Жасуша, үлпа, мүше, жүйелі мүшелер және ағза туралы

ЖАСУША, ҮЛПА, МҮШЕ, ЖҮЙЕЛІ МҮШЕЛЕР ЖӘНЕ АҒЗА ТУРАЛЫ ҚЫСҚАША ТҮСІНІК
ЖАСУША ТУРАЛЫ ТЕОРИЯНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
ҰЛПАЛАР ТУРАЛЫ ҚЫСҚАША ТҮСІНІК
СҮЙЕКТЕР ТУРАЛЫ ІЛІМ .ОСТЕОЛОГИЯ
БҰЛШЫҚЕТТЕРДІҢ ЖҰМЫСЫ
САРЫСУ (ЛИМФА) ЖҮЙЕСІ ЖАЛПЫ ШОЛУ
Тәнтану пәнін, яғни адам денесінің құрылысын окып-үйренбес бұрын жасуша, ұлпа, мүше, жүйелі мүше және ағза ұғымдарын толық түсініп алған жөн. Адам біртұтас ағза болғанмен де ол көп нөрселерден құралады. Жасуша және ұлпаның көзге көрінбейтін өте майда бөліктерін және құрылысын цитология және гистология пәндері зерттейтіндіктен, біз бұл оқулықта олардын, тек кейбір ерекшеліктеріне ғана тоқталамыз.

ЖАСУША ТУРАЛЫ ТЕОРИЯНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ

Жануарлар мен өсімдіктердің негізі жасушадан күралады. Ағзаның тіршілік белгілері де жасушадан басталады. Жасуша (немесе клетка— сепиіа) — өте күрделі және генетикалык жағынан жоғары дәрежеде түзілген материялык тірі қүрылым. Тіршіліктің негізгі ерекеттері: зат алмасу және энергия алмасу, бұлшықеттердің әрекеттері, бездердің сүйықтық бөлуі және басқалар жасушада іске асып жатады. Демек, жасуша дегеніміз — тіршілік жүйесі бар, цитоплазмадан және ядродан, органелладан және жасуша қабықшасынан құралатын, барлық жануарлар мен өсімдіктер құрлылысының дамуы мен емір тіршілігінің негізін түзетін, белгілі бір пішіні бар өте ұсақ, саңылауланған заты бар денешік. Жасуша, қозғыштық, қозуды өткізгіштік және жиырылғыштық касиеттеріне. Жасушалардың әрқайсысы тіршілік етуге бейім келеді. Бұған бір жасушалы ағзалар (қарапайымдыларды) мысал бола алады.
Ағзаның жасушалық құрылысы көпке дейін құпия болып келді. Тірі ағзаның жасушасын жеке тексеру тек оптикалық микроскоптың жәрдемімен жөне зерттеудің жаңа әдістерінің табылуымен ғана жүзеге асырылды.
XIX ғасырда дүние жүзінің ғалым биологтары микроскопты қолданып
жасушаның қүрылысын, яғни цитологиялык зерттеулер жасау арқылы гистологиямен жаппай шұғылданды. К.М.Бэр, П.Ф.Горянин, Я.Э.Пуркинье, А.Дютроше. Тюрпен,М.Я.Шлейден және Т.Шванн және басқа ғалымдар бүкіл әмірін жасушаны зерттеуге жүмсады. Неміс ботанигі М.Я.Шлейден және неміс физиологы Т.Шванн жасуша туралы көп еңбектенді. М.Шлейден өсімдік біріне-бірі ұқсас қарапайым құрылысты түйіршіктерден түзілген
деген қорытындыға келді. Т. Шванн да жануарлар жасушасының құрылысын
тексеру нәтижесінде 1839 ж. жасуша теориясын ашты. Ол теорияға Шлейденнің тұжырымын пайдаланды.Шванн өз пікірін "Өсімдіктер мен жануарлардың дамуы және олардың құрылыстарының ұқсастығы туралы
микроскоптық зерттеулер" деген еңбегінде баяндады.
        
        ЖАСУША, ҮЛПА, МҮШЕ, ЖҮЙЕЛІ МҮШЕЛЕР ЖӘНЕ АҒЗА ТУРАЛЫ ҚЫСҚАША ТҮСІНІК
Тәнтану пәнін, яғни адам денесінің құрылысын ... ... ... ... ... мүше және ағза ... ... түсініп алған
жөн. Адам біртұтас ағза болғанмен де ол көп нөрселерден ... ... ... ... көрінбейтін өте майда ... және ... және ... ... зерттейтіндіктен, біз бұл ... тек ... ... ғана ... ... ... ҚАЛЫПТАСУЫ
Жануарлар мен өсімдіктердің негізі жасушадан күралады. Ағзаның тіршілік
белгілері де жасушадан басталады. Жасуша (немесе ... ...... және генетикалык жағынан жоғары дәрежеде түзілген материялык тірі
қүрылым. Тіршіліктің негізгі ерекеттері: зат алмасу және ... ... ... бездердің сүйықтық бөлуі және басқалар жасушада
іске асып жатады. Демек, жасуша дегеніміз — ... ... ... және ... ... және жасуша қабықшасынан
құралатын, барлық жануарлар мен ... ... ... мен ... ... ... ... бір пішіні бар өте ұсақ,
саңылауланған заты бар ... ... ... ... ... ... ... Жасушалардың әрқайсысы тіршілік етуге бейім
келеді. Бұған бір жасушалы ағзалар ... ... бола ... ... ... ... ... құпия болып келді. Тірі ағзаның
жасушасын жеке тексеру тек оптикалық ... ... ... жаңа ... ... ғана ... асырылды.
XIX ғасырда дүние жүзінің ғалым биологтары микроскопты қолданып
жасушаның қүрылысын, яғни ... ... ... ... ... ... К.М.Бэр, П.Ф.Горянин, Я.Э.Пуркинье,
А.Дютроше. Тюрпен,М.Я.Шлейден және Т.Шванн және ... ... ... ... зерттеуге жүмсады. Неміс ботанигі М.Я.Шлейден және неміс
физиологы Т.Шванн жасуша туралы көп ... ... ... ... ұқсас қарапайым құрылысты түйіршіктерден түзілген
деген қорытындыға келді. Т. Шванн да ... ... ... ... 1839 ж. ... ... ... Ол теорияға
Шлейденнің ... ... өз ... ... ... ... және ... құрылыстарының ұқсастығы туралы
микроскоптық зерттеулер" деген еңбегінде баяндады.
XX ... ... ... ... жаңа ... ... түсті. Осы кезеңде жарықтың көмегімен және ультра-
күлгін сәулемен көрсететін микроскоптар пайда болды. ... ... өте ұсақ ... ... ... кино ... ... жасушадағы
тіршіліктің өту қарқынын бақылауға мүмкіндік туды.
Электронды микроскоп 1933 ж. жасалды, ол 1 см шамасындағы нәрсені ... ... ... ... ... болды. Техникалық әдіс-тәсілдердің
жетілуі арқасында қазіргі гистология мен цитология жасуша жөніндегі ... ... ... ... ... ... қарай пішіні мен көлемі әр түрлі ... ... ... ... безі мен май жасушалары — шар, ... ... ... ак ... ... ... созылып
жатқан жіп тәрізді, ішек эпителийінің жасушасы ... ... ... ... (ак ... ... түрліше өзгерте алады.
Әдетте жасушалар өте ұсақ (10—100 мк) болғанымен, олардың белгілі бір
ұзындық ... ... ... ақ ... — 3-4 мк, ... түйіршік — 8
мк, бауыр жасушалары — 20 мк, ал жүйке жасушаларының ұзындығы 1 ... ... ... ... ... кезде электрондық микроскоппен
егжей-тегжейлі зерттелуде, бұл ... ... пәні ... мағлұмат
береді.
ҰЛПАЛАР ТУРАЛЫ ҚЫСҚАША ТҮСІНІК
Ұлпа (немесе тканъ) дегеніміз — тарихи қалыптасу барысында ... және ... ... ... ... тән морфологиялық және
биохимиялық кызмет атқаратын дене бөліктері.
Адам ағзасындағы ұлпалар құрылысы және ... ... ... ішкі орта ... ... ұлпалары және жүйке ұлпалары деп терт
топқа ... ... ... ... дамуы кезінде ұрықтың үш
жапырақшаларынан (қатпаршактарынан) пайда болады.
Эпителий ұлпасы. Бұл ұлпа ... ... ... ... және ішкі ... ... беттерін қаптап жатады, сондықтан ... опа деп те ... ... ... іші қуыс мүшелерді (ішек,
карын, қан тамырлары жөне т.б.) ... ... ... ... ... және өнім ... ... атқарады. Терінің үстінгі түлейтін
қабаты тығыз ... ... ... ... ... Ал
ішек түтігінің ішкі кілегейлі кабырғасын астарлайтын эпителий ұлпалары
тағамның қатты бөлшектерінің ... ... ... ауру
қоздырғыш бактериялардың ішкі ортаға енуінен сақтайды. Демек, ішек
эпителийі ... ... ... яғни ... ас ... ... сорылады. Тіршілік әрекетіне қажетті ... ... да ... жасушалары бар. Олардың әсерінен бөлінген заттарды
өнім (секрет), ал өнім бөлетін жасушаларды без ... өнім ... ... деп ... Сөйтіп эпителий үлпаларының маңызды
кызметтерінің бірі — өнім (секрет) бөлу.
Эпителий ... ... бір ... ... жасуша, сондықтан да
олар бөліне алады. Олар бөліну арқылы жасушалар тобын немесе қабаттарын
түзеді. ... ... ... ... ... ... ... әсіресе ағза сыртында (теріде) орналасқан тобы үшін мүндай
қасиеттің ... өте зор. Осы ... ... тері түлеп, жаракаттанған
кезде қалған жасушалар қайта өсіп жетіледі. Эпителий ... ... ... ... олардың аралығын жарғақша (мембрана) бөледі,
сондай-ақ эпителий үлпасы мен дөнекер ұлпасын тығыз байланыстырып ... ... қан ішкі ... ... ... ... жетеді.
Эпителий жасушаларының карама-қарсы жақтары болады, ... ... ... ... (апикалъды) жөне ішкі (базальды) бөліктері
айқын көзге түседі.
СҮЙЕКТЕР ТУРАЛЫ ІЛІМ -ОСТЕОЛОГИЯ
Сүйектер туралы жалпы ... ... ... ... ... ... тарихи дамудың үш сатысынан (жарғақшалы,
шеміршекті және сүйекті) өткен. Жануарлардың ... ... ... ... жетілген мүшелер — шеміршек және сүйек.
Омыртқалы жануарлардың және ... ... ... шеміршек бар.
Адам қаңқасының тарихи даму барысындағы үш ... ... ... ... эмбриогендік кезеңде де қыска мерзімде қайталайтыны
дәлелдеңді.
Сүйектің құрылысы. Адамның қаңқасы 250 ... ... ... ... және 80- так ... ... (оз) — ... ол арнаулы қызмет
атқарады және негізінен сүйек ұлпасынан ... ... ... ... ... Бұл — өте жұқа ... ұлпасынан құралған қабат. Буын беттерінде ғана ... ... ... ... ... қабығын ең алғаш анықтап жазған —
Аристотель.
Сүйек қабығындағы арнаулы тесіктер арқылы кан ... ... Бұл ... ... да ... ... қабығы сыртқы
және ішкі қабаттан құралады. Сыртқы талшықты қабатка бұлшықет пен ... ... да ішкі ... ... түзетін остеобласт жасушаларынан
тұрады. Остеобласт ... тез ... ... ... ... ... түзіліп, сүйек көлденеңінен өсіп, жуандайды .Сүйек сынса, оның
ұшындағы остеобластар сүйек сілемейін ... ... ... жерін
"ерітеді" де сынықты бітістіреді. Сүйек екі ... ... ... ... ... ... ... кемікті заттан түзіледі. Сүйектің ... ... және ... ... ... ... ... байланысты мұндай қасиет
сүйектің ортаңғы (диафиз) белігінен байқалады. Кемікті зат ... ... ... ... Бір ... ... ... болып
көрінетін тақташалар да сүйекке түсетін күшке, сығу, созылу бағытына сәйкес
белгілі төртіпте орналасады. Сүйек құрылысының ... ... оны ... ... ... ... ... ұзын сүйектердің екі жағындағы ұшында (эпифиз),
кысқа және жалпақ сүйектерде тұтас орналасады. Ал аралас сүйектердің ... ғана ... ... ... Ұзын ... ортаңғы (диафиз)
беліктері тек тығыз заттардан тұрады.
БҰЛШЫҚЕТТЕРДІҢ ЖҰМЫСЫ.
Бұлшықеттің негізгі қасиеті — ... және ... ... ... ... артады. Оны сезімтал термометр арқылы анықтауға болады.
Жүгіргенде, секіргенде, жүрген кезде және басқа да әр ... қара ... ... ... ... мәлім.
Денедегі қимылдардың барлығы бұлшыкеттердің жұмысынан ... ... ... кезде оның ұзындығы қысқарып, пішіні өзгереді. Қысқарған
кезде жеке бұлшыкеттің алғашқы күйінен 50-57%, ал буын ... ... ... ... ... ... ... жуандайды да
жиырылу басылған соң бұрынғы қалпына келеді. Мұны бұлшыкеттің солуы дейді.
Бұлшықеттер тек жүйке жүйесі ... ... қозу ... әр ... ... ... ... химиялық заттардан, электр тоғынан, жылу ... ... және т.б. ... ... белгілі бір қимыл жасауына бірнеше бұлшықеттер ... ... әр ... болуы мүмкін. Жұмыс түрлеріне байланысты
оларды үш топқа бөлуге болады. ... ... ... ... ... ... ... жұмыс атқаратын бұлшықеттер одақ бұлшықет
(синергистік) деп аталады. ... ... ... өте көп. ... ... ... ... екінші топ қарсы одақ
бұлшықеттері (антогонистік) де ... ... ... ... мысал етуге
болады: онда бір топ бұлшықеттер қолды бүгеді де бұлшықеттердің екінші ... ... ... ... кезектесіп жұмыс істейтін одак
бүлшықеттерді үйлесімді бұлшықеттер дейді. ... ... ... атқарғанда шаршамай, төзімді келеді. Өйткені бұлшықеттердің бір ... ... ... ... тобы ... ... Жұмыс асықпай, аптықпай,
жайлап, бір қалыпты істелсе, үйлесімді бұлшықеттер өте ... ... адам ... ... ... ... ... көпке дейін
шаршамайды.
Адам белгілі бір күйде тұрғанда үйлесімді жұмыс ... ... ... өте аз ... Денені жұмылдыратын ... ... ... дене ... ... ... Сондықтан да
қимылдамай тік тұрған адам тез шаршайды. ... бір ... ... ... да жаяу жүру ... ... қозғалыска келтіретін бұлшықеттер тек белгілі бір ... ... ... ... буын ... мен қатынасына байланысты.
Бұлшықеттерді қызметіне қарай былай беледі: бүгетін және ... ... ... буын ... ішкі ... ... ... бұлшықеттер бүлар буын білігінің сыртқы сагитальды
бағытында жатады: ішке айналдыратын бұлшықеттер (т. ргопаіог), бүлар ... ішкі ... ... ... сыртқа айналдыратын бұлшықеттер (т.
виріпаіог), бүлар буын білігінің ... ... ... ... ... қыеатын кеңейтетін көтеретін және төмендететін бұлшықеттер (т.
сіергеззог) де болады. Бұл жұмыстар тек ... ... ... ... ғана ... ... жердің арасындағы аралық.
ортасында орналасады. Бұған бас пен мойын омыртқа (қаракүс буыны) және
ортан ... ... ... жері ... буыны) мысал бола алады.
Басты кимылға келтіретін қозғалмалы тірек нүктесі ауыз ... ... ... ... ... иініне бастың бет бөлігінің
тарту күші, екінші басына шүйдеге бекіген бұлшықеттердің ... ... Бас түзу ... екі ... әсер етуші күштер өзара теңеседі (100,
А-сурет). Ұршық буынындағы бастырықта ... сан ... ... ... реттік бастырық немесе иінді ... екі ... ... — күш ... ... ... ұшымен түрған кездегі аяқтын. ұшы
жатады. Тірек нүктесі табан сүйектерінің басында болады. ... ... ... басы болып табылады. Оған дененің салмағы әсер етеді. Мүндайда
өкшенін, ... ... ... ... арқылы күшпен
теңестіріледі. Бұл жұмысты балтырдың ... ... ... ... ... қадам басқан сайын қайталап, іске асырып отырды.
Екіншісі — ... ... ... Бұл ... ... ... және екінші иінінде ауырлык күш болып, ал тарту күші осы ... ... ... ... ... ... шынтақ буынынан кары
бөлікке қарай ... ... бола ... (1880) ... жолақты бүлшықеттердің жұмысын зерттеп,
олардың қозғалтырмайтын (статикалык) және қозғалтатын (динамикалык) жұмысқа
бөлінетінін анықтады.
Қозғалттырмайтын бұлшықеттер қысқа ... ... ... ... бай, ... көп, қызыл түсті ең күшті бұлшық-еттердің бірі
болып саналады. Жұмыс кезінде мұндай ... ... ... өте ... жұмсайды, тез шаршайды, бірақ онша ... ... ... ... ... арқылы денеден белгілі күйде ұзақ
ұстап түруға болады.
Қозғалттырмайтын бүлшықеттердің жүмысы денеге белгілі дәрежеде тірек
беріп, калыпты ... ... ... ... ... ... үзын, қабаттасып орналасады және
шапшаң козғалады. Бекитін беттері аса көп емес, Бастырықтың тірек нүктесіне
жакын бекиді. Қан тамырлары аз ... ... ... ... тез қимылдап, тез шаршайды. ... ... ... ... күш көп ... да, өр түрлі майда
жүмыстарды істеу кезінде епті қимылдар жасай алады.
Адамның тіршілігі үшін бүлшық-еттің ... өте ... ... ... ... ... оның қызметі нашарлай түседі. Бүлшықетті күнделікті
шынықтыру аркьілы олардың өсуін, ағзаның ... ... алу ... ... ... күшті және адамның дені сау болып жетілуіне жағдай
жасауға болады.
САРЫСУ (ЛИМФА) ЖҮЙЕСІ ЖАЛПЫ ШОЛУ
Қан айналым жүйесіндегі ... ... ... ... тамыр-лар
жүйесінің бір бөлігі сарысу немесе лимфа ... ... ... Сондай-
ақ, сарысу жүйесі, ондағы сарысу (лат. — таза су), оның ... ... зат ... ... және ... ... ... алып
кетуде және қанайналым жүйесіне енген бактерияларды және басқа ... кеп ... ... ... ... ағза тіршілігі үшін де
маңызы зор.
Қан айналым жүйесінің тұйық, екені жоғарыда баяндалды. Сонда қанайналым
шеңбері сарысу ... ... ... Қан негізінде (бауыр мен талақтан
басқа) мүшелердің ешқайсында тікелей жасушалармен байланыса алмайды. ... ... ... ас ... ... және түз ... жасушаға
өтуі үшін, алдымен жасуша ... бос ... ... қылтамырлардың
қабырғаларынан плазма сұйықтығымен бірге (кептен азға, қоюдан сұйыққа өту
заңдылығы бойынша) өтеді. Оны ... ... ... Бұл қан ... ... ... ... деп атайды. Ұлпалық, сүйықтық ағза
жасушасының ішкі ортасы болып есеп-теледі. ... кан мен үлпа ... ... ... осы ... ... ... Ұлпалар арасындағы
лимфалық сұйықтық қайтадан қанға толық сорылмайды, керісінше, ... ... ... өткен сүйықтықтың көп жиналуынан ол ... ... ... ... соң ол ... ... сарысулық қылтамырларға өте
бастайды. Сарысу қылтамырлар біртіндеп ... ... ... Осы тамырлар аркылы (бұзылған затқа толы) сүйықтық лимфа жүйесі
аркылы қанға қайтадан келіп ... ... ... ... ... ... ... және оң жақ бұғана үсті сарысу өзегін түзеді.
Осы сарысу өзектері арқылы сарысулық сұйықтық мойындырық және ... ... ... үш ... ... келіп ашылады. Сондықтан да
сарысу жүйесі адам денесіндегі барлық ұлпалардағы бос орындардан басталып,
вена тамырында ... ... ... жүйе ... ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Зат алмасудың қалдықтарын денеден шығару және жасқа сай ерекшеліктері5 бет
Ағза және оны құрайтын құрылымдар: жасуша, ұлпа, мүшелер, мүшелер жүйелері туралы түсініктер7 бет
Ақуыз, май, көмірсулар мен минералды тұздардың ағза үшін маңызы7 бет
Биохимия негіздері7 бет
Бұлшықет ұлпасы5 бет
Linux операциондық жүйесінде kill функциясын оқып үйрену және оны Си тілінде программалау24 бет
Linux операциялық жүйесіндегі pipe() функциясы21 бет
UNIX операциялық жүйедегі файлдық жүйе20 бет
Басқарудағы жүйелі тәсілдеменің негіздері37 бет
Есептеуіш техникаға күтім жасау және қызмет көрсету анықтамалығы55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь