Қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қорғау

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ РАДИАЦИЯЛЫҚ ЛАСТАНУДАН ҚОРҒАУДЫҢ ТҮСШІГІ ЖӘНЕ ОНЫҢ МӘНІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 17

1.1. Қоршаған ортаны радиациялық ластанудан құқықтық қорғаудың түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
1.2 Қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қорғайтын құқық нормаларының эколошялық құқық жүйесіндегі орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30

2. ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ РАДИАЦИЯЛЫҚ ЛАСТАНУДАН САҚТАУ ТУРАЛЫ ЗАНДАРДЫ БҮЗҒАНЫ ҮШШ ЖАУАПТЫЛЫҚ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТИІМДІЛІПН АРТТЫРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...70

2.1 Радиоэколошялық құқық бүзушылықтың түсінігі және қүрамы ... ... ... ...71
2.2 Қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қорғау туралы завдарды бұзғаны үшін қүқықтық жауапкершіліктің түсінігі және ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...74
3.3 Қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қорғауды қүқықгық реттеудің жай.күйі, оның тиімділігін арттыру мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .86


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 121


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 135
Тақырыптың өзектілігі. XX ғасырдағы ғылымның ұлы жетістіктерінің бірі - атом энергиясын пайдалануға қол жеткізу болса, бұл бір жағынан адамзат баласының алдындағы көптеген күрделі мәселелердің шешілуіне, ғылым мен техниканың дамуы барысында үлкен бетбұрыс алуына мүмкіндік жасаса, екінші жағынан кейбір аймақтар үшін қасірет, ол әлем үшін қауіп қатер болып отыр.
Біздің еліміз ғылымның осы ұлы жетістігінің пайдасына қарағанда зардабын көп көрді.
Қазақстан - ұлы мемлекеттердің ядролық жанталасушылығынан, шаруашылықты дұрыс ұйымдастырмаудан ең көп қасірет шеккен ел. Елдегі радиациялық жағдай, халықтың қасіреті мен сырқаты, арамызда көбейіп келе жатқан кемтар, жарымжандар катарын көбейтіп, ұлттық гендік негізге қатер төндіріп, жас тәуелсіз мемлекеттің алдына үлкен саяси, әлеуметтік, экономикалық және радиоэкологиялық мәселелер туындатып отыр.
Бұл жағдайды екінші жағынан еліміздің аумағында орналаскан сынақ және жалға алынған аландар мен уран рудасы, басқа да құрамында радиоактивті заттар бар кен қазатын, өндейтін, байытатын кәсіпорындардың жұмыстары және радиоактивті қалдықтар қоры одан әрі ушықтыра түсуде. Осының салдарынан елімізде қолайсыз, ал бірқатар аймақтарда дағдарысты радиоэкологиялық ахуал қалыптасып отыр.
Радиациялық тұрғыдан алғанда Қазақстан территориясы аумағы жағынан да, тұрғындардың жан басына шаққанда да әлемдегі ең лас территория болып табылады. Демек, ел аумағының радиоактивтік ластануы адамзаттың өмір сүруін тоқтататындай жағдайға таяуда /1/.
Бүгінгі танда Қазақстан аумағында баршаға мәлім болған деректердің негізінің өзінде, радиоэкологиялық мәселенің ең күрделі, әрі көкейтесті екендігіне көз жеткіземіз.
Дәлірек деректерге сүйенсек, Семей ядролық полигонында 470 ядролық жарылыс жасалған. Оның 90-ауада, 26-сы жер үстінде, ал 354-і жер астында сыналған. Ғалымдардың зерттеуі бойынша, осы жарылыстар салдарынан елімізде 304-мың шаршы шақырымдай аймақ бүлінген /2/.
Батыс Қазақстанға әскери-сынақ аймағы орналасқаннан бергі мерзім ішінде Жаңақала мен Орда ауданына қарасты Нарын құмында 29-рет ядролық жарылыс сынағы болды. Оның 19-ы жер астында, 10-ы жер үстінде сыналған. Бұлардан басқа осы Нарында 24-мың ракета жарылысы болып, әскери техниканың 177-түрі сынақтан өткен. РСД-10, СС-20 үлгісіндегі орта және жақын қашықтықтың 619-ракетасы жойылған. Бұл ракеталардың әрқайсысының салмағы 50-тоннаға жуық. Зерттеу жүргізген ғалымдар тек осы ракеталарды жоюдың салдарынан Жаңақала, Орда ауданының ауа кеңістігіне 30-мың тоннадан астам аса улы күл-тозаңның жайылғанын дәлелдеді /3/.
1. Ибраев Р. Қазақ даласының қасіреті //Жас алаш. - 1997. 1 қараша.
2. Жылқышыбаева Қ. Ядролық сынақ зардаптары //Саясат. - 1998. шілде.
3. Ядролық сынақ зардаптары //Егеменді Қазақстан. - 1999. 14 мамыр.
4. Жатқанбаев Ж., Абылайханова Т., Қойбағарова X., және т.б. Радиоэкология кдндай құбылыс? //Зерде. - 1996. маусым.
5. Радиациялық қатер //Егеменді Қазақстан. - 1995. 5 желтоқсан.
10. Қазақстан Республикасының заңы. Қоршаған ортаны қорғау туралы: //Егеменді Қазақстан. - 1997. 5 тамыз.
11. Еренов А.Е., Сахипов М.С., Мухитдинов Н.Б., и др. Правовая охрана природы в Кзахской ССР. - Алма-Ата, "Наука" 1977. с. 10-20; Петров В.В. Экологическое право России. - М., 1995. с. 97-100; Байдельдинов Д.Л. Экологическое законодательство Республики Казахстан. ~ Алматы. 1995. с. 106-107; Под ред. Шемшученко Ю.С. Охрано окружающей среды в городах //организационно-правовые вопросы. - Киев. 1981. с. 10.
12. Петров В.В. Экологическое право России. - М., 1995. с. 98.
15. Байдельдинов Д Л. Экологическое законодательство Республики Казахстан. - Алматы. 1995. с. 108.
16. Қазақстан Республикасының заңы. Қоршаған ортаны қоргау туралы
//Егеменді Қазақстан. - 1997. 5 тамыз. 1 бап.
17. Охрана природы: Справочник //Митрюшкин К.П., Берлянд М.Е., Беличенко Ю.П. и др. 2-е изд. перераб. - М., Агропромиздат. 1997. с. 22.
18. Әбдез Стамқұлүлы. Қазақстан Республикасының экология құқығы, - Алматы. 1995. 7 б.
19. Петров В.В. Экологическое право России. - М.: 1995. с. 48.
21.Қазақстан Республикасының заңы. Қоршаған ортаны қорғау туралы: Егеменді Қазақстан. - 1997. 5 тамыз. 1 бап.
24. Қазақ Совет Энциклопедиясы. т. 9. 402 б.
25. Атомная энергия сегодня и завтра. Науч-попул. //Под ред. Т.Х. Маргуловой. - М.: Высш. шк.,- 1989. с. 35-36.
26. Жаткднбаев Ж., Абылайханова Т., Қойбағарова X., және т.б. Радиоэкология қандай құбылыс? //Зерде. 1996. маусым.
29.Қазақстан Республикасының заңы. Атом энергиясын пайдалану туралы: Егеменді Қазақстан. - 1997. 17 сәуір. 1 бап.
32. Шайбеков К.А. О преподавании курса "Природоохранительное право в вузах" кітабында.: Проблемы взаимодействия общества и природы. М., 1974. с. 115.
33. Байсалов С.Б. Понятие и характер природоохранного права. -Известия АН Казахской ССР. //Серия "Общественные науки"., 1977. N 2. с. 78.
34. Мухитдинов Н.Б. Основы горного права. - Алма-ата. 1983. с. 56.
35. Бектүрғанов Ә.Е. Қазақстан Республикасындағы жер құқық қатынастары. - Алматы: Жеті жарғы, 1997. 75 б.
36. Байдельдинов Д.Л. Экологическое законодательство Республики Казахстан. - Алматы: Жеті жарғы, 1995. с. 24.
39. Петров В.В. Экологическое право России. - Учебник для вузов. М.: Издательство БЕК - 1995. с. 78.
44. Еренов А.Е., Мухитдинов Н.Б., Ильяшенко Л.В. Предмет и система советского земельного право. Алма-ата. 1981. с. 52-53.
49.Атомная энергия сегодния и завтра: Науч-попул. //Под ред. Т.Х.
Маріуловой - М. Высш. шк., 1989. 36 б. 50.Жылқышыбаева Қ. Ядролық сынақ зардаптары //Саясат. — 1998.
шілде
53. Кодекс о недрах Казахской ССР. - Алма-Ата: "Казахстан", 1976
54. Мухитдинов Н.Б. Правовая охрана недр. //Сб. - Правовая охрана природы Казахской ССР. - 1977. с. 213.
5 5. Мухитдинов Н. Б. - Правовые проблемы пользования недрами. Алма-Ата: "Наука", 1972; Мухитдинов Н.Б. Основы горного права.
- Алма-Ата; "Казахстан", 1983; Мухитдинов Н.Б., Тукеев А.Ж., Мороз С.П. Горное право Республики Казахстан (учебное пособие).
- Алма-Ата, "Наука" КазССР, 1977; Мухитдинов Н.Б., Мороз С.П. Горное право (учебное пособие) — Алматы, 1999.
56. Қазақстан Республикасының Конституциясы. - Конституция Республики Казахстан. - Алматы: "Жетіжарғы", 1998.
57. Қазақстан Республикасының заңы. Қоршаған ортаны қорғау туралы: Егемен Қазақстан. - 1997. 5 тамыз.
58. Қазақстан Республиксының заңы. Түрғывдардың санитарлық-эпидемиологиялық салауаттылығы туралы: Егемен Қазақстан. -1994. 20 шілде.
59. Қазақстан Республикасының су кодексі. - Алматы: Жеті жарғы, 1995.
60. Қазақстан Республикасының заңы. Экологиялық сараптама туралы: Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы. - 1997. N6.
61. Қазақстан Республикасының заңы. Жер туралы: Заң газеті. - 2001. 24 қаңтар.
62. Қазақстан Республикасының заңы. Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар туралы: Егемен Қазақстан. - 1996. 12 шілде.
63. Қазақстан Республикасының заңы. Мемлекеттік құпиялар туралы: Заң журналы. - 1999. N5.
64. Қазақстан Республикасының заңы. Қару-жараққа, әскери техникаға және екіүдай мақсаттағы өнімге экспорттық бақылау туралы; Егемен Қазақстан. - 1996. 25 маусым.
65. Қазақстан Республикасы президентінің заң күші бар Жарлығы. Кеден ісі туралы: Егемен Қазақстан. - 1995. 26 шілде.
66. Қазақстан Республикасы президентінің заң күші бар Жарлығы. Мұнай туралы: Егемен Қазақстан. - 1995. 20 шілде.
67. Қазақстан Республикасының заңы. Стандарттау туралы: Егемен Қазақстан. — 1999. 13 тамыз.
68. Қазақстан Республикасы президентінің заң күші бар Жарлығы. Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы: Егемен Қазақстан.
- 1996. 29 қаңтар.
69. Қазақстан Республикасының заңы. Қазақстан Республикасының үлттық қауіпсіздігі туралы: Заң газеті. - 1998. 8 шілде.
70. Қазақстан Республикасының заңы. Атом энергиясын пайдалану туралы: Егемен Қазақстан. - 1997. 17 сәуір.
71. Қазақстан Республикасының заңы. Халықтың радиациялық қауіпсіздігі туралы: Егемен Қазақстан. - 1998. 25 сәуір.
101. Қазақстан Республикасының Конституциясы. — Алматы: "Жеті жарғы", 1998.
102,Қазақстан Республикасының Конституциялық заң күші бар Жарлығы. Қазақстан Республикасының Президенті туралы: Халық Кеңесі. 1996. 6 қаңтар. Өзгер. толық. 1999 ж. 6 мамыр. Егемен Қазақстан 1999 11 мамыр.
103. Қазақстан Республикасының Конституциялық заң күші бар Жарлығы. Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы: Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 1997. N7. 78 құжат. өзгер. мен толық. Егемен Қазақстан 1999. 6 мамыр.
104. Қазақстан Республикасының заңы. Қоршаган ортаны қорғау туралы: Егемен Қазақстан. 1997. 5 тамыз.
Ю5.Қазақстан Республикасының Табиғи ресурстар және айналадағы ортаны қорғау министрлігі туралы Ереже: ҚР Үкіметінің 1999. 12 қарашадағы қаулысымен бекітілген. ПҮАЖ. 1999. N50 489 құжат.
106. Қазақстан Республикасының Табиғи ресурстар және айналадағы ортаны қорғау министрлігі Қоршаған ортаны қорғау комитеті туралы Ереже. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000. 17 акдандағы N200. қаулысымен бекітілген. ПҮАЖ 2000. N9-10. 100 қүжат.
Ю7.Қазақстан Республикасының жер ресурстарын басқару жөніндегі агенттігі туралы Ереже. ПҮАЖ. 1999. N52 509 құжат
108. Қазақстан Республикасының Жерді пайдалануға және қорғауға мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру тәртібі туралы Ереже. ПҮАЖ. 1997 N9 61 қүжат
109. Қазақстан Республикасының жерге орналастыруды жүргізудің тәртібі туралы Ереже. ПҮАЖ. 1997. N24 219 қүжат.
ПО.Қазақстан Республикасының Су кодексі. Алматы: Жеті жарғы, 1993
111. Қазақстан Республикасының Су ресурстары жөніндегі комитет туралы Ереже. ПҮАЖ. 2000. N13-14. 134 қүжат.
112. Қазақстан Республикасының Инвестициялар жөніңцегі комитет туралы Ереже. ПҮАЖ. 1997. N13
НЗ.Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі туралы Ереже ПҮАЖ. 2001. N53. 527 қүжат.
157.Қазақстан Республикасының заңы. Қоршаған ортаны қорғау
туралы: //Егемен Қазақстан. 1997 5 тамыз. 36 бап.
158. Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар Жарлығы. Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы: //Егемен Қазақстан. 1996. 29 қаңтар
159. Қазақстан Республикасының заңы. Жер туралы: //Егемен Қазақстан, 2001. 26 желтоқсан.
ІбО.Бектұрғанов Ә.Е. Экологиялық жарамсыз жерлердің құқықтық
жағдайы//Атамекен. 1998. Иақпан. 161. Қазақстан Республикасының заңы. Халықтың санитарл ық-
эпидемиологиялық салауаттылығы туралы: //Егемен Қазақстан.
1994. 20 шілде. 162.Қазақстан Республикасының заңы. Қару-жараққа, әскери техникаға
және екіүдай мақсаттағы өнімге экспорттық бақылау туралы:
//Егемен Қазақстан. 1996. 25 маусым. ІбЗ.Қазақстан Республикасының заңы. Қазақстан Республикасының
ұлттық қауіпсіздігі туралы: //Заң газеті. 1998. 8 шілде, 21 бап.

196.Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы. Қазақстанның
2030 жылға дейінгі Даму стратегиясын одан әрі іске асыру жөніндегі
шаралар туралы: //Қазақстан Республикасы ПҮАЖ. 2000. N8. 95
кұжат.
197.Қазақстан Республикасы экологиялық қауіпсіздігінің
тұжырымдамасы. Егемен Қазақстан. 1996. 1 маусым.
198. Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар.
//Атамекен. 1998. 2 маусым. 8 шілде
199.Қазақстан Республикасы Президентінің 1998. 16 қарашадағы N4153
Жарлығымен бекітілген "Халық денсаулығы" Мемлекеттік
бағдарламасы. Қазақстан Республикасы ПҮАЖ. 1998. N42-43. 381
қүжат.
200. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997. 19 ақпандағы N235 қаулысымен бекітілген Жерді пайдалануға және қорғауға мемлекеттік бақылауды жұзеге асыру тәртібі туралы Ереже. ПҮАЖ. 1997. N9. 61 қүжат.
        
        М А‭ ‬3‭ ‬М‭ ‬Ұ Н Ы‭ 
КІРІСПЕ..................................................................................................................3
1.‎ ‏ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ РАДИАЦИЯЛЫҚ ЛАСТАНУДАН ҚОРҒАУДЫҢ ТҮСШІГІ ЖӘНЕ ОНЫҢ МӘНІ..........................................‭ ‬17
.1.‎ ‏Қоршаған ортаны ... ... ... қорғаудың түсінігі.....................................................................................................................17
1.2‎ ‏Қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қорғайтын құқық нормаларының эколошялық құқық жүйесіндегі орны......................................30
.‎ ‏ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ РАДИАЦИЯЛЫҚ ... ... ... ... ... ҮШШ ЖАУАПТЫЛЫҚ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТИІМДІЛІПН‭ ‬АРТТЫРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ.......................................70
2.1‎ ‏Радиоэколошялық ... ... ... ... ... ... ортаны радиациялық ластанудан қорғау туралы завдарды бұзғаны үшін қүқықтық жауапкершіліктің түсінігі және ерекшелігі...............................................................................................................74
3.3‎ ‏Қоршаған ортаны радиациялық ластанудан ... ... ... ... ... ... арттыру мәселелері.................................................86
ҚОРЫТЫНДЫ.................................................................................................‭ ‬121
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.............................................‭ ‬135
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі.‭ ‬XX‭ ‬ғасырдағы ғылымның ұлы жетістіктерінің бірі‭ ‬-‭ ‬атом ... ... қол ... ... ... бір жағынан адамзат баласының алдындағы көптеген күрделі мәселелердің шешілуіне,‭ ‬ғылым мен техниканың дамуы барысында үлкен бетбұрыс алуына мүмкіндік жасаса,‭ ‬екінші ... ... ... үшін ... ‬ол әлем үшін ... ... ... отыр.
Біздің еліміз ғылымның осы‭ ‬ұлы жетістігінің пайдасына қарағанда зардабын көп көрді.
Қазақстан‭ ‬-‭ ‬ұлы мемлекеттердің ядролық жанталасушылығынан,‭ ‬шаруашылықты дұрыс‭ ... ең көп ... ... ел.‭ ... ... жағдай,‭ ‬халықтың қасіреті мен сырқаты,‭ ‬арамызда көбейіп келе жатқан кемтар,‭ ‬жарымжандар катарын көбейтіп,‭ ‬ұлттық гендік негізге қатер төндіріп,‭ ‬жас тәуелсіз ... ... ... ... ... ‬экономикалық және радиоэкологиялық мәселелер туындатып отыр.
Бұл жағдайды екінші жағынан ... ... ... ... және жалға алынған аландар мен уран рудасы,‭ ‬басқа да‭ ‬құрамында радиоактивті заттар бар кен қазатын,‭ ‬өндейтін,‭ ‬байытатын ... ... және ... қалдықтар қоры одан әрі ушықтыра түсуде.‭ ‬Осының салдарынан елімізде қолайсыз,‭ ‬ал бірқатар аймақтарда дағдарысты радиоэкологиялық ахуал қалыптасып отыр.
Радиациялық тұрғыдан ... ... ... ... жағынан да,‭ ‬тұрғындардың жан басына шаққанда да ... ең лас ... ... ... ... ‬ел аумағының радиоактивтік ластануы адамзаттың өмір сүруін тоқтататындай жағдайға таяуда‭ ‬/1/.
Бүгінгі танда Қазақстан аумағында баршаға мәлім болған ... ... ... ‬радиоэкологиялық мәселенің ең күрделі,‭ ‬әрі көкейтесті екендігіне көз жеткіземіз.
Дәлірек деректерге сүйенсек,‭ ‬Семей ядролық полигонында‭ ‬470‭ ‬ядролық жарылыс жасалған.‭ ‬Оның‭ ... ... жер ... ... ... жер астында сыналған.‭ ‬Ғалымдардың зерттеуі бойынша,‭ ‬осы ... ... ... ... ... ... аймақ бүлінген‭ ‬/2/.
Батыс Қазақстанға әскери-сынақ аймағы орналасқаннан ... ... ... ... мен Орда ауданына қарасты Нарын‭ ‬құмында‭ ‬29-рет ядролық жарылыс сынағы болды.‭ ‬Оның‭ ‬19-ы жер астында,‭ ‬10-ы жер үстінде сыналған.‭ ‬Бұлардан ... осы ... ... ... жарылысы болып,‭ ‬әскери техниканың‭ ‬177-түрі сынақтан өткен.‭ ‬РСД-10,‭ ‬СС-20‭ ‬үлгісіндегі орта және жақын қашықтықтың‭ ‬619-ракетасы жойылған.‭ ‬Бұл‭ ‬ракеталардың ... ... ... ... ... ... ғалымдар тек осы ракеталарды жоюдың салдарынан Жаңақала,‭ ‬Орда ауданының ауа кеңістігіне‭ ‬30-мың тоннадан астам аса улы күл-тозаңның жайылғанын дәлелдеді‭ ... ... ... ... ... ... ‬Әсіресе Қазақстанның радиоактивтік сәулелену жағдайы өте қиын.‭ ‬Қазақстанның қай ... ... да ... ... ... ... таба алмайсыз.‭ ‬Қайғы қасіретке толы аудандар көп ... ... ... ... ... жер аз.
Қазақстан Республикасының радиациялық жағдайын қиындатып түрғандардың бірі‭ ‬-‭ ‬уран өндірілетін орындар.‭ ‬Бүрынғы ... ... ... ... ... ... қазақ жерінен қазып алынған.‭ ‬Оның қалдықтары күні бүгінге дейін тау-тау болып жер бетінде үйіліп жатыр.‭ ... ... ... ... ... ... желі,‭ ‬нөсер жаңбыры жан-жаққа ағызып және айдап әкетіп жатыр‭ ‬/4/.
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... өзінің нақты шешімін таппаған‭ ‬-‭ ‬радиациялық қалдық мәселесі.‭ ... тек ... ғана тән ... ... ... мемлекеттердің,‭ ‬ғылымның алдында түрған күрделі мәселе.
Мәселен,‭ ‬республикадағы радиациялық қалдықтардың белсенділігі‭ ‬13,2‭ ‬миллион кюри,‭ ‬ал барлық салмағы‭ ‬232,7‭ ... ... асып ... ... қатар қосымша қордаланып жатқан қалдықтарды залалсыздандыру,‭ ‬есепке алу,‭ ‬және көму мәселелері мүлдем шешілмеген‭ ... ... ... ... ахуал одан орі ушыға түсуде.
Радиоактивтік сәуле алған жарты миллионнан астам қазақстандықтардың денсаулығы ядролық жанталаса қаруланудың қүрбандығына шалынды.‭ ‬Біздің халқымызға келтірілген ... зор ... және ... зиянды есептеп шығу мүмкін емес‭ ‬/6/.
Бабаларымыздан мұра болып қалған еліміздің тамаша табиғаты,‭ ‬халқымыздың эстетикалық талғамын қанағаттандыратын,‭ ‬оның әлеуетін көтеретін,‭ ... ... ... ... ‬қүрамы қазба байлыққа бай өлкеміздің радиоэкологиялық ахуалы ... ... ... ... ... ... ... ахуал тек кдна Қазақстанда ғана емес,‭ ‬әлемнің ... ... ... жағдай.
Мұндай экологиялық тығырыққа келудің себебі не‭? ‬Бұған берілетін түсініктер аз ... ... ... ... ... ... ... техникалық база.‭ ‬Бірақ мұның барлығы‭ ‬тығырықгың‭ ‬пайда‭ ‬болуының‭ ‬негізгі‭ ... ... ... ... ... ‬Яғни басты себеп емес‭ ‬/7,18/.
Еліміздің бұл жетістігі кешегі кеңес өкіметінің салиқалы саясатының нәтижесі.‭ ‬80-ші жылдардың бас ... ... ... ... ... ... бес есе ... кетті.‭ ‬Алайда сарапшылардың болжамына қарағанда‭ ‬2005‭ ‬жылға қарай уранның бағасы қайта көтеріледі деп күтілуде.‭ ... ... ... уран ... саны он ... азайған.‭ ‬Әлемдегі атом энергиясын пайдаланатын обьектілердің көпшілігінің отындық қоры қайта жаңартуды қажет етеді‭ ‬/8/.
Жаңа ғасыр‭ ‬-‭ ‬экологиялық ең тиімді атом ... ... да уран ... ... ... ‬өз ... ... әлеуметтік,‭ ‬экономикалық жөне экологиялық мәселелерді шешуде Қазақстан үшін қажет.
Қазақстан ... ... ... өзінің болашақ экономикалық даму бағытында уран өндірісін дамыту,‭ ‬атом энергиясын пайдалануды кеңейтуді жоспарлап отыр.‭ ... ... ... Қазақстан‭ ‬2005‭ ‬жылға кдрай уран өндіруден әлемдегі алдыңғы мемлекеттердің бірі болады деп жоспарлауда.
Бүгінгі таңда ғылымның бір ағымы,‭ ‬қоғам талабы,‭ ... күн ... үшін ... ... ... ... ... деп тапса,‭ ‬келесі бір ағым қоғам талабына,‭ ‬адамзат қажеттілігіне қарама-кдрсы,‭ ‬яғни табиғат пен адам арасындағы тепе-теңдіктің сақталуы қажеттігін айтады.‭ ... ... ... зиянды жерін азайта отырып,‭ ‬табиғатқа ешбір залал келтірмей,‭ ‬оның өзін-өзі реттеп отыру белсенділігін сақтау деген сөз.
Қоршаған ... ... ... ... түрғыдан өте аз,‭ ‬әрі толық зерттелмеген тың әрі өзекті мәселе.
Радиоэкологиялық қауіпсіздіктің құқықтық тұрғыдағы теориялық мәселелерін шешуде оның критерилерінің қалыптасуына заңгер-эколог ... ... ... ... С.‭ ... Д.Л ... ... ‬Мүхитдинов Н.Б.,‭ ‬Сахипов М.С.,‭ ‬Насырова Л.Р.,‭ ‬Тукеев А.Ж.,‭ ‬Мороз ... ... Ә.,‭ ... М.К.,.,‭ ‬Хаджиев А.Қ..‭ ‬Қосанов Ж.Х.,‭ ‬Еркінбаева Л.Қ,,‭ ‬Қуандықов Қ.Ж.,‭ ‬еңбектерінің маңызы ... ... ... ... негізінде алғаш рет Қазақстанда нақты қоғамдық қатынастардың көрінісі бейнеленген,‭ ‬әрі сол қатынастарды өркениетті деңгейде реттеуге қабілетті ... ... ... ... ... қорғау туралы‭" (‬1997‭ ‬ж.‭ ‬15-шілде‭)‬,‭ "‬Қазақстан Республикасының Үлттық қауіпсіздігі туралы‭" (‬1998‭ ‬ж.‭ ‬26‭ ‬маусым‭)‬,‭ "‬Атом энергиясын пайдалану туралы‭" ... ... ... ... қауіпсіздігі туральГ‭ (‬1998‭ ‬ж.‭ ‬23‭ ‬сәуір‭)‬.‭ ‬т.б.
Зерттеу пәні.‭ ‬Бүл ғылыми зерттеу еңбегінің мақсаты қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қорғаудың құқықтық негіздерінің ... ... ... ... ‬оны қалыптастыру,‭ ‬бұл бағыттағы барлық нормативтік актілерді ғылыми ... ... ... ... ... ... ашу болып табылады.
Қоршаған ортаны қорғау туралы занда ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау объектілерінің түсінігінде‭ (‬4.‭ ‬б.‭) ‬әлеуметтік,‭ ... ... ... ... ... ... сол ... ‬әлеуметтік ортадағы қатынастарға құқықгық түрғыдан шектеулер,‭ ‬талаптар,‭ ... және ... ... ... дегеніміздің өзі сол орталардағы қоғамдық қатынастарды реттеу болып табылады,‭ ‬және қоршаған орта үғымының қоршаған табиш орта ... кең ... ... ... ... ... ... ‬орта‭" ‬атауы,‭ ... ... ... ... ортаны қорғау туралы‭" ‬деп аталуы дүрыс деп есептейміз.‭ ‬Мәселе‭ ‬радиацияға‭ ... ... ... ... ... ... ортасының ешқандай шексіз екендігіне көз жеткіземіз.‭ ‬Радиациялық‭ ‬ластануға ешқандай ... ... ... ... етпейді.‭ ‬Сондықтан да қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қорғау дегенімізде мұндағы қоршаған орта үғымын кең ... ... ... және ... ... осы мәселе қоршаған орта немесе қоршаған ортадағы радиациядан қорғау объектілері нақты тиісті занда көрсетілуі керек.‭ ‬Ал бұл ... ... ... ... ... ... ... ‬ластанудан кұқықгық қорғау дегеніміз‭ ‬-‭ ‬адамның‭ ‬өмір‭ ... ... ... ... ‬орта қалыптастыруға,‭ ‬табигат пен адамның өзара үйлесімді іс-қимылы мен тепе-тендігін сақтауға,‭ ‬қоршаған ортаның сапасын жақсартуға,‭ ... ... ... ... ... ‬белгіленген‭ ‬нормаға сәйкес‭ ‬қоршаған‭ ... ... ... ... ‬реттеуге бағытталған құқықгық нормалар жиынтығынан түратын шаралар жүйесі болып табылады.
Радиациялық әсер немесе ... ... ... бір ... ‬болмаса шекараны тандамайды.‭ ‬Жоғарыда келтіргеніміздей,‭ ‬оған қарсы түратын ешнорсе жоқ.‭ ‬Ол табиғатта адаммен кдтар басқа да ... ... ... әсер ... ... адамга ғана радиациялық әсерді шектеу мүмкін емес,‭ ‬адам табиғаттың бір бөлігі ... оның ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі сонда,‭ ‬оның залалы табиғаттың барлық объектілеріне бірдей әсер етеді.‭ ‬Сондықган да занды‭ "‬Қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... келтірілген нормалармен толықтыруымыз керек.
‎"‏Қоршаған ортаны қорғау туралы‭" ‬завда‭ (‬57‭ ‬бап‭) ‬Қазақстан республикасына басқа мемлекеттерден радиациялық қалдықтар мен ... ... ... көму ... ... ... ... көрсетілген.‭ ‬Бірақ,‭ ‬аталған заңцы радиациялық қалдықтар мен ... ... ... ... ... ... ... немесе болмайтындығы айтылмаған.‭ ‬Ал‭ "‬Атом энергиясы туралы‭" ‬заң бойынша,‭ ‬радиоактивті заттар мен қалдықтардың импорты мен экспорты арнайы заңмен реттелетіндігі айтылған.‭ ... ... ... ... ... ... қатынастар туындайды.‭ ‬Яғни,‭ ‬бір заң қалдықтардың окелуіне тыйым салса,‭ ‬екіншісі ... ... ... ... ... ... ... де ол заттар сақтау жөне көму мақсатында болса.‭ ‬Осыған байланысты Қазақстан Республикасына әкелінетін радиациялық заттар мен қалдықтарды ... ... ... және көму мақсатында екендігі,‭ ‬олардың қүқықтық режимі заңдық түрғыдан жан-жақты зерттеліп айқындалуы қажет.
Яғни мұндағы басты қажеттіліктер,‭ ‬олар экономикалық және ... ... ... ... ... ... бұл екі ... қүқықтық түрғыдан талдау жасап,‭ ‬олардың теңестіріле шешілуінің қажеттілігіне тоқтаған.‭ ‬Бүл қорытындылар тиісті зандарда көрініс тапқан.‭ ‬Демек,‭ ... ... ... кдлдықтарын елімізге алып келіп көму,‭ ‬экономикалық мүдделіліктен туындаса,‭ ‬біз екінші жағынан экологиялық мүдделілікті де ескере отырып,‭ ‬тиісті ... ... ... ... ... ... ‏ҚОРШАРАН ОРТАНЫ РАДИАЦИЯЛЫҚ
ЛАСТАНУДАН ҚҮҚЫҚТЫҚ ҚОРҒАУДЫҢ
ТҮСІНІП ЖӘНЕ ОНЫҢ МӘНІ
Кез-келген ғылыми ... ... ... ... ... ... үғымдардың мазмұнын ашып алу,‭ ‬зерттеудің нәтижесінде объективті маңызды ... қол ... ... ... ... ... ... маңызды нәтюкеге қол жеткізу үшін,‭ ‬сол мәселеге қатысты ... ... ... ашып алу ... ‬Сондықган бұл тарауда қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қүқықтық қорғауды,‭ ‬қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қүқықтық ... ... ... ... жүйесіндегі орнын сипаттаута қажетті негізгі үғымдардың мазмүнына талдау жасалып,‭ ‬қорытынды беріледі.
Қоршаған ортаның,‭ ‬оның радиациямен ластануы мен ... ... ... ... ... ... ... анықтамалардың мазмүнының ашылуы,‭ ‬өз кезегінде қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қүқықтық қорғаудың ереіопелігін және оны жеке талдап зерттеуді қажет ... ... ... зерттеу нәтижесі қоршаған ортаны радиациялық ластанудан құқықтық қорғау нормаларының экологиялық қүқық жүйесіндегі орнын анықтайтын маңызды теориялық мәселені шешуге мүмкіндік ... ... ... ... ластанудан құқықтық
қорғаудың түсінігі
Қоршаған орта мен адам арасындағы қатынасты ... ... ... ‬-‭ ‬бүгінде көп салалы,‭ ‬әрі жан-жақты зерттеуді қажет ететін жалпы ғылымның іргелі салаларының бірі болып ... ‬Ал ... ... күқықгық түрғыдан зерттеу,‭ ‬оның негіздерін қалыптастыру және жетілдіру бүгінгі заман талабы,‭ ‬әрі көп ... ... ... ... ‬-‭ ... ... ... қоршаған ортаның радиациялық жай күйін қүқықтық түрғыдан зерттеу.
Құқықтық негізсіз қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қорғау мүмкін емес.‭ ‬Қүқық бүл ... ... ... ... ... ... ... мемлекет саясатының іске асырылуына ең қажстті тетік болып табылады.
Қоршаған ортаны радиациялық ластанудан ... ... ... ... ... ... ... ‬Мәселен‭; ‬табиғи‭ ‬ғылыми,‭ ‬экономикалық,‭ ‬санитарлық-гигениялық,‭ ‬қүқықтық,‭ ‬ұйымдастырушылық‭ ‬-‭ ‬баскдру,‭ ‬мәдени‭ ‬-‭ ‬тәрбиелеу.‭ ‬Осы көрсетілген тәсілдердің ішінде басты орынға ие ... ... ... ‬-‭ ‬қүқықтық тәсіл.‭ ‬Яғни қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қүқықтық қорғау.‭ ‬Мұның басқалардан ерекшелігі:‭ ‬а‭) ‬табиғи ортаның қорғалатын объектілерін ... ... ... ... ... ... тыйым салатын,‭ ‬міндеттейтін,‭ ‬қүқық беретін,‭ ‬ерік беретін,‭ ‬өтеу міндетін жүктейтін және таіы басқа нормаларды ... ... ... ... ... шаралары мен тетіктерін анықтайды,‭ ‬г‭) ‬радиоэкологиялық қүқық бұзушылық болған жағдайда,‭ ‬келтірілген залалды өтеу және ... ... ... ... ... ... ... ластанудан қүқықтық қорғау басқа тәсілдермен байланысты болады.‭ ‬Бүл байланыстылықтың екі жағы бар.‭ ... ... ... ... ... ... шараларын жүзеге асырады немесе оған тетік болады.‭ ‬Яғни қүқық,‭ ‬табиғат қорғаудың санитарлық‭ ‬-‭ ‬гигениялық,‭ ‬экономикалық және тағы басқа ... үшін ... ... ... ие ... ‬Екінші жағынан қүқықтық қорғау радиоэкологиялық,‭ ‬соған байланысты баскд да талаптардың орындалуына кепіл болады.‭ ‬Бүл ғылыми еңбектерде қоршаған ортаны қүқықтық қорғаудың ... және өр ... ... ... ‬Көптеген еңбектер белгілі бір дәрежеде ескіргенімен,‭ ‬олардың теориялық негіздерінің олі де маңызы зор.
Ал ... ... ... ластанудан қүқықтық қорғау‭ ‬-бүл ғылыми еңбектерде зерттелмеген,‭ ‬немесе жалпы негізде қарастырылып өткен.‭ ‬Дегенмен де,‭ ‬радиоэкология ... ... бір ... ... бүлардың қүқықтық түрғыдағы теориялық критерилері үқсас әрі сабақтас болып келеді.‭ ‬Яғни қүқықтық экологияның негіздері күқықтық ... ... ... ... ... ... орта дегеніміз не‭?
Қазақстан Республикасының‭ ‬1997‭ ‬жылғы‭ ‬15‭ ‬-Іді шілдеде қабылданған‭ ... ... ... ... ... ... бабында қоршаган орта‭ ‬-‭ ‬табиғи объектілердің,‭ ‬оның ішінде өзара қарам-қатынастағы атмосфералық ауаны,‭ ‬суды,‭ ‬топырақты,‭ ‬жер қойнауын,‭ ‬жануарлар мен ... ... ... Іслиматты қоса алғанда,‭ ‬табиғи ресурстардың жанды әрі жансыз жиынтығы деп көрсетеді‭ ‬/11/.
Жалпы көптеген ... ... ... ... ... ор ... анықтамалар бергенімен,‭ ‬олардың түпкілікті мазмүны,‭ ‬үғымы бір ... ... ... да ... ... ... ... деп есептейміз.
Жоғарыда келтірілгендей жасанды,‭ ‬әлеуметтік немесе өндірістік орталардың өзі табиғи ортада пайда болады,‭ ‬әрі ... ... ... ... ‬Ондағы қоғамдық қатынастар пәнін жеке бөліп,‭ ‬қүқықтық ... ... ... ... ... ... "‬қоршаған орта‭" ‬үгымы,‭ "‬қоршаған табиғи орта‭" ‬үғымынан әлдеқайда кең.‭ ‬Бүған қосымша бүгіндегі барлық табиғатты қорғауға байланысты ... және ... заң ... ... жасанды,‭ ‬өлеуметтік немесе өндірістік ортада пайда болатын қатынастарды‭ ‬реттейтін‭ ... ... ... ... ... ‬табиғи‭ ‬ортада болатындықтан,‭ ‬олар қоршаған ортаның кең ... ... ... ... ... ... ... ортаның түсінігінде‭ (‬1.‭ ‬б.‭) ‬және қоршаған ортаны қорғау объектілерінің түсінігінде‭ ... ... ... ... ... ... ... келесі баптарында сол өндірістік,‭ ‬әлеуметтік ортадағы қатынастарға құқықтық тұрғыдан шектеулер,‭ ‬талаптар,‭ ... және ... ... ... ... өзі сол ... қоғамдық қатынастарды реттеу болып табылады,‭ ‬және қоршаган орта ... ... ... орта ... кең екендігін қайталап көрсетеді.
Сонымен‭ "‬қоршаған ортаның‭" ‬мәнін ашып алып,‭ ‬енді‭ "‬қоршаған ... ... ... үғымды қарастырайық.
Жоғарыда айтып өткеніміздей,‭ ‬бүл үғым да әр түрлі атау яғни‭ "‬табиғатты қорғау‭"‬,‭ ... ... ... ... ортаны қорғау‭" ‬деп келтіре отырып,‭ ‬көптеген ғалымдар ол туралы өздерінің пікірлерін қалдырған.
Табиғатты қорғау‭ ‬-‭ ‬өмір сүріп отырған адамдардың,‭ ‬олардың ... ... және ... ... өтеуге‭ ‬байланысты,‭ ‬Жер ресурстарын және оның айналасындағы космостық ... ... ... ... және ... ... ‬өмір сүруге қолайлы жағдай жасауға бағытталған,‭ ‬құқьіқтық,‭ ‬экономикалық,‭ ‬өндірістік-техникалық,‭ ‬әкімшілік-шаруашылық,‭ ‬қоғамдық және ... ... ... ... ... ‬/17/.
Табиғатты қорғау‭ ‬-‭ ‬таигаттың өзіндік болмысын сақтау немесе оны қалпына келтіру арқылы табиғи ресурстарды ысырапсыз пайдалану үшін ... ... ... ... ... ‬Ол әр түрлі тәсілдермен жүзеге асырылады.‭ ‬Соның бірі‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... табиғи ортаны қорғау‭ ‬-‭ ‬мемлекеттің экологиялық қызметінің бір түрі‭ ‬/19,‭ ‬48/‭ ‬және ол бірнеше жаратылыстану,‭ ... ... ... ... ... ... әдістері арқылы жүзеге асырылады деп көрсетеді‭ ‬/19,‭ ‬46/.
Қоршаған ортаны қорғаудың көптеген анықтамалары бар.‭ ‬Кең ... ... емес ... ... ортаны қорғауды адамилық бағыттағы,‭ ‬биосфера заңдылығының басымдығы,‭ ‬технологиялық даму,‭ ‬үнемшілдік,‭ ‬экологиялық мәдениет,‭ ‬жүйелілік ... ... ... ... ... ... өрекеттер жүйесі деп түсіндіріледі‭ ‬/20/.
Ал қоршаған ортаны қорғаудың завдық анықтамасы мынандай.‭ ‬Қоршаған ортаны қорғау,‭ ‬бүл‭ "‬табиғат пен адамның ... ... ... ... ... ... жақсартуға,‭ ‬табиғи ресурстарды үтымды пайдалану мен молықтыруға бағытталған мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... қоргаудың мәселелері,‭ ‬оның ішінде ұғымы,‭ ‬объектісі,‭ ‬субъектісі мен ... ... ... ‬40‭ ... астам уақыттан бері заңгер ғалымдар тарабынан зерттеліп,‭ ‬оның көптеген теориялық түйіндері шешіліп,‭ ‬негізгі критерилері қалыптасты.
Әсіресе А.Е.Еренов көптеген ғалымдардың пікірлерін зерттей ... ... ... ... ... ... ... қорғаудың үғымын кеңінен ашып керсетеді.
Оның қорытындысы бойынша,‭ ‬қоршаған ортаны ... ... деп ... ... крршаған ортаны қалыптастыруға,‭ ‬адамның материалдық жоне мәдени ... ... жоне ... ... ... ... табиғи ресурстарды қорғау және молайту,‭ ‬оларды оңтайлы орі тиімді пайдалануды қамтамасыз етуге бағытталған үйымдық-қүқықтық шаралар және қүқықтық нормалардың жиынтығы деп ... ... ... бірге табиғатты қорғау‭ ‬-‭ ‬бүл адам мен табиғат арасында қарым-қатьшас бар кезде болатын моңгілік қүбылыс.‭ ‬Ал қорғаудың түрі‭ ‬мен ... ... ... ... ... ‬Бүл жерде табиштты қорғаудың тиімді әрі жетілген одісін жасау адамның рухани келбетінің деңгейіне гана ... ... ... де ... ‬/22,‭ ‬19/.
Алдымен‭ "‬радиоэкология‭" ‬және‭ "‬радиация‭" ‬деген қандай қүбылыс‭?
Радиация‭ (‬лат.‭ ‬гасИаІіоп жарқырау,‭ ‬нүр шашу,‭ ‬жарқыл‭) ‬-корпускулярлық‭ (‬альфа-,‭ ‬бета-,‭ ‬гамма-сәуле,‭ ‬нейтрондарының тасқыны‭) ... ... ... ... ... ... болуы радиоэкологияны ғылымға әкелді:‭ ‬Радиоэкология дегеніміз‭ ‬-‭ ‬латынның гасііш сәуле деген бір сөзі,‭ ‬гректің оіісоз‭ ... ... ... іо‭§‬08‭ ‬-‭ ‬ілім деген екі сөзінен алынған ... ... ... салаларының бірі.
Радиациялық экология‭ ‬-‭ ‬биосферада радиоактивті нуклидтердің таралуының концентрациясын,‭ ‬иондауыш сәулелердің организмге ... ... ... ... ... ... ... мен радиобиологияның жақын саласы.‭ ‬Радиациялық экологияның негізін‭ ‬20‭ ‬ғасырдың‭ ‬30-ыншы жылдарында радиоактивті заттардъщ биохимиясы туралы ... ... ... ... ... баласы,‭ ‬жан-жануарлар дүниесі,‭ ‬өсімдіктер әлемі өздерінің‭ ‬4,5‭ ‬миллиард жыл ішіндегі эволюциялық өсу мен даму кезевдерінде неше түрлі радиациялық аялардан‭ ... ... ... жер бетінде пайда болуының ең алғашқы сатысында ... ая ... көп ... ... да көне ... ... ... организмдер‭ (‬цианобактериялар,‭ ‬саңырауқүлақтар‭) ‬радиацияға өте төзімді келеді.
А.А.Беккерель‭ ... ... ... ... ... ... ашты.‭ ‬Ал‭ ‬1904‭ ‬жылы И.Ф.Жолио-Кюри ядролық реакциялар жасау арқылы жасанды радиоактивтілікті ашты.‭ ‬Сонымен бірге бүлар радиацияның биологиялық объектілерге ... ... ... зиянды осерін анықтады‭ ‬/25,‭ ‬35-36/.
Адамның қызметіне байланыссыз пайда болатын радиациялық сәуле көздеріне мыналар жатады:
1.‎ ‏Космостық радиациялық сәуле‭;
2.‎ ‏Жердің ... ... ... ... уран,‭ ‬тории,‭ ‬радии,‭ ‬радон сияқты радиоактивті элементтердің болуына байланысты.
Ал адам қызметіне байланысты радиациялық сәуле көздеріне мыналар жатады‭;
1.‎ ‏Ғаламдық‭ ‬-‭ ... ... ... жарылыстардың‭ ‬әсерінен пайда болады‭;
2.‎ ‏Радиодиагностикалық‭;
3.‎ ‏Техногендік‭ ‬-‭ ‬бүл өндіріс орындарында жылу және атом электр станцияларының ... ... ... ... ... ... ыдыраудың ең басты түрлері:‭ ‬альфа-ыдырау,‭ ‬бета-ыдырау,‭ ‬элоктрондық қармау және ядроның өздігінен ... ... және ... ... ... ... ... қүдіретті күш жоқ.‭ ‬Олар теревдігі‭ ‬27‭ ‬сантиметр судан,‭ ‬қалыңдығы‭ ‬17,4‭ ‬сантиметр қорғасыннан өтіп ... ... ... ... ... ... ... жерлерінен кездестіруге болады.‭ ‬Бүрынғы Талдықорған облысы,‭ ‬Жаркент ауданының территориясында‭ ‬28‭ ‬мың тоннадай,‭ ... ... ... ... орнында‭ ‬325‭ ‬мың тоннадай радиоактивті қалдықгар жатыр.‭ ‬Сол сияқты Алтай өндірістік кенінің‭ ‬280‭ ‬тоннадай радиоактивті қалдықтары бар ... ... ... ... жатыр‭ ‬/26/.
Радиоактивті элементтердің қалдықтары бар қоқыстар үйіндісін Каспий теңізі жағалауларындағы тау-кен орындарынан‭ (‬Маңғыстау облысы‭)‬,‭ ... ... ... ... ... ... ‬Жезқазған облыстары‭)‬,‭ "‬Востокцветмет‭" ‬өндірістік бірлестігінің‭ (‬Шығыс Қазақстан облысы‭)‬,‭ ‬Ақмола тау-кен химиялық комбинатының территориясынан кездестіруге болады‭ ‬/26/.
Әлемде ядролық ... ... ... ... ‬45‭ ... ... күштілігі‭ ‬7‭ ‬триллион кюриден астам радионуклидтер жіберілді.‭ ‬Стратосферадағы қалыптасқан радиоактивті бұлтты қабат ... ... ... жылжып жайылады.‭ ‬Бүл кезде радиоактивті соулеленудің ең көп мөлшері ... ... ... ... ... ... кеңістіктерге тиесілі болады.‭ ‬Әлемдегі‭ ‬5‭ ‬ядролық полигонның‭ ‬4-еуі солтүстік жарты шарда.‭ ‬Қазақстанның көптеген бөлігі сол солтүстік жарты шардың‭ ‬45-інші градусына ... ... ... ... ластану‭ (‬атмосферадан қүлау,‭ ‬отыру‭) ‬орыны және‭ "‬озондық‭" ‬тесіктердің пайда болу еншісі Қазақстанға тиеді деген сөз‭ ‬/27/.
Сонымен радиацияның қандай қүбылыс екенін және оның ... ... ... ... ... ... таныстық.
Енді экология қоғамның қоршаған ортамен жалпы ара қатынасын ... ... ... ... орта мен ... және ... ... элементтердің ара қатынасын зерттеуді білдіреді.
Табигаттағы барлық заттар иондаушы сәуле шығарады және сондай сәулені қабылдайды.
Иондаушы сәулелендіру дегеніміз‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... иондар түзетін,‭ ‬зарядталған,‭ ‬зарядталмаған бөлшектер мен фотовдардан түратын сәулелендіру болып табылады.
Радиациялық сәулелену әр түрлі тірі организмге түрліше әсер етеді.‭ ... бір ... ... ... ... айтуынша қайта пайдалы болып табылады.‭ ‬Ал сәулелену мөлшері қалыпты әсерлі мөлшерден асып кететін болса,‭ ‬ол тірі организмге зиян болып,‭ ... оның өмір ... ... ... ... әр кезеңінде радиациялық сәуленің адам организміне зиянын тигізетін әсерлі мөлшері әр түрлі белгіленіп келді.
Әсерлі мөлшер деңгейі ... мен ... ... ... ор ... ... отырды.‭ ‬Бұрынғы кездерде радиациялық қауіпсіздіктің негізгі критерилері ретінде‭ (‬сәуленің органға немесе оның бөліктеріне әсер етуі‭) ‬баламалы жылдық ... ... ‬ал ... ‬1998‭ ‬жылғы‭ "‬Халықтың радиациялық қауіпсіздігі туралы‭" ‬заңда алғаш рет радиациялық қауіпсіздіктің негізгі ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздікті нормалаудың халықаралық дәрежесіне сай келеді.
Әсерлі мөлшер дегеніміз‭ ‬-‭ ... ... мен оның ... ... ... сезімталдығын ескере отырып,‭ ‬олардың сөуле алуының кейіндегі зардаптарының пайда болу қатерінің шамасы ретінде ... ... ... ... энергиясының шамасы.
Яғни өсерлі мөлшер адам организміне ешқандай зиян келтірмейтін әсер етудің шекті деңгейі.
Қоршаган ортаны радиациялық ластанудан кұқықгық қорғау ... ... ... ... ... ... қорғау дегеніміз‭ —‬адамға қолайлы қоршаған ортаның болуын ... ... және оны ... ... пен ... ... ... іс-қимылы мен тепе-тевдігін сақтауға,‭ ‬қоршаған ортаның сапасын жақсартуға байланысты қоршаған ортадағы радиациялық әсерді халықаралық деңгейдегі нормаларға сәйкес сақтауға бағытталған ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Демек,‭ ‬қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қүқықтық қорғау ... ... ... ... ... ... бөлігі.
Жоғарыда келтірілген көптеген галымдардың қорытындылары негізінде экологияға,‭ ‬соның ішіыде радиоэкологияға байланысты қүқықтық түрғыдағы көптеген анықтамалардың мазмүндары ашыдды.‭ ‬Бүл еңбектердің ... ... ... ... ... зандарда көрініс тапты.
Қазақстан Республикасының қоршаған ортаны қорғау туралы‭ ‬1997‭ ‬жылгы‭ ‬15-ші шілдсде күшіне енген жәнс Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... маусымда күшіне енген‭ ‬завдарының‭ ‬1-ші баптарында көрсетілгендей,‭ ... ... ... ... ... мен ... ... маңызды мүдделері мен күқықтарының қоршаған ортаға антропагендік және өзге де ... ... ... ... ... жай-күйі болып табылады.
Қорыта келгенімізде қоршаған ортаны радиациялық ластанудан құқықтық қорғау дегеніміз‭ ‬-‭ ‬адамның өмір ... үшін ... ... орта ... ... пен ... өзара үйлесімді іс-қимылы мен тепе-тевдігін сақгауға,‭ ‬қоршаған ортаның сапасын жақсартуға,‭ ‬табиғи ресурстарды үтымды пайдалануға байланысты белгіленген нормаға сойкес қоршаған ортаға ... ... ... ‬реттеуге бағытталған құқықтық нормалар жиынтығьшан тұратын шаралар жүйесі болып табылады.
Қүқық жүйе ретінде келесі белгілермен сипатталады.‭ ‬Біріншіден,‭ ‬қүқық‭ ‬-‭ ... ... ... ... емес,‭ ‬бүл органикалық бүтін бір құқықгық қүбылыс,‭ ‬сонымен бірге ол объективтілігімен сипатталады.‭ ‬Қүқық жүйесіне оны құрушы ... ... және ... ... ... ... ‬Олар жеке дара бір бірінсіз әрекет ете алмайды.
Екіншіден,‭ ‬қүқық жүйесі өзінің мазмүны және қүрылымдық ... ... ... біртектес емес,‭ ‬көп жақты қүқықтық қүбылыс.‭ ‬Қүқық жүйесі сонымен ... ... ... ... институтына және қүқық саласына бөлінеді.
Қүқық жүйесі‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... қатысты сонымен бірге мемлекеттегі күші бар қүқық нормаларының бірлігі мен келісімділігін білдіретін оның ішкі қүрылымы‭ ‬/38/.
В.‭ ‬В.‭ ‬Петровтың ... ... ... жүйесі деп экологиялық завдылыққа сойкес белгілі бір тәртіппен орналасқан оның институттарының жиынтығы деп түсіндіріледі‭ ‬/39/.
‎"‏Жүйе‭" ‬түсінігіне мынандай сипаттамалық белгілер тән:
1‎) ... ... ... бар бірнеше элементтердің болуы.
2‎) ‏жүйедегі элементтердің мазмүндас болуы.‭ ‬Әртүрлі мазмүндағы элементтер жүйені қүрамайды.
3‎) ‏жүйе ... ... бір ... ... әсер ететін қосылыстар болып табылады.
4‎) ‏ортамен‭ ‬өзара‭ ‬әсерде‭ ‬жүйенің‭ ‬әрқашанда‭ ... ... ... ... ‏жүйеге енетін қосылыстардың шартты дербестігінің болуы‭ ‬/40/.‭ ‬Қүқық жүйесі‭ ... ... ... ‬байланысына,‭ ‬арақатынасына
айырмашылығына байланысты заңгер ғалымдар бір нақты түжырымға келген жоқ.‭ ‬Бірақ жалпы алғанда олардың тұжырымы бойынша қүқық ... мен заң ... бір ... ... ... ... тағы да құқық‭ ‬-‭ ‬норма жүйесі,‭ ‬және заң да норма жүйесі деген көзқарастар да бар‭ ‬/41/.
Заң‭ ‬-‭ ‬қүқықты қорғау және оны ... ... ... ... ... құқықгың сыртқы формасы.‭ ‬Сондықтан да біздің ойымызша қүқық ... ‬-‭ ... ... ... және салаларының жиынтығы болып табылады.‭ ‬Қүқық нормалары құқық жүйесі ретінде нормативтік күқықтық актілерден бөлініп қарастырылады да,‭ ‬нормативтік қүқықтық актілер заң ... ... ... ‬Сондықтан да бүл жүмыста қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қорғайтын нормалардың орнын заң жүйесінде емес қүқық жүйесівде қарау орынды деп ... ... ... ... ... ... ... үшін оның қүқықтық реттеудегі қүрылымдық белгілері,‭ ‬одісі,‭ ‬пәні,‭ ‬принципі және атқаратын қызметі айқын болуы тиіс.
Жалпы қорыта ... ... ... егемендігін алып,‭ ‬алғашқы экологиялық завдарын қабылдап,‭ ‬қалыптастырғанға дейін,‭ ‬тиісті аумақты радиациямен ластану,‭ ‬оның пайда болатын ... ... ... ... ... ... қүқықтық нормативтік актімен реттелмеген.
Бүл жөнінде де Тау кен қүқығының негізін қалаушы профессор Н.Б.Мүхитдиновтың еңбектерінде кеңінен талқыланып айтылған‭ ‬/55/.
Қайсыбір ... ... ... ... ... ... ‬көзі‭ ‬-‭ ‬Конституция болып табылады.
Қазақстан Республикасының‭ ‬1995‭ ‬жылы‭ ‬30‭ ‬тамызында жалпыхалықтық референдумда қабылданған‭ (‬1999жылғы‭ ‬7-қазанда ... ... ... (‬N284-1‭) ‬енгізген өзгерістер мен толықтырулар‭) ‬Конституциясы қоршаған ортаны қорғау саласындағы ... ... ... ‬мемлекет саясатының және осыған байланысты негізгі қүқықтық қатынастардағы қүқықтар мен міндеттердің негізін қалыптастырды‭ ... ... ... ... ... ... күқықтық бастаулары қалыптасқан.‭ ‬Яғни,‭ ‬Қазақстан Республикасының Конституциясы азаматтардың денсаулығын сақтауға күқылы екендігін‭ (‬29‭ ... ‬1‭ ... ... ... өмір ... мен ... қолайлы айналадағы ортаны қорғауды мақсат етіп қоятындығын‭ (‬31‭ ... ‬1‭ ... ... ... мен ... ... төндіретін деректермен жағдаяттарды лауазымды адамдардың жасыруы заңға сәйкес жауапкершілікке океп соғатындығын ... ... ... ... ... ... міндеттерге де ие.‭ ‬Яғни,‭ ‬Конституцияның‭ ‬38-ші бабы азаматтардың табиғатты сақтауға және табиғат байлықтарына үқыпты қорғауға ... ... ... бірге Қазақстан
Республиксында Конституцияға сәйкес адам құқықтары мен ... ... және ... ... беріледі‭ (‬12‭ ‬бап.‭ ‬1‭ ‬б.‭)‬.‭ ‬Конституция талабына сай мемлекеттің ең қымбат қазынасы‭ ‬-‭ ‬адам және адамның ... ... мен ... ... табылады.‭ (‬1‭ ‬бап‭ ‬1‭ ‬б.‭)‬.
‎"‏Қоршаған ортаны қорғау туралы‭" ‬заңның кдбылдануы Қазақстанда қоғамның саяси және әлеуметтік-экономикалық дамуының ... ... ‬-‭ ... мен ... ... ... мәселесін шешуде,‭ ‬жалпы экологиялық завдылықтың қалыптасу кезеңінде үлкен ... ... ... деп ... ... ... занда орнықтырылған негізгі принциптері мынаған саяды:‭ ‬адамның өмірі мен денсаулығын сақтау және оның басымдығы‭; ‬қоршаған ортаны ... және ... ... ... ... мен қоршаған орта мәселелерін шешудің тевдестірілуі.
Аталмыш Заңда қоршаган ортаны қорғаудың экономикалық мәселелері жеткілікті дәрежеде көрініс тапқан,‭ ‬қоршаған орта мен ... ... ... ... ‬қоршаған ортаны қорғаудың кейінге қалдыруға болмайтын міндеттерін шешуді ... үшін ... ... ... ... өтеу көзделген.‭ ‬Завда қоршаған ортаны қорғау саласында ... ... ... ... мен ... ... ... мен міндеттеріне айтарлықтай назар аударылған.‭
Бүгінгі танда атом саласында және атоммен байланысты басқа да салаларда мындаған адамдар ... ... ... ... ... өндіріс немесе басқа да нысандағы салалар жоқ.
Дамып,‭ ‬өркендеп келе жатқан қоғам және ғылыми әлеует,‭ ... ... ден ... отыр.‭ ‬Атомдық радиацияның адам өмірі мен қызметіне,‭ ‬мемлекеттің өркендеуіне ... ... ... ... ... ... қатар жоғарыда көрсетілген салалардағы қоғамдық қатынастарды реттеу үшін қалыптасқан нормативтік актілер жүйесі негізінде,‭ ‬ғылымның жаңа ... ... ... ... ... деп айта ... бүл саласы туралы кезінде кейбір авторлар да осындай өз пікірлерін келтірген.
Құқықгың мұндай жаңа ... ... ... ... ‬тек қана қажетті қүқықтық материалдың жинақталуымен ғана емес,‭ ‬сонымен бірге сол саладағы қоғамдық қатынастарды реттеуді жетілдірудегі мемлекет пен қоғам мүдделілігімен де ... ... ... РАДИАЦИЯЛЫҚ
ҚАУІПСІЗДІПН САҚТАУ ТУРАЛЫ ЗАНДАРДЫ
БҮЗҒАНЫ ҮШІН ЖАУАПТЫЛЫҚ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ТИІМДІЛІПН АРТТЫУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Қоғамдағы болып жатқан әрбір құбылыс,‭ ‬әрбір қатынас тиісті ... ... ... ... ... ... және ... да тән.‭ ‬Яғни,‭ ‬кез келген нормативтік акті тиісті немесе оған сай жауаптылық нормаларынан тұрады.‭ ... ... өте ... ... ... ‏Радиоэкологиялық құқық бұзушылықгың түсінігі және
кұрамы
Құқықгық мемлекетті орнату бағытындағы негізгі қағидаттардың бірі‭ ‬-‭ ‬ол ... ... ... ... ... ... ... ‬Осыған қол жеткізу түршсындағы,‭ ‬яғни адамдардың мінез-қүлқына,‭ ‬теріс әрекеттеріне әсер етудің ... ... ... ... жауапкершілік табылады.‭ ‬Заң ғылымы саласында жауапкершілік институты зандылықты сақгаудың негізгі құралы деп саналса да,‭ ‬ол іс жүзінде тиісті нәтюке бермей ... ... ... ... қүқық жүйесівдегі жауапкершілік институты жетілдіруді талап ететін болса,‭ ‬радиоэкологиялық қүқық бұзушылық үшін жауапкершілік те жан-жақгы зерттеп,‭ ‬талдап ... ... ... ... ... қүқықтық жауаптылықтың ерекшелігі сонда,‭ ‬басқа экологиялық қүқық бүзушылықгарға қарағанда мүның бірнеше ерекшеліктері бар.‭ ‬Ең алдымен біз радиоэкологиялық ... ... не ... ... ... ... бүзушылық үшін туындайтын күқықгық жауапкершіліктің негізі‭ ‬-‭ ‬қоршаған ортаның радиациядан ластанудан қорғайтын қүқық нормаларының бұзылуы болып табылады.
Қүқық ... ... яғни ... ... ... ... ... қүқық нормаларына қарсы бағытталған және қоғамға қауіпті мінез-қүлқы.
Мемлекет және қүқық теориясы ғылымында оның бірнеше белгілері сипатталады:
‎•‏біріншіден,‭ ‬қүқық ... бүл ... ... ... арқылы болатын адамның мінез-күлқы‭;
•екіншіден,‎ ‏құқық бүзушылық бүл‭ ... ... ... келетін адамдардың мінез-қүлқы‭;
•үшіншіден күқық бүзушылық болу үшін қүқық субьектісінің кінәсінің болуы‎ ‏/119/.
Демек қоршаған ортаның радиациялық ... ... ... туындаған қүқық бұзушылықта жоғарыда көрсетілген белгілер болуы тиіс.
Радиоэкологиялық қүқық бүзушылықты дүрыс анықтау оның тиісті белгілерінің ... ... ... ... өз ... қоршаған ортаға радиэкологиялық қауіп төндіретін қогамдық қатынастарды дүрыс анықтап,‭ ‬оған қолданылатын күқықтық жауаптылықты тисті ... ... ... ... әрекеттер мен өрекетсіздіктердің қоғамға радиоэкологиялық қауіп төндіретіндігін анықтауда,‭ ‬біздер алдымен ол әрекеттер ... ... ... ‬белгілерін,‭ ‬оған қойылатын талаптар‭ ‬мен шарттарды яғни қүқыққа қарсы мінез-құлықты білуіміз қажет.
Ә.Стамқрұлы экология зандарын ... ‬-‭ ... ... ... ... және ... ортаға зиян келтіретін заңға қайшы келетін кінәлі әрекет немесе өрекетсіздік деп көрсетеді‭ ‬/120/.
Экологиялық қүқық бұзушылық қоғам мен табиғат ... ... ... ... ... экономикалық қажеттілігін қанағаттандыра отырып,‭ ‬қоршаған ортаға ықпал етеді.‭ ‬Ал бұл ықпал ету‭ ... ... ... ... ... келе ... ... бір-біріне қарама-қайшылық,‭ ‬яши күқық бүзушылық туындайды.‭ ‬Яғни,‭ ‬біз экологиялық қүқық бүзушылықтың аныктамасын бергенде,‭ ... ... ... және ... ортаға зиян келтіретін заңға қайшы әрекет және әрекетсіздік деп,‭ ‬немесе адам өмірімен денсаулығына қарсы зиян ... ... ... ... ... және әрекетсіздік деп көрсетуіміз қажет.‭ ‬Яғни бұл дегеніміз,‭ ‬қортындылай келгенде экономикалық және экологиялық мүдделіктер қайшылығына экеп ... ... ... қүқық теориясындағы түпкілікті шешілмеген тақырыптардың бірі.‭ ‬Бүл жөнінде кейбір ғалымдардың еңбектерінде қүнды пікірлер айтылған.
Сонымен ... ... ... ... ... ... қүқық бүзушылық деп халықаралық жэне ұлттық завдармен белгіленген радиоэкологиялық нормаларға қайшы келетін және қоршаған ортаға радиациялық қауіп төндіретін заңға қайшы ... ... ... ... ... ... жерде халықаралық нормаларды көрсетуіміздің себебі,‭ ‬біріншіден,‭ ‬радиоэкологиялық қүқық бүзушылықтың кең ауқымды алып,‭ ‬оның ешбір ... ... ... ... ... елдер,‭ ‬соның ішінде Қазақстан‭ ‬бірнеше‭ ‬халықаралық‭ ‬радиоэкологиялық шарттардың қатысушысы болып табылады.‭ ‬Бір мемлекетте жасалған радиоэкологиялық қүқық бүзушылық ... ... ... ... ... ... ... ‬радиоэкологиялық қүқық бүзушылықтың негізгі қүрамдық элементтерінің бірі оның обьектісі.
Жалпы қоршаған ортаны қорғау саласындағы ... ... ... ... ... ... әр түрлі көз-қарастар білдіреді.
О.Л.Дубовик экологиялық қүқық бүзушылықтың ... ... ... өмір сүруін қамтамасыз ететін күрделі бүтін бір қоғамдық қатынастар кешенін жатқызады/122/.
С.М.Кравченконың пікірі бойынша табиғат обьектілерін дүрыс пайдаланбаудың ... ... ... ... ... ... ... табиғатты қорғау нормалары және сол нормалар реттейтін қоғамдық қатынастар жатады‭ ‬/123/.
В.В.Петров экологиялық күқық бүзушылықтың ... ... ... ... ... қорғалатын табиғи орта және адам өмірі мен денсаулығы деп көрсетеді‭ ‬/124/.
Б.В.Ерофеев экологиялық ... ... ... ... ортаны қорғауға және табиғатты тиімді пайдалану саласындағы қоғамдық қатынастарды жатқызады‭ ‬/125/.
Табиғатты қорғауга байланысты қүқық бүзушылықтың обьектісін анықтаудың негізін ... ... ... ... ... дүрыс.‭ ‬Оған сойкес,‭ ‬ол қоғам қызметінің табиғатқа және адам денсаулығына тікелей немесе жанама зиянды әсерін ескертуге,‭ ‬табиғат ресурстарын тиімді пайдалануға,‭ ... ... ... ... етуге,‭ ‬адам мен қоршаған орта арасындағы тиімді қатынасты сақгауга бағытталған ... ... деп ... ‬Ал бүл ... ... ... және экологиялық мүдделері көрініс береді.‭ ‬Сонымен бірге бүл қатынастарға табиғат обьектілеріне тек мемлекеттік меншік құқығын қорғау қосылуы тиіс‭ ‬/126/.
Кейбір ... ... ... ... обьектісіне ең алдымен адам өмірі мен денсаулығын жатқызады‭ ‬/127/.
‎" ‏Соттардың қоршаған ... ... ... ... қолдану тәжірибесі туралы‭" ‬22-ші желтоқсан‭ ‬2000‭ ‬жылы Қ.Р Жоғарғы соты пленумының‭ ‬16‭ ‬қаулысында былай деп ... ... да‭ ... ... ... ‬су,‭ ‬орман мен өзге де өскіндер,‭ ‬жануарлар дүниесі‭)‬,‭ ‬табиғи ресурстарға жатпайтын‭ ‬табиғат обьектілерге де‭ (‬ерекше қорғалатын табиғи ... ... ... ... ... енгізілген жануарлар мен өсімдіктер және т.б‭) ‬экологиялық тәртіп бұзушылық обьектісі болып табылады.‭ ‬Сонымен бірге климат және басқа да ... ... ... ... пайдалану саласындағы басқару қатынастары мен өзге де табиги ресурстарға қатынастар және таш да басқалары да экологиялық тәртіп бұзушылық обьектісі болады‭" ... ... ‬23‭ ... ... "‬Халықтың радиациялық қауіпсіздігі туралы‭" ‬Қ.Р Заңының‭ ‬23-ші бабында Радиациялық кдуіпсіздікті қамтамасыз ету талаптарын ... ... жеке және ... ... Қ.Р‭ ‬-ның завдарына сәйкес жауап береді деп көрсетілген.‭ ‬Яғни,‭ ‬бұл бірден~бір нақты көрсетілген.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ортадағы радиоэкологиялық қүқық бүзушылықтың ерекшеліктерін негізге ала отырып,‭ ‬мынадай қорытынды жасаймыз.‭ ‬Радиоэкологиялық қүқық бүзушылықтың обьектісі‭ ‬-‭ ‬халықаралық және үлттық зандармен ... ... ... ... ... ... ... қарсы бағытталған қоғамдық қатынастар және қоршаған ортаны адам өмірі мен ... ... ... жатады.
Қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қорғауға байланысты жауапкершілік жалпы қүқықтық жауапкершіліктің қүрамдас саласы.‭ ‬Совдықтан да қүқықтық жауапкершіліктің ... ... мен ... ‬-‭ ‬қоршаған ортаны радиациялык ластанудан қорғауға байланысты жауапкершілікті зерттеудің негізгі бастауы болып табылады.
Экологиялық жауапкершілік‭ ‬-‭ ... ... және ... ... ... экологиялық және экономикалық мүдделерді ғылыми түрғыда негіздей отырып,‭ ‬қоғам мен табиғат арасындагы қарым-кдтынас нормаларын сақтау міндеттілігі‭ ... ... ... ... ... бар:
1‎) ‏барлық экологиялық құқық‭ ‬бүзушылықтар қоршаған ортада
болады‭;
2‎) ‏зиян келтірудің объектісі болып қоршаған орта және ... ... ... ... табылады‭;
3‎) ‏экологиялық құқық бүзушылықтар екі объектілі‭ ‬-‭ ‬қоршаған орта және адам ... ... ... ... кұрамдық белгілер радиоэкологиялық қүқық бүзушылыққа тән.
Экологиялық құқық бүзушылықгың қүрамын саралаудың бірнеше түрлері ... ... ... ортаны қорғау саласындағы мамандар экологиялық қүқық бүзушылықты саралаудың негізіне жауапкершілік түрін жатқызса‭ ‬/132/,‭ ‬басқа біреулері қүқық бүзушылықтың ... ... ... ... ... құқық бүзушылық субъектісі,‭ ‬объектісі және жауапкершілік шарасының түрлері негізінде саралануы ... деп ... ... бүзушылықтар пәні бойынша үш топқа бөлінеді:
1‎) ‏табиғи ресурстарға ... ... ... қүқықгарын бүзу‭;
2‎) ‏табиғатты қорғаудың экологиялық талаптарына қайшылық‭;
3‎) ‏табиғи ресурстарды пайдалануға бөгет келтіру.
Қүқықтың объектісі бойынша жер,‭ ... ... ... ... ... ... ... қүқық бүзушылық санкциясы бойынша қылмыстық,‭ ‬әкімшілік,‭ ‬азаматтық,‭ ‬тәртіптік ... ... ... ... және оның ... ... қауіптілік дөрежесіне сай жазалау түрі айқындалды.
Осыған байланысты барлық экологиялық қүқық бүзушылықтар екі топқа,‭ ‬яғни экологиялық қылмыстар және ... ... ... ... ... ‬Егер қылмысқа барлық қылмыстық занды көздеген қоғамға қауіпті әрекеттер мен әрекетсіздіктер жатса,‭ ‬терісідылыққа қалған барлық қылмыстық қүрамы жоқ ... ... ... ... қорғау туралы завда,‭ ‬қоршаған ортаны қорғау туралы завдардың бүзылуына кінәлі жеке және ... ... ... ... ... сәйкес жауапты болатывдығы көрсетілген‭ ‬/135/.
Қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қорғау туралы завдарды бүзудан туындайтын жауапкершілік және олардың түрлері тиісті ... ... ... ... ‬жауапкершілік көзделген кешенді завдарда орындалган.‭ ‬Жауапкершілік түрлері тиісті арнайы салалық завдарда орын алған.‭ ‬Жауапкершілік түрлері жасалған қүқық бүзушылықтың кдуіптілік дәрежесіне орай ... ... ... ... ... және қылмыстық.
Радиоэкологиялық тәртіптік жауаптылық‭ ‬-‭ ‬лауазымды адамдар мен жүмысшылардың радиоэкологиялық заң талаптарын кінәлі түрде орындамау ... ... сай ... ... ... ... жауаптылықтың бір түрі.
Қоршаған ортаны қорғау туралы завда және басқа да салалық немесе арнайы зандарда тәртіптік жауаптылық туралы көрсетілген нормалар жоқ.‭ ... ... ... ... ... ішкі ... ‬қатынастарын реттейтін актіде‭ (‬Жарғы,‭ ‬Регламент,‭ ‬Ереже‭) ‬қарастырыл ады.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... мынандай түрлері бар:‭ ‬ескерту,‭ ‬сөгіс беру,‭ ‬еңбек шартын бұзу‭ ‬/137/.
Радиоэкологиялық қүқық бұзушылықтың тәртіптік жауапкершілік ... ... ... екі ... ‬-‭ ... ... ... ережесі және қоршаған орта.
Радиоэкологиялық қүқық бұзушылық саласындағы тәртіптік ... ... ... ... ... тәртіптік‭ ‬жауапкершілік жұмысшылар мен қызметкерлердің‭ ... ... ... ... ... радиоэкологиялық‭ ‬тәртіпті‭ ‬бүзуға‭ ... ... ... тәртіптік жауапкершілікке жұмыс орнында,‭ ‬жүмыс уақытында және өз мівдеттін‭ ‬немесе‭ ‬тапсырылған‭ ... ... ... ... ... ... үшін тартылады.
2.‎ ‏Радиоэкологиялық‭ ... ... ... ... ... ... ‬жүмыс‭ ‬орнының‭ ‬әкімшілігі‭ ‬немесе бағыныштылығы бойынша жоғарғы түрған орган ... ... ... ... ... ... ... ‬ерекшілігі‭ ‬сонда,‭ ‬заң‭ ‬бойынша‭ ‬тәртіптік‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬қүқық‭ ‬бүзушылықгың‭ ‬субъектісіне байланысты‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬қатардагы жүмысшыларға‭ ‬қарағанда қатавдау шаралар белгіленеді.‭ ... ... ... өкілеттігі‭ ‬кең‭ ‬болғандықтан,‭ ‬олар қүқық бүзушылықтың мүмкіндігіне соншалықты ие болады.
5.‎ ... ... ... ‬қолданудың‭ ‬арнайы‭ ‬іс жүргізуінің‭ ‬тәртібі‭ ‬жоқ.‭ ‬Қүжаттар‭ ... ... ... ... ... ... ... ‏Тәртіптік жауапкершілік ретінде жүмысшылармен қызметкерлер ынталандыру мен ... ... ... ... ... ... ... оншалықты ауыр мәні болмаған реттерде,‭ ‬оны кұқықгық реттеудің ... ... ... ‬жауапкершіліктердің ішінде өкімшілік жауапкершілік тиімді болып келеді‭ ‬/138/.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз‭ ‬-‭ ‬қоршаған ортаны радиациялық ластауға байланысты әкімшілік қүқық бүзушылық үшін,‭ ‬тиісті күзырлы‭ ‬органның әкімшілік күқық ... ... ... ... ... құқық бүзушыға әкімшілік шара түрінде қолданатын экологиялық құқықтық ... бір ... ... ... ... ... ... аталған заңның‭ ‬538-ші бабывда көрсетілген.‭ ‬Олардың ішінде мына органдар ... ... ... ... ... ... кұқық бүзушылық туралы істерді қорғауға уәкілетті.‭ ‬Олар:
1‎) ‏аудандықжәне соларға теңестірілген соттардың судьялары‭;
2‎) ‏осы‭ ‬кодексте‭ ... ... ... ... ‬уөкілеттік берілген‭ ‬басқа‭ ‬да‭ ‬мемлекеттік‭ ... ... ... ... (‬олардың лауазымды адамдары‭) ‬/143/.
Тиісті занда мүндай істерді қорғауға уәкілеттік тек ... ... ... ... жөніндегі орталық атқарушы органның органдарына берілген.
Завда қоршаған ортадағы радиоэкологиялық әкімшілік ... ... ... ... қатынастар көрсетілген.‭ ‬Олар:
1‎) ‏жаратылған‭ ‬материалдарды,‭ ‬радиоактивті‭ ... ... ... жағынан қауіпті заттарды пайдалану ережелерін бүзу‭ (‬220‭ ... ... ... ... ... ... ‬бүзу‭ (‬221‭ ‬бап‭);
3‎) ‏ядролық жөне техникалық қауіпсіздіктің белгіленген нормалары мен ережелерін бүзу‭ ... ... ... ... ... ... ‬радиациялык қауіпсіздік талаптарын бүзу‭ (‬315‭ ‬бап‭);
5‎) ‏ядролық қаруды таратпау режимінің талаптарын бүзу‭ (‬220‭ ‬бап‭)‬.‭ ... заң ... ... ‬бап‭) ‬3-ші,‭ ‬4-ші,‭ ‬5-ші тарамақтардағы істерді
қарау аудандық және соларға теңестірілген соттардың судьяларының қүзырына,‭ (‬220,‭ ‬221‭) ... ... ... істерді кдрау Қазақстан Республикасының төтенше жағдайлар жөніндегі орталық атқарушы органдарының қүзырына берілген.
Келесі жауапкершіліктің ... ‬-‭ ... ... ... ... үшін ... ... жауапкершілік қоғамға қауіптілік дәрежесі үлкен әрі соттардың қолданатын,‭ ‬әкімшілік және тәртіптік ... ... ... ... әрі ауыр ... ‬/147/.
Жауапкершіліктің қаншалықты деңгейде өткірлігі немесе оның ауырлығы тиісті жасалған қылмыстың қүрамына байланысты анықталады.
Экологиялық қылмыс дегеніміз‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігіне қол сүғатын қоғамға қауіпті,‭ ‬қылмыстық заңға кдйшы іс-әрекетгер болып табылады‭
1.‎ ... ... ... химиялық,‭ ‬радиоактивті және биологиялық‭ ‬заттарды‭ ‬өндіру‭ ‬мен‭ ‬пайдалану‭ ... ... ... бұзылуы‭;
2.‎ ‏Жерді бүлдіру.
Қылмыстың объектісі‭ ‬-‭ ‬экологиялық қауіпті радиоактивті заттарды өндіру,‭ ‬тасымалдау,‭ ‬сақтау,‭ ... ... және өзге де ... ... кезінде адамның денсаулығы мен қоршаған ортаны қорғау аясындағы қоғамдық қатынастар.
Келесі жауапкершілік‭ ‬-‭ ‬қоршаған ортаны радиациямен ластауға байланысты азаматтық-қүқықгық ... ... ... ... ... тиісті субъектілердің қүқықтарын қамтамасыз етуде үлкен маңыздылыққа ие.
Қоршаған ортаның радиациямен ластануына байланысты жауапкершіліктің нақты залал болған кезде де және сондай ... ... ... ... де‭ ... ... ... ‬туындайтынын білеміз.‭ ‬Ал азаматтық мүліктік жауапкершілік тек нақты залал ... ғана ... ... ... ... үшін,‭ ‬келтірілген залалдың орнын толтыру,‭ ‬қүқық бүзушылықты жою,‭ ‬кінәлі тарапты жауапкершілікке тарту жалпы қүідықтық қағида.‭ ‬Ал ... ... ... ... ... ... ... немесе әрекетсіздігі мен нәтиженің арасындағы себепті байланысты анықтау,‭ ‬бүгінгі дамудың жетістігінің деңгейінде анықтау өте қиын.‭ ‬Өйткені,‭ ‬радиациялық әсердің залалы адам ... ... ... ... ... ... ... ‬Радиациялық әсерінен болатын адам ағзасындағы аурулар басқа да ... ... ... ... ... ... ... туралы‭" ‬1997‭ ‬ж.‭ ‬15-шілдедегі заңында көрсетілгендей,‭ ‬қоршаған ортаны ... ... ... бүзу ... ... ортаға,‭ ‬азаматтардың денсаулығына,‭ ‬үйымдардың,‭ ‬азаматтар мен мемлекеттердің мүлкіне зиян келтірген ... және жеке ... ... ... ... жүрген зандарға сәйкес өтеуге міндетті.
Зиянды өтеу ерікті түрде немесе белгіленген тәртіппен нүқсанды есептеудің бекітілген келісімді бағасы мен өдістемесіне сәйкес,‭ ‬ал олар ... ... ... залалдарды ескере отырып,‭ ‬қоршаған ортаның бүзылған жай-күйін қалпына келтіруге жұмсалған нақты шығындар бойынша жүргізіледі.‭ ‬Келтірілген зиянның шамасын анықтау ... ... ... ... ‬ал ... өтеу сот ... ... жүргізіледі.
Қорыта келгенде қоршаган ортаны радиациялық ластауға байланысты қүқықтық жауапкершіліктің тиімділігін арттыру,‭ ‬өз кезегінде осы бағыттағы нормалардың қолданылу барысындағы нәтижелігіне байланысты.
Мүндай ... ... ... ... ... ... ... ‏Қоршаған ортаны радиациялық заттармен ластағаны және соның әсерінен тиісті тараптар залал шеккенде,‭ ‬олардың орнын ... ... ... ... ‬мүның іске асырылуының тетіктері,‭ ‬соның ішівде соттық ... әлі ... ... ... бүзушылықтың ерекшелігіне орай,‭ ‬мүндағы зардап пен қүқыққа қарсы ... ... мен ... практикада анықгау өте күрделі мәселе.
3.2‎ ‏Қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қорғауды
құқықгық реттеудің жай-күйі,‭ ‬оның тиімділігін арттыру
мәселелері
Қазақстан Республикасының‭ ... ... ... ... ... ‬-‭ ... ‬кешенді әрі негізгі экологиялық заң.‭ ‬Оның нормалары кез-келген қатынастарға ... ... ... ... ... ... және ... үрпақгардың мүдцелері үшін қоршаған ортаны қорғаудың құқықтық,‭ ‬экономикалық және әлеуметтік негіздерін белгілейді және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге,‭ ... және өзге де ... ... ... жүйелерге зиянды әсерін болғызбауға,‭ ‬биологиялық алуан тіршілікті сақтау мен табиғатты ұтымды пайдалануды үйымдастыруға бағытталады.
‎"‏Қоршаған ортаны қорғау ... ... ... экологиялық қауіпсіздікке және халықтың денсаулығын қорғауға кепілдік беретін,‭ ‬қоршаған ортаның ластануына жол берілмеуін,‭ ... ... ... ... ... негізделген шекті жол берілетін нормалардың негізгі түрлері көрсетілген‭ ‬/157,‭ ‬36‭ ‬бап/.‭ ‬Солардың бірі‭ ‬-‭ ... ... жол ... болатын шекті деңгейінің нормативтері.‭ ‬Заңның‭ ‬40-бабывда‭ "‬Адамның денсаулығы мен генетикалық қорына төнетін кдуіпті болдырмау,‭ ‬өсімдіктер мен жануарлар ... ... ... ... ... ... ... радиациялық әсердің жол беруге болатын шекті деңгейінің нормативтері ... ... ‬40‭ ... ‬делінген.‭ ‬Сонымен бірге завда Қазақстан Республикасы Үкіметінің қоршаған орта сапасының нормативтері мен шаруашылық және өзге де ... ... ... талаптарды әзірлеу мен бекіту тәртібін белгілейтіні‭ ‬/158,‭ ‬7‭ ‬бап/,‭ ‬ал ... ... ... ... кұзыретті аткдрушы органның өз қүзыреті шегінде қоршаған орта сапасының нормативтері мен шаруашылық және өзге де ... ... ... ... ... ... келісетіндігі көрсетіліп,‭ ‬негізделген‭ ‬/157,‭ ‬8‭ ‬бап/.
Қазақстан Республикасына басқа мемлекеттерден радиациялық қалдықтар мен материалдарды сақтау немесе көму мақсатында әкелуге ... ... ... ... ... ... ... жол бермеу жөнінде шаралар жүргізбейінше радиоактивті қалдықтар мен материалдарды жер бетіне жөне жер қойнауына көмуге де‭ (‬орналастыруға‭) ‬тыйым ... ... ... ... ... ... үйымдар мен азаматтар бүл туралы бақылаушы органдарды дереу хабардар ... ... ... ‬57‭ ... бірге аталған завда қоршаған орта сапасының белгіленген нормативтерін асыра немесе оларды уақытша және төмендетілген нормалармен алмастыруға жол берілмейтіні ... ... ... ‬35‭ ... ‬-‭ ... ... ... ‬Оның көзі табиғатта табиғи және жасанды түрлері бар.‭ ‬Олар табиғатта қандай Ісүйде қай жерде ... ... ... ... ‬Ал сол ... көздері Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар‭ "‬Жер қойнауы және жер ... ... ... ‬Жарлығында‭ ‬/158/‭ ‬пайдалы қазба күрамына ендірілген‭ ‬/158,‭ ‬1‭ ‬бап/.‭ ‬Яши бүл көздер аталмыш заңның да реттеу ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген барлық экологиялық талаптар мен негіздер,‭ ‬қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қорғаудың бастама қүқықтық негіздері болып табылады.‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬/158,‭ ‬6-7‭ ‬тарау/.
Сонымен бірге заңның‭ ‬60-бабында жер қойнауына зиянды заттарды,‭ ‬радиоактивтік қалдықгарды көмудің мақсаты,‭ ‬экологиялық жай-күйі мемлекеттік кадастры және оны ... ... ... ... ... ‬60‭ ... маңызды салалық нормативтік актілердің бірі‭ ‬-‭ ‬Қазақстан Республикасының‭ "‬Жер туралы‭" ‬заңында‭ ‬/159/‭ ‬экологиялық қауіпсіздікті жерді тиімді пайдалануды қамтамасыз ету,‭ ‬сақтау оны ... ... ... келтірілетін залалдың алдын алу немесе оның зардаптарын жою,‭ ‬жердің жай-күй туралы ... ашық ... және ... да ... ... (‬3‭ ... ‬Сонымен бірге жерді сақтауға,‭ ‬тиімді пайдалануга,‭ ‬залалдың орнын ... ... ... жер ... ... ... жерді пайдаланушылардың күқықтары мен міндеттері көрсетілген‭ (‬4‭ ‬тару‭)‬.‭ ‬Аталған завда жерді қорғау,‭ ‬ондағы негізгі ... мен ... ... ... ... ... және ... ‬бақылауды‭ ‬реттейтін‭ ‬нормалар‭ ‬арнайы‭ ‬тарауда‭ ‬көрініс‭ ‬тапқан‭ ... ... ... ... ... ‬завда жердің санаттары белгіленген.‭ ‬Аталған заңның‭ ‬104‭ ‬бабында босалқы жер ... ... ... ... ... ... немесе жер пайдалануға‭ ‬берілмеген‭ ‬барлық жер босалқы жер ... ... ... ... ... ... жер учаскелерін қоспағанда,‭ ‬босалқы жер аудандық атқарушы органдардың ... ... ... ... ... санитарлық талаптарға және нормативтерге сай өнім алу қамтамасыз етілмейтін радиоактивтік ластануға ... жер ... ауыл ... ... ... және ... тиіс.‭ ‬Бұл жерде ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруге және ... ... ... ... ... "‬Қазақстан Республикасында азаматтардың денсаулығын сақтау туралы‭" ‬заңында халықтың экологиялық санитарлық-эпидемиологиялық қолайлылығы мен радиациялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету туралы норма бар.‭ ... ... ... ... ... мен радиациялық қауіпсіздігі Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес мемлекеттік уәкілді органдардың және жұмыс берушілердің кешенді шаралар жүргізуі ... ... ... ... ... ... ... берушілер меншік нысанына қарамастан азаматтарға экологиялық қолайлылық,‭ ‬олардың салауатты еңбек,‭ ‬тұрмыс‭ ... ... ... ... ... ‬мівдеттілігі көрсетілген.
Ұлттық қауіпсіздік‭ ‬-‭ ‬еліміздің даму бағытындағы басым бағыттардың бірі.‭ ‬Экологиялық қауіпсіздік‭ ‬-‭ ‬ұлттық қауіпсіздіктің стратегиялық негізгі қүрам ... ‬Ал ... ... ‬-‭ ... ... қауіпсіздік жүйесінде ерекше орын алады.
Қоршаған ортаның радиациямен ластануы барлық тірі организмдердің өміріне ерекше қауіп төндірумен қатар,‭ ‬олардың ... ... ... ... ... ... ... бірнеше үрпақтарға жалғасуына алып келеді.‭ ‬Бүл мемлекет,‭ ‬қоғам алдында шешімі қиын әлеуметтік,‭ ‬экономикалық мәселелер туындатады.‭ ‬Үлттың болашағына қауіп-қатер төндіреді.
‎"‏Қазақстан ... ... ... ... ‬1998‭ ‬жылы‭ ‬26‭ ‬маусымда күшіне енген завда да экологиялық қауіпсіздік арнайы қарастырылған.‭ ... ... ... ... ... ‬меншік нысанына қарамастан ұйымдар,‭ ‬азаматтар мен лауазымды адамдар‭;
•қоршаған ортаны қорғауға,‎ ‏табиғи ресурстарды үтымды пайдалану жөне ... ... ... ‬қауіпті‭ ‬технологиялардың,‭ ‬заттар мен материалдардың бақылаусыз әкелуіне жол бермеуге‭;
•экология жағынан қауіпті және ... ... ... ... вдсқартуға‎;
•шаруашылық‎ ‏және‭ ‬өзге‭ ‬де‭ ‬қызметтің‭ ‬келеңсіз‭ ... ... ... ... екендігі көрсетілген‭ ‬/163/.
Қазақстан Республикасының атом энергиясын пайдалану саласындағы мемлекеттік саясаттың,‭ ‬заңдар мен өзге де құқықтық нормативтік актілердің ... ... ... ‬қоғамдық бірлестіктер мен өзге де завды тұлғалардың қатысуы болып ... ... ... ... ... завды және жеке тұлғалардың атом қаруын әзірлеу,‭ ‬жасау,‭ ‬өндіру,‭ ‬сынау,‭ ‬сақтау және тарату мақсатында атом энергиясын ... ... ... ... ... ... салынады.
Ел Конституциясында азаматтардың денсаулығын сақтауға қуқылы екендігі,‭ ‬мемлекет адамның өмір сүруі мен денсаулығына қолайлы айналадағы ортаны қорғауды мақсат етіп қоятындығын,‭ ... ең ... ... адам және адамның өмірі,‭ ‬қүқықтары мен бостандықтары екендігі көрсетілген.‭ ‬Демек,‭ ‬шетелдік ядролық қалдықтарды елімізге алып келіп көму ... ... ... ... ... ... мен ... қарсы бағытталмауы тиіс.‭ ‬Бүл үшін қолайлы қоршаған ... ие болу ... ... ... жай-күйі туралы дүрыс әрі толық ақпарат алу қүқығына,‭ ‬қоршаған ортаны қорғау туралы заңның бүзылуы салдарынан денсаулықкд және ... ... ... орнын толтыру қүқығына конституциялық сипат берілуі қажет.
Ел Президентінің Қазақстан халқына‭ "‬Қазақстан-2030‭" ‬Жолдауында көрсетілгендей экологиялық нашар ... ... адам ... ... ... болып отыр,‭ ‬ал кейбір аймақтарда жағдайы мүнан да қиын.‭ ‬Отандастарымыздың үштен бірі сапасыз ауыз суды пайдаланады.
Салауатты әрі гүлденген ... ... біз ... және ... міндеттерді шеше алмаймыз.‭ ‬Гүлденген экономика жағдайында-ақ өз денсаулығын дүрыс күгпеуінің және қоршаған ортаның ластануы салдарынан науқас адамдардың саны жылдан-жылға өсіп ... ... ... қиын ... ... құруымызға қарай азаматтарымыздың өз өмірінің аяғына дейін сау болуы және оларды қоршаған табиғи ортаның таза болуы үшін күш салу ... ... ... алу ... ‬-‭ ... су мен ... асты ... ‬тазарту жүйелерінің болуын,‭ ‬қоршаған ортаны ластайтын жөне ... зиян ... ... ... ‬басқа да қауіпті факторларды төмендету жөніндегі осыған ұқсас шараларды білдіреді.‭ ‬1998‭ ‬жылы‭ ‬28‭ ‬қаңтарда Президенттің‭ "‬Қазақстанның‭ ‬2030‭ ‬жылға дейінгі даму ... іске ... ... ... туралы‭" ‬N3884‭ ‬Жарлығы шықгы.‭ ‬Жарлыкден Қазақстан Республикасының‭ ‬1998-2000‭ ‬жылдарға арналған стратегиялық даму ... ... ... ... ... ... ... ‬жылдарға арналған іс-қимыл бағдарламасы және осы бағдарламаны іске асыру шаралар жоспары бекітілді.
Жарлықта:
Медициналық-экологиялық бағдарламаларды іске асыру‭;
Аймақтық медициналық-экологиялық басылымдықтарды ... ... ... ... ... келтірілуі мүмкін залалдан сақтандыру жүйесін енгізу‭;
Медициналық-генетикалық мониторингті енгізу‭;
Табиғатты қорғау заңдарын және ... ... ... ... ... тәуелсіздік алғаннан соң оның қүқықтық қоры улкен қарқынмен ... ... ... ... өзівде ТМД мемлекеттері ішінде завдық қоры жөнінен алғашқы орындарда.‭ ‬Демек,‭ ‬жалпы қоршаған ортаны қорғауға,‭ ‬оның ішінде қоршаған ортаны радиациялық ластанудан ... ... ... ... ... ... ... жүйесі толық қалыптасқан.‭ ‬Бүгінгі басты мәселе,‭ ‬біріншіден,‭ ‬аталған заңдарда барлық күқық субъектілеріне шексіз кең қүқықтар ... ... ... ... екі ... ... ... органдар және азаматтар деп бөліп қарағанымызда,‭ ‬бүл екі топ та зандық ... кең ... ... ‬Осы қүқықтар норма түрінде бір-біріне қайшы болмағанымен,‭ ‬өз кезегінде тиісті күқық субъектілері өз қүқықтарын,‭ ‬ягни зандағы тиесілі норманы іске асырғанда,‭ ... ... ... ... бір-біріне қайшы келеді.‭ ‬Мүндай реттерде әрине жеке адамдардың ... ... ... ... ... ... ие ... ‬Мүндай негіз тікелей завда көрсетілмегенімен тиісті қүқықтарды іске асыруда басымдықты атқарушы органдар иеленеді.
Біз Конституция бойынша барлық субъектілер қүқығының ... ... ... үш ... ... ... сол ... завда көрсетілгендей‭ ‬-‭ ‬президенттік басқару нысанындағы мемлекетпіз.‭ ‬Егер де тиісті завдарға талдау жасасақ,‭ ‬онда аталған мемлекеттік басқару органдарының кең ... ... ... ... ... ... ... радиациялық қауіпсіздікке байланысты туындайтын қатынастарға да төн.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жасалған талдау жүмысының негізінде мынандай нәтижелер алынды:
Қазақстан ... ... да,‭ ... жан ... ... да әлемдегі радиациялық қалдықгармен ең көп ластанған аумак болып табылады.‭ ‬Дәл бүгіннің ... ... ... өзі ... өмір ... ... таяған ахуалды көрсетеді.‭ ‬Қазақстан аумағының радиациялық ахуалы әлі толық анықгалған жоқ.‭ ‬Қалыптаскдн ... өзін ... ... ... ... ... дамыған ірі,‭ ‬алдыңғы қатарлы мемлекеттер де экологиялық тыгырықтан қашып қүтыла алмады.‭ ‬Бірақ бүл саладағы қоғамдық қатынастарды экономикалық әлеуетінің басымдытының және ... ... ... ... есебінен нақты экологиялық басымдық принциптерді үстануының нәтижесінде ... ... ... реттеуге қол жеткізді.‭ ‬Еліміздің бүгінгі және келешектегі күн көрісі‭ ‬-‭ ‬оның халқының денсаулыгының,‭ ‬арзан жүмыс күшінің,‭ ‬экологиялық лас өндірістің және ... ... ... ... ... ... үлттың қалыптасуы есебінен өтелуі тиіс емес.
Жоғарыда келтірілген көптеген ғалымдардың ... ... ... ... ішінде радиоэкологияға байланысты қүқықтық түрғыдағы көптеген анықтамалардың ... ... ... ... ... ... ... бірқатар зандарда көрініс тапты.
Қорыта айтқанда,‭ ‬Қазақстан Республикасының қоршаған ... ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬табиғи объектілердің оның ішінде өзара қарым-қатынастағы атмосфералық ауаны,‭ ... ... ... ... ... мен ... дүниесін,‭ ‬сондай-ақ климатты қоса алғанда,‭ ‬табиғи ресурстардың жанды әрі жансыз жиынтығы.
Бүған қосымша қоршаған ортаны қорғау туралы заңның реттеу объектілері ... ... ... ... ... үшін аталған завда айқын көрсетілген.
Сонымен нақты бір тоқтамға келген нақты теориялық ... және ... ... ... ... байланысты,‭ "‬қоршаған орта‭"‬,‭ "‬қоршаған табиғи орта‭"‬,‭ "‬айналадағы табиғи орта‭" ‬және‭ "‬табиғат‭" ‬деген сөздерінің негізгі мәндік ұғымын бір ... ... ... ... терминдер әр түрлі құқықтық қүжаттарда әр түрлі берілгенімен олардың мазмүны бір болып келеді.‭ ‬Сонымен ... ... ‬-‭ ... объектілердің оның ішінде өзара қарым қатынастағы атмосфералық ... ... ... ... қойнауъшың,‭ ‬жануарлар мен өсімдіктер дүниесін,‭ ‬сондай-ақ климатты қоса алғанда,‭ ‬табиғи ресурстардың жанды әрі жансыз жиышыгы.
Қазақстан Республикасының радиоэкологиялық ... ... ... ... ... ... ... радиациялық ластанудан қорғауда кейбір кемшіліктерінің бар екендігін және ... ... ... ортаның радиациялық ахуалының жақсаруына әсер ететіні анықталды.
Қоршаған ортаның радиациялық кдлдықгарымен ластануы ең ... ... ‬Ал бүл ... ... тек қана заң асты ... реттеледі.
Қазақстан‭ ‬Республикасы‭ ‬Конституциясының‭ ‬61‭ ... ‬3‭ ... ... ... қорғау завдар мен реттелетіндігі айтылған.
Елімізге шет мемлекеттердің ядролық қалдықтарын ... ... ... және көму ... ... ... емес деп ... айта алмаймыз.‭ ‬Оны дұрыс шешу тиісті саладағы ғылымдардың үлесі.‭ ‬Бірақ қалай болғанда да,‭ ‬шет мемлекеттердің ... ... ... ... және ... ... көмуге және әкелуге тыйым салу,‭ ‬конституциялық принциптерді сақтай отырып,‭ ‬завдық жолмен шешілуі қажет.
Ел Конституциясында азаматтардың денсаулығын сақгауға құқылы екендігі,‭ ... ... өмір ... мен денсаулығына қолайлы айналадағы ортаны қорғауды мақсат етіп қоятындығын,‭ ‬мемлекеттің ең қымбат қазынасы адам және ... ... ... мен ... ... ... ‬Демек,‭ ‬шетелдік ядролық қалдықгарды елімізге алып келіп көму мәселесін шешкенде,‭ ‬аталған іс-әрекеттер конституциялық қүкд>Іқтар мен негіздерге қарсы бағытталмауы тиіс.‭ ‬Бұл үшін ... ... ... ие болу ... ... ... ... туралы дүрыс әрі толық ақпарат алу құқығына,‭ ‬қоршаған ... ... ... заңның бұзылуы салдарынан денсаулыққа және мүлікке келтірілген залалдың орнын толтыру қүқығына конституциялық сипат берілуі қажет.
Егер,‭ ‬жоғарыдағы мәліметтерге ... ... ... ... ... ... ... мен мөлшерінің басым үлесі‭ ‬1950-80‭ ‬жылдар аралығына тиеді.‭ ‬Ал бүл аралықга және бүдан бүрын уран ... ... ... ... ... қүқықтың нормативтік акт,‭ ‬соның ішінде Тау кен ережесімен де реттелмеген.
Қазақстан Республикасының Жер туралы заңының‭ ... ... ... ... ... ... ... алу,‭ ‬қорғау және шаруашылықта пайдалану тәртібі заңдармен белгіленеді делінген.‭ ‬Мүндай заң бүгінде қолданыста жоқ.
Соңгы ... ... ... ... туралы‭"‬,‭ "‬Халықтың радиациялық қауіпсіздігі туралы‭" ‬жөне басқа да ... ... ... заң асты ... ... көзделіп,‭ ‬сілтеме жасалған нормативтік актілердің бірқатары әлі қабылданған жоқ.‭ ‬Бар заң асты актілерінің ... ... ... ... ... түрде‭ ‬қаржыландырмау олардың декларативтік сипатта қалып қоюына әкеп соғуда.
Қазақстан Республикасы мен ... ... ... ... жөне ... жабдықты,‭ ‬қару-жарақгы,‭ ‬әскери техниканы және‭ "‬Байқоңыр‭" ‬ғарыш аймағының ... ... ... ... да ... ... әкелу,‭ ‬жету және тасу,‭ ‬сондай-ақ лауазымды адамдардың өнеркәсіп мамандарының,‭ ‬Ленинск қаласында түратын әскери қызметкерлердің‭ (‬олардың ... ... ... ... ... ... ... жүмыс істеуге тартылғандардың ғарыш аймағына келуі мен кетуі кедергісіз және баж салығынсыз,‭ ‬сондай-ақ көлік ... ... ... ... ... ... ... ‬Бүл өз кезегінде Қазақстан Республикасының радиациялық қауіпсіздігіне нүқсан келтіреді.
Жоғарыда келтірілген қоршашн ортаны радиацияның ластанудан қүқықтық қорғауды қамтамасыз ететін заң асты ... ... ... ... осы ... ... ... тиісті түрлерінің жеткіліксіз екендігін көрсетеді.‭ ‬Басты кемшілік бүл заң актілерінің‭ ‬тиісті қатынастарды реттеуде декларативтік сипат танытуында және олардың ... және ... ... ... ... ... ... ядролық емес материалдар,‭ ‬радиоактивті қалдықтарды қоса алғанда,‭ ‬радиоактивті сәулелену көздері кедендік аумақта қайта өңдеудің кедендік ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Қорыта келгенде,‭ ‬бүгіндегі Қазақстан Республикасында қоршаған ортаны радиациялық ластанудан құқықтық ... ... ... ... ... ... қоры ... бір дәрежеде қалыптасқанымен,‭ ‬әр түрлі жоғарыда келтірілген кемшілік себептерге байланысты олардың тиімділігі және нәтижелігі өте төмен.
135‎ ‏ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... Р.‭ ... ... қасіреті‭ ‬//Жас алаш.‭ ‬-‭ ‬1997.‭ ‬1‭ ‬қараша.
2.‎ ‏Жылқышыбаева Қ.‭ ‬Ядролық сынақ зардаптары‭ ‬//Саясат.‭ ‬-‭ ‬1998.‭ ... ... ... ... ‬//Егеменді Қазақстан.‭ ‬-‭ ‬1999.‭ ‬14‭ ‬мамыр.
4.‎ ‏Жатқанбаев‭ ... ... ... ... ... ... ‬т.б.‭ ‬Радиоэкология кдндай құбылыс‭? ‬//Зерде.‭ ‬-‭ ‬1996.‭ ‬маусым.
5.‎ ‏Радиациялық қатер‭ ‬//Егеменді Қазақстан.‭ ‬-‭ ... ‬5‭ ... ... ... ... ... ... ‬қорғау туралы:‭ ‬//Егеменді Қазақстан.‭ ‬-‭ ‬1997.‭ ‬5‭ ‬тамыз.
11.‎ ‏Еренов А.Е.,‭ ‬Сахипов‭ ... ... ... ‬и др.‭ ... охрана природы в Кзахской ССР.‭ ‬-‭ ‬Алма-Ата,‭ "‬Наука‭" ‬1977.‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬М.,‭ ‬1995.‭ ‬с.‭ ‬97-100‭; ‬Байдельдинов‭ ‬Д.Л.‭ ‬Экологическое‭ ‬законодательство‭ ‬Республики Казахстан.‭ ~ ... ... ... ... ... ... ‬Шемшученко Ю.С.‭ ‬Охрано окружающей среды в городах‭ ‬//организационно-правовые вопросы.‭ ‬-‭ ‬Киев.‭ ... ... ... ... ... ‬Экологическое право России.‭ ‬-‭ ‬М.,‭ ‬1995.‭ ‬с.‭ ‬98.
15.‎ ... ‬Д Л.‭ ... ... ... ... ‬-‭ ... ... ‬с.‭ ‬108.
16.‎ ‏Қазақстан Республикасының заңы.‭ ‬Қоршаған ортаны қоргау туралы
//Егеменді Қазақстан.‎ ‏-‎ ... ‏5‎ ... ‬1‭ ... ... ... ... ‬//Митрюшкин К.П.,‭ ‬Берлянд М.Е.,‭ ‬Беличенко Ю.П.‭ ‬и др.‭ ‬2-е изд.‭ ‬перераб.‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬Қазақстан Республикасының экология құқығы,‭ ‬-‭ ‬Алматы.‭ ‬1995.‭ ‬7‭ ‬б.
19.‎ ‏Петров В.В.‭ ‬Экологическое право России.‭ ‬-‭ ... ... ... ‬48.
21.Қазақстан Республикасының заңы.‎ ‏Қоршаған ортаны қорғау туралы:‭ ‬Егеменді ... ‬-‭ ... ‬5‭ ... ‬1‭ ... ‏Қазақ Совет Энциклопедиясы.‭ ‬т.‭ ‬9.‭ ‬402‭ ‬б.
25.‎ ‏Атомная ... ... и ... ... ... ... ... ‬Маргуловой.‭ ‬-‭ ‬М.:‭ ‬Высш.‭ ‬шк.,-‭ ‬1989.‭ ‬с.‭ ‬35-36.
26.‎ ... ... ... ... ... ‬X.,‭ ‬және‭ ‬т.б.‭ ‬Радиоэкология қандай құбылыс‭? ‬//Зерде.‭ ‬1996.‭ ... ... ... ... ... ‬пайдалану туралы:‭ ‬Егеменді Қазақстан.‭ ‬-‭ ‬1997.‭ ‬17‭ ‬сәуір.‭ ‬1‭ ‬бап.
32.‎ ‏Шайбеков‭ ... ‬О‭ ... ... ... ... в ... ‬кітабында.:‭ ‬Проблемы взаимодействия общества и природы.‭ ‬М.,‭ ‬1974.‭ ‬с.‭ ‬115.
33.‎ ‏Байсалов‭ ... ... ‬и‭ ... ... ... ... АН Казахской ССР.‭ ‬//Серия‭ "‬Общественные науки‭"‬.,‭ ‬1977.‭ ‬N‭ ‬2.‭ ‬с.‭ ‬78.
34.‎ ‏Мухитдинов Н.Б.‭ ‬Основы ... ... ‬-‭ ... ... ‬с.‭ ‬56.
35.‎ ‏Бектүрғанов‭ ‬Ә.Е.‭ ‬Қазақстан‭ ‬Республикасындағы‭ ... ... ... ‬-‭ ... ... жарғы,‭ ‬1997.‭ ‬75‭ ‬б.
36.‎ ‏Байдельдинов‭ ... ... ... ‬Республики Казахстан.‭ ‬-‭ ‬Алматы:‭ ‬Жеті жарғы,‭ ‬1995.‭ ‬с.‭ ‬24.
39.‎ ‏Петров ... ... ... ... ‬-‭ ... для ... ‬М.:‭ ‬Издательство БЕК‭ ‬-‭ ‬1995.‭ ‬с.‭ ‬78.
44.‎ ‏Еренов А.Е.,‭ ‬Мухитдинов Н.Б.,‭ ... ... ... и ... ... ... право.‭ ‬Алма-ата.‭ ‬1981.‭ ‬с.‭ ‬52-53.
49.Атомная энергия сегодния и ... ... ... ... ‬Т.Х.
Маріуловой‭ ‬-‭ ‬М.‭ ‬Высш.‭ ‬шк.,‭ ‬1989.‭ ‬36‭ ‬б.‭ ‬50.Жылқышыбаева Қ.‭ ... ... ... ... —‬.
шілде
53.‎ ‏Кодекс о недрах Казахской ССР.‭ ‬-‭ ‬Алма-Ата:‭ "‬Казахстан‭"‬,‭ ‬1976
54.‎ ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬Правовая охрана природы Казахской ССР.‭ ‬-‭ ... ... ... ‏5.‎ ‏Мухитдинов‭ ‬Н.‭ ‬Б.‭ ‬-‭ ‬Правовые‭ ... ... ... ... ... ... ‬Мухитдинов Н.Б.‭ ‬Основы горного права.
-‎ ‏Алма-Ата‭; "‬Казахстан‭"‬,‭ ‬1983‭; ‬Мухитдинов‭ ... ... ... ... ... ‬Горное право Республики Казахстан‭ (‬учебное пособие‭)‬.
-‎ ‏Алма-Ата,‭ "‬Наука‭" ‬КазССР,‭ ‬1977‭; ‬Мухитдинов Н.Б.,‭ ‬Мороз ... ... ... ... ... ... ... ‏Қазақстан‭ ‬Республикасының‭ ‬Конституциясы.‭ ‬-‭ ... ... ... ‬-‭ ... ... ... ‏Қазақстан‭ ‬Республикасының‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬1997.‭ ‬5‭ ‬тамыз.
58.‎ ‏Қазақстан‭ ‬Республиксының‭ ‬заңы.‭ ‬Түрғывдардың‭ ... ... ... ... ... ‬-1994.‭ ‬20‭ ‬шілде.
59.‎ ‏Қазақстан Республикасының су кодексі.‭ ‬-‭ ‬Алматы:‭ ‬Жеті жарғы,‭ ‬1995.
60.‎ ... ... ... ‬Экологиялық сараптама туралы:‭ ‬Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы.‭ ‬-‭ ‬1997.‭ ‬N6.
61.‎ ‏Қазақстан Республикасының заңы.‭ ‬Жер туралы:‭ ‬Заң газеті.‭ ‬-‭ ... ‬24‭ ... ... ... ... ... ‬және‭ ‬техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар туралы:‭ ‬Егемен Қазақстан.‭ ‬-‭ ‬1996.‭ ‬12‭ ‬шілде.
63.‎ ‏Қазақстан ... ... ... құпиялар туралы:‭ ‬Заң журналы.‭ ‬-‭ ‬1999.‭ ‬N5.
64.‎ ‏Қазақстан Республикасының заңы.‭ ‬Қару-жараққа,‭ ... ... ... ... ... ... ‬экспорттық‭ ‬бақылау‭ ‬туралы‭; ‬Егемен Қазақстан.‭ ‬-‭ ... ‬25‭ ... ... ... ... ‬заң‭ ‬күші‭ ‬бар‭ ‬Жарлығы.‭ ‬Кеден ісі туралы:‭ ‬Егемен Қазақстан.‭ ‬-‭ ‬1995.‭ ‬26‭ ‬шілде.
66.‎ ... ... ... ... ... ... ... ‬Мұнай туралы:‭ ‬Егемен Қазақстан.‭ ‬-‭ ‬1995.‭ ‬20‭ ‬шілде.
67.‎ ‏Қазақстан‭ ‬Республикасының‭ ‬заңы.‭ ... ... ... ... ... ‬13‭ ... ... Республикасы президентінің заң күші бар Жарлығы.‭ ‬Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы:‭ ‬Егемен Қазақстан.
-‎ ... ‏29‎ ... ... ... ... ‬Қазақстан‭ ‬Республикасының үлттық қауіпсіздігі туралы:‭ ‬Заң газеті.‭ ‬-‭ ‬1998.‭ ‬8‭ ... ... ... ... ‬Атом‭ ‬энергиясын‭ ‬пайдалану туралы:‭ ‬Егемен Қазақстан.‭ ‬-‭ ‬1997.‭ ‬17‭ ‬сәуір.
71.‎ ‏Қазақстан‭ ... ... ... ... ... ... ‬Егемен Қазақстан.‭ ‬-‭ ‬1998.‭ ‬25‭ ‬сәуір.
101.‎ ‏Қазақстан Республикасының ... ... ... жарғы‭"‬,‭ ‬1998.
102,Қазақстан Республикасының Конституциялық заң күші бар Жарлығы.‎ ‏Қазақстан Республикасының Президенті туралы:‭ ‬Халық Кеңесі.‭ ‬1996.‭ ‬6‭ ‬қаңтар.‭ ‬Өзгер.‭ ... ... ... ‬6‭ ... ... ... ... ‬11‭ ‬мамыр.
103.‎ ‏Қазақстан‭ ‬Республикасының‭ ‬Конституциялық‭ ‬заң‭ ‬күші‭ ... ... ... ‬Республикасының‭ ‬Парламенті‭ ‬және‭ ‬оның депутаттарының‭ ‬мәртебесі‭ ... ... ... ... ... ... ‬N7.‭ ‬78‭ ‬құжат.‭ ‬өзгер.‭ ‬мен толық.‭ ‬Егемен Қазақстан‭ ... ‬6‭ ... ... ... ‬заңы.‭ ‬Қоршаган‭ ‬ортаны‭ ... ... ... ... ... ‬5‭ ... Республикасының Табиғи ресурстар және айналадағы ортаны қорғау министрлігі туралы Ереже:‭ ‬ҚР Үкіметінің‭ ‬1999.‭ ‬12‭ ‬қарашадағы қаулысымен бекітілген.‭ ‬ПҮАЖ.‭ ‬1999.‭ ‬N50‭ ... ... ... Республикасының Табиғи ресурстар және айналадағы ортаны қорғау министрлігі Қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... Үкіметінің‭ ‬2000.‭ ‬17‭ ‬акдандағы N200.‭ ‬қаулысымен бекітілген.‭ ‬ПҮАЖ‭ ‬2000.‭ ‬N9-10.‭ ‬100‭ ‬қүжат.
Ю7.Қазақстан Республикасының жер ресурстарын басқару ... ... ... ... ... ‬1999.‭ ‬N52‭ ‬509‭ ‬құжат
108.‎ ‏Қазақстан‭ ‬Республикасының‭ ‬Жерді‭ ... ... ... мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру тәртібі туралы Ереже.‭ ... ... ‬N9‭ ‬61‭ ... ... ‬Республикасының‭ ‬жерге‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬N24‭ ‬219‭ ‬қүжат.
ПО.Қазақстан Республикасының Су кодексі.‭ ‬Алматы:‭ ‬Жеті жарғы,‭ ‬1993
111.‎ ‏Қазақстан‭ ... ... ... ‬жөніндегі‭ ‬комитет туралы Ереже.‭ ... ... ... ‬134‭ ‬қүжат.
112.‎ ‏Қазақстан‭ ‬Республикасының‭ ‬Инвестициялар‭ ... ... ... ... ... ‬1997.‭ ‬N13
НЗ.Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі туралы Ереже ПҮАЖ.‭ ‬2001.‭ ‬N53.‭ ‬527‭ ‬қүжат.
157.Қазақстан‎ ... ... ... ... ... ... ... ‬1997‭ ‬5‭ ‬тамыз.‭ ‬36‭ ‬бап.
158.‎ ‏Қазақстан‭ ‬Республикасы‭ ‬Президентінің заң‭ ‬күші‭ ‬бар‭ ‬Жарлығы.‭ ... ... ... ... ... ‬пайдалану туралы:‭ ‬//Егемен Қазақстан.‭ ‬1996.‭ ‬29‭ ‬қаңтар
159.‎ ‏Қазақстан‭ ... ... ... ... ‬//Егемен Қазақстан,‭ ‬2001.‭ ‬26‭ ... ... ... ... ... ‬құқықтық
жағдайы//Атамекен.‭ ‬1998.‭ ‬Иақпан.‭ ‬161.‭ ‬Қазақстан‭ ‬Республикасының‭ ... ... ... ... ‬салауаттылығы‭ ‬туралы:‭ ‬//Егемен‭ ‬Қазақстан.
1994.‎ ‏20‎ ... ... ... заңы.‭ ‬Қару-жараққа,‭ ‬әскери техникаға
және‭ ‬екіүдай‭ ‬мақсаттағы‭ ‬өнімге‭ ‬экспорттық‭ ‬бақылау‭ ... ... ... ‏25‎ ... ... Республикасының заңы.‭ ‬Қазақстан Республикасының
ұлттық қауіпсіздігі туралы:‭ ‬//Заң газеті.‭ ‬1998.‭ ‬8‭ ‬шілде,‭ ‬21‭ ‬бап.
196.Қазақстан‎ ... ... ... ... ... ... Даму ... одан әрі іске асыру жөніндегі
шаралар туралы:‭ ‬//Қазақстан Республикасы ПҮАЖ.‭ ‬2000.‭ ‬N8.‭ ‬95
кұжат.‭ ... ... ... ... ... ... ‬1996.‭ ‬1‭ ‬маусым.‭
198.‎ ‏Қазақстан‭ ‬Республикасының‭ ‬Экология‭ ‬және‭ ‬табиғи‭ ‬ресурстар.
//Атамекен.‎ ... ‏2‎ ... ‬8‭ ... ... ... ... ‏1998.‎ ‏16‎ ‏қарашадағы N4153
Жарлығымен‭ ‬бекітілген‭ "‬Халық‭ ... ... ... ... ПҮАЖ.‭ ‬1998.‭ ‬N42-43.‭ ‬381
қүжат.
200.‎ ‏Қазақстан‭ ‬Республикасы‭ ... ... ‬19‭ ... ... ‬қаулысымен‭ ‬бекітілген‭ ... ... ... ... мемлекеттік бақылауды жұзеге асыру тәртібі туралы Ереже.‭ ... ... ... ‬61‭ ‬қүжат.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Октябрьск мұнай кен орны89 бет
Ауаны ластанудан қорғау28 бет
Газ разрядты санауыштар және олардың көмегімен радиациялық сәулелерді тіркеу41 бет
Лайды радиациялық өңдеу10 бет
Радиациялық жағдайдың қоршаған орта мен адамзатқа әсері26 бет
Радиациялық және химиялық қауіптілік6 бет
Радиациялық ластану13 бет
Радиациялық қауіпсіздік40 бет
Радиациялық қауіпті нысандардағы төтенше жағдайлар10 бет
Радиацияның тірі ағзаларға әсері және радиациялық қауіп71 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь