Клетканың морфологиялық құрылысы

1. Кіріспе
2. Клетканың морфологиялық құрылысы.
3. Цитоплазма
4. Клетканың химиялық құрамы.
5. Клетканың тұрақсыз қосылыстары
6. Клетка қабықшасы. Плазмалық мембрана
7. Клеткааралық байланыстар
8. Эндоплазмалық тор
9.Лизосомалар
10. Рибосомалар
11. Митохондриялар
12. Пластидтер
13.Клетка орталығы
14.Интерфазалық ядро
15.Хромосомалар
16. Арнаулы органоидтар
17. Клетканың қозғалыс органоидтары
18. Митоз
19. Митоздың биологиялық мәні
20. Митоз поталогиясы
21. Амитоз
22. Мейоз
23. Микротүтікшелер мен микрофиламенттер
Цитология – клетканы зерттейтін ғылым. Цитология (гр. цитоз-клетка, логос-ғылым) деген мағынаны білдіреді.
Цитология жеке ғылым ретінде өткен ғасырдың соңғы ширегінде пайда болған. Клетка жөніндегі ілім ХҮІІ ғасырдан басталады. ХҮІІ ғасырдың орта кезінде «клетка» деген атауды алғаш рет Роберт Гук қолданған. Ол тоздың жұқа кесіндісін өзі жасаған микроскоп арқылы қарап, оның көптеген ұялардан – клеткалардан тұратынын көрген. Антон Левенгук 1680 ж көптеген жануарлар мен өсімдіктер ұлпаларының құрамында клеткалар болатынын ашты.
ХІХ ғасырдың басында микроскопиялық зерттеулердің кең таралуына байланысты құрылысы жағынан өсімдіктер клеткалары мен жануарлар организмінің клеткасына тән екенін көрсетті. Пуркиньенің шәкірттері Т.Шванн, Я.Генеленің, Р.Ремактың гистологияның негізін салушылардың бірі А.Келиккердің, Р.Вирховтың, Э.Геккельдің, И.М.Сеченовтың еңбектері бүкіл әлемге мәлім.
Орыс ғалымы академик Карл Бэр сүтқоректілердің жұмыртқа клеткасын зерттеп ашып, көпклеткалы организмдердің бәрі де өзінің дамуын бір клеткадан бастайтынын және ол клетканың зигота болатынын анықтады. К.Бэрдің бұл жаңалығы клетканың тек құрылыс өлшемі екенін көрсетті.
1838-1839ж немістің ғалымдары ботаник М.Шлейден мен зоолог Т.Шванн клетка теориясын ашты.
Клетка теориясының негізгі қағидалары:
1.Клетка организмінің ең кіші бірлігі.
2.Клеткалар құрылысы жағынан ұқсас.
3.Клеткалар бөліну арқылы көбейеді.
4.Көпклеткалы организмдер клеткалары мен олардың туындыларының жиынтығы.
Ф.Энгельс ХІХ ғасырдың жаңа ашылған ғылымының үш бағытына ерекше баға берді. Ең әуелі Ч.Дарвиннің эволюциялық ілімі, одан кейін энергияның тұрақтылық заңы және клетка теориясы деп:
Цитология пәні бір клеткалы және көпклеткалы организмдердің клеткалары мен құрылысы мен химиялық құрамына клетка ішіндегі құрылымының қызметін, клетканың көбеюі мен дамуын, клетканың қоршаған орта жағдайларына бейімделуін зерттейді.Клеткалар бөліну арқылы көбейеді және әрбір жаңа клетка бастапқы аналық клетканың бөліну нәтижесінде пайда болады. Көп клеткалы күрделі организмдер клеткалары өздерінің атқаратын қызметтеріне қарай бағытталып ұлпа түзеді; ұлпалардан мүшелер құралады, олар өзара өте тығыз байланыста және нервтік сондай-ақ гуморальдық реттеу жүйелеріне бағынышты болады. Аурудың себебін анықтауда клетканы зерттеудің маңызы өте зор. Өйткені, аурудың басталуына себеп болатын патологиялық өзгерістер клеткадан басталады.
        
        Кіріспе.
Цитология – клетканы зерттейтін ғылым. Цитология (гр. цитоз-клетка,
логос-ғылым) деген мағынаны білдіреді.
Цитология жеке ... ... ... ... ... ... ... Клетка жөніндегі ілім ХҮІІ ғасырдан басталады. ХҮІІ ... ... ... ... ... ... рет ... Гук қолданған. Ол тоздың
жұқа кесіндісін өзі жасаған ... ... ... оның ... ... ... тұратынын көрген. Антон Левенгук 1680 ж көптеген ... ... ... ... ... болатынын ашты.
ХІХ ғасырдың басында микроскопиялық зерттеулердің кең ... ... ... өсімдіктер клеткалары мен жануарлар
организмінің клеткасына тән ... ... ... ... ... Р.Ремактың гистологияның негізін салушылардың ... ... ... ... еңбектері бүкіл
әлемге мәлім.
Орыс ғалымы ... Карл Бэр ... ... ... ... көпклеткалы организмдердің бәрі де ... ... ... ... және ол клетканың зигота болатынын анықтады. К.Бэрдің
бұл жаңалығы клетканың тек ... ... ... ... ... ... ... М.Шлейден мен зоолог Т.Шванн
клетка теориясын ашты.
Клетка теориясының негізгі қағидалары:
1.Клетка организмінің ең кіші бірлігі.
2.Клеткалар құрылысы жағынан ... ... ... көбейеді.
4.Көпклеткалы организмдер клеткалары мен олардың туындыларының жиынтығы.
Ф.Энгельс ХІХ ғасырдың жаңа ашылған ғылымының үш бағытына ... ... Ең ... ... эволюциялық ілімі, одан кейін энергияның
тұрақтылық заңы және ... ... ... пәні бір ... және ... ... клеткалары
мен құрылысы мен химиялық құрамына клетка ішіндегі құрылымының қызметін,
клетканың ... мен ... ... ... орта ... зерттейді.Клеткалар бөліну арқылы көбейеді және әрбір жаңа
клетка бастапқы аналық ... ... ... ... ... Көп
клеткалы күрделі организмдер клеткалары өздерінің атқаратын қызметтеріне
қарай бағытталып ұлпа түзеді; ... ... ... олар өзара өте
тығыз ... және ... ... ... реттеу жүйелеріне
бағынышты болады. Аурудың себебін ... ... ... ... ... Өйткені, аурудың басталуына себеп ... ... ... ... ... ... тірі материяның ең кішкене бірлігі болып саналады. Адам денесі 50
квинтиллонды (1018) клеткадан ... Тірі ... ... ... бөлуге болады-прокариоттар және эукариоттар. Прокариоттарға көк-жасыл
балдырлар мен бактериялар жатады. Прокариоттар клеткасының ... ... ... ядро ... оның ... ... болады. Нуклеоидта
ядро мембранасы ядрошығы болмайды, оның орнында ДНК ... ... ... түтікшесі болады; онда АТФ синтезіне ... ... ... ... ... ... ... мөлшері 1-ден 10мкм-ге дейін жетеді және пішіні алуан түрлі
болады. Бактериялар клетканың екіге ... ... ... балдырлар алуан түрлі тұщы су қоймаларда, теңіздер мен
мұхиттарда, топырақта кең тараған. ... ... ... ... ... организмдер, хлоропласттар болмайды. Көк-жасыл балдырлар клетканы
қақ жарылып екіге бөлінуі арқылы көбейеді.
Бактерия мен ... ... ... ... ... оларды клеткаға дейінгі тірі формалары деп есептеуге болады.
Бірақ, эволюциялық дамуында бактериялар вирустардан жоғары сатыда тұрады.
Вирусты 1892 жылы орыс ... ... ... ... ... клетка құрылысы болмайтын үлкен бір тобы тіршілік ... ... у). ... адам мен ... өсімдіктердің көптеген
жұқпалы ауруларын қоздырады. Вирустарды жануарларға да ... ... ... Тек ... ... ... ... болады.
Вирустар басқа организмдердің клеткаларында ғана тіршілік етіп көбейе
алады. Вирустар тірі ... ... ... ... ... ... және олардың көптеген түрлері сыртқы ортада кристалл пішінді
болады. Жануарлар мен ... ... ... ... ... ... ... аурулар туғызады. Вирустардың әрбір бөлшегі
ДНК–ның шағын мөлшерінен яғни белокты ... ... ... ... Бұл қабықша қорғаныш рөлін атқарады. ... ... деп ... болады.
Эукариоттарға жоғары сатыдағы өсімдіктер мен жануарлар, ... ... ... ... ... ... ... Эукариоттық клеткалардың ... ... ... ... ... ... мен хромосомалар болады.
Хромосомалар ДНК мен гистоннан тұрады.
Жануарлар мен өсімдіктер клеткаларын алып қарайтын ... ... және ... қызметі жағынан әр түрлі болады (3-сурет).
4
1- сурет. Эукариот клеткаларының қиыстырылған ... : а- ... ... ... ... 1- хроматині және ядрошығы бар ядро; 2- плазматика
мембранасы; 3- ... ... 4- ... 5- ... ... тор; 6- ... ... тор; 7- пиноцитоз вакуолі; 8-
Гольджи аппараты; 9- ... 10- ... ... ... май
тамшылары; 11- центроильдер, микротүтікшелер және цинтросфералар; ... 13- ... ... 14- ... ... ... ... Прокариот клеткаларының қиыстырылған үлгісі:1- плазматикалық
мембрана; 2- клетка қабығы; 3- нуклеоид; 3- ... 4- ... ... 7- хроматофорлар; 8- полифосфат түйіршіктері; 9- талшықтар.
Жануарлар клеткасының пішіні мысалы, эпителий ұлпасының ... куб, ... ... ... қанның клеткалары (эритроциттер)
сопақша бұлшықет ұлпасының клеткалары ұршық тәрізді. Олардың әр ... ... ... ... ... клеткасы жануарлар клеткасына қарағанда ірілеу, себебі оның
протоплазмасында көптеген шырындар болады.
Өсімдіктер мен жануарлар клеткасының ... тән ... ... клеткасында: 1) пластидтер болмайды; 2) қатты ... ... 3) ... 2 ге ... бір- ... ... 4) ... клетка орталығы болады; 5) жануарлар ... ... бар; 6) ... процесінің қабілеттілігі жоғары; 7)
жануарлар клеткасының пішіні әр ... ... ... 1) ... ... ... ... (целлюлоза); 2) іші шырынға толы ірі вакуольдер кездеседі; ... ... 4) ... ... кезде клеткааралық қабат пайда
болады; 5) жоғары ... ... ... ... ... клеткасының пішіні біркелкі болады.
Клетканың морфологиялық құрылысын алып қарайтын болсақ, клетка
цитоплазмадан және ... ... да ... ... мембранамен қоршалған.
Цитоплазма негізгі заттан (гиалоплазмадан) органоидтардан, кі ... ... ... ... өнімдерінің жиынтығы- майдың
тамшылары белоктардың ... ... ... және ... ... ... барлығында органоидтар кездеседі және олар
заттар алмасуында маңызды ... ... ... ... ... ... Гольджи аппараты, лизосома, т.б. органоидтар жатады.
3- сурет. Жануарлар организмінің клеткалары: 1- аш ішектің цилиндр тәрізді
эпителийі; 2- куб ... ... 3- ... эпителийі; 4- бокал тәрізді
безді клетка; 5- қанның клеткалары а- эритроцит, б-моноцит, в- лейкоцит, ... 6- ... ... 7- ... клетка /сперматозоид/; 8- жүйке
клеткасы; 9- тарамыс клеткасы
7
Организмді құруға клеткалардан басқа ерекше клеткасыз құрылыстар қаты
-сады. Клеткасыз құрылыстарға симпласт,синцитий,клеткааралық зат ... ... көп ... ... ... көп ... пайда болған ірі құрылым.
Синцитий – клеткалар бөлінген кезде ... ... ... ... ... ... ... Цитоплазмада мембраналы және
мембранасыз органоидтар кездеседі. Мембраналы ... ... ... ... пероксисома, митохондрий, лизосома, ядро жатады. Екі
мембраналы ... ... мен ... жатады.
Мембранасыз органоидтарға еркін рибосомалар және ... ... ... ... цитоплазманың фибрильді
құрылымдары жатады.
Сыртқы ортадан алынатын энергияның ... ... тірі ... ... ... болады:
1. Гетеротрофты
2. Автотрофты
Гетеротрофтыға адам организмі және жоғары сатыдағы жануарлардың
клеткалары жатады. Бұл ... ... ... ... молекулалары
үнемі келіп тұруы қажет, яғни көмірсулар, белоктар мен майлар. Гетеротрофты
клеткалар бөлінген осы энергияны өзінің биологиялық функцияларына ... ... ... ... ... Фотосинтез процесі
кезінде хлорофилл пигменті күн сәулесінің энергиясын химиялық ... және ... ... қос ... ... ... жабайы органикалық молекуланы (глюкозаның молекуласын) түзеді.
Қорыта айтқанда, барлық тірі организмдер энергияны күн сәулесінен алады.
Өсімдік клеткалары ... ... ... ... ... ал жануарлар оны
жанама жолмен алады.
Цитоплазма
Цитоплазма (грек тілі «цитос»- ыдыс ... ... ... ... ұғымды анықтайды. Клетканың ішін толтырып тұратын сұйық
қоймалжың затты цитоплазма дейді. Чех ғалымы ... 1840 ... ... ... ... Цитоплазма сыртқы ортадан плазмалық
мембрана арқылы бөлінген. Цитоплазма клетканың метаболизм – дік ... ... ... ... ядро және әр ... ... Цитоплазманың ішінде әр түрлі қосындылар ... ... ... ... сондай-ақ клетка қаңқасын құрайтын
өте ... ... мен ... ... құрамы мынандай заттардан тұрады: су 75-85%,белок және
8
аминқышқылы -10-12%, көмірсутек -4-6%, майлар ,липидтер -2-3%. Осы ... ... ... ... ... Бұл ... ... күйден қатты
күйге немесе керісінше ауысып отырады.
Зат алмасудың негізгі процестері цитоплазмада өтеді, ол ядро мен ... ... етіп ... ... ... ... ... біртұтас тірі жүйе ретінде қамтамасыз етеді. Цитоплазманың
маманданған ... ... ... ... ... ... қарағанда байқалмайтын құрылы- мы жоқ
цитоплазманың жұқа, тұтқыр шеткі қабатын эктоплазма дейді, ал органоидтар
мен кірінділер орналасқан ... ... ... ... ... ... (грекше hyaline – мөлдір)
деп атайды. Гиалоплазманың құрамында түрлі ... ... ... ферменттері болады. Матрикстің ... ... ... ... ... ... липидтердің және басқа маңызды қосылыстардың ферменттері
жатады. Гиалоплазмада АТФ молекулалары жинақталады. ... ... ... ... тұрады және олардың химиялық әрекеттесуін
қамтамасыз етеді.
Клетканың химиялық құрамы.
Өсімдіктер мен жануарлардың әр ... ... ... болса да олардың өмір сүруінің негізгі – зат алмасу процесі.
Онсыз тіршілік жоқ. Тіршілікті анықтай келіп, Ф.Энгельс ... деп ... ... ... ... заттардың тіршілік ету тәсілі, оның
тіршілік етуінің ең ... ... ... табиғатпен үнемі зат алмасып
отыруы болып табылады, зат алмасуы тоқтаған ... ... те ... белок
бұзыла бастайды».
Клеткада химиялық реакцияларға қатысатын сан мыңдаған заттар болады.
Жануарлар мен ... ... ... ... ... жағынан
өзара ұқсас келеді, мұның өзі органикалық дүниенің біртұтастығын көрсетеді.
Әсіресе клеткада төрт элемент – оттегі, көміртегі, азот және ... ... ... ... – ақ басқа да ... ... ... ... калий, магний, натрий, кальций, темір.
Су. Клеткада су бірінші орын ... Егер ... су ... ... ... күйді анабиоз деп атайды. Клетканың 80 % ... ... ... Су ... ... алуан түрлі қызмет атқарады.
Клетканың серпімділігі сияқты физикалық ... суға ... ... – ақ судың еріткіш ретінде де зор маңызы бар: сыртқы ортадан
көптеген заттар клеткаға ерітінді күйінде ... және ... ... ... ... ... сыртқа шығарылады. Суда жақсы еритін заттар
гидрофильді деп аталады (грекше: «гидрос» - су, «филео» - ... ... ... ... ... ... ... болады, мысалы: клечатка, май.
Судың молекулаларымен гидрофильді заттардың молекулалары элек-
9
тростатикалық әрекеттесе алатын немесе ... ... ... ... атомдар тобы бар заттар болады, мұны біз гидрофильді дейміз.Гид-
рофильді заттарға:тұздар, белоктар, көмірсулар, ... ... ... ... ... құрамында гидрофобты заттардың жұқа қа - баты
болады. Мысалы, судың клеткаға ... ... ... немесе керісін- ше
іштен сыртқа шығуына жол бермейді. Клетканың тіршілігі үшін тұздар -дың да
маңызы зор. К+, Na+, Са2+, Мg2+, Сl-, ... , Н2 РО4-, НСО3- ... ... ... болады.Клеткада калий ионының концентрациясы жо -
ғары болса, ал натрийдің ионының концентрациясы аз болады. Клеткада бей-
органикалық заттар еріген ... ... ... – ақ ... ... ... ... Мысалы, сүйек тканіндегі кальций фосфаты.
Белок клеткада маңызды ... ... ... ... ... ... ... белоктардан құралған.
Белоктар клеткада катализаторлық сондай – ақ қозғалыс қызметін ... ... ... ... – ақ ... ... қозғалысы,
кірпікшелер, талшықтылар осы белоктар арқылы жүзеге ... ... ... ... ... қызметін атқарады. Мысалы, қан белогы
гемоглабин оттегіні дененің бүкіл ұлпалары мен ... ... ... – ақ ... ... те атқарады.Белоктардың екі тобын
ажыратады: протейндер немесе жабайы ... және ... ... ... ... деген термин гректің «протос», «алғашқы» деген
ұғымды білдіретін сөзден шыққан. Протейндер аминқышқылдарынан тұрады, бұған
жататындар альбуминдер мен ... ... ... ... ... протейндер құрайды.
Липидтер өсімдіктер жануарлар клеткасында кездеседі. Липидтер суда
ерімейді., ал бензинде, ацетонда, эфирде ... ... ... ... ... ... клеткада құрылыс материалы болып ... ... ... ... ... және ... ... Май
ыдырағанда энергия босап шығады.
Клетканың тұрақсыз қосылыстары
Цитоплазмада ... ... зат ... ... ... ... бірде жойылып отыратын заттар кездеседі, оны клетканың тұрақсыз
қосылыстары ... ... ... ... және ... ... әр ... болып келеді.
Клетка қосындыларының жіктелуі:
10
ҚОСЫЛЫСТАР
қоректік ... ... ... ... ... көп болады. Гликоген қара бауырда
бұлшықетте жиналады. Белоктар амфибияның сарыуызында жиналады. Май, ... ... ... қара – қоңыр теріде жиналады. Липофусцин сары
– қоңыр пигмент жүйке және ... ... ... ... ... ... ... тіршілігінде үлкен маңызы бар.
Клетка қабықшасы
Плазмалық ... ... ... клетка қабығы арқылы ажыратылып тұрады. Кез –
келген организмнің клеткасы біртұтас тірі жүйе ... ... Ол ... байланысқан үш бөліктен : клетка қабықшасы, цитоплазма және ядродан
тұрады.Клетка қабықшасы күрделі құрылысты болады. Клетка қабықшасы ... және оның ... ... ... ... ... Өсімдіктер мен жануарлар клеткасының қабықшасында ... ... ... бактериялардың, көк-жасыл балдырлар ... ... ... ... ... ... бар немесе
клетка қабырғасы ... ... ... олар ... ... ... ... өсімдіктер клеткасының
қабырғасынан айырмашылығы- ол өте жұқа, созылғыш болады, ... ... ... ... ... үстінгі қабаты гликокаликс деп
аталады. Гликокаликс ең алдымен жануарлар клеткасы сыртқы орта мен және
төңірегіндегі барлық ... ... ... қызметін атқарады.
11
4-сурет. Үлгі; клетка мембранасының құрылысы:
1-липид; 2-билипидті қабатты гидрофобты зонасы; ... ... ... ... ... ... ... өте жұқа (1мкм шамасында)
болғандықтан, өсімдік клеткасының қабырғасы сияқты гликокаликсте ... ... ... ... түзіледі. Вирустардың әрбір бөлшегі ДНК-ның немесе
РНК-ның шағын мөлшерінен, яғни белокты қабықшамен қоршалған ... ... Бұл ... ... рөлін атқарады. Вирустарды
клеткасыз организмдер деп ... ... жылы ... мен ... ... ... ... қабаттан
тұрады деген болатын.
1959 жылы Робертсон сол кездегі ... ... ... ... ... жөніндегі гипотезасын ұсынды. Бұл
гипотеза бойынша барлық ... ... 7,5 нм ... ... ... үш қабатты болып байқалады; орталық
липидтік биқабат белоктың екі қабатының арасында орналасады. ... ... ... ... ... жару әдісі мембранада липидтік
биқабат батып тұратын, кейде оны тесіп ... ... ... ... ... ... белсенділігі неғұрлым
жоғары болса, соғұрлым онда белоктық ... көп ... жылы ... мен ... мембрананың сұйықтық – мозайкалық
моделін ұсынған. Бұл модель бойынша ... ... ... ... ... ... Бұл моделде липидтік биқабат элементарлық
мембрана ретінде қарастырылады, бірақта мұнда ол қозғалмалы құрылым болып
алынған; ... ... ... еркін қалқып жүреді, ал кейде
цитоплазмадағы микроэлементтер оларды қозғалтпай бір ... ... ... өз ... өзгертіп, жылжып қозғалып тұруы да мүмкін. Элементарлық
мембрана ... ... ... тән ... биологиялық
құрылым.
Плазмалық мембрананың қалыңдығы 10 нм шамасында, оның құрылысы мен
атқаратын қызметін электронды микроскоп арқылы ғана ... ... ... ... ... жылжымалы болғандықтан, плазмалық мембрананы
қозғалтады.
Плазмалық мембрана көптеген маңызды қызмет атқарады:
1. қорғаныштық
2. өткізгіштік
3. тасымалдаушы
Клетка мен ... орта ... ... зат ... Сыртқы ортадан
клеткаға су, жекелеген ион түрінде әр түрлі тұздар, бейорганикалық және
органикалық молекулалар келіп тұрады. Олар ... ... ... ... ... арқылы өтеді. Сыртқы ортаға клетка
12
ішінде түзілген өнімдер шығарылады. Плазмалық мембрана арқылы клеткадан
алмасу өнімдері, сондай-ақ клеткадан ... ... ... ... ... ... түрлі бездер клеткасынан өндірілетін гормондар
және ұсақ ... ... ... сыртқы ортаға шығарылады. Мысалы, көп
клеткалы ... әр ... ... ... клеткалары (эпителий,
бұлшықет ұлпалары т.б.) ... ... ... ... ... клетка ішіне өтуі және сыртқа шығауының төрт механизмі
бар:
1. Диффузия
2. Осмос
3. Белсенді тасымалдау
4. Экзо және эндоцитоз
Диффузия дегеніміз – ... аз ... ... ... ... ... әр ... заттар еніп отырады. Клеткалық мембрананың
су мен иондарды өткізетін арнаулы тесіктер болады. Үлкен молекулалар ... де, кіші ... ... ... Ең ... ... су және ... ерітінділер. Түрлі иондардың өту жылдамдығы түрліше. Катиондар
аниондарға ... тез ... ... ... қамтамасыз ететін
белоктан тұратын ионофоролар деп аталатын ... ... ... Концентрацияның градиентіне қарсы тасымалдау үшін энергия қажет
(АТФ) калий, ... ... ... реттеп тұратын калий, натрий
«насосы» плазмалеммада орналасады. Плазмалық мембранада клеткадан натрийді
айдап шығатын натрий насосы орналасады. Сол ... ... ... клеткаға
калий иондарын жеткізетін калий насосы болады. Осы екі насосты біріктіріп
натрий – калий насосы дейді. Насос АТФ ... іске ... ... ... болуы белоктың синтезіне, гликолизге,
фотосинтезге және кейбір басқа маңызды тіршілік процесіне қажет. Сіңген
калийдің әрбір екі ... ... ... ... үш ионы ... Клеткадан шыққан натрий өз бетімен қайтадан клеткаға сіңеді.
Фагацитоз (гр. «фагео» -жебір) деген мағынаны ... ... ... сырттан ұстап алу процесін И.И.Мечников фагацитоз деп
атаған. Органикалық заттардың, мысалы ... ... ... ... ... ... клеткаға фагацитоз жолымен
өтеді. Фагацитозға плазмалық мембрана тікелей қатысады. Клетканың қандай да
болсын бір тығыз зат ... ... ... ... ... да ... ... алады, сөйтіп бөлшек ішіне сіңеді. Асқорыту
вакуолі түзіліп, клеткаға түскен органикалық заттар ... ... ... ... инфузория фагацитоз жолымен қоректенеді, ал
омыртқалы жануарлар мен адамда лейкоцит ... ... ... кездейсоқ енген әр
13
ұсақ қатты бөлшектерді сіңіріп алады. Сөйтіп ... ауру ... мен ... ... ... ... Льюис клетканың сұйықтық тамшыларыны сіңіре алатынын
байқаған, бұл құбылысты ол пиноцитоз(гр.ріnеіm- ішу) деп атаған. Пиноцитоз
процесі ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктерден, төменгі саңырауқұлақтардан, қарапайымдардан, тіпті
бактериялардан да байқауға болады. Фагацитоз бен пиноцитоздың механизмі бір
болғандықтан эндоцитоз деп атаған. ... ... ... ... бірклеткалы организмдер.
5-сурет. Эндоцитоз
а- макропиноцитоз; б- микропиноцитоз; ... ... 2- ... ... ... ... байланысқан кавеола; 4- микропиноцитозды
көпірші.
Плазмалық мембрана заттарды клеткадан шығаруға эндоцитозға ... ... ... рол атқарады. Мысалы, әр түрлі белок
молекулалар, ферменттер, мукополисахаридтер, май ... ... ... ... ... көп ... шыққан ферменттер
клетканың жоғарғы бетінде гликокаликс қабаттында жиналады. Ферменттер
биополимерлерді және органикалық қосылыстарды ... тыс ... ... атқарады.
Клеткааралық байланыстар
Плазмалемманың маңызды қызметінің бірі клеткаларды бір-бірімен
байланыстыру. Клеткааралық байланыстың жеті түрі бар: жай ... ... және ... ... ... ... ... байланыс, синапстық байланыс, плазмодесмалық байланыс.
14
Плазмадесмалық байланыс бұл өсімдіктерде кездесетін байланыс 1881 жылы
И.Н. Горожанкин ашқан ... ... ... нерв ... тән. ... ... қабат құрайтын клеткалар құрылымдарсыз өзара
байланысады, екуінің арасында 15-20 нм клеткааралық кеңістік ... ... ... ұлпаларда көп кездеседі. Бұл байланыста ... ... ... екінші клетканың мембранасының ойысына
сәйкес келетін өсінді ... ... екі ... ... ... ... ... 2-3 нм қабат құрайды.
Десмосомалық байланыс ... 0,5 мкм ... ... ... ... бір ... ... клеткаға химиялық заттарды
жеткізуге қатысатын құрылым.Синапстық байланыс бұл нерв ... Бұл ... екі ... арасында немесе нейрон мен рецептор
арасында кездеседі. Бұл байланысты 1897 жылы ... ... ... ... ... әлі ... ... біткен жоқ.
Әйтседе кейбір мәліметтер бойынша бұларды, байланыстыратын плазмалеммадағы
липопротеидтер мен гликокаликс арасындағы өзара ... ... ... ... ... 1- жай ... ... 3-десмосома; 4-
тығыз байланыс; 5-саңылаулы байланыс (нексус).
Эндоплазмалық ... ... 1945 жылы ... ... ... ... болатын. Эндоплазмалық тордың мембранасы жұқа (5-6 ... ... ... іші ... ұсақ ... мен қуыстардан тұрады да,
ядроны қоршап қабықшасын қалыптастырады.Өсімдіктер мен ... ... Осы ... ... ... ... ... тор деп аталады.
15
Эндоплазмалық тор атқаратын қызметіне қарай екі түрге ... ... ... ... ... ... ... жабыса біткен
рибосомалар болады және олар белок синтездеуге қатысады.
Агранулярлы эндоплазмалық тордың мембранасының бетінде рибосомалар ... сол ... ... ... ... ... цитоплазмада
шашыраңқы орналасқан. Агранулярлы эндоплазмалық тор көмірсулар мен майларды
синтездеуге қатысады. Бұл синтез өнімдерінің ... ... мен ... да, одан ... әртүрлі органоидтарына жеткізіліп, сонда
жұмсалады немесе цитоплазмада клетка қосындылары ретінде жиналады. Гольджи
аппараты эндоплазмалық ... ... ... болады. Эндоплазмалық торда
синтезделген заттар оның каналдары мен ... ... ... ... заттар көпіршік түрінде сыртқа шығарылады.Сол заттар
тасымалдануы клеткалардың өзара қарым-қатынаста болуын ... ... тор ... ... ... ... басқа бөліктеріне апарады.Эндоплазмалық тор сыртқы ... ... ... қамтамасыз ететін ... ... деп те ... болады.
Эндоплазмалық тор секрет бөлуші клеткаларда (бауыр клеткаларында, ұйқы
безінің клеткаларында) жақсы жетілген.
Сонымен қатар эндоплазмалық тор ... ... ... ... май ... ... ... детоксикация
(усыздандыру) қаңқа бұлшық еттерінің жиырылуына қатысады.
Гольджи аппараты
Гольджи аппарын 1898 жылы ... ... ... ... ... Автордың құрметіне Гольджи аппараты деп аталған. Барлық эукариодты
клеткаларды кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... тор тәрізді және диктиосомалық.
Торлық құрылымы ядроның маңында клетка ... ... ... ... ... ... түрліше орналасады.
Диктиосомалардың проксималды және дистальді бөлімдерін ... ... ... ... және олардың шеттерінде
орналасқан ұсақ ... ... ... май көпіршіктерін де
алғашқы секрет қалыптасады да, содан соң ірі вакуольға түседі. Осы секреті
бар ... ... ... қарай ығысып оның мембранасы
плазмалеммамен қосылып, секретті сыртқа шығарады.
Гольджи ... ... ... ... ... ... бөлу,
липидтерді түзу, жинау, сіңіру, белоктарды секрециялау. ... ... ... ... Гольджи аппараты эндоплазмалық
тордың мембранасымен байланысты. ... осы ... ... ...... ... ... үлгісі: П- проксималь бөлігі; Д- дисталь
бөлігі; В-вакуольдар; Ц- ... ... ... А- ... ... ...... мембранамен қапталған 0,2 -0,4 мкм шар
тәрізді құрылым. Бұл ілімді 1955 жылы швед биохимигі Де Дюв ... ... бір ... ... кездеседі және асқорыту қызметіне
қатысады. Лизосомаға тән ... – онда ... ... ...... ... катализаторлар, бұған: нуклеазалар,
фосфотазалар, протеиназалар жатады (8- сурет).
Лизосомалардың төрт түрі ... ... ... ... және қалдық денешіктер. Алғашқы лизосомалар –
сырты мембранамен ... іші ... ... толы ұсақ ... ... ... вакуольдерімен қосылып екінші
лизосомаларды құрайды. ... ... ... ... ... ... ... түскен заттар гидролазалар мен мономерге дейін
ыдырайды. Ыдыратылған заттар клеткадағы зат алмасу ... ... ... заттардың қорытылуы клеткаларда аяғына дейін
жүрмей, қуыстарда ... ... ... бұл ... ... дейді.
Лизосома ескірген органоидтарды, клеткаға енген бөгде заттарды
ерітіп жойып жібереді, бір сөзбен айтқанда ... ... деп ...... ... ... болуын және қызметін көрсететін үлгі:
1-түйіршікті ретикулум; 2- ... ... ... түйіршіктері;
4- протолизосома; 5-фоголизосома; 6- аутолизосом
Рибосомалар
Электронды микроскоп арқылы ғана көрінетін тығыз бөлшектер,
диаметрі
20-25 нм. ... ... ... бетіне бекіген. Рибасомалар
үлкен және кіші ... ... Бұл ... РНК мен ... ... ... ... бекімеген көпетеген бос
рибосомалар болады. Көптеген клеткаларда мРНК- ның ... ... ... ... деп ... кішкене топтар
құрайды. Рибосомалар үнемі қозғалыста болады. ... ... ... ... мен ... клеткасында кездеседі.(mitos-
жіп, choondras -түйіршік) Митохондрия клеткаларда түйіршікті немесе жіп
тәрізді түзілісі; ... ... олар ұсақ ... таяқшалар
түрінде жекеленіп орналасады. Бұл органоидтың осындай ... ... деп ... Ішкі және ... ... ... ... ғынан, клетканың ауыспалы физиологиялық жағдайы болатын-
дығынан, митохондридің пішіні өзгеріп отырады. Егер ... ... ... ... онда ... ісініп, үлкейеді. Ал керісінше қысым мол
ерітінділерде, олар ... ... ... мен ... ... ... сыртқы
және ішкі жағдайға сезімталдығын көрсетеді.
Клод митохондрияларды «жылу станциясы» деп атаған. Көк – ... мен ... ... ... ... химиялық
заттардың ыдырауының нәтижесінде энергия бөлінеді. Бұл энер-
18
гия клетканың тіршілігіне өмір сүруіне өте қажет. Бұл энергия ... ... ... синтездеуші органелла сол АТФ–тың ... ... ... ... ... ... ... мембранасы екі қабаттан тұрады- ішкі және сыртқы
(9-сурет). Ішкі мембрана қалыңдығы 7 нм. Ішкі ... ... ... кристалдан тұрады. Митохондриядағы кристалардың орналасуы әр түрлі
кейде тармақталып, кейде көлденең орналасады. Ішкі ... ... ... жатады. Ішкі мембранада тыныс тізбегі және онымен
байланыста фосфорлау ... ... Ішкі және ... мембрана арасында
кеңістік болады. Митохондрияның сыртқы мембранасы заттардың ішіне енуін
және сыртқа шығуын ... ... ... ... ... циклі және май қышқылдарының цикліне қатысатын ферменттер болады.
Митохондрияның сыртқы мембранасы эндоплазмалық тордың мембранасына ... ... ... ... ... ... ол – пигментцитохром В5 .
Митохондрия клеткада маңызды қызмет атқарады: Клетка ішіндегі сұйық
затты сіңіру және бөліп шығаруда, катиондарды жинау. Митохондрияда
иондардың ... оның ішкі ... ... ... ... тасымалдау жүйесіне қатысатын ферменттер мембранада
тәртіпсіз жатпай, белгілі тәртіппен мембрана ішінде көлденең орналасқан.
Митохондрияның құрамына липидтер 30, белоктар 70, нуклейн қышқылдары ... ... ... ... ... ... хондриоконт,
хондриом деп те атайды. Қартайған клеткаға қарағанда жас клеткаларда
митохондрия көп болады.
9- сурет. Үлгі; Митохондрийдің ультрамикроскопиялық құрылысы:
1- ... ... ... 2- митохондрийдің ішкі мембранасы; 3-
криста.
Пластидтер
Пластидтер жануарлар ... ... тек ... ... екі ... ... Атқаратын қызметіне және
түсіне қарай ... үш ... ... ... түссіз
лейкопластар, сары және қызыл хромопластар. Пластидтер саңырауқұлақтар
19
клеткасында кездеспейді. ... ... ... пластидтер жиынтығын
пластидома деп атайды. Пластидтерге углеводтың, ... ...... ... ... хлорофил және ксантофилл
пигменттері бар (10 сурет). Хлоропласт белокты – ... ... ... ... және ішкі ... ... ... негізгі заты
табақша пішінді, ламеллярлы құрылымды, ... ... ... ... боялған түйіршік тәрізді грандарды көруге болады. Олардың
өздері ... ... ... ... ... тұрады.
Тилакоидтарды кейде ламеллалар деп те атайды.
10-сурет. ... ... ... ... 1-
сыртқы мембрана; 2 – ішкі мембрана; 3- матрикс; 4-строма ламелласы; 5-
грана; 6 – ... 7- ... ... 8 – ... ... бір – ... ... строманың ламелласы
орналасады. Яғни, строманың ламеллалары пішіні жалпайған қапшықтар тәрізді
болып келеді де, олар хлоропластардың ішкі мембранасымен ... ... және олар бір – ... ... ... ... осы ... мұнда фотосинтез процессі жүреді. Фотосинтез реакциясын
былайша көрсетуге болады:
6СO + 6HO + CHO + ... ... ... – ақ, пластос – мүсін.) Пішіні дөңгелек,
та-
20
яқша жұмыртқа тектес пигменттері болмайды. Бұл паластидтердің ең майдасы
болып есептеледі. ... ... ... ... ... айырмашылығы, бұлардың ішкі мембраналық жүйесі нашар
дамыған. Лейкопластар – ... ... олар ... өсімдіктертің
түссіз бөлімінде кездеседі. ... ... жиі ... ... ... ... ... Әртүрлі жапырақ
-тардың, жемістердің, гүлдердің және ... ... ... қызғылт, қою
қызыл түске боялуы, олардың клеткаларындағы хромопласт, каротин, ксантофилл
пигменттерінің ... ... ... ... ... 50- ден асады. Хромопалстардағы зат алмасу процесінің мәні әлі
толық анықталған жоқ. Пигменттердің әр түсті болуының ... ... ... ... мен жемістерге назары ауып, ... ... ... мүмкіндік береді. Төменгі сатыдағы кездесетін
өсімдіктерде кездесетін пластидтерді хромотофоралар деп атайды. Өсімдіктегі
барлық пластидтер ... ... ... орталығы
Флеминг 1875 жылы жарық микроскоптың көмегімен ... ... ... процесін, зерттеу барысында клетка орталығын ашты.
Клетка орталығын электронды микроскоппен зерттегенде екі тығыз ... ... және ... ... ... ... мкм, ... 0,3-0,6 мкм цилиндр тәрізді денешік. Бір- ... ... ... 9 ... тұрады.
Центриоллилер бос жатпайды, олар өзара протоплазмадан тығыздалып пайда
болған қосқыштар арқылы байланысады. Бұл қосқыштар ... ... ... және ... ... ашық ... орналасады. Бұл ашық түсті бөліктері центросфера деп
аталады.Клетка орталығы ... ... ... ... ... ... және олар ... байланыста болады. Клетка орталығы
клетканың бөлінуіне қатысады.
Интерфазалық ядро
Ядроны алғаш рет 1833 жылы ... ... Ядро ... ... ... Ядро ... барлық жұмыстарды басқарады,
органнеллаларға үзбей тапсырма инструкция беріп отырады. Бұл инструкцияның
барлығы генде ... ал ... ... ол ... ... ... ... кейде көп ядролы клеткалар да кездеседі. Пішіні әр ... ... ... ... ... ... Ядроның пішіні
көбінесе клетканың пішініне сәйкес келеді және физиологиялық күйіне, сыртқы
ортаның әсеріне, клетканың ... ... ... отырады. Клетканың
ядросы: ядро қабықшасынан, ядро
шырынынан (кариоплазма), ядрошықтан, ... ... ... Ядроның құрылысы: 1- ядро қабықшасы; 2- поралар;
3- гетерохроматин; 4- эухроматин; 5- ядрошық; 6- РНП; 7- кариоплазма;
8- перинуклеар кеңістігі
Электронды микроскоппен қарағанда ядро ... ... ... және екі ... және ... ... тұрады. Электронды
микроскоппен қарағанда осы екі мембрананың ... ... ... толы
кеңістіктің бар екені байқалады. Ол кеңістік перинуклеар немесе мембраналық
кеңістік деп аталады. ... ... ... жатқан қабықшада көптеген
тесіктер болады. Осы ... ... ядро мен ... ... екі жақты алмасуы жүреді. Ядроның барлық қуысын ... ... ... ... дейді. Кариоплазманың құрамында ... ... ... ... ... пішіні дөңгелек тығыз
келген денешік. Хроматин – жіңішке жіпшелер ... ... ... ақ ... бар. ... екі түрі бар: ... және ... тығыз бөліктерін гетерохроматин дейміз. Эухроматин
–шашыраңқы хромосоманың босаңқы бөлімдері.
Ядроның химиялық ... ... ... ... ... ... қосылысынан пайда болатын нуклеопротеидтер кездеседі.Ядроның
белоктік бөлігі гистондар мен ... ... ... қышқыл
белоктарда кездседі. Протоаминдер – негізгі аминқышқылы органин өте ... ... бар жай ... көптеген маңызды қызмет атқарады.
Клетканың негізгі тіршілік функцияла-
22
ры ядросыз жүзеге аспайды. ... ... ... ... ... оны ... алмайтындықтан, аз уақыттан соң өледі. ... ... ... өте аз ... ... ... ... ядросы болмайды.Вирустарда ядро болмайды. Көк-
жасыл балдырларда, бактерияларда және ... ... ... ядро ... оның ... ядроның ішкі заттары кездеседі.
Хромосомалар
Хромосомаларды алғаш рет Фллеминг (1882) пен ... ... ... ... chroma – бояу, somo- дене ) клетка ядросының
құрамында болатын арнайы ... ... ... 1883 жылы ... ғалымы
В. Вальдейер «хромосома» деген атты ... ... ... ... ... ... ғана ... хромосома екі хроматиннен тұрады.Центромера хромосоманы екі
иыққа бөледі. Иық дегеніміз центромераның екі жағындағы ... ... ... ... деп ... ... микроскопы
арқылы хромосоманың құрылысын зерттегенде оның ... ... ... ... және ... боялатын, ашық түсті эухроматинді
бөлімдерін анықтауға болады.
Центромераның хромосомаларда орналасуына байланысты олардың төрт типін
көруге болады. Олар:
1. Метацентрлі.
2. ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді: аутосомалар және
жынысты хромосомалар. ... ... ... және ... ... болады. Дене клеткаларында әр хромосом жұп
түрінде (2п) болады.Ал жыныс клеткаларында ... тақ ... ... ... ... ... ... миофибрилдерн және
нейрофибрильдер жатады. Тонофибрильдер – сүтқоректі жануарлардың көп
қабатты эпителийінде тіректік ... ... ... ... ... да, оған ... және ... қасиеттер береді.Миофибрильдер –
бұл бұлшық ет талшығы. Ұзына бойына біркелкі орналасқан ... ... ... ... ... ұлпасында олардың құрылысы күрделі –
изотопты және анизотропты дискіден ... ... ... екі түр ... Сондықтан олардың біреуі ашық түсті, екіншісі күңгірт түсті
көрінеді.Нейрофибрильдер – нерв клеткасының тармақтарында ... ... ... ... органоидтары
Клетканың қозғалыс органоидтарына талшықтар, кірпікшелер, сұйық орта-
23
орта қозғалуға бейімделген жіпшелер тәрізді өсінділер жатады.
Кірпікшелер мен талшықтар ... ... ... ... ... ... арқылы қозғалады, ал көп ... ... ... ... қозғалады.
Инфузория – туфелькалар кірпікшелердің көмегімен су ішінде жылдам
қозғалады. Жоғары ... ... мен ... ... алу ... ... ... клеткаларында көптеген кірпікшелер болады. Осы
кірпікшелер, мысалы шаң-тозаңдарды ... ішкі ... ... ... ... мен жоғары сатыдағы жануарлар клеткалары
жалған аяқтарының жәрдемімен ... ... ... ... ... ... клеткалары жатады.
Өсімдіктер қозғалмайды, яғни кеңістікте орын ... ... ... ... және ... ... ... тірі организмдер тек көбею арқасында ғана сақталып қалады. Бір
клеткалы және көп ... ... ... ... арқылы
көбейеді. Барлық тірі организмдердің көбею формалары жынысты және жыныссыз
жолмен жүреді де клетканың бөлінуіне ... ... ... жіп) ... ... ... ... интерфазадан басталады. Интерфаза кезеңінде ДНК молекуласы екі
еселенеді.Клеткаларда ДНК синтезінен кейін митоз басталады.
Митоздың төрт ... бар: ... ... ... ... ... кезінде ядрода жіңішке жіптер – хромосомалар пайда болады.
Профазада бұл жіашелер ширатылады және ... ... ... ... ... ... ... бөлінген тығыз денешік.
Бірінші реттік кермені немесе центромерді (грекше «мерос» ... ... ... ... ... ... ДНК – ның хроматидтер
немесе хромосомалар деп аталатын екі ... ... ... кезінде
әрбір клеткада екі центриольден болады, клетканың ... ... және ... ... ... ... түзіледі.
Профазаның соңғы кезеңінде ядро қабықшасы еріп, хромосомалар цитоплазмада
бос орналасады, ядрошықтар жойылады.
Профазадан кейін келесі фаза ... ... ... ... ... метафаза пластинкаларын түзеді және бұл
кезде әр бір хромосома екі ... ... ... ... ... жүйкенің жіпшелеріне бекініп алғаннан кейін, әр бір
хромосоманың хроматидтері ... ... ... ажырай бастайды: бір
хроматид бір полюске кетсе, екіншісі қарама – қарсы полюске ... ... ... ... ... ... басталады. Яғни, хроматидтер клетка
полюстеріне ажырай бастайды. Хромосомалардың ... ... ... ... ... ... центриольдер жіпшелер
арқылы жүзеге асырылады. Анафаза кезінде хромотиндер клетканың қарама-қарсы
полюстеріне тартылуы аяқталады. Митоздың бұл сатысында тұқым ... ... жаңа ... ... ... тең ... ... бөлінудің өте қысқа кезеңі болып табылады.
Келесі соңғы фаза ол - телофаза. Бұл фазада ... ... ... ... ... пішінін жоғалтып ширатыла бастайды да
ұзын жіпшелерге айналады. Ең соңында телофазадағы цитоплазма клеткада
жіңішкеріп ... ... ... де екі жас ... бір – ... ... Бұл ... аналық клеткаға ұқсас болады.
12-сурет. Клетканың митоз жолымен бөліну үлгісі: 1- интерфаза; 2- профаза;
3-метафаза; 4- анафаза; 5- ... ... ... бастапқы қалпына
келуі.
Митоздың биологиялық мәні
Митоз процесінде пайда болған жас клеткаларда хромосомалар ... Осы ... ... саны аналық клеткалар
хромосомаларының санына тең. ... ... мәні сол – екі ... ... хромосомалардың тепе- тең бөліп беруінде. Яғни, митоз
әр бір жаңа клеткадағы ядроға тұқым қуалау информациясының түгелдей ауысуын
қамтамасыз етеді. Егер ... бір ... ... зиян келсе, жас
клеткадағы хромосомалар саны аз немесе көп ... ... ... болуы
мүмкін.
Митоздың паталогиясы
Көптеген аурулардың пайда болуы паталогиялық митоздарымен байла-
25
нысты. Яғни, паталогиялық митозда мутацияның пайда ... ... бір ... хромосомалық аберация (қатерлі ісік аурулары) сәуле ауруларында
және ... ... жиі ... Хромосомалардың зақымдануына
байланысты болатын митоз ... ... ... клетка
репродукциясының ертелеу кезеңінің бұзылу кезінде пайда болады. ... ... ... ДНҚ ... бұзылу кезінде жүреді. Митоздың
құрылысының толық бұзылуы митокинезде және анафазада барлық ... ... ... соғады. Бұл жағдайда метафазада экваторлық
пластинка түзілмейді және хромосомалар цитоплазмада тәртіпсіз таралады.
Амитоз
Клеткалардың тікелей ... ... ... 1841 жылы ... байқаған.
Амитоз митозға қарағанда сирек кездеседі. Амитозда ... және ... ... ... ... ... екіге бөлініп
бір ядролы кейде екі немесе көп ... ... ... ... Клетканың
цитопалзмасы, ядросы да бөлінеді. Барлық эукариотты клеткалар ... ... ... ... қарапайымдылар) Амитоз азғындаған,
өлуге тиіс немесе дамудың соңғы кезеңіндегі клеткаларда байқалады. Мысалы,
аналық жыныс бездерінің фоликулалық т.б. клеткаларында ... ... ... Фармер мен Мур (1905) ұсынған. Мейоз (грекше
meiosis - азайу) деген мағынаны білдіреді. Мейоздың ... бұл ... ... ... ... және эукариотты клеткаларға тән.
Ұрықтану ... ... ... ядролары қосылады, пайда болған
зиготаның ДНК мен ... саны екі есе ... Әр бір ... ... ... ... екі ... кемуі жыныс
клеткаларының, пісіп жетілу процесінде өтеді. Пісіп жетілу
аймағындағы бөлінудің екеуі де мейоздың екі бөлінуі болып есептеледі. Мейоз
митоз ... ... ... ... ... метафаза, анафаза,
телофаза. Профаза мейозда баяу ... ... көп ... со -
зылады.Бірінші мейоздық бөлінудің профазасы бес кезеңнен ... ... ... ... ... ...... кезеңі, зигонема – жіптердің бірігуші кезеңі,пахинема – жуан жіптер
кезеңі, диплонема – қос жіптер кезеңі, диакинез – оқшауланған қос ... мен ... мен ... кең ... ... тұрақты
компоненті. Өсімдіктер мен жануарлардың барлық клеткаларында байқалған.
Микротүтікшелер нерв, бұлшық ет, эпителий, секрет бөлуші ... ... ... цитоқаңқалық құрылымы болып есептеледі,
26
клетканың ішкі тірегін құрайды. Микротүтікшелердің ... ... ... 13 –талшықтан сыртқы диаметрі 24 нм, қуысының ені 15 нм,
қабырғасының қалыңдығы 5 нм ... ... ... ... ... ... ... қозғалысқа, цитоплазманың
қозғалысына, фагацитоз, ... т.т. ... Мик- ... дермен базальдық денешіктер сияқты арнаулы ... да ... ... ... алып ... ... актин мен миозин және тубулиндерден тұрады. Актин мен миозин
бұлшық ет клеткаларында қимыл жүйесіне жауапты белоктар.
Микрофиламенттер ... 4-5 нм ... ... ет ... белок актинге ұқсас суббірліктерден тұрады. Актин мен ... ... ... ... бұлшық ет жиырылады, ал бұған
қажет энергияны АТФ ... ... ... плазмалық
мембрананың астындағы цитопалазманың кортикалық қабытында ... ішек ... ... ... ... ... Микрофиламенттердің құрамында актин, миозин,
тропомиозин, белоктары бола- ды. Микротүтікшелер мен ... ... ... ... Кіріспе
2. Клетканың морфологиялық құрылысы.
3. Цитоплазма
4. Клетканың химиялық құрамы.
5. Клетканың тұрақсыз қосылыстары
6. Клетка қабықшасы. Плазмалық мембрана
7. Клеткааралық байланыстар
8. ... ... ... Митохондриялар
12. Пластидтер
13.Клетка орталығы
14.Интерфазалық ядро
15.Хромосомалар
16. Арнаулы органоидтар
17. Клетканың қозғалыс органоидтары
18. Митоз
19. Митоздың биологиялық мәні
20. Митоз ... ... ... ... мен ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Цитология лекция тест және бақылау сұрақтары глоссарий оқу құралы46 бет
In vitro жағдайында стевиядан оқшауланып алынған жапырақ экспланттарының каллусогенез және морфогенез ерекшеліктері35 бет
Spirulina platensis клеткасының тіршілік ету қабілетіне сақтау ұзақтылығының әсері35 бет
Астық тұқымдасының соматикалық ұлпасының дақылында морфогенез және регенерация мәселелері38 бет
Бір клеткалылар патшалық тармағы4 бет
Биологиялық ырғақтар4 бет
Вирусқа қарсы иммунитет7 бет
Жеміс. оларға сипаттама6 бет
Клеткалық селекция36 бет
Күріш сорттарының тозаңқаптарынан гаплоидты өсімдіктер алу35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь