет
Африканың географиялық белдеулері20 бет
Африканың табиғаты, елдері мен халықтары29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь