Қазақ-орыс қарым-қатнастары

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I.ТАРАУ. ҚАЗАҚ.ОРЫС ҚАРЫМ.ҚАТНАСТАРЫНЫҢ
АЛҒЫ ШАРТТАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
1.1. Қазақ.орыс қарым.қатнасы ... ... ... ... ... .. ... ... ... ..11
1.2. Екi ел арасындағы саяси және дипломатиялық
байланыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14

II.ТАРАУ. ХУIIІ ғ. екiншi жартысындағы
РЕСЕЙ МЕН ҚАЗАҚСТАН ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
2.1. Қазақстан жерiндегi ХУІII ғ. 30.60 жж.саяси ахуал
Кiшi Жүз қазақтарының Ресейге қосылуы ... ... ... ... ... ... ..22
2.2 Қазақ.орыс қатнастарының нығая түсуiнiң
алғы шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30

III. Орыстардың Ұлы Жүз территориясына келiп қоңыстануы және олардың аймақтағы ұстаған саясаты ... ... ... ... ... ... ..39
3.1 Аймақтағы саяси жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39
3.2 Әкiмшiлiк .территориялық басқарудағы
өзгерiстер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI ... ... ... ... ... ...55
Қазақстан мен Ресей арасындағы қарым-қатнастардың қалыптасуы мен дамуы, екi ел тарихында да ерекше орын алады. Өйткенi ол екi қоғамның да- экономикалық, саяси-әлеуметтiк және мәдени өмiрiнде iз қалдырған тарихи оқиға.
Екi ел арасындағы байланыс сауда қарым-қатанстарымен басталып, Қазақстанның Ресейге қосылуымен аяқталды. Мұның өзi, сонымен қатар, патша үкiметiнiң еркiнен тыс, қазақ жұртшылығының орыс халқымен жақындасуын тездеттi. Бұл екi халықтың езiлген таптарының патша үкiметi мен бай-шоңжарларға қарсы тiзе қосып күресуiне бiрден-бiр қолайлы жағдай туғызады.
Қазақ-орыс қарым-қатнастары проблемасы секiлдi ауқымды мәселенi сөз еткенде қазақ халқының сол кездегi сыртқы, iшкi саяси жағдайын анықтаудың айтарлықтай маңызы бар. Осыған орай бұл жұмыста қазақ хандығының сыртқы саяси өмiрiне көбiрек көңiл бөлiндi. Жоңғар хандығының қазақ жерiн жаулап алу мақсатымен жүргiзген шапқыншылық саясаты, қазақ халқының өз бостандығы үшiн күресi осы тұрғыда қазақ хандарының орыс үкiметiмен бiрлiгi, Ресейдiң Сiбiр хандығын жаулап алуы оған Қазақстанның қатысы т.б. мәселелер осы еңбекте азды-көптi өз сипаттамаларын тапты.
Осы тарихи оқиғалардың себебi мен нәтижелерiн зерттеу, яғни қазақ хандығының сол саяси жағдайлар мен iшкi себептердiң нәтижесiне байланысты Ресей қарамағына өтуiн зерттеу жұмыстың басты мақсаты.
Еңбекте негiзiнен сол кездегi тарихи оқиғалар баяндалған. Оған тарихи деректерге байланытрыла отырып баға беруге ұмтылыс жасалынған.
Патша үкiметiнiң реакциялық саясатына қарамастан, Қазақстанның Ресейге қосылуының прогрессивтiкте маңызы болды, ол
қазақ және орыс халықтарының арасындағы достықты нығайтуда белдi бiр кезең болып табылады.
1. Асфендияров С.Д. История Казахстана. 1973.
2. Аполлова Н. Присоединение Казахстана в 30-х годах ХУIII века. 1948.
3. Апполова Н. Экономические и политические связи Казахстана с Россией ХУIII в. начале ХIХ в. М., 1960.
4. Бекмаханов Е.Б. Присоединение Казахстана к России. Казахстан, 1964.
5. Басин В.Я. Россия и казахские ханства в ХУI-ХУIII вв. Алма-Ата, 1971.
6. Вяткин В. Очерки по истории стран востока. М., Наука, 1990.
7. Казахско-русские отношения в ХУI-ХУII веках ( сборник документов). А.,1961.
8. Қазақ Совет энциклопедиясы. Алматы, 1980.
9. Касымбаев Ж.К. Под надежную защиту России. Алма-Ата, 1986.
10. Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы, 1992.
11. Кляшторный В., Султанов И. Летописи трех тысячилетий. Алматы,1992.
12. Қазақстан тарихы журналы. № 1994, 4,61б.
13. Зиманов С. Политический строй в конце ХУII в первой половине ХIХ века. Алмааты, 1960.
14. Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи ХУII-ХУIII вв. Алматы, 1991.
15. Моисеев В.А., Сулейменов Р.Б. Из истории Казахстана ХУIII в. Алматы, 1988.
16. Нығмет Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. Алматы, 1994.
17. Шойынбаев Т.Ж. Прогрессивное значение при соединении Казахстана к России. Алматы, 1973.
18. Шунков В.И. Вопросы аграрной истории России. М., 1974.
19. Шахматов В.Ф. Казахская пастбищно-кочевая община. Алматы, АНКАЗССР., 1964.
20. Рязанов А. Оренбургский край(исторические очерки). 1923.
21. Толыбеков С. Кочевое общество казахов в ХХ веке.1971.
22. Қ. Көне қазақтарды көргендер. Алматы,1979.
Ұлы бетбұрыс. Алматы,1980.
23. Социалистiк Қазақстан. Нуарыз,№5,1991.
24. Сибирские летописи,323 б.
25. Боршынова З.Я. Население западной сибири до начало русской колонизации. Томск, 1960. 131-бет.
26. Этногенезис и этническая история тюркских народов Сибири и сопредельных территории. Сб. научн. трудов. Омск, 1983.
27. Бахрушин С.В. Очерки по истории колонизации Сибири в ХУI - ХУII вв. м., 1927.
28. Окладников А.П. Открытия Сибири. М., 1979.
29. Дулов В.И. Когда начались присоединение Сибири в исторической литературе ХУII века. М., 1960.
30. Абдиров М.Ж. История казачества Казахстана. Алматы, 1994.44с.
31. С.Н.Покровский. Советский власть в Семиречье. А-Ата, 1961.18-бет.
32. История России. М., 2005.-123.
33. Всемирная история. М., 2005.-432.
34. История цивилизации. М., 2004.-154.
        
        МАЗМҰНЫ:
КIРIСПЕ………………………………………………..................3
I-ТАРАУ. ҚАЗАҚ-ОРЫС ҚАРЫМ-ҚАТНАСТАРЫНЫҢ
АЛҒЫ ШАРТТАРЫ..…………………….…………................11
1.1. Қазақ-орыс қарым-қатнасы…………… …… ..............11
1.2. Екi ел арасындағы саяси және ... ХУIIІ ғ. ... ... МЕН ҚАЗАҚСТАН ………………………................22
2.1. Қазақстан жерiндегi ХУІII ғ. 30-60 жж.саяси ахуал
Кiшi Жүз қазақтарының Ресейге қосылуы.……............ ......22
2.2 Қазақ-орыс ... ... ... ... Орыстардың Ұлы Жүз территориясына келiп ... және ... ... ... ... саяси жағдай………………………..................39
3.2 Әкiмшiлiк –территориялық басқарудағы
өзгерiстер………………………………………….................41
ҚОРЫТЫНДЫ…………………………………….................52
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI…….................55
КIРIСПЕ
Қазақстан мен Ресей арасындағы ... ... ... екi ел ... да ... орын ... ... ол екi қоғамның да-
экономикалық, саяси-әлеуметтiк және мәдени өмiрiнде iз ... ... ел ... ... сауда қарым-қатанстарымен басталып,
Қазақстанның Ресейге ... ... ... өзi, ... қатар,
патша үкiметiнiң еркiнен тыс, қазақ жұртшылығының орыс ... ... Бұл екi ... ... таптарының патша үкiметi мен бай-
шоңжарларға қарсы тiзе қосып күресуiне бiрден-бiр қолайлы жағдай ... ... ... секiлдi ауқымды мәселенi
сөз еткенде қазақ ... сол ... ... iшкi ... ... ... ... бар. Осыған орай бұл жұмыста қазақ хандығының
сыртқы саяси өмiрiне көбiрек көңiл бөлiндi. Жоңғар хандығының ... ... алу ... ... ... ... ... халқының өз
бостандығы үшiн күресi осы ... ... ... орыс ... Ресейдiң Сiбiр хандығын жаулап алуы оған Қазақстанның қатысы т.б.
мәселелер осы ... ... өз ... ... ... ... себебi мен нәтижелерiн зерттеу, яғни қазақ
хандығының сол саяси жағдайлар мен iшкi себептердiң ... ... ... өтуiн зерттеу жұмыстың басты мақсаты.
Еңбекте негiзiнен сол кездегi ... ... ... Оған
тарихи деректерге байланытрыла отырып баға беруге ұмтылыс жасалынған.
Патша үкiметiнiң реакциялық саясатына ... ... ... прогрессивтiкте маңызы болды, ол
қазақ және орыс халықтарының арасындағы достықты нығайтуда белдi бiр кезең
болып ... Осы ... ... бүгiнгi күнi Қазақстан өзiнiң
егемендiгiн алып отырған кезде де одан әрi ... ... 2003 ... ... жылы болып табылса, ал биыл 2004 жыл ... жылы деп ... ... Екi ел басшыларының арасындағы және
екi ел халықтары арасындағы қарым-қатнастар саяси, экономикалық, әлеуметтiк
және ... ... ... ... дами ... ... дәрежесi.
Республикадағы тарихи зерттеулердiң маңызды бағыттарының бiрi-
қазақ халқының Ресей ... ... алғы ... ... ... ... бағытталады. Қазан төңкерiсiнен кейiн революцияға
дейiнгi Қазақстанның саяси ... ... ... авторлардың еңбектерiне
сын көзбен қарау күшейiп, оларға тек ... ... ... ... ... ... он ... шыққан кейбiр еңбектерде
революцияға дейiнгi Қазақстан тарихы ... ... ... ... сынға алынды. Бiрақ, авторлар ұлттық-
отарлық ... ауыр ... ... ... ... ... Мәселен, 1) А.Рязанов өз еңбегiнде Қазақстанның патриархалдық -
феодалдық өткенiн идеяландырып, ... ... ... ... жоққа шығарды. Онда Қазақстанның Ресейге қосылуына алып келген iшкi,
сыртқы саяси және экономикалық жағдайларға тиянақты ... ... ... ... Мiне, осылардың барлығы осы мәселенi
зерттеу барысында үлкен қателiктер жiберуге жол ... ... ... ... ... ... жақын орналасқан халықтардың Орыс
патшалығына ... ... ... ... ыза) ... ... өлкемiздiң Ресейге қосылуын орыстардың жаулап алуы
тұрғысынан ... ... ... ... Т.Рысқұлов,
Е.Федоров т.б. болды.
Тарихшы С.Асфандияровтың есiмiмен Қазақстанның Ресейге ... ... ... ... ... ... Ол ... халқының
дамуындағы 2 кезеңдi атап ... ... ... ... ... және содан кейiнiгi, Ресей империясының отары ретiнде. Асфандияров
С. қазақ өлкесiнiң қосылуын қазақ феодалдарының жоғарғы ... ... тыс, ... ... ... ... ... келiсiмi ретiнде
қарайды. Сондай-ақ ХУIII ғасырдың басындағы қалыптасқан ... ... ... ол ... ... ... ... тарапынан
қысым көргендiгiн әрi Қазақстан территориясына жоңғар ... ... ... ... атап ... Еңбекте Ресейдiң Қазақстандағы
позициясының берген тұсы және қазақ бұхарасының отарлық ... ... ... ... ... ... ... Ресей құрамына өтуiнiң
ертелi-кеш бәрi-бiр мүмкiн емес құбылыс болғандығын көрсете келiп, «патша
үкiметiнiң ... ... ... алуы ... ... ... әкелген жоқ, ол қайыршылану, тонаушылық және кiсi өлтiруге
әкелдi»-деп ... ... орай ХУIII ... 30-40 ... қол ... өту қазақ халқы үшiн тек қана терiс ... ... ... ... ... 40-жылдары тарихи зерттеулердегi
негiзгi құжатты материалдар көлемi ... ... Мiне, дәл осы ... ... ... ... Ресейге қосылу нәтижесiнiң қазақ жұртшылығы
тұрмысындағы тек қана ... ... ... ... ... ... байқалады. Ғалымдар қазақ және орыс халықтары ... ... ... ... және оның прогрессивтi мәнiне көп
көңiл аудара бастады.
Тиянақты-тарихи материалдарды жинақтау, ... ... ... ... ... ... ... қосылу тарихи туралы бұрынғы
қалыптасқан көзқарас-пiкiрлер өзгере бастады.
М.Вяткиннiң ... ССР ... ... ... ... айтарлықтай жаңаша көзқарас байқалып, тақырыптың ... ... және ... ... қарастырылды. Автор,
ХУIII ғасыр басындағы қазақ хандығының, әсiресе кiшi ... iшкi ... ... ... ... ... ... берген көлемдi әр түрлi
материалдарды пайдаланды. Бұл оған сондай-ақ патша ... ... ... оның ... ... ... дей ... осының негiзiнде
Қазақстанның Ресейге қосылуының объективтiк алғы шарттарының болғандығын
да айтуға мүмкiндiк ... ... ... ... ... сипатын
жоққа шығара отырып, Вяткин сонымен бiрге «жаулап алушылық» түсiнiгiнен бас
тартты, бұл «ақ сүйек, қара ... ... ... ... ... ... одақ ... жөнiндегi әрекетi деп түсiндiредi.
ХУIII ғасырдың 30-40-шы жылдарындағы Қазақстанның iшкi
және сыртқы жағдайларын талдай келе, Вяткин ... ... ... бiрi Ресейдiң, екiншiсi Жоңғарияның билiгiн мойындау, шаруашылық
және саяси өмiрдiң бұрынғы түрлерiн сол ... ... едi»- ... ... ... есептей келе, ол ХУIII ... ... ... солтүстiк-батыс бөлiгiнiң Ресейге ... ... ... ... ... ... болды деп есептеуiмiз
қажет»-дедi. Айтылғандарды қорытындылай келе, Вяткиннiң концепциясының
басты теориялық ... ... ... ... ХУIII ... басында
қазақтың игi жақсыларына 2 мүмкiндiктi пайдалануға болатын едi, ... ... ... басқа да феодалдық топтардың саналы талдауының
нәтижесi ... ... ... үшiн ... ... ... ... көзге түсiп, елдiң саяси тәуелсiздiгiне, халықтың екi ... ... алып ... ... ... Ресей құрамына өтуiнiң тарихи
маңызы жөнiндегi бiржақты ... ... ... ... үшiн ... ... ХУII-ХУIII ғасырларда Қазақстанның күрделi
саяси жағдайын ... ... ... ... ... логикалық
қисындылық тән болды.
Вяткин концепциясының негiзгi жемiсi 1943 жылы шыққан
Қазақстан тарихы жөнiндегi күрделi еңбекте көрiнiс тапты. Мұнда
Қазақстанның Ресейге ... ... ... оның ... сипаттама берiлiп, барлық көңiл қазақтардың көршi
елдермен ... ... ... мен ... аударылды,
Әбiлхайыр Орынбор әкiмшiлiгiмен және өзiнiң қарсыластарымен қарым-қатнасы
қарастырылды, патша үкiметiнiң ... ... ... ... ... жағдайын нығайтуға бағытталған әрекеттерi т.б. мәселелер толық
көлемде ... Кiшi жүз ... ... қол ... алуы ... ... ... себебiн анықтауда авторлар дұрыс тұжырым ... ... ... iшкi ... ... ... ... хандық билiктi ң әлсiрегендiгiмен түснiдiредi. ... ... ... сыртқы күштер арқылы Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... екендiгiн
дұрыс атап көрсетедi. Сонда да болса, қазақ хандығының ... ... ... бағытының қалыптасуына әсер еткен қазақ қоғамының
саяси құрылысының ... iшкi және ... ... ... жүйелiлiк жетiспейдi.Жалпы алғанда, еңбекте Қазақстанның
Ресейге қосылу ... ... бiр ... бағадан арылу
болғанмен, қазақ- орыс қатынастары ... ... әрi ... ... ... ... ... бұрынғыдай, қазақ
шонжарлары мен патша үкiметiнiң келiсiмi ... ... ... алуы ... қарастырылды. Мiне, осындай жағыдайда бұрынғы
кезеңге бөлу, яғни Қазақстан ... ... және ... ... сақталып қалды. Кейбiр тұжырымдар әлiде ... екi ... ... ... ... Ресейге қосылу әрекетi , оның ... ... ... ... арқылы болғандығы ретiнде көрсетiледi.
Бұл жерде Вяткиннiң Әбiлхайырдың ... ... ... ... ... бағыну мәселесi кезiнде олардың қолдауына ... ... ... ... ... ... ақ ... халық бұхарасының Ресейдiң қол астына өтуге
қалай қарағандығы туралы күрделi ... ... ... ... ... ... күнделiгiнде жазылған « қарсы партия» өкiлдерiнiң оған
шабуылы, елшiлiк адресiне ... ... т.б. ... ... ... ... көпшiлiк бөлiгiнiң бағынуға ... ... ... ... бұл еңбекте қандай-да бiр тиянақты-
тарихи материалдармен дәлелденбейдi.
Авторлар Ресейдiң қол астына өту ... ... ... рөл
атқарған қазақтардың әлеуметтiк-тарихи психологиясы мен саяси сапалылығы
ерекшелiктерi ... ... ... ... ... ... түсiнiгi Еуропалық ортада қалыптасқан түсiнiктен мүлдем басқаша
едi. Қазақ ... ... ... ... қол ... өту туралы ант
беру, олардың кейбiр праволарының ... ... ... ... одақ оны өз ... ... дедi. Бұл ... қол сұғуға
мүмкiндiгi жоққа шығарылды. ХУIII ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... және
патша үкiметiнiң қазақ территориясындағы экспанциялық ... ... ... Мiне, осылардың өзi қазақтардың көпшiлiгiнiң Әбiлхайырмен
басқа да беделдi адамдардың ... ... ... ... ... жол ... ... еңбектiң авторлары ... ... ... әлсiз әрi жүйесiз, жергiлiктi ... ... ... сол ... осы кезеңдегi қазақ хандығының
қал-жағдайымен аптаған жаудың да болғандығын, мұның өзi ... ... ... ... және ... ... әртүрлi топтардың
арасындағы Ресеймен жақындасуға деген ұмтылыстың болғандығын да естен
шығарады. Осы ... ... ... да ... ... ... кезеңде Вяткин, Рожков, Бекмаханов,
Шахматов, Толыбеков, Зиманов т.б. ғалымдар ... ... ... ... ... және ... ... жағдайының маңызды
аспектiлерiн қарастырады. Бұл жұмыстардың авторлары тиянақты-тарихи
тәсiлмен, жаңа ... ... ... ... пайдаланумен,
зерттеу бағаларын мықты дәлелдермен келтiрумен ерекшеленедi.
Проблеманы зерттеудегi алға ... зор ... - ... ... ... (Присоединение Казахстана к России в 30-40-х гг.
ХУIII в. А., 1948). ... ... ... қойнауынан алынған көптеген
материалдар тобына тиянақты-тарихи талдау жасау арқылы қазақ ... қол ... ... iшкi және ... факторлары негiзiнде
қазақтардың орыс ... ... ... ... ... ... жағдайды көрсеттi. Қазақ қоғамының әр түрлi әлеуметтiк
топтарының Ресеймен жақындасуының ... ... ... талдаған кезде Аполлова патша үкiметiнiң
қазақ даласын игеру ... ... және ... ... ол кейiнгi он жылдықтарды оның «царизмнiң iрi агрессиясымен»
ұштасқандығын айтады.
Кейінгi еңбегiнде Н.Г.Апполова ... ... ... ... ... ... қазақтардың экономикасы мен қоғамдық
тiршiлiгiндегi өзгерiстердi қарастырады.
Көтерiлiп отырған проблема тарихнамасы ... ... ... ин, ... ... ... еңбектерiмен тығыз
толыға түстi. Авторлар көптеген архивтен алынған деректер негiзiнде қазақ-
орыс қатынасының жаңа қырларын ашып, мұның әуел бастан-ақ ... ... ... ... көрсетедi. Әсiресе, Ж.Қ.Қасымбаев орыс үкiметiнiң
Ертiс ... ... ... ... ... салу арқылы өзiнiң
отаршылдық саясатын жүргiзгендiгiн және қазақ жерiнiң Азияға ... ... ... ... ... жолдармен болмасын өз ықпалын нығайтуды
империяның шығыстағы саясатының күре ... ... ... ашық
баяндайды.
Сонымен, бiз қалам салғалы отырған тақырып, ... ... ... ... ... атап өтуiмiз керек.
Дегенмен, қазiргi кезеңдегi жариялылық, елiмiздiң тәуелсiздiк алуы, тарих
беттерiндегi «ақтандақтардың» орнын толтыруға зор ... ... ... орайда қазақ-орыс қатнасы тарихын баяндауда бұған дейiн барлығы бiрдей
тегiс болды десек, қателескен болар едiк. Өйткенi, кешегi ... ... ... ... ... жалпы интернационализм бұл
проблеманы да объективтi, тарих таразысына ... ... ... ... едi. Олай болса, бүгiнгi зерттеушiлер өткеннiң
қателiктерiн ескерiп, олардың ... ... ... ... ... тағы бiр ... тиiс. ... да бiзде осыған талпыныс жасап
отырмыз.
I-ТАРАУ. ОРЫС ... ... - ... ... ... қарым-қатнасы.
Кеңес тарихшысы В:В.Мавровиннiң келтiрген дәлелдерi бойынша
«Орыс саудагерлерi ХIУ-ХУ ғғ.-да Волга арқылы Каспийге одан Самарқандқа
дейiн ... 1404 ... осы ... орыс ... ... ... қытай саудагерлерi де болғандығы айтылады.[1] Волга және ... ... орыс ... Азия ... ... терi, бал ... әкелiп тұрған ос жолдар арқылы керi ... ... ... ... ... ... ... жасалған бұйымдар, бағалы тастар, iнжу,
болаттан соғылған қару-жарақтар алып қайтып отырған.
Кейбiр зерттеушiлердiң айтулары қарағанда IХ-ХI ... ... ... ... ұшырасуы сол кездегi Орта Азиядағы түрiк
тайпалары мен Шығыс Европа славяндарының тарихи ... ұзақ ... ... ... ... қыпшақтар шекарасы шығыста Қазақстанның орталық
облыстарына, Ертiс өзенiне дейiн, ал ... ... ... ... ... iрi князьдық- Тмутораканьдi жаулап алды. ... ... де олар жиi ... ... ... Алайда, орыс
князьдықтарымен арадағы қатнастар екi ... ... ... ғана шектелiп қойған жоқ, қайта олардың қыпшақтармен, басқа
да түрiк тайпаларымен ен алдымен, печенегтермен ... ... ... ... ... ... ... временных лет» жылнамасының
мәлiмдеуiне қарағанда, пепенегтер Русьте Х ... орта ... ... ... ... ... басқа берендейлер,
түрiктердi кейде бiр ... « ... ... де ... ... тайпаларымен жақындасудың тағы да бiр жолы – орыс шекарасын
қорғау ... ... Виев ... жерiне апарып
орналастыру әдiсi болатын-ды.
ХI- ғасырдың аяғында және ХII ғасырдың ... орыс ... ... ... ... ... жақындасулар болған. Мысалы, ХIII
ғасырдың басында моңғолдардың жаулап алу қаупi туған кезде, орыс ... ... бере ... ... одақ ... ... 1223 жылы Қалка түбiнде болған ұрыста орыс пен ... ... ... ... моңғолдарға қарсы соғысқаны тарихтан мәлiм.
Ресей мен ... ... ... еш ... да
үзiлген емес.[2]
Отаршылдық кеңiнен қанат жайып, империяның әмiрi ... ... орыс ... ... ... ... ... ұлан-байтақ
Сiбiр жерiн игеруге кеңiнен қатысты. Осы орайда ... В.И. ... ... ... ... ... алудан бастап, өз еркiмен ... ... ... тұрады» -деуi әбден ... деп ... ... ... ... осы шындық тек сыңар-жақ ... ... ... ... ... өз еркiмен қосылды» -дей түсiндiрiлiп,
жартыкеш, жалған концепция ... ... ... ... ... ... ... алғаннан кейiн, қолды
Сiбiр жерiне салғаны тарихтан белгiл. Сiбiр түркi сөзi, ал Сiбiр ... ... ... түркiлердiң атамекенi болған. Тiптi ... ... көлi ... ... да ... орыс ... бiр ... бойынша түрiктiң « бай көл» деген сөзiнен шыққан.
Ал, ғұлама ғалым Левшин ... ... ... тегi қазақ екендiгiн
дәлелдеген. Көшiмнiң әскерi құрамында татарлар, қазақ ордасының ... мен ... ... орыс ... да растайды.
(Сибирские летописи, 323 бет.). ... ... ... Сiбiр ... оның жаулануы қазақ халқы тарихының құрамдас бөлiгi ... ... ... ... ... оның өз ... дербес халық
болып тарих аренасынан шығуын, қазақ хандығы мен ... ... ... түбi бiр ... тарихымен – Сiбiр, ... ... ... Қырым хандығы тарихымен бiрегей бiрлiкте зерттейтiн
уақыт жеттi.
Көшiм хан ... ... ... ... жоқ, ол академик
В.В.Бартольдтың айтуы бойынша тек ... ... ... ... ... ... ... арғын, найман, қыпшақ, қаңлы ... сiбiр ... ... сол ... ... ... болатын.
Ал Сiбiр хандығын орыс мемлекетi жаулаған кезде олар ата ... ... ... ... т.б. өз ... жеке-жеке халықтар болып
қалыптаса бастады. Осыдан болу ... ... ... ... ... ХIХ ғасырда Батыс-Сiбiр генерал-губернаторлығына
қаратты.
Көптеген тарихи еңбектер оның ... ... ... ... ... тез ... алғанын жазса, ал еркiн далада бетпе-бет
шайқаста Көшiм қолы асқан ерлiкпен шайқасқандығын ... ... Сiбiр ханы ... ... әлi де көп ... ... ... баршылық. Тек ғана бiз оның ... ... ... ... ... ... ... зердесiнде өшпес өшпес iз ... ... ... ... iрi қайраткерлер, хандар мен сұлтандар, батырлар
қатарына Сiбiр ханы Көшiмдi де жатқызғанымыз жөн. ... ... ... оның және ... ... ... шығыстағы
агрессиялық саясатына алғашқы болып қарсы тұрған, орыс мемлекетiнiң Сiбiр
мен қазақтың ... ... ... жүз ... ... ... күш ... айқындалады.
Бiз сол тұстағы Қазақстанды жау қаумалаған қамал түрiнде көзге
елестетсек, оның солтүстiк қабырғасында биiк те ... ... ... едiк. Иә, орыс ... басқыншылық саясатының жолында алғаш
көлденең тұрған оның қазақ даласына салар ... бiр ... ... Көшiм хан болған. Көшiмнiң Қазақстан тарихына қатысы өзiндiк
орны мен ролi ... ... ... ... мақсатына сай иегру мұнда бiрқатар бекiнiс
қалалардың салынуы, сол арқылы қазақ даласына төте ... ... ... ... сыртқы сауда байланыстарының дамуына жәрдемдеседi.
Қазақтардың ... екi ... ... ... ... зор ... оған ... саудагерлерi үнемi келiп тұрады.
2. Екi ел арасындағы ... және ... ... мен ... ... ... және ... қазақ-орыс қатнастары бiрде биiкке шарыктаса, ... ... ... ... ... ... жатқан уақиғалардан хабарсыз
еместiгiне ешбiр шек келтiруге болмайды. ХIII-ХУ ғасырларда бұл байланыстар
–есейдiң ... ... ... ... ... белгiлi
болды. Ал, қазақ хандығы құрылғаннан кейiн көп ұзамастан-ақ екi ... ... ... және ... қатнастар орнай бастады.
Қазақ хандығының саяси және iшкi және сыртқы ... ... ... жж.) ... ... ... ... Мұның өзi Қазақстанның
көршiлес елдермен байланысын нығайтуға және оның ... ... ... – бiр ... ... Сол ... ... қол астындағы
жерлер орыс мемлекетiнiң территориясымен тiкелей шектеспесе де, ... ... ... Қазақстан мен Ресей арасындағы ең алғашқы
байланыстар осы кезеңге ... ... ... ... ... ... жүргiзiлген патша архивiнiң тiзiмдерiнде
былай көрсетiледi: 38 жәшiкте Қасымханның ... ... ... ... ... ... үкiметiмен ди пломатиялық хат жазулары
болса ... ... ... ... ... орыс мемлекетi
және қазақ хандығының алғашқы ... ... ... ... және олардың немен аяқталғандығы осы күнге дейiн беймәлiм. Тек
Қасым хан ... ... де ... ... қазақ хандығының iшкi және
сыртқы саяси жағдайымен айналысуды тоқтатпаған.
Россияның Орта Азия және ... ... ... ... ... Қазақстан территориясы арқылы өтуiнiң де зор
маңызы болды. Сондықтан да орыс мемлекетiнiң ... ... ... ... ... ... нәрсе. Бұл мәселенi Қасымбаев Ж.Қ, Басин
В.Я., Струве т.б. өз еңбектерiнде дәлелдедi, мысалдармен келтiрдi.
Қазақ-орыс қарым-қатнастарының жандандырудың ... ... ... рөл ... екi ел ... ... қарым-қатнастары
болды.[5] Сауда арқылы Ресейдiң патша үкiметi қазақ даласындағы өзiнiң
үстемдiгiн ныгайта ... Оның ... ... ... ... ... өз елшiлерiнен Қазақстанның Орта Азия ... ... оның iшкi ... ... ... ... етедi. Мұның өзi
орыс елшiлерiнiң өз миссиялары ... ... ... ... ... ... әскери жағдайы туралы жазылған мәлiметтерiнен
көрiнедi. Мәселен, 1534 жылы ногайларға ... орыс ... ... ... ... ... олардың Ташкент қаласы үшiн соғысып, жеңiске
жеткендiгi ...... ... Сол ... ... қарағанда,
қазақ хандығының Сiбiр хандығы ... ... ... ... ... болса да тоқтатуға әзiр екендiгiн атап көрсеткен.[6]
Қазақ хандығының Ноғай ... ... ... ... ... ... соғыстар, қақатығыстар жөнiнде орыс елшiлерi ... ... ... өз ... ... жеткiзiп отырған.
Қазақстан мен Россия арасындағы ... ... ХУI ... ... ... ... Осы кезде орыс мемлекетi Қазақ
хандығы мен ... ... ... қаратқан болатын. Екiншi жағынан
Хақназар билеген қазақ хандығының территориясы ... ... ... ... жақындай түсiп, екi мемлекеттiң экономикалық ... ... ... жағдай жасала басталған-ды. Хақназар тұсындағы
қазақ хандығының батысқа қарай ұлғаюына Ноғай ... ... ... ... ... ... болды. ХУI ғасырдың 50 жылдарында қатты
күйзеушiлiкке ұшыраған Ноғай ордасы ағылшын көпесi, әрi Москва ... ... ... ... дала ... ... 1573 жылы орыс
патшасы Иван Грозный қазақ ханы Хақназарға ... ... ... ... ... Орыс ... ... қазақ хандығымен тығыз байланыс
жасау мiндетi ғана ... ... ... ... ханы ... ... Көшiмге қарсы әскери одақ жасауға көндiру мақсаты ... ... бұл ... ... ... ... орыс ... Третьяк
Чебуковты Көшiм ханның туысқаны Мәмбетқұл ... ... ... хандығына
өткiзбей қояды. Өйткенi, Сiбiр ханы Көшiм Хақназардың орыс ... ... ... ... ... Сөйтiп, Қазақстан мен Россияның
әскери одақ құрудағы бiрiншi дипломатиялық адымы нәтижесiз аяқталды. Орыс
елшiлiгiнiң ... ... ... мен ... ... қатнастарды тоқтата алмайды.
Орыс мемлекетiнiң Қазақстанмен берiк байланыста болуы - Орта Азия
мен Шығыс елдерiне әрi төте, әрi қауiпсiз жол ... ... өзi ... ... де ... екi ... ... сауда жүргiзуiне қолайлы
жағдай жасады. Мәселен, орыс патшасы IУ Иван 1574 жылы Кама ... ... ... ... ... ... ... сауда жасауға
грамота қағаз берген. Бұл документтiң мәлiметтерiне қарағанда, ... ... ... болған. Строгоновтарға берiлген грамота қағазда ... ... ... ... баж ... ... ... ризалығы мен рұқсаты берiлген. Мұндағы негiзгi мақсат, қатйткен
күнде де қазақ даласымен байланысты үзбеу болатын.
Ресейдiң алға ... ... ... бiрi: өзiн Орта ... ... да ... мемлекеттерiмен байланыстыратын, қазақ даласы арқылы
өтетiн сауда жолдарының қауiпсiздiгiн сақтау едi. ... iске ... ... мен ... ... ... нығайтуда бiрнеше шараларды iске
асырды.
Ресей үкiметi өздерiнiң тарапынан жiберiлген елшiлерiне
(Қазақстанмен көршiлес елдерге) ... ... ... ... ... ... Яғни ... сыртқы саясаты, қазақ елi шын
мәнiнде ... ел ме, әлде ... ... ма, ... ... ма? Орта Азия ... ... қалай т.б. Ресей
елшiлерiнiң өз мәлiметтерiнде (статейных списках) қазақ ... ... ... назар аударуы тегiн емес.[7]
«Азияны терең зерттеп, танып, бiлуге деген құштарлық Ресей
елшiлерiнiң мiндеттерiнен анық ... деп ... ... ... ... ... ... қайтқан елдер жайында нақты есеп ... Оған қоса ... ... бiр елге жiбермес бұрын оны алдыңғы
елшiнiң сол ел туралы қандай мәселелердi зертегенiмен таныстырып ... мен ... ... ... ... кейiн
екi елдiң арасындағы саяси байланыстар да жақсара бастаған. 70-шi жылдардың
аяғында қазақ ханы ... ... ... ұлы князьбен тату екенiн»
айтқан. Бiрақ осы сауда және ... ... - ... одан ... Сiбiр ... көп ... ... ХУI ғ.70- жылдарында Ресей
мен Сiбiр хандығының өзара қақтығыстары шиеленiстi. ... да ... Сiбiр ... ... ... сенiмдi одақтас iздей бастады.
Осындай одақтас қазақ хандығы болатын. 1594 жылы Орыс мемлекетi ... ... ... ... ... кiрiстi. Осы мезгiлде Ертiс саласы
Тара өзенiнiң ... ... ... ... ... ... ... жасаған шабуылдарын тоқтату мақсатымен Тары қаласы салынған
болатын. Одан бұрын ... ... ... ... ... алға ... Ямыш ... дейiн келiп, кiшкене кемелермен тұз алып тұрған. Тарихи
зерттеулерге қарағанда, орыстардың ... ... ... ... ... ... Қазақстанға, ал Орта Азия сауда керуендерi қазақ
далалары арқылы Ресейдiң ... ... т.б. ... ... тұрған.
Бұхарадан шыққан сауда керуендерi Ертiс бойын жағадап Сiбiрге барып, бұл
жерде олар ... ... алып ... ... ... жемiс
т.б.товарларын астыққа, аң терiлерiне айырбастап, кейiн ... ... ... ... ... жолы Орта ... ... Ертiс, Есiл өзендерi
арқылы өтiп, одан әрi Ұлытаудан Сарысу ... ... ... ... баратын. Бұл жерден Сырдария өзенi арқылы Бұхараға барып тiрелген.
Қарастырып отырған ... ... ... ... ... миссия
мен топтар ағылып жатты, ал қайтарда олар көп ... ... ... ... ... едi. Егер ХУI ғ. елшi-сауда керуендерi тек
Москвада ғана қабылданатын болса, ХУII ғасырда және одан кейiнгi ... ... ... ... ... ... iрi сауда орталықтарында
қабылданатын болды. Орта Азия хандықтарына Қазақстан арқылы ... ... ... ... сақтау үшiн де екi ... ... ... қажет болды. Орыс елшiлерi Қазақстан жерiне
ағыла бастады. Қазақ хандары да сауда қатнастарын ... ... ... жылы ... елшi ... отырып Тәуке хан былай деп жазды: «Подданым
людям подобно покой, и послы и торговые люди межнами ездили, ... ... ... ... 1667 жылы Тәуке хан Тобольскiге Башим батырды
жiбередi. Ондағы ... орыс ... ... едi. Ресей мен Қазақстан
арасындағы сауда қаоым-қатнастарының нығаюына әсерiн тигiзген бiрiншiден,
ХУI ғ. аяғындағы Сiбiр қалалары: ... ... ... Тары ... ... ... ... Омск (1716), Железинск(1717),
Семипалатинск(1718), одан ... ... тағы ... байланысты.
I Петр қайтыс болғаннан кейiн қазақ хандарымен келiссөз
үзiлдi де ХУIII ғ. 20-30 жж. ... ... Оның ... бiрiншiден екi
елдiң өз iшiндегi жағдайлардың шиеленiсуi болса, екiншiден торғауыт-
қалмақтардың ... ... ... да әсер еттi.Олардың жайлаулары жаздыгүнi
Ырғыз, Елек және жем өзендерiнiң бойларында болатын. Ал, қыс ... ... өтiп ... және кiшi ... ... ... жоғары жағына
барып қыстайтын. Осы жерлердi қалмақтардың басып алуы себептi құрғақ жолдың
жабылуы, сөз жоқ қазақ-орыс елшiлiк қатнастарының одан әрi ... ... да ... ... мен Қазақстан арасындағы қатнастардың дамуына себеп болған
жағдайлардың бiрi- Жоңғар феодалдарының агрессияшыл ... ... ... ... ... рөлi зор. М.Трошиннiң 1694 жылғы елшiлiгi ... ... бұл ... ... ... қайтару және ... ... ... ... қоюды мақсат тұтқан едi.[9] ... ... хан ... ... ... деп қазақтардың жақындасуы
үшiн табандылықпен ... ... ... 1686-93 жылдары Сiбiрге 5 рет
елшiлiк жiбердi. Ресей де қарым-қатнас ... ... ... ... ... ... үшiн өз тылын нығайтып шекарасын жоңғарлардың ... ... ... ... ... жиiлеуiне байланысты
Ресеймен қарым-қатнасты жақсарту ХУII ғ. ... ... ... ... ... айналды. Елшiлердiң алмасуы жиiледi. Елшiлiктер
қызметi нәтижесiнде Ресей әкiмдерi мен қазақ билеушiлерi арасында ... ... ... ... келiсiмге нақты мүмкiндiк туды.Бiрсыпыра
жағдайларға байланысты қазақ хандарымен жүргiзiлген келiссөздердiң бiрдi-
бiрi аяғына ... ... ... осы ... ... ... үшiн ... жақындасудың қажеттiгi саяси жағынан қарағанда
сыртқы шабуылдан ... әрi ... ... дамыту мәселесiне
байланысты болды. Патша үкiметi Орта Азия қалалары мен Сiбiр ... ... ... ... ... ханы ... байланысты күшейтуге
әрекет жасаған. Тауке хан мен ... ... ... ... ... 1696 жылы өз ... орыс патшасына сыйлық ретiнде ат берiп
жiбередi. Қазақ ... ... ... орыс ... ... және Назир Надировпен бiрге қайта оралады. Орыс ... ... ... ... ... және орыс патшасының оған
жiберген грамота қағазы мен ... ... ... ... Олар ... орындағаннан кейiн қазақ хандарының астанасы Түркiстан қаласынан
Бұхараға аттанады. Онда екi ай болып оралғанда ... ... ... ... ... ... ... Сiбiрге аттандырған. Қазақ елшiлерi орыс
патшасының атына жазылған хат және оған ... ... ... ... ... Осы ... табиғи жалғасы болып
табылатын ХУII ғ.90-шы жылдарындағы екi ел арасындағы ... едi. ... ... өзi бiр жағынан, сауда –саттықпен айналысқанын байқауға
болады. Басқаша бұл елшiлiктер кiшi-герль сауда ... деп ... ... ... ... ... түркiстандық саудагер Елсейiт Шүкiров( Қазақ
елшiсi 1694 жылы октябрьде хан Тауке Ресейге жiберген ... ... алып ... төрт тең ... ... ... бұхаралық маталар, әр түрлi
кездемелер болған. Бұл салт сол ... ... ... ... ... ... растайтын белгiсi болса керек. Орыс ... ... мен ... ... ... Олар 2,5 мың км жер ... ханның ордасы Түркiстан қаласында болып онымен келiссөздер ... ... ... ... мен ... ... екi ... арасындағы дипломатиялық байланыстарды нығайту. Орыс
үкiметi өз ... ... ... ... қазақ феодалдарының орыс мекендерiне
шабуыл жасауын тию туралы талап қойғанда ... хан орыс ... ... ... хан ... ... ... өкiлдерi екендiгiн,
оларға тиым салу салу қолынан келмейтiндiгiн айтқан. Орыс ... ... ... ... ... хан билер кеңесiне салған кезде
олардың көпшiлiгi Ресеймен соғысуды қолдаған. Қазақ ... ... ... ... екi ел үшiн де ... ... ... Ф.Скибин мен М.Трошиндi соғыс тұтқындары ретiнде Түркiстан
қаласында қалдырған. ... хан бұл iстiң ... ... ... әйтпесе Трошин мен Скибиннiң тез арада Бұқараға қашып кетуiн
түсiндiру қиын-ақ. Олар ... 1697 жылы ... ... ... ... зерттеу iсiне орыс елшiлерiнiң атқарған қызметi
айтарлықтай. Мәселен, Скибин мен ... ... ... ХУII
ғасырдың соңында карта жасалынды. Бұл картада Скибин мен Трошин бастаған
елшiлiктiң Тобольскiден Түркiстанға ... жолы ... Осы ... 1701 жылы ... ... ... «Чертежная книга Сибири» ... ... Бұл ... ... үш ... ... да көрсетiлген.
ХУII ғасырдың аяғына ... ... ... ... жалпы шолуын бере отырып, одан шығатын қорытындыларға
тоқталсақ. Бiрiншiден, Қазақстан мен ... ... ... ... ... мейлi дипломатиялық, мейлi шаруашылық немесе сауда-
саттық түрде болсын, барлық ... әр ... ... ... ХУII ... ... қатнастар Қазақстан мен
Ресейдiң саяси-экономикалық байланыстарын нығаюына ықпал етiп, екi ел бiрiн-
бiрi шаруашылық, саяси-әлеуметтiк және ... ... ... ХУII ... ... ... ... МЕН ҚАЗАҚСТАН
2.1 Қазақстан жерiндегi ХУII ғасырдың 30-60 жылдарындағы
саяси ахуал. Кiшi Жүз қазақтарының Ресейге қосылуы.
Жоңғариямен күрес қазақ хандығының ... ... ... ... аяқ шенiнде солтүстiкте, Сiбiрде қазақ қоңыстары орыс
мемлекетiнiң шекарасымен iргелесiп қона ... ... өзi ... ... ... және ... қатнастарын нығайтуға қолайлы жағдай
туғызды. Сөзiмiздi дәлелдеу үшiн Тауе ... 1691 жылы орыс ... ... ... ... ... бабаларынңыз бен әкеңiз сол кездерде
(ХУII ғ.30-60 жылдары туралы айтылып отыр) өз адамдарын ... ... ... елшiлер сiзге барып тұратын едi. Екi елдiң арасындағы сауда адамдары
бiр-бiрiмен кеңесте болып, ... ... ... ... ... екi ... арасындағы саяси-дипломатиялық қарым-
қатнастардың бiрден-бiр өлшемi болып есептелетiн сауда байланыстарының ХУII
ғасырдың 30-60 жылдарында үзiлмегендiгi ... - ... ... ... былай да үзбей жалғастыра
берудiң қажет екендiгi екi ... де ... ... ... Мысалы, Тауке хан 1694 жылы ... өз ... ... ... орыс ... 1 Петрге Россиямен достық қарым – қатнасты
қалпына келтiруге, сауда ... ... ... ... ... Елшi Аталықов Тауке ханның бұл бағытта ... ... да ... ... және ... ... ... қарым-қатнастарды
қайтадан жандандыруға дайындығын орыс өкiметiне жеткiзген.
Елшi Аталықовқа Тауке ханның екiншi тапсырмасы –ХУII ғасырдың 80-жылдарында
қазақ ... Сiбiр ... ... бiр ... ... ... ... деген атақты мырзасын ... алып ... ... ... үшiн қазақ шоңжарлары бiраз iрекеттер жасағанмен,
нәтижесiз қалғанды. Ендi Тауке хан Келдi ... орыс ... I ... хат
жазып, оның босатылуын сұраған.
Қазақ елшiсiнiң сөзiне қарағанда, Тауке хан өз сұлтандары ... ... рет ... ... ... орыс шекараларына тұтқиылдан шабуыл
жасауын тиюларын талап еткен.[12] Екi ... ... ... ... ... ... қатынастар туралы айта келiп, Тауке хан олардың екi
жақ үшiн де ... iс» ... ... ... ... жол ... көрсеткен.
Бiрақ ханның бұл талаптарына өарамастан, қазақтың ру басылары
орыстың соғыс ... тым ... ... ... онша сене
қоймайтын. Дегенмен, Жоңғариының ... ... және ... ... ... ... ... талап еттi. Жоңғар ... ... ... шабуылын тоқтатпауы Сiбiрдегi орыс әкiмшiлiгiнiң де
мазасын алып, ендi Қазақстан мен Россия ... одақ екi ... да ... ... Оның үстiне патша үкiметi қазақ жерлерiн шығыстың бай
елдерiне- Орта Азия мен Үндiстанға ... ... деп ... Қазақстанмен ара-
қатнасты бұзбауға тырысты. Сондықтан орыс үкiметi 1694 жылы өз елшiлерiн
жiберiп, екi мемлекет ... ... ... ... ... ... ... барысы байланыстардың нығайып, дамуына
жәрдемдестi. Ресейдiң және қазақ хандығының ... ... ... бұл ... аз роль атқарған жоқ. Жоңғар билеушiлерiнiң агрессиялық
iрекеттерi қазақ хандарының сондай-ақ орыс өкiметiнiң өздерiнiң ... ... ... ... ... ұмтылдырды. 1616 жылдың өзiнде-ақ
Тобыл воеводасы ... ... ... және ... Ертiстi
бойлай iлгерлеуiне, Сiбiр қалаларына қарай ... жол ... ... ... ... шара ... ... 1630 жылы Қалмақ
тайпаларының орыс азаматтылығына өтуi, оларға ... ... ... өтпеуге, өздерiнiң көшiп-қонатын жерлерiн ғана мекендеуге ... Бұл шара ... ... ... ұстап тұруға әрi ... бола ... ... ... ... үшiн ... едi. Тарихи
тәжiрибеге қарағанда, жоңғар хандығының күшеюiне мүдделi болмаған Ресей
қазақтардың жоңғарларға қарсы күресiне жәрдемге ... ... едi. ... ... қазақ билерi де Ресейге сүйенбейiнше сыртқы қауiптi жоюға
болмайтының да түсiндi. Сонымен қатар шекарасын ... ... ... ... инетте болуды қолдады.
Жоңғарлар- Жұңғоның жазба деректерiнде батыс моңғолдар деп аталады.
Батыс Моңғолияны мекен ... ... ... едi. ... ... алғашқы
деректер 1204 жылдан бастап тарихи деректерде берiлдi. 1206 жылы ... ... ... сол ... ... Сол ... моңғол
тiлiнде-сол қол деп аталады. «Жоңғар», «жоңғария» деген атаудың арғы тегi
осы моңғол тiлiндегi «сол ... яки «сол қол» ... ... ... ... ... билеген Иуан патшалығы құлаған соң ... ... ... Шығыс моңғол жоңжарлары мен Батыс моңғол билеушiлерi Жоңғоның iшкi
өлкелерiне келетiн керуен жолын билеуге таласты. ХУ ғ. ... ... ... «ойрат» билеушiлерi Тогон (1418-1440), Есен(1440-1455) жеңiске
жетiп, бүкiл ... ... ... ... ойраттар билiгi онша ұзаққа
созылған жоқ. ХУ ғ. екiншi жартысында ... ... ... iшкi ... ... ... ... Мұның өзi ойрат
қоғамының экономикасына зардабын тигiзбей ... ... ... ... жеңiлiп батыс моңғолдардың ойрат тайпалары бұрынңы ... ... ... ... қоңы ... бастады. Олар қазақ
далаларына және моңғолстан қарамағындағы Жетiсу өңiрiне ене ... ... ... ... үшiн ... ... ... Бұл кезде
бытыраңқы ойрат тайпалары моңғолстан хандарының және ... ... ... Өздерiнiң алғашқы шабуылыныда сәтсiздiкке ұшырап,
қазақ хандығынан жеңiлген ойрат тайпаларының бiр ... ХУI ... ... ... тәуелдi болды. Орыс патшасы IУ Иван –ның ноғай
ұлыстарына жiберген ... ... ... 1536 жылы ... ... және олардың ойраттарды бағындырғандығы жөнiнде хабарлаған. [14]
И.Я.Златкиннiң зерттеулерiнде келтiрiлген ... ... ... ... қол ... қарасты жерлерге жақын көшiп қонып
жүрген бiр бөлiгi ғана ... ... ... Ал ... ... ... өз
дербестiгiн сақтады-делiнген.
1598 - 1599 жж. Орта Азияға жасаған кезектi ... ... ... ... ... мойындамаған, оған
қосымша дәлел 1603 жылы ойраттардың ... ... ... ... ... әрi ... замандасы Әбiлғажы өзiнiң дерегiнде ойрат тайпаларының
қазақ хандығына тәуелдiлiгi туралы ... ... ... ... ... ... жаңа көшпелiлер тобының келуiне
байланысты ойраттар күшейiп, олар қазақ билеушiлерiне ... ... Бұл ... ... ... бытыраңқы, ал қазақтар жұм, күш қуаты
мығым болатын. Бiрiккен қазақ хандығына соқтыққан бытыраңқа ойрат иелiктерi
жеңiлiске ... ... ХУII ғ. 20-шы ... ноғайлармен күш
бiрiктiрген қазақ хандары мен сұлтандары ... ... ... ... қуып ... күш ... Бұл жолғы шайқастың аяғы тыныштықпен
шешiлген. Тобыл воеводасының елшiсi Яков ... ... ... ... 1624 жылы ... Тұрсын мен Есiм хандарынан келiсiмге
келiп, бiтiм жасауға ... ... ғ. аяғы мен ХУII ғ. ... ... ... ... ... ауыр дағдарысқа ұшыраған ойрат халқы өздерiнiң бытыраңқылығын
жою үшiн бiр орталыққа бағынған феодалдық хандық құруға ұмтылды.
ХУII ғ. 20-ж. ақыры мен 30-ж. ... шорс ... ... майданға шықты. Ол iшкi жақтан ойрат ... ... ... ... ... моңкол тайпаларының билеушiсi Алтан ханға
және моңғолсатн хандары мен қазақ хандарының ... ... ... ... мен ... өзi шеру ... қол ... Мұның өзi ауыр
ауыр жағдайға ұшыраған ойрат тайпасының ... ... ... ... ... ... ойраттар күшейдi. 1635
жылы ойрат тайпаларының одағы қалыптасты. Бұл тарихта «жоңғарлар» ... ... ... жылы ... ... ... моңғол және ойрат
иелiктерi өкiлдерiнiң құрылтайы болып, моңғол-ойрат заңын Саажин билiгi
қабылдады. Бұл ... ... ... ... ... оған ... ... және шоңжарлардың халық бұхарасына деген ... ... Осы ... ... ... ... ... Бұл кезде моңғолстанның
жеке-жеке иелiктерге бөлшектенiп кетуi ойраттардың батыс пен ... ... ... Тауекел ханның мұрагерлерi Есiм хан мен Тұрсын
хан арасындағы алаауыздық қазақ хандығын әлсiретiп, ... ... ... ... Ойрат-жоңғар одағының ең жоғарғы ... деп ... Оның қол ... тайшалар, нояндар, жайсандар ... ... ... ... ... Жоңғар хунтайжылары өздерiнiң
жұңғонның құрамдас бөлiгi екендiгiн, бұлар билеген ... ... ... ... Ежен ... (Чин патшалығының патшасы)
үнемi алым-салық төлеп және маңызды саяси-әскери мәселелердi шешуде ... ... ... ... жылы ... мен жоңғарлардың арасындағы соғыс болғанда,
жоңғарлардың ... Суан ... ... ... ... ... Қазақтың
Тауке ханы ойрат халқын қырып-жайып, тонап жатыр. ... ... ... ... ... шеру тартып,
оларға қарсы аттанатының ұлы мәртебеңiзге мәлiмдеп, ... ... ... ... ХУII ... екiншi жартысы мен ХУIII ғ.
әскерлерiн жасақтап ... ... Олар ... орыс ... ... ... сауда жасап, олардан қару-жарақтар сатып алып отырды.
Жоңғар iскерлерi жорық кездерiнде жүх мың адамға ... ... ... ... ... ... ... құлдар пайдаланылды. Әскер
iшiнде қатаң тәртiп сақталды, тәртiптi бұзғандар қатаң жазаланды. Жоңғар
феодалдары ... ... ... сене ... ... ... iргелес жатқан өңiрлерiндегi ұлан байтақ жайылымдарын иелендi.
ХУII ғ. ақырында ойрат-жоңғар тайпаларының бiразы ... ... ... ендi ... ... ... ... қазақ тайпаларының бiразы жоңғар
құнтайшыларына бағынып, алым- салық төлеп, ... ... ... ... ... ... Iле ... дейiн созылды және қазiргi шығыс,
шығыс оңтүстiк Қазақстан территориясының бiр ... алып ... ... ... ... ... қан ... соғыстарға ұласып, кейде
бәсендей отырып 120 ... ... ... ... ... мал ... шұғылданған екi елдiң шұрайлы, жайылым ... ... мен ... ... ... ... ... сауда жолдарындағы
қалаларға таласуы болды.
Батур хұнтайжының (1635-1653) тұсында қазақ-жоңғар
қатынасы ... ... Үш рет iрi ... ... ... пен
жоңғар ортасында үш ре iрi қанды шайқастар ... ... ... ... Бұл ... қазақ әскерлерiне қолбасшылық жасаған Жәңгiр хан ... ... ... бұл ... ... ... көрсетедi. Екiншi
шайқас 1643 жылы болды. Бұл шайқаста Жәңгiр хан ... ... ... ... ... ... жеңiлiп, шегiнуге мәжбүр болған.
Үшiншi шайқас 1652 ж.болды. Бұл ... ... жағы ... ... соң 1653 жылы ... ... өлiп, орынна баласы Сенген(1653-
1670)отырады. Жоңғарлар арасында ... үшiн ... ... ... ... шабуылдары бiраз тоқтайды. 30 жылдық тыныш өмiр сүредi.
ХУII ғ. 80-шi жылдарында жоңғар феодалдары Оңтүстiк Қазақстан ... ... ... ... ... орталығы саналатын қалаларды
басып алу үшiн бiрнеше рет ... ... Бұл ... орыс ... ... деп ... « тауық жылы 1681 ол (Халдан Бұшұқты хан) шеру
тартып ғарiп Сайрам қаласын қоршады, ит жылы (1682) ... ... ... ... қыстады. Доңыз жылы (1683) қайтадан Сайрамға жорық жасап,
жазда Сайрам қаласын қиратты».[17] 1697 жылы ... ... хан өлiп ... ... ... Осы Суан ... ... жоңғар
феодалдарының қазақ даласына шапқыншылығы үдедi. ХУII ғ. ақыры мен ХУIII ... ... ... ... ... жетi ... ... басып кiрдi. ... ... ... ... ... ... Суан ... өзiнiң Қаңчи патшаға
жолдаған мәлiмдемесiнде: Қазақтың Тауке ханның ойраттарды ... ... ... ... Суан ... орыс ... ... айтқан сөзiнде: бұл соғыстың басталуына қазақтар ... ... ханы (Едiл ... Аюге ... Суан Рабданға ұзатылып
бара жатқанын көш-керуенiне қазақтардың шабуыл ... ... ... тек ... ... ХУIII ... ... ширегiнде жоңғар
феодалдарының шапқыншылығы қазақ ... ... ... ... ... ендi ... орыс ... қатнасының қалыптасып, кейiн
оның алғашқы кездегi екi жақты достық ... ... ... елге ... ... тоқталып өтейiк. Ойраттар Баки-Мұхаммед
басшылық жасаған ... ... ... ... ... жүргiздi.
Бұл ойраттардың ХУII ғасырдағы Орта Азия мен ... ... ... ... ... Алайда бұл жорықтың сәтсiздiкке ұшырауы былайшы
түсiндiрiледi. Моңғолияның ... ... ... ... ... хан ... (1567-1627) жоңғарлардың
жолын бөгейдi. Ендi олар шығысқа қарай Сiбiр аудандары арқылы жилжиды. Бұл
тұста жоңғарлар Тара, Тобольск,Тюмен орыс ... ... ... ... ... ... шайқасуға әлдерiнiң келмейтiнiң
бiлген ойраттар 1608 жылы орыс патшасымен бiтiмге келуге әрекет ... ... ... Ембi, ... ... ... ноғайлармен де қарым-
қатынастары нашарлаған. ... ... ... үш ... орыстармен болатын күрес жоңғарлардың өз күшiне ... сол ... ... орыстармен келiсiмдi тездетiп жасауға
асықты, қазақтармен және ... ... ... ... мақсатын
алдарына қойды.
Орыстар тарапынан тайшилар тұтқындарды босатып, ясак төлесе және Сiбiр
елдi мекендерiне шабуыл жасаймыз деген келiсiмiн алып ... ... ... ... ... ... ... сосын ноғайларға шабуыл
жасағандығын бiлемiз. ... мен ... ... жорықтарының сәттi
болуына байланысты ойраттар өздерiнiң орыс мемлекетiне ... ... ... Сiбiр елдi ... ... қол ... ... татарларына шабуыл жасады. Ойраттардың Сiбiр елдi мекендерiне
шабуылдары Романовтар үйiнiң бiрiншi өкiлi ... ... ... ... ... ... өзiне одақтас iздеуге мәжбүр еттi.
Орыс үкiметiне ... ... ... Орта Азия мен ... ... ... беделдi
сұлтан Абылай белгiлi болды. Сөйтiп орыс үкiметi Абылаймен ойраттарға қарсы
әскери-саяси одақ құруға тырысты.
Одақтасу жайлы бұл шарттың екiншi жағы да бар едi, ал ... ... ... екi ортадағы ойрат шабуылы үзген
сауда қарым-қатнасын қайта жалғастыру ... Оны ... ... ... ... ... ... болады: «С.С.Савранским де
казацкие орды с Аблай ханом о ... и о ... ... ... ... ... хотя великому государю торговых людей со ... ... к ... и в иные ... ... ... а ... государевых торговых
людей к себе и в иные городы ... под ним, ... и ... ... ... ... а на колмацких бы людей ... ему с ... ... ... - ... қарым -қатнастарының осындай шиеленiсi
жағдайында қазақ билiктерiмен Москва мемлекетiнiң арасындағы қатнастарының
негiзi салынған.
Солтүстiк Қазақстан мен шығыс сiбiр ... ... ... келе ... ... мен Орта Азия ... ... байланыстарды үзген ойрат сияқты ортақ жаумен күресуде Москва
үкiметi сияқты Қазақстан мен Орта Азияның кейбiр билеушiлерi де ... одақ ... ... ... ... өзi қазақ-орыс қатынасының үдеп,
ныгаюына ... ... ... ... ... саналатын едi. Ал, жалпы Жоңғар
мемлекетiне қарсы ұзақ әрi табанды күресiн Қазақстан мен Орта ... ХУIII ... 50-шi ... ... жоңғар хандығы жойылғанша
жүргiздi.
2.2. Қазақ-орыс ... ... ... алғышарттары.
Қазақстан мен Орта Азия арасындағы шекаралық саяси билiк ... ... ... ... ... ... ... екi жақты
жүйесi қалыптасты. Жергiлiктi басқару басында дiн және ... ... ал ... ... ... ... орта ... жоңғар феодалдары
күштi басымдылығына қарай ауысып ... ... ... ... ... ... кезеңге сәйкес әлеуметтiк ақуалы жағынан екi түрлi
болды: бiрiншiлерi Шыңғысхан тегiнен шыққан феодалдық ... мен ... ... ... шығу тегi ... ... ... старшиндар, батырлар мен бай мырзалардан тұрды.
Қазақтың хандары мен сұлтандары өздерiнiң ... ... ұлы ... таралдық деп есептеген.[19] Т.И.Сұлтановтың келтiрген мәлiметiне
қарағанда тек сұлтандар ғана хан болып сайлануға праволы ... ХУIII ... ... ... дейiн Жадипа сұлтанның әулетi хандыққа сайланып
келген. Жадипа қазақтың алғашқы сұлтаны Жәнiбектiң баласы. 20-шы ... ... ... ... орта ... сұлтаны Әбiлхайыр хан болып
сайланды. Хан болып сайлану үшiн шығу тегiмен қоса өзiнiң ... ... да қол ... ... ... ... мен старшиналар
алдындағы беделiне т.с.с. сапалық қасиеттерiне, ... ... ... ... дәлелдерiнде, қанша жерден ақ
сүйек, ханның мұрагерi болғанмен, ол ақылы мен ... ... ... ... ... ... оның халық жиналыстарында жинаған
дауысы ешқандай роль атқармайды,-деген.[20]
Хандар мен ... ... ... ... ... ... Финанстың болмауы хандарға
мемлекеттiк аппарат пен тұрақты әскер ұстауға мүмкiндiктерiн ... ... ... ... ... ... күйге қолдырды.
Қазақ хандығы экономикасының негiзi ... мал ... ... ... шаруашылық ретiнде егiншiлiк пен қол өнерi болды.
Қазақстан ... ... даму ... ... үш ... типi қалыптасты.: отырықшы егiншiлiк,
қолөнер, ... мал ... ... пен қол өнер ... ... мал ... ... Батыс Қазақстанда және
Орталық пен Шығыс Қазақстанда. Ал Жетiсуда аралас шаруашылық қалыптасты.
Көшi-қоң мәселесi ... пен ... ... ... ... ... мен ... қыстауға мал шаруашылығымен айналысатын ... ... ... орналасты. Бұл жағдай сыртқы жаулар шабуыл жасаған жағдайда
қазақтардың тез ұйымдасуына керi әсерiн тигiзiп отырды.
Қазақтардың саяси- ... ... ... ... ... роль атқарды. Ташкент, Түркiстан, ... ... ... ... ... ... Хиуа, жоңғар, қазақ хандарының
феодалдықтары арасында ... ... ... ... ... ... саяси-экономикалық жағдайының негiзгi өзегi болып табылады.
Қазақ хандығы тұсындағы сауда-саттық пен ақша ... ... ... Созақ, Отырар, Сайрам, Түркiстан қалалары қазақ
хандығы мен Шейбани әулетi арасындағы ұзақ күресте ... ... ... өте ... ... ... хандығының құрамына қосылды. Ноғай одағының
ыдырауына байланысты Жайық өзенi бойындағы Сарайшық қаласы да ... өттi. 1598 жылы ... ханы Есiм ... Бұхара ханымен жасасқан
бiтiм-шарты бойынша: Ташкент қаласы сатратымен қоса екi жүз жыл ... ... ... ... қаласы қазақ хандығының тұрақты астанасы
едi. Қазақ хандары Түркiстандағы Қожа Ахмет Яссауи ескерткiшi ақ ... ел ... ... ... ... ... астанасы болған кезде
Ақ сарай 200 жылдан астам (16-18 ғғ.) хан сарайы қызметiн атқарды.[21] ... ... да ... ... ... де ... ... және орыс
мемлекетiнен келетiн керуен саудаларының түйiлiскен топтары болды. ... ... ... пен ... ... астық, мақта, мата тағы
басқа қолөнер бұйымдары керек едi. Көшпелi ... ... ... ... ... ... ... шұға-шекпен, алтын-күмiс, асыл
заттарға тiптi де ... ... Қала ... мен ... мал, ет, жүн, терi, жүннен жасалған текемет, ... ... ... ... ... елге астық сатып, егiс көлiктерiн
алып отыруды қажет еттi. Сауда керуендерi өздерiнiң арықтап, ... ... ... ... ... көшпелiлiк өмiрде ер серiгi
есептелген ... ... бiр ... де ... ... түстi. Қилы кәсiптер арасындағы қыруар қажеттi қадамдар қалалардың
тұрақты ... ... ... ... ... болды. Сауданың
өркендеуiне байланысты ақша айналымы жарыққа шықты және дамыды.
ХУI-ХУII ғасырларда Оңтүстiк Қазақстандағы Түркiстан, ... ... ... ... өркендедi. Мауараннахрдағы және
Хорезмдегi қалалар мен бұл қалалар арасындағы ... ... ... ... ... ... орталығы болды. Кейiнгi кезде
жүргiзiлген археологиялық зерттеулер арқылы бұл қалалардан көлемдi ... ұн және ... ... ... ... ... Бұл ... тұрғындарының бiр бөлiгiнiң астық саудасымен шұғылданғанын көрсетедi.
Түркiстан, Отырар т.б. ... ... ... теңгелер мен мыс жарақтар
бұл қалалардағы ақша айналымының айғағы. Бұл металл ақшалардың бiрсыпырасы
ХУI-ХУII ғғ. қазақ ... ... ... ... ... ... ғ. басында Ташкент қаласын астана еткен Тұрсын Мұхаммед хан өз алдына
ақша шығарған. ... ... ... жазу ... аң, құс, ... жануарлардың бейнесi бедерленген және қазақ тайпаларының таңбасы
түiрiлген. Металл ақшалардың бiр бөлiгi ... ... Әмiр ... мен ... ... шыққан хандардың атындағы ақшалар болған.
Түркiстан, Отырар т.б. ... ... ... ақшалар қазақ хандығы
тұсындағы сауда-саттық өркендеп, ақша ... ... ... ... ... қазақтардың бiр бөлiгi ... ... ... ... ... қалаларды билеген хан, сұлтандармен олардың
қорғаушы әскерлерi және ... ... ... ... ... ... қазақтарда саудагершiлiк кәсiбiмен айналысты. Тек елдiң iшiнде ғана
емес, шет елдерге ... ... ... ... ... де болды. Тауыш
мерген Түркiстан қаласын ... ... «ол ... 1000 ... ... сол ... ... олардың заңы бойынша мешiт салынған» - дейдi.[22]
ХУI ғасырдағы Орта Азия тарихшысы Розбехан ... ... ... ... ... бұрын да, қазiр де барып отыратын»
Орта Азия билеушiсi Мұхаммед Шейбани ханның қазақтардан қауiптенiп, ... ... тйым ... және ... тонауға бұйрық шығарғанын
жазған.
ХУII ғ. Қазақстанның өндiргiш күштерi өте баяу ... ... ... ... стихиялық күштерiне едәуiр байланысты
болды және экстенсивтi сипатта едi. Қазақстанның кейбiр аудандарында болған
егiншiлiк кәсiбi әрi төмен ... әрi ... ... ... ... шамалы болды. Жер өңдеу техникасы қарапайым, ... ... ... болып қала бердi. Қолөнер нашар дамып, халықтың шаруашылық, тұрмыс
қажеттерiн қанағаттандыра ... ... ... болған заттай
шаруашылық баяу ыдырап, товар өндiрiсiнiң көлемi ... ... ... ... ... ... қалғандығы заттай шаруашылықтың үстем
болуы, iшкi ... iрi ... ... қол өнер мен ... ... бытыраңқылықты жеңiп, қазақ жерлерiн орталықтанған
мемлекетке бiрiктiре алатын қоғамдық күштердiң қалыптасуына бөгет жасайды.
Қазақстанның iшкi ... 1727 жылы ... ... ... ... келуiне байланысты бұрыңғыдан бетер шиеленiсе түстi. Себебi ол
Қазақстанға қарсы жаңа ... ... ... Дәл осы ... iшкi
феодалдық бытыраңқылық жағдайында Әбiлхайырхан Ресеймен жақындасудың шешушi
шараларын жасады. Алғашқы кезеңде Ресей үшiн ... оның ... ... iске ... ... ... Ресей патшаларының ... ... ... ... да ... ... ... Ресей мен қазақ хандарының ... ... ... түрлi себептерi мен формалары болғандығын жұмыстың ... ... ... үшiн ... iшкi қауiп-қатерге байланысты,
сауда қатнастары т.б. Бiрнеше нақты ... ... мен ... ... ... отырып, солардың iшiндегi ең түйiндiсiн
қарастырайық.
Патшалық әкiмшiлiктiң оңтүстiк және оңтүстiк шығыстағы көршiлерiне
жүргiзген ... ... ... ХУI ... ... ... ... iшкi саясат барысын еске түсiре кету орынды. Тоқ етерiн
айтқанда Киве ... ... ... ...... ... және половецтермен (шығыс деректемелерiнде қыпшақтар) тығыз
байланыста болыд. Көшпендi мал ... ... ... ... ... ... ... жасап отырды. Әрине, iшкi
саясаттың негiзгi ... ... ... ... ... Ал ... қарым-қатнасы бұзылса екi жаққа да керi әсерiн тигiзбей қоймады.
Ондай ... ... ... ... тонаушылық кезеңдерi болатын.
Тонаушылық соғыстарды тұтандырушылық көп жағдайда ... ... Бұл ... да Русь княздары өздерiнiң ... ... ... Яғни оңтүстiк русь князьдерi өз шекараларының қауiпсiздiгiн
нығайту ... сол ... ... құралған(бiр бөлiгiн
өздерiне қаратып алған) шекараның күзетшi әскерлерiн пайдалануы, ... ... ... ... Осылайша «половецтер» тарихта пайда
болды.
Русьтiң iшкi ... ... ... ... бiр әдiсi ... Ол ... пен Туысқандық» жөнiндегi келiссөз.
Патша үйлерiнiң арасында туыстық және неке қатнастарын қалыптастыру. Бұл
сияқты шараларды орыс ... ғана емес ... ... ... да ... ... да ... Бұл кезеңдерде патша үкiметiнiң
Қазақстандағы ... ... ... ... ... етiп ... Ресей құрамына енуiне қажеттi жағдайлар әлi пiсiп жетiлмеген
едi. ХУI ... ... ... ... саясаты шығыстағы көршiлерiне
байланысты, әсiресе қазақ хандықтарымен ... ... ... Оған ... ... халықаралық жағдайдың әсересе Батыстағы
шиеленiсуi едi. Ресей оңтүстiк шығыс пен батыстағы көп ... ... ... шығу ... тарылған. Осыған қарамастан ХУI-ХУII ғғ.
Европаның ... ... ... ... iстердегi мықты
конкурент, шығыспен саудадағы қарсылас ретiнде таныды.
Европа ... ... ... ... соғыс арқылы
жарияланғанымен шығыс елдерiн Ресейге қарсы соғысуға итермелеу ... ... ... болып Туркияны, екiншi жағынан Жоңғариы мен Цин
империясы төнiп тұрды. ... ашық ... бола ... жоқ. ... алдын-ала сақтану шараларын Ресей ойластыра отырып, басты назар
қазақ жерiне аударуға мәжбүр болды. ... бұл ... ... тұрғыда
қауiп-қатердiң бетiн қайтаратын қолайлы плацдарм ... ... ... ... ХУI ғасырда Қазан, Астрахань, одан ертеректе Алтын ... ... ... Ресей Қазақстанның басты көршiлесiне
айналды.
Ресей империясының қазақ даласына ден қоюы ... ... ... ... ... одан ... Англияның өз колониясы Индия
жағынан Орта Азия елдерiне басып кiрмек болған ... ... ... ... бұо Ресей тарапынан Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... ... ең бастысы өз мемлекетiнiң ... ... Мiне ... не ... ... iшкi ... әңгiме болып
отырған дәуiрге байланысты неғұрлым күрделi халықаралық ... ... ... рөлге ие ... ... ... жер иемденуi қамалдар салумен қорғанысты ... ... ... ... ... ... ... Көшпелi халықтардың
жерлерiн тартып қашандар салуға ХУII ғ. соңына қарай орыс ... ... ... ... ... қамалдарының пайда болуы мен дамуы орыс-жоңғар
қарым-қатынастарымен тығыз байланысты.[23]
Ресейдегi экономикалық өрлеу, оның басқа елдермен, оның ... ... ... ... нығайтты. I-Петр өзiнiң “Шығыстағы
саясатында” Қазақстанға басты назар ... ... ... және ... ... ... ... мемлекетiнiң шығыс рыногына жол
ашты. “Всем азиатским странам и землям,-говорил Петр I- оная Орда ключ ... и той ради ... оная орда ... под ... ... ... ... через их во всех азиатских странах коммуникацию иметь и
к ... ... ... ... меры ... ... Қазақ хандарымен, саудагерлерiмен арадағы
қарым-қатынасының ат төбелiндей аз ғана ... ... ... ... керi ... ол ... ... яғни қазақ-орыс
шаруаларының арасындағы қарым-қатынастың ... ... ... бастаған орыс шаруаларының самодержавияға қарсы ... ... ... ... халықтарының арасындағы әркiм өз ... ... ... ... таптық мүдделi қорғау, бостандық пен теңдiк
жолындағы күрес барысында қалыптасқан адал да шынайы ... паш ... ... ... ... орыс халқының самодержавиеге қарсы күресiн
жеңiлдеттi. Бұл әрине патша үкiметiне керi әсерiн тигiзкi сөзсiз ... ... ... ... ... ... ... келуге
болады. Ресей үкiметiнiң Қазақстан және басқа да Азия елдерiне байланысты
саясаты қатып ... жоқ. Әр кез ... ... байланысты өзгерiп
отырды. Саясаттың бұлай өзгерiп отыруына негiзгi ықпал жасаған халықаралық
жағдайлар болды. Осыған сәйкес ... мен Орта Азия ... де ... ... мен ... да өзгерiп отырады.
Сөз болып отырған тарихи кезеңде, яғни ХУI-ХУII ... ... ... оның ... ... ... енуi ол стихиялық
жағдай емес. Бұл сол кездегi халықаралық қатнастарға байланысты ... ... мен ... ... ... ... үндестiгi
жағдайында пайда болып, дамыған процесс. Яғни, бұл ... ... мен ... ... тарының қажеттiлiгiне бағынған. Бұл жерде тек
таза екi халық арасындағы қатынастың қалыптасуына екi жақты да ... ... ... ... саясаттарындағы Орта Азия хандықтары мен
Закавказье, Солтүстiк Кавказ, Түркия, ... ... ... ... ... тұрды.
Бiз қарастырып отырған уақыт аралығы, яғни ХУI-ХУII ғасырдағы
қазақ-орыс қарым-қатынасында осы ... ... ... Ресейге қосылуы туралы әңгiме болып отырған жоқ. ... ... әлi де екi ел ... ... пiсiп ... едi. ... бұл
құбылыс бiр сәт қалыптаса салған құбылыс, дүние емес. Ол қиын да күрделi
тарихи ... ... ... бойы ... ... ... құрамына енуi осыған дейiнгi қазақ-орыс
қарымқатнастарының ... ... бар. ... ... сөз ... ... ... кейбiр мәселелерге тоқтала кету артық болмас.
Қазақстанның Россияға қосылуы ... ... ... ... ... ... әр ... көзқарасты бiлдiредi. ... ... ... тек ... ... болған кезде ғана iске асты
десе, бiреулерi Ресейдiң жаулаушылық ... ... ... ... ... Ресейге қосылуы оның өндiрiс күштерiн жоюы деп
бiлдi. ... ... ... ... ... ... Ресей құрамына енуi тiкелей Ресейдiң күштей енгiзуiнен емес
Қазақстан тарапынан да өз ... өз ... үшiн, яғни ... ... ... ... байланысты дейдi. Алайда Қазақстанның
Ресейге қосылуы күрделi әрi ... толы ... ... ... ... ... ... жасағанда бiз мынадай мәселелерге тоқталуымыз керек.
Қазақ ... ... ... ... қоса ... ... үкiметiнiң
басып, жаншуы, аяусыз қанауды әлсiреттi. Сол ... ... ... ... қарапайым халқы емес, өзге де өзiне тәуелдi ұлттарды ... ... ... ... ... ... қазақ даласындағы
жандайшаптары, қолшоқпарлары қазақ феодалдары болды. Сөйтiп ат ... ғана ... тап өз ... ... ... ... барысында халыққа
аяусыз қысым көрсеттi. Бұл бұхара халық санасында ... ... оған ... ... күш ... ... ... яғни
Қазақстан мен Ресей ... ... ... ... үшiн ... жағы ... қалды.
III. Орыстардың Ұлы жүз территориясына келiп қоңыстануы және олардың
аймақтағы ұстаған саясаты.
3.1. Аймақтағы саяси жағдай.
Ұлы жүз қазақтарының Ресей құрамына өтуi ... ... ... ... ... ... ... қырғын соғыстардан аман алып
қалды. 1819 жылы –ақ Ұлы жүздiң ... ... ... ... ... ... ... Олардың артынан қалған
рулар да өте бастады. 1847 жылы Ресейге өз еркiмен Ұлы ... көп ... ... ... ... ... өз билiгiн нығайту үшiн бұл аймаққа
әскер кiргiзу туралы шешiм қабылдады. Осыған ... ... ... ... ... және ... ... кiрiстi. Орыс әскерлерiнiң
қоқанд хандарына қарсы күресiн қазақ және қырғыз халқы қолдады. 1854 ... ... ... ... салынды, сосын казактар поселениясы Алма-
Аты станицасының негiзi қаланды. Сосын қоқанд билiгiнен Жетiсудың ... азат ... Орыс ... ... ... 1860 жылы
Ұзын-Ағаш жерiнде қоқанд әскерлерiн толығымен ... ал 1862 ... ... ... ... ... алды және ... 1876 жылы
Қоқан хандарын толығымен жою ... ... ... аймағының толығымен
кiруiн аяқтады.[24]
ХУIII ғасырдың 30-жылдарында басталған ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда отаршылдық саясат
жүргiзгенiне қарамастан, Қазақстанның қосылуының ... ... ... ... жерлерiнiң Ресейге қосылуының аяқталуы нәтижесiнде Ұлы
жүз халқы ... ... ... ... ... ... Бұхар
хандықтарының, ал бұл хандықтардың тасасында тұрған ағылшын ... ету ... ... ... ... ... қазақ халқының
экономикалық және мәдени өмiрi үшiн зор ... ... ... ... Азия ... ... ... аударуын 1730
жылдан бастады, яғни Кiшi Орданың қырғыздары жоңғарлар мен ... ... ... ... шабылуынан қорғау үшiн өздерiн қосып алуларын
сұраған кезден басталды. 1819 жылы Ұлы ... ... ... Ресей
бодандығын өз еркiмен алған соң 1847 жылдан бастап Ұлы ... ең көп ... өз ... орыс ... қабылдады. Ресей бодандығын сол кезде
Солтүстiк Қырғызстандағы рулар да ала ... ... ... өз ... үшiн ... үкiметi бұл жерге өз армиясын еңгiзудi ұйғарды. Орыс
армиясының қоқан хандарымен ... ... ... қазақтар мен
қырғыздар қолдады. 1844 жылы Сырдария аймағын өз қарамақтарына ... ... 1847 жылы ... Оның ... ... ... С.М.Абакумов
болды. Қапал бекiнiсi Қытайға ең жақын орналасқан, ... ... ... ... ... ... ... салынды. 1854 жылы Iле
Алатауының етегiнде Верный бекiнiсi салынды. Осы ... ... ... М. Д. ... Кейiннен бiрнеше бекiнiстер ... ... ... ... ... ... Ұрджар, Аягөз
(Сергиполь). [25] 1853 жылы соғыс отрядының ... ... ... топ ... ... ... ... шатқалына келедi. Олар Iле
аймағын, Есiк, Қаскелен өзендерiн, Кiшi және ... ... ... бақылап соғыс- топографиялық жұмыстар ... 1854 ... ... ... Ол жерге инженер Александровский де келедi
олар бiрiгiп Iле аймағында ескi ... ... ... ... ... ... ... Олар құпия хаттарында осы өзендер мен таулар
арасыннан бiз орман ағаштар кесетiн, егiн егуге ... жер ... ол ... ... ... ... ... жерде орналасқан сондықтан да ол
әскери бекiнiс салуға өте қолайлы екендiгiн хабарлайды. 1854 жылы ... ... ... ... сосын оның айналасына казактар поселкесi-
Алматы станицасы салынды, Сiбiр казактары және орыс ... ... ... ... ... ... 1855 жылы ... бекiнiсiнде
алғашқы көшiп келушiлердiң үйлерi пайда бола бастады, олар Сiбiр және
Верныйға жақын ... ... келе ... 1856 жылы бекiнiсте
барлығы 2500 тұрғын болса, ал 1863 жылы 6000 тұрғыннан асып ... ... ... ... аты ... ... деп ... Ал 1864 жылы
Сырдария аймағын Батыс Сiбiр ... қосу ... ... ... ... Орынбор генерал-губернатор адъютант Крыжановский және сол
кездегi Түркiстан ... ... ... ... ... ол ... ... туралы және қайта-құру қажеттiгi туралы
мәлiмет бердi. Жаңа аймақтың ... ... үшiн ... ... ... Ол әрекет ету комиссияның төрағасы статкеңесшi Гирс және ... ... және ... ... ... ... екi ... халықтың тұрмысымен танысты, статистикалық мәлiметтер жинақтады және
халықты басқару туралы проектiнiң жобасын даярлады. Бұл ... 11 ... 1867 жылы ... арнайы Түркiстан аймағын ... Осы ... ... ... облысы және Семейдiң Тарбағатай
тауының оңтүстiк аймағы Орынбор және Батыс Сiбiр ... ... бiр ... ... ол Түркiстан деп
аталды және ол екi облысқа бөлiндi Жетiсу және Сырдария. [27]
3.2.Әкiмшiлiк-территориялық басқару жүйесiндегi өзгерiстер.
ХIХ ғасырдың 60-жылдарында Қазақстанның ... ... ... ... орыс ... қазақ жерлерiн отарлауды тездету мақсатында
1867-1868 жж. реформаға сай әкiмшiлiк-территориялық басқару еңгiздi: барлық
қазақ жерiн үш генерал-губернаторлыққа бөлдi: ... ... ... ... ... ... бiр ... мен Қырғызстан жерi
Түркiстан генерал-губернаторына, орталығы Ташкент, 11 шiлде 1867 ... ... құру ... ... сай. Сонымен
бiрге «Сырдария және ... ... ... ... ... ... 1867 жылы ... облысы құрылды, орталығы Верный, Түркiстан
генерал-губернаторының ... ... Ал 1882 жылы ... ... ... ... өттi. Жетiсу облысына Сергиполь, Қапал және ... ... ... және ... ... сол ... ... 1883 жылы жаңадан әкiмшiлiк-территориялық бөлiстен соң Жетiсу облысы
бес уезден тұрды: Сергиполь, Қапал, Верный, ... ... және ... ал 1891 ... 25 ... ... ... кейiн бұрын
Жетiсу облысында болып келген ... жер ... ... ... Жетiсу
облысында 6 қаланың территориясы қалды, оның iшiнде бiреуi ... ... ... ... ... ... және ... (кейiнгi екеуi
қазiр Қырғызстан территориясында). Әкiмшiлiк бөлiске байланысты облыс ... ... 1897 ... ... ... ... Түркiстан құрамына
толығымен ендi. Жетiсу облысы 335250 ... ... алып ... ... ... және Семей мен Жамбыл облыстарының бiр ... ... ... ... ... жерi ... 1897 жылғы
Бүкiлресейлiк санақ қорытындысы бойынша аймақта 987863 адам тұрған. ... ... ... және ... ... ... әскери
губернатордың қолында болды, ол Түркiстан ... ... ... ... ... ... ... облыстағы армия басшысы да
болып есептелген. Уездердiң билiгi ... ... ... ... ... ... ... облысы 25 наурыз 1891 жылы ... ... ... ... ... жоба ... Жетiсу 5, ал
Сырдария 8 уезге бөлiндi. Ол аймақты ... ... ... ең ... ... ... ... басшылығында – соғыс
губернаторы және ... ... ... үш ... болды: жұмысты
бөлушi, шаруашылық және сот iстерiн жүргiзушi. ... және ... ... ... және ... ... ... уездерде уезд
басшылары және оның екi көмекшiсi (бiреуi сырттан келгеннен қойылды) және
канцелярия басшысы. Сонымен ... ... ... ... ... ... уездiк судьялар. Верныйда қала басшысы тағайындалды. Қалаларда
уезд ... ... ... ... ... ... ... Қала сыртындағы казактар қалалық полициялық басқармаларға бағынды.
55 бап бойынша әрбiр уездегi көшпелi халық ... ал ... ... ... 56 бап. Болыстар мен ауылдық қауымдарға ... басы ... ... ... бекiттi, ол бойынша болыстарда екi мың,
ауылдық қауымдастықта-200 үй басы болуы керек болды. Үй басы ... ... ... бар ... толығымен есептелдi (арба, киiз үй, жеркепе, үй
т.б.). 62 бап. ... ... ... ал ... ... ... 63 бап. Олар 3 жыл ... халықтық сайлау арқылы сайланды. Iшкi
iстер Министрiне қажет жағдайда болыс басшыларын ... ... 77 бап. ... ... және ауыл ... арнайы даярланған
қолдарын растайтын белгiлер берiледi. 87 бап. Казак армиясын ... ... сай ... 90 бап ... ... орыс халқын билеу облыстық басқармаға
жүктеледi. 97-99 бап. Дiни ... ... ... ... молдаларын
ұстауға құқығы болды. Олар өз орталарынан тағайындалды. Оның ... ... ... ... ... ... Мешiттер салу Жетiсу далалық
генерал-губернаторының рұқсаты арқылы жүргiзiлдi. 101 бап. Сот iстерi әрбiр
облыста жеке қаралды. Верный ... ... ... 113 бап. ... сотына
болыстағы сыйлы адам, 35 жасқа келген, сотталмаған тағайындала алды. Ал
орыс оқу орындарын ... 25 ... ... ... ... 114 ... губернатор бекiттi. 115 бап. Олардың ерекше белгiсi болды ... ... ол ... тең ... ... және сот шешiмiн жазатын
кiтап бердi.
137 бап. ... ... ... ... үшiн ... төлеп тұрды.
Үй басынан алынатын салық 4 сом. Үй басы саны үш жылда бiр рет ... ... ауыл ... үй ... ... берiп оның дұрыс-тығын
өз таңбаларымен ... ... 147 бап. ... ... ... мен оны өткiзу
Жетiсу далалық генерал-губернаторының белгiлеген ... ... ... ... ... ... ... алым алу
өңделген жер көлемiне байланысты алым алынды. Жер салығының екi ... ... және ... 156 бап. ... ... ... ... байланысты болды: 1/Қолдан суару жүйелерiн жөндеуге;
2/. Табиғи қауiптi насекомдарды жою үшiн; 3/. Почта жолдарын және қарларды
тазалауда; ... ... және ... ... ... қою кезiнде;
5/.Ақсүйектерге командировка үшiн аттар беру, оларға үй бөлiп ... ... ... ... ... шешiмiне сай армияны үймен,
азық-түлiкпен және отынмен қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... 157 бап ... алымдар: 1/.халыққа
қажеттi азықтар алу; 2/. Жергiлiктi сауданы, өнеркәсiптi, мал шаруашылығын
және ауыл шаруашылығын ... үшiн; 3/. ... ... 4/. Малды
қырылудан сақтау және егiндiктердi және басқа да өнiмдердi қорғау; ... және ... ... бiлiм беру ... ... ... бап. ... түрде қоғамдық жұмыс атқару:
1/.Көшпелiлердiң және шетжерлiк отырықшылардың басшыларын ұстау үшiн; ... ... ... ... 3/.жергiлiктi суландыру жүйесiнде
iстейтiн қызмет адамдары үшiн.[29]
ХХ ғасырдың басында Жетiсу ... алты ... ... ... Лепсi, Пiшпек, Жаркент, Пржевальск. Ал ... ... ... ... ... болыс басшылары тұрды, ал ... ... ... ауыл ... бар ... ... ... сот және алым-салық басқармалары облыста және уездерде патша
чиновниктерiнен сайланды. ... ... ... төменгi басқару
аппараты-болыс басшылары және ауыл ақсақалдары, ... ... Ол үш ... бiр рет ... сайлау арқылы болып, талас-тартыс
және пара берумен, сыйлықтар берумен қатар ... ... ... ... ... күресу үшiн патша үкiметiнiң қолшоқпарына ... ... ... ... заңдары қолданылды. Мемлекеттiк қылмыстар
және басқаруға қарсы iстер мен iрi қылмыстық iстердi патша ... ... ұсақ ... және ... ... ... соты қарады, ол бай-
феодалдар тобының үстемдiгiн арттыруда ... ... ... және қырғыз
көшпелi халқына жан басы салығын салды, ол ... 2 сом 75 тиын ... ... ... ... бойынша), ал сосын 4 сом болды (1891 жылғы Ереже
бойынша) әрбiр үй басына. Ол халықтың ... ... ... ... ... жер салығы тағы да басқа салықтар қосымша ... ... ... ... ... да салықтар жинап отырды. 1891 жылғы
Ереже бойынша «көшпендiлер қолданып отырған жер және онда ... ... ... ... ... меншiгi болып есептеледi» (119
бап). «Көшпендiлер қолданып отырған ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрiне байланысты және ... ... ... ... ... ... ... секiлдi Ресейдiң отарлы
аймақтарының бiрi болды. Жетiсу артта ... ... аз ғана ... ... аудандарға ауыл шаруашылық тауарларын және шикiзатты
жеткiзiп тұратын аймаққа және орыс ... ... ... ... айналды. Патша үкiметi Қазақстанның, оның iшiнде Жетiсу
өңiрiнiң экономикалық және ... даму ... ... ... ... ... өз ... ұстап отыру үшiн. Өндiргiш күштердiң ... ... ... ... ... және қырғыз халқы көшпелi және жартылай
көшпелi өмiр сүрдi, ... ... ... ... ... байланысты болды. Негiзгi шаруашылығы мал шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... отырды. Облыстың
көптеген территориясы таулы жерлер болғандықтан ол мал жайылымына ... ... ... ... ... күн көрiсi мал болды.
1888 жылғы ... ... ... ... ... ... (көшпендi
және отырықшы) мал басы 5158206 бас, оның ... 684563 ат, 331470 ... мал, 4039772 қой мен ешкi, 90029 ... 1617 есек, 10755 шошқа, ал 1908
жылғы статистикалық есеп бойынша облыста 6739318 мал басы ғана ... жылы ... әр ... өле ... ал 1908 жылғы жұтта барлыұ уездерде
1.050.970 мал қырылыды, яғни барлық малдың 15,5% ... ... мал ... ... ... келген орыс көшпендiлерiне алып
бергенге қарамастан қазақтардағы мал саны 1888 жылмен салыстырғанда ... ... жоқ, ол 1,5 ... ... өстi, ол көшпелi-қазақтардың малды
тиiмдi өсiре ... ... ... ... айналысушылардың
шаруашылығы әртүрлi болды, Верныйда 84,7 пайыз, ... ... ал ... ... тең ... Мал қыс бойы ... ... болды, аяқ астынан болып отырған қатты қыстар ... ... шөп ала ... мал жаппай қырылып отырды. Мал өнiмдерiне деген
сұраныс және оны айырбастау мүмкiндiгiнiң туу ендi малға қысқа арнап ... ... ... ... ... Ол бiрақ көп ... және ... ... өзгерiс әкелмедi. Бiртiндеп Жетiсу жерiнде жер шаруашылығы негiзгi
орын ала бастады.
ХIХ ... ... ... негiзгi жер шаруашылығымен
айналысқан аймақтағы Жетiсуге көшiп келген орыс ... ... ... ... ... ... қара бидай ектi, ал дұнғандар мен
ұйғырлар күрiш, жүгерi, кунжут, қыша және май үшiн лен ... 1907 ... ... 446.401 қара ... ... ... ... горох, 391.835 күрiш, 2.048 қара құмық, 56.490 жүгерi, 906.695 пұт
картоп алды. [32]
Бай ... жер ... ... ... болмады,
сондықтан да астық жинаумен, шөп шабумен негiзiнен ... ... олар ... және мал өнiмдерiмен күн көру мүмкiндiктерi болмады.
Атақты орыс шығыстанушысы В.В.Бартольд бұл жайлы былай деп ... ... ... мал ... азайып ерiксiз отырықшылыққа айналды.
Орыс отарлаушыларының мүдделерi үшiн көшпендiлерден өнделген жерлерiн ... ... тiптi ... бiр ... ... ... ... мәжбүр еттi».
Осылайша өздерiнiң құнарлы, өнделген жерлерiнен ... ... бай ... мен ... ... алғашқы отарлаушылары Сiбiр казактарының 9 және 10 полкi
болды, ... ... ... ... ... ... ... аймаққа
Европалық Ресей және Сiбiр жерiнен орыс шаруалары келе бастады. Алғашында
олар облысқа шақыру арқылы ... ал 1891 ... ... ... ... ... ... жаппай ашаршылық басталған кезде орыс және украин
шаруалары өз беттерiмен ... ... ... келiп қоныстана бастады.
Көшiп келушiлердiң сан жағынан өсуi әсiресе ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... қайыршыланған орыс шаруалары ... ... ... басқа аймақтардан жақсы жерлер iздеп кеттi, сонын бiр
бағыты Қазақстан жерi болды.
Атты әскер ... көп ... ... етсе де ... ... Орта Азия
жерiне тереңдеп еңу үшiн ол маңызды ... деп ... ... жерiн өз
қарамағында ұстауға көмектесетiн ерекше казактар армиясын құрды. Казактар
Жетiсу жерiн – қазақ ... ... ... бiрiн ... ерекше
рөл атқарды. Оның тарихын екiге бөлуге болады: 1-шi-1847-1867 жж. аймаққа
сiбiр казактарының ... ... еңуi және ол ... ... ... ... ... 2-шi-1867-1917 жж. Жетiсу казактарының бекiнiп алып
және аймақты шаруашылық жағынан иемдене бастауы.
Жетiсу ... ... ... Бий және ... шебiнен, ал
шаруалар Сiбiр мен Ресейдiң iшкi ... ... ... ... отырып ендi, яғни алғашқыда Аягөзден Қаратал мен Лепсiге, сосын Iле,
Iле Алатауы аймағына одан әрi Солтүстiк ... ... ... жерiне
орнықты. Жаулап алу науқанының аяқталуы 1867 ... 13 ... де ... армиясын құру туралы патшаның жарлығымен болды. Оны тарихшы
Н.В.Леденев «аяқ ... ... ... ... ... негiзгi себеп
геосаяси, Францияның жерiндей жерi бар аймақта, Ресей, Қытай және Орталық
Азияның ... ... ... ... ... ... ... бейбiт кезде 400 адамнан тұратып бiр полктi, ал соғыс жағдайында үш
полк 12 ... ... қоя ... Казактар саны 24 мыңға дейiн өстi, ... және 17 ... ... ... ең ... ... ... берiлдi, әрбiр казакка жан басына шаққанда 32 десятинадан. Тарихшы
М.Хорошхиннiң айтуы ... ... ... ... ... жер
иеленуден бiрiншi орынды Жетiсу казактары алады.
П.Г. Галузо Жетiсу жерiне «ерекше крепостниктi, оның ... ... және ол ... ... ... болды деп
аймақтағы аграрлық жағдайды зерттей отырып баға берген.[34]
Жетiсу әскери басшылары казактар қауымын жермен ... ... ... ... ... ... мал ... шабындықтары
мен су көздерiн алып бердi. Жетiсу казактарының ерекше құқықтары мен
ерекшелiктерi болды, ... ... ... ... ... ... казак атамандары басқарды.
Сондықтан да казактар мен ... ... ... ... ... ... ... үнемi талас-керiске әкелiп отырған, ол
Т.Р.Рысқұловтың ... ... ... ... айдап салу-езу қызметтерi»
ақырында 1916 ... ... алып ... Осындай пiкiрдi Түркiстан
аймағының генерал-губернаторы А.Н. Куропаткин және Жетiсу облысының әскери
губернаторы А. И. Алексеев те қолдаған. ... жылы ... ... ... ... мен Қапал салынды.
Ол Европалық Ресейдiң iшкi аудандары мен Сiбiр ... ... ... мен ... ... ... бiрнеше шаруалар қонысы
пайда болды. Крепостнойлық правоны жою туралы заңнан кейiн әсiресе ХХ ғасыр-
дың басында Ресейдегi ... ... ... және ... ... ... орыс шаруаларының қоныс аударуы жиiледi. ... ... ... қоныс аударушылар саны көп болмады. Мысалы, 1868-
1883 жж. аралығында ... ... 4090 ... ... ... 2500 ... жерлерге орналасып онда 36 орыс қоныстары пайда болды. 1590
қоңыстанушылардың жанұясы ... және ... ... ... ... ... үкiметi крепостнойлық құқықты жойған соң шаруалардың
шығысқа ... шек ... Оның ... ... ... орналасқан
Жетiсу жерiнде казактар отрядын дамытуды көздеген. 1895 жылы Жетiсуға
шаруалардың қоныс ... заң ... шек ... ... ... ... өз ... қоныс аударып Жетiсу жерiне орналасуларын
тоқтатқан жоқ. 1902 жылы ... ... 16 мың ... 1905 жылы 29 ... ... ал 1908 ... мың ... Жетiсу жерiне шаруаларды
қоңыстандыру 1907 жылы қоныстандыру аудандарының құрылуынан ... ... ... ... толығымен өткеннен кейiн аймаққа
капиталистiк қатнастардың енуi өнеркәсiп және ауыл ... ... ... ... ете ... Сондықтан да ХIХ ... ... ... ... мектептерi ашылды, олар бiлiмдi ауыл
шаруашылық мамандарын даярлауы қажет болды. Осындай ... ... ... ... ... ... ... Қапал. Ауыл
шаруашылық аудандарындағы өнiм өндiру сапасын арттыру үшiн қажеттi мамандар
даярлау мақсатында Далалық ... ... 1887 ... ... ... арналған ауылшаруашылық мектебi ашылды, онда 1887
жылы 16 ер бала оқыды, 13-қазақ, 3-орыс. Бiрден орыс тiлiне үйреттi, ... ... ... орыс тiлiнде болды. Мектепте төрт адам қызмет
еттi: күзетшi (су тасушы және аула ... ... де), ... ... ... және ... ер адам (оны ... әскери генерал-губернаторы
сайлады). Ауыл шаруашылық мектептерiнде сабақ қыркүйекте басталып наурызда
аяқталды. Оқушылар ... бiлiм ... ... оқыды: орыс тiлi,
арифметика, тарих, ... ... ... негiзi, таза жазу. Сонымен
қатар арнайы пәндер оқытылды: суғарушылық, мал ... ... ... ... және бал ... ХIХ ... аяғында
мектеп жанынан қолөнер ... ... ... ... үйрету
үшiн:етiк тiгу, ұсталық, ағаш шеберi, терiнi өңдеу т.б. Көктемде, наурызда
оқушылар практикалық сабақтарын далада ... ... өттi. ... ... қазақ балаларына арналып ашылған ауылшаруашылық мектептерi мамандар
даярлауда айтарлықтай ... бере ... 1903 жылы ... 23 ... бiрақ оқытатын маман мұғалiмдердiң болмауынан олар оқуларын аяқтай
алмады.[37] ХХ ... ... ауыл ... ... ... ашылған мектептердiң материалдық жағдайы өте төмен болды. 1904
жылы Қапал ... ауыл ... ... ... ... мектебi
болып қайта құрылды, бiрақ ондағы жағдай өзгермедi жәнеде сонымен ... ... және ... даму ... ... ... да ... жж. П.П.Румянцев жүргiзген статистикалық есептер ... ... ... ... шабындық жерлерiнiң барлығын
тартып алды, олардың қолындағы жерлер ... ... және ... ... ... ... жер ... мен материалдық жағдайына қарағанда
бiрiншi орында Жетiсу ... ... ... ... отарлауда “оның ең крепостнойлық, феодалдық түрi-
казактардың ... және бұл ... ... ... ... Жетiсу казактар армиясы империяның басқа да казак ... ... ... ... ... болды. Мысалы, тек қана
қазақтардан казактар армиясы үшiн құнарлы жерден 10 ... ... ... ... ... езуде ерекшелендi, ақырында 1918 жылғы
Жетiсу облыстық атқару комитетiнiң №1 ... ... ... ... ... болып келген қазақтар 1917 жылы кеңес
үкіметі орнаған ... ... тағы да жаңа ... қол ... ... ... Орталық Азия елдері секілді Қазақстан мемлекеті де 1991 жылға дейін бір
орталықтанған Кеңестік ... қол ... ... ... ... ... ... саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени саясаттар ұстай
алмады. ... ... ... ... ... да жаман да жақтары болды.
Өткен тарихтың барлығын біз ... ... ... ... мен ... ... байланыстар мен индустриялды дамуда Ресей қарамағында, ... бола ... ... өзінің дамуының жоғарғы шынына жетті.
Сонымен қатар тоқырау құбылыстары да ... ... ... ... ... дамуда, тіл мен жеке өз алдына еркін ... ... мен ... болды. Сонымен Ресей қарамағында ұзақ жылдар
бола отырып екі ел бір-бірімен саяси, ... және ... ... ... дамыды. Қазір де осы қарым-қатынасымыз дамып және екі ... тең ... ... ... ... ... ... отыр. Ол екі
ел үшін де тиімді. Көп ... ... ... ... ... ... ... бейбіт қарым-қатынасты дамытуды ... ... ... ... ... Жолдауындағы басты бағыттардың бірі
сыртқы саясат болып табылады. Егемен ... ... ... ... бастап
ұстаған сыртқы саясатында көрші елдермен қарым-қатнасты дамытуға ... ... ... ... бірі ... көрші орналасқан Ресей мемлекетімен
арадағы ... ... мән ... Екі ... ... ... ... шектесіп жатыр. Сондықтан да өткен тарихты білу ол
келешекке жол салады.
Қазақ орыс қатнастырының ... көп ... ... ... сауда - дипломатиялық және басқа да байланыстар түрiнде болып
тұрған. ... ... ... ... ... ... мен
Ресей мемлекетi тату, достық жағдайында тұруға, сауда-саттықты және саяси
байланыстардың қандай түрi ... ... ... екендiктерiн
бiлдiрген. Екi елдiң арасында ортақ жауға қарсы күресте соғыс ... ... ... де орын ... Бұл кезде ... және ... ... ... ... Қазақстан мен
Ресейдiң арасын бұрынғыдан да жақындата түсуге түрткi болуы заңды едi.
Қазақ хандығы мен Ресей ... ... ... ... екi ... саяси- экономикалық байланыстарының нығаюына көп
әсер етiп, олардың шаруашылық саласында тәрбие ... ... ... Бұл ... ... ... ... мен Ресейдiң бiрiн - бiрi
географиялық жағынан тануына, Қазақстан ... ... ... бердi.
Қазақ халқын Ресеймен ... ... ... ... бiрi – шет ел ... қазақ жерлерiне жасаған
экспанциясының күшеюi. Қазақ халқы, ... ақ ... ... ... ... және мәдени қарым- қатнастарды нығайтуға
мүдделi едi. Сонымен қатар ел iшiндегi феодалдық ... пен ... ... ... ... және ... ... орын алуы
да итермеледi.
Қазақстанның Ресейге қосылуының терең прогрессивтiң мәнi де
болды. Ол ... ... және ... ... ... ... жоғарғы сатыға өтуiне, қазақ халқының арасында ... ... мен ... өту ... ... ... және қазақ халқы мен орыс халқының достасып жақындасуына алып
келдi. Алдынғы ... орыс ... ... ... ... әсер
еттi. Жергiлiктi еңбекшi халық орыс халқынан революциялық күрес әдiстерiне
үйрендi. Отарлыққа, ... ... ... ... ... табы орыс
жұмысшыларымен бiрлесе отырып күрестi.[39]
Қазақстан мен Ресейдiң арасындағы экономикалық байланыстардың
нығаюымен қатар ... ... ... және ... ... - қатнастар да
дамыды. Яғни, патша ... ... ... ... отаршылдық
саясатына қарамастан, Ресейге қосылуы, сөз жоқ прогрестiк маңызға да ие
болды. Ертедегi Русь пен Ұлы дала ... ... үзiгi өз ... ... ... ғана ... ... жоқ, сонымен қатар озық
ақыл-ой мен ынтымақтастықтың оңды iрге тасын да ... ... ... ... үшiн ... ... бiрақ ол толық орындалмады. Оның қазақтар үшiн, ... ... мен ... және ... үшiн ... ... болды.
Старшындар елдi басқару iсiне араласып, ... ... ... патша
үкiметiнiң отарлық саясатын қазақтарға жүргiзуде старшындар негiзгi тiрегi
болды. Қазақтардың тонаушiлiқ әрекеттерi бiршама тежелдi. ХУIII ... ... ... үшiн ... әкiмшiлiгi сақталды. 1799 жылы
наурыздың 19-күнi шекаралық соттың орнына Шекаралық Комиссия ... Бұл ... ... ... соттан айырмашылығы ол
тұнғыш рет азаматтық басқару ... ... ... ... ... Комиссиясының құрамында сот, азаматтық, iс-қағаз жүргiзу, ... мен ... ... ... ... Одан ... Кiшi ... болып жатқан жағдайды бақылап, тез шешiм қабылдайтын
Азиялық бөлiм ашылды. Барлық iс-қағаздар осы ... ... ... ... 1797 жылы ... 26 күнi ... ... Сыртқы iстер
министрлiгi жанынан Азия халықтарындағы оқиғаларды бақылап отыратын арнаулы
департамент немесе экспедиция ... ... ... ... стат-кеңесшi
Лашкарев тағайындалды. Бұл мекемеге Орынбор Шекара Комиссиясы тiкелей
бағынатын болды. Осылайша Патшалық ... ... Орта Азия мен ... мұқият зерттей келе оны басқару iсiне шындап кiрiстi. Ендi олар
жоғарғы ... ... ... ... ... ... Ресей
империясының қоластына өтуi оның ... ... ... ... тарихи дамумен байланыстырды. Сөйтiп ғасырларға созылған
қарым-қатнас екi ел арасындағы саяси, экономикалық, әлеуметтiк және ... ... Ол ... ... ... тамырын тереңге ж айды.
Егемендiгiн алған ... ... да ... күнi Ресей мемлекетiмен
байланысты жан-жақты дамытуда. Оған дәлел 2003 жыл Ресейдегi Қазақстан жылы
деп өтiлсе, 2004 жыл ... ... жылы деп ... Екi ел
тарихымен, салт-дәстүрi мен екi ел арасындағы байланыстарды жалғастыру
мақсатымен мемлекеттiк деңгейде ... ... ... ... Қазақстанның көш басшысы, оның Президентi Н.Назарбаев
Қазақстан жүрiп өткен жолын айқын жинақтап былай ... ... ... бiзге аталарымыз бен әкелерiмiзден қалған. Оны нашарлатпай қайта
жақсарта түсiп, балаларымызға аманат ету бiздiң мiндетiмiз».[40]
Қазақстан ... ... ... ... 50 ... қатарына
қосу үшін сыртқы саясатымызды нығайта ... ... ... ... және ... ... ... Елдер арасындағы байланыс мемлекеттің тұрақты дамуына негіз болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI
1. Асфендияров С.Д. История Казахстана. ... ... Н. ... ... в 30-х ... ХУIII ... ... Апполова Н. Экономические и политические связи Казахстана с ... в. ... ХIХ в. М., ... Бекмаханов Е.Б. Присоединение Казахстана к России. Казахстан, 1964.
5. Басин В.Я. Россия и ... ... в ... вв. ... ... Вяткин В. Очерки по истории стран востока. М., Наука, 1990.
7. Казахско-русские отношения в ... ... ( ... документов).
А.,1961.
8. Қазақ Совет энциклопедиясы. Алматы, 1980.
9. Касымбаев Ж.К. Под надежную защиту России. Алма-Ата, 1986.
10. Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты. ... ... ... В., ... И. ... трех ... ... Қазақстан тарихы журналы. № 1994, 4,61б.
13. Зиманов С. Политический строй в конце ХУII в ... ... ХIХ ... ... ... В.А. Джунгарское ханство и казахи ХУII-ХУIII вв. Алматы, 1991.
15. Моисеев В.А., Сулейменов Р.Б. Из ... ... ХУIII в. ... ... ... Қазақтың қысқаша тарихы. Алматы, 1994.
17. Шойынбаев Т.Ж. ... ... при ... ... ... Алматы, 1973.
18. Шунков В.И. Вопросы аграрной истории России. М., 1974.
19. Шахматов В.Ф. Казахская пастбищно-кочевая община. Алматы, ... ... А. ... ... очерки). 1923.
21. Толыбеков С. Кочевое общество казахов в ХХ веке.1971.
22. Қ. Көне ... ... ... ... ... ... Қазақстан. Нуарыз,№5,1991.
24. Сибирские летописи,323 б.
25. Боршынова З.Я. Население западной сибири до начало русской колонизации.
Томск, 1960. ... ... и ... ... тюркских народов Сибири и сопредельных
территории. Сб. научн. ... ... ... ... С.В. Очерки по истории колонизации Сибири в ХУI - ХУII ... ... ... А.П. ... Сибири. М., 1979.
29. Дулов В.И. Когда начались присоединение Сибири в ... ХУII ... М., ... ... М.Ж. ... ... ... Алматы, 1994.44с.
31. С.Н.Покровский. Советский власть в Семиречье. А-Ата, 1961.18-бет.
32. ... ... М., ... ... история. М., 2005.-432.
34. История цивилизации. М., 2004.-154.
Құрметтi мемлекеттiк комиссия төрағасы, комиссия ... ... ... ұсынылып отырған диплом жұмысымның тақырыбы «Орыс
–қазақ қарым қатнастары ХУІІ ғ. 30-60 ... ... мен ... ... қарым-қатнастардың қалыптасуы мен
дамуы екi ел тарихында да ерекше орын алады. Өйткенi бұл екi ... ... ... дамуына да үлкен iз қалдырған оқиға едi.
Екi ел арасындағы байланыс сауда қарым-қатнастарымен басталып, ... ... ... ж. Кiшi жүз ... өз ... ... орай бұл жұмыста қазақ хандығының сол кездегi ыртқы
саясатына көп көңiл бөлiндi.Жоңғар ... ... ... ... ... жүргiзген шапқыншылық саясаты, қазақ халқының өз бостандығы үшiн
күресi, қазақ хандарының орыс үкiметiмен ... ... Кiшi жүз ... ... ... ... және ... жерлерiнiң қосылуының негiзгi
алғы шарттарын ашып көрсету негiзгi жұмысымыздың басты мақсаты ... ... ... ... үш ... қорытынды мен
пайдаланылған әдебиеттер тiзiмiнен тұрады.
Кiрiспеде тақырыптың өзектiлiгi мен зерттелу деңгейi және ... ... мен ... ... ... зерттелу дәрежесiне
келсек, республикамыздағы тарихи зерттеулердiң маңызды ... ... ... ... ... өтуiнiң алғы ... ... ... зерделеуге бағытталады. Мәселен, тарихшы ... ... ... ... ... ... ... жаңаша
көзқарас қалыптасты. Ол қазақ халқының дамуындағы екi ... ... ... ... ... ... дейiнгi және одан кейiнгi, Ресей
империясының отары ретiндегi ... ... ... ... ... ... ... халықтың еркiнен тыс, олардың мүддесiне қайшы,
патша үкiметiмен ... ... ... Ол қазақ халқының ортаазиялық
феодалдар тарапынан қысым көргендiгiн әрi Қазақстан территориясына ... баса ... ... ... атап ... ... ... езгiге қарсы күрес кезеңдерiн айтарлықтай баяндаған.
Осмы тақырып бойынша кең көлемдi ... ... ... ... Ж.Қасымбаев. Бұл авторлар өз еңбектерiнде қазақ
орыс қатынасының жаңа қырларын ашып, мұның әуел бастан –ақ ... ... ... ... ... Әсiресе Қасымбаев орыс өкiметiнiң Ертiс
өзенiнiң жоғары ... ... ... салу арқылы өзiнiң отаршылдық
саясатын жүргiзгендiгiн және қазақ жерiнiң ... ... мен ... ... ... ... болмасын өз ықпалын нығайтуды
империяның Шығыстағы саясатының күре ... ... ... ... ... ... орыс ... алғы шарттары» деп аталады
ол негiзiнен 2 тармақшадан тұрады. Онда ... ... ... қатнастарының
қалыптасуының негiзгi алғы шарттары мен екi ... ... ... ... ... қарым-қатнастарына тоқтала келiп осы екi ел арасындағы
байланыстың бiртiндеп қазақ халқының өз ... ... мен ... ... мен Хиуа ... езгiсiнен аман алып қалу үшiн Ресей
мемлекетiне өз ... ... үшiн ... ... орнатқандығы
баяндалады.
Екiншi тарау «ХУII ғ. екiншi жартысындағы Ресей мен Қазақстан» деп
аталады. Ол екi ... ... Онда ... Кiшi Жүз қазақтарының
Ресейге қосылуының алғы шарттары мен қосылу ... ... Сол ... ... ... ... ... 1727 жылы Жоңғарияда үкiмет
басына Галдан Цереннiң келуiмен Қазақстанның iшкi ... ... ... ... ол Қазақстанға қарсы ... ... Осы ... iшкi ... ... ... ... жақындасудың шешушi шараларын жасады. Алғашқы кезеңде Ресей үшiн
Қазақстан оның Шығыстық сыртқы ... ... ... үшiн ... ... мен ... хандықтарының өзара қарым-қатнасының қалыптасуы; гегомондық
үшiн күрес, iшкi қауiп қатерге байланысты, сауда қатнасына т.б. ... ... ... ... ... ден қоюы Жоңғарияның ... ... ... ... одан кейiн Англияның өз колониясы Индия
жағынан Орта Азия жерiне ... ... ... ... ... ... бұл Ресей тарапынан Қазақстан мен Орта Азия елдерiнiң ғана
қауiпсiздiгiн ... ... ең ... өз ... ... ... ... Қазақстанның Ресей құрамына еңуi ол ... ... ... бұл ... ... қатнастарға байланысты Ресейдiң сыртқы саясаты ... ... ... ... ... ... пайда
болып, дамыған процесс.
Екi ел арасында саяси және мәдени қарым-қатнастар да дамыды. ... ... ... саясатына қарамастан Қазақстанның
Ресйеге қосылуының сөз жоқ ... ... ... ... жерiн
Ресей толығымен қосып алғанннан кейiн оны өзiнiң аумақты империясының бiр
бөлiгi ретiнде қарап оны ... ... ... ... Осы
әкiмшiлiк-территориялық басқару жүйесiн өзi құра ... ... ... аймағын ендi Ресей заңымен, ... ... ... ... ... ... үшiн ... генерал-губернатор тағайындап оны
уездерге бөле отырып басқарады. Егемен Қазақстанның көш ... ... ... ... өткен жолды айқын жинақтап былайша қорытты:
«Қазiргiдей өзара ... ... ... бен ... қалған. Оны
нашарлатпай қайта жақсарта түсiп, балаларымызға аманат ету ... күнi сол ... ... ... ... ... жыл Ресйедiң Қазақстандағы жылы деп аталады. ... ... ... мәдени салаға байланысты iрi ... ... ... қол қойылды. Байқоңыр космостық кешенiң ... ... ... жүйе, сыртқы саясаттағы бiрлiк және мәдени-
қарым қатнас(бiлiм, денсаулық, мәдени мұралар).
«Орыс-қазақ қарым-қатнастары ХУІII ғ.30-60 жж.» атты ... ... ... ... ... 5 курс ... ... диплом жұмысына
С Ы Н
Өткен тарихқа баға берiп, оның ... ... мен ... туралы
келешек ұрпаққа жеткiзу үшiн қолда бар деректер негiзiнде өзiмiздiң өткен
тарихи кездерiмiзге тағыда бiр рет ... ... ... ... ... Осы ... ... мақсатымыздың өзi өткен тарихқа бүгiнгi ... сай баға ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
өткен тарихы туралы өзектi тақырыптардың бiрiне ... ... ... ... ... ғ.30-60 ... атты ... жазылған диплом жұмысы
кiрiспеден, үш тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тiзiмiнен
тұрады. ... ... ... мен ... ... және негiзгi
жұмысты жазу барысында ... ... және ... ... отырып ондағы негiзгi мәселелерге талдау берген.
Сонымен қатар осы алынып отырған ... ... алға ... мен ... ... берген. Бiрiншi тарауда сол кездегi
орыс –қазақ қарым-қатнастарының алғы шарттарына тоқтала ... сол ... ... iшкi және ... ... ... ... келiспеушiлiктер
мен саяси тартыстарға тоқталады. Ресей мен Қазақ хандары арасындағы ... ... дами ... ... ... ұласуының
тарихын баяндайды. Сыртқы жаудан қорғану үшiн сол кездегi дұрыс саяси шешiм
болып табылған Ресей құрамына ... алғы ... ... ... ... ашып ... Ал ... тарауда Ресей мен Қазақстан
арасындағы ХУIIІ ғасырдағы байланыстардың нығаюын және Кiшi ... өз ... ... ... ... ... және сол ... саясатқа сипаттама бередi.
Үшiншi тарауда Ұлы жүз территориясына орыстардың келiп қоңыстануы және
олардың аймақтағы ұстаған саясатына ... ... ... Сол кездегi
Ұлы жүздегi саяси ахуал және ... ... ... ... ... алғаннан кейiнгi аймақты басқарудағы территоориялық-әкiмшiлiк
басқарудағы ұстаған саясаты мен ... ... ... ... ... ... және осы өзгерiстердiң қазақ жерiне тигiзген екi
жақты әсерiне деректер ... ... ... ... ... Кiшi жүз бен Орта жүз ... өтуiнiң сол кезең үшiн
прогрессивтiк маңызы ... ол екi ... ... ... және ... ... нығаюына негiңз салғанын баса
көрсетедi.
Автор диплом жұмысында алға қойған мақсатына жете ... ... ... ... ... талапқа сай жазылған, толығымен аяқталған
жұмыс. Диплом жұмысын өте жақсы деп бағалауға болады.
Рецензент: т.ғ.к., доцент ... ... ... ХУIIІ ғ. 30-60 жж.» атты ... ... ... ... бөлiмi студентi
Төлегенова Күнсаяның диплом ... I К I ... ... ... мемлекетiмен Қазақстан арасындағы бiрнеше
жылдарға созылған саяси, экономикалық, мәдени байланыстың ... ... ... және сол кездегi тарихи ... баға ... бiрi ... жүз және Орта жүз ... Ресей империясының
қоластына өтуiнiң алғышарттары болып табылады. Сол кезде қандай тарихи
оқиғалар әсер еттi, ... ... ... жерiнде болған саяси
өзгерiстер мен оның салдары туралы жас мамандар өз ... айту үшiн ... ... ... ... ... ... күн талабына сай зерттеудi
мақсат етедi және де өздерiнiң көзқарастарын сол ... ... ... ... ... ... ... үш бөлiмнен, қорытынды
мен пайдаланылған әдебиеттер тiзiмiнен тұрады. Кiрiспеде ... мен ... ... және ... ... ... мен
мiндеттерi көрсетiлген. Сонымен қатар диплом жұмысын жазу ... ... ... ... ... сипаттама берген. Бiрiншi
тарауда, сол кездегi Қазақ-орыс ... ... алғы ... ... сыртқы саясаттың шиеленiсуi, екi ел арасындағы сауда қарым-
қатнастарының ... мен оның ... ... ... ауысуының негiзгi алғы шарттары туралы баяндалған. Екiншi тарауда
Ресей мен Қазақстан арасындағы ХУIIІ ... ... сол ... жүз бен Орта жүз ... ... ... ... Кiшi
жүз қазақтарының Ресейге өз еркiмен қосылуы және оның нәтижесi мен сипаты
туралы баяндайды. ... ... ... ... және Орта Азия
хандықтары Бухара мен Хиуа билеушiлерiнiң ... ... ... ... ... қазақ билеушiлерiнiң дұрыс шешiмге келе отырып Ресейге өз
еркiмен ... ... ... ... ... Ұлы ... орыстардың келiп қоңыстануы және аймақтағы ұстаған саясаты
мен жалпы Қазақ жерлерiн ... ... ... соң ... бiр аймағы
ретiнде оны жалпы империялық басқару жүйесiне сай қайта құру және аймақтағы
қолданылған заң жүйелерi мен оның ... ... ... сол ... және ... ... ... бередi. Қазақ жерiнiң Ресей ... алғы ... ... ... оның прогрессивтiк мәнiн ашып
көрсетедi. ... ... ... да сол ... үшiн ... ... Кiшi жүз бен Орта жүз хандықтарының сыртқы және iшкi саясатын
сипаттай келiп орыс халқы мен ... ... ... ... ... одан әрi дами ... ... арқылы берген.
Қорытындыда Қазақ жерiнiң Ресейге қосылуынан кейiнгi оның ... және ... ... ... келiп оның маңызын ашып ... ... ... да ол ... ... сол ... үшiн ... баяндайды. Қорыта келе, автор екi халық арасындағы достық қарым-
қатнастың бүгiнде ... ... ... екi ел арасындағы саяси,
экономикалық және мәдени ... ... ... баяндайды. Жұмыс
жоғары оқу орындарын бiтiрушiлерге қойылатын талапқа сай жазылған. Алға
қойған мақсатына жете ... ... да ... жұмысын мемлекеттiк
комиссия мүшелерiне қорғау үшiн жiберуге ... ... өте ... ... ... ... ғылымдарының докторы,
профессорлық қызметтi атқарушы ... ... ... ... УII-IХ ғғ.» атты ... ... тарих
факультетiнiң тарих-география сырттай оқу бөлiмiнiң 4 курс ... ... ... ... Ы ... ... бұрын зерттелмеген Тибеттiң УII-IХ ғасырлардағы саяси
дамуына арналған. Көптеген жарық көрген ... ... ... ... ... ... ... әсiресе осы тақырыпқа байланысты жарық ... ... ... ... талдау жасаған. Сонымен қатар осы тақырып
бойынша зерттелген ғылыми еңбектерге шолу берген.
Бiрiншi тарауда ... ... УII-IХ ... ... ... даму жолдарына сипаттама берсе, ал ... ... ... сол ... ... ... ... көңiл бөлген.
Сонымен қатар жаулаушылық соғыстарына тоқталып, сыртқы бйланысы ... ... ... ... ... ... туралы
деректер негiзiнде тұжырымдаған. Ал ... ... ... ... ... жұмысы тың деректер негiзiнде жазылған,
аяқталған еңбек, негiзiнен әрiп қателiктерi кездеседi. Ол ... ... ... ... ... жұмысын жоғары бағалауға болады.
Рецензент: т.ғ.к.,доцент ... ... ... ... УII-IХ ғғ.» атты ... ... ... ... ... оқу ... 4 курс ... Есiлдiң диплом жұмысына
П I К I Р
Тибеттiң саяси-экономикалық және әлеуметтiк жағдайы атты
тақырып негiзiнен аз ... ... ... бiрi. ... ... ... тақырыбы өзектi болып табылады. Кiрiспе ... ... ... зерттелуi, тарихи деректер мен тақырыптың
практикалық маңыздылығына ерекше көңiл бөлiнген.
Бiрiншi ... ... ... тарихына тоқтала отырып оның
қалыптасып дамуының тарихын УII-IХ ғасырлар аралығында ... ... ... дамуының өзiне тән ерекшелiктерiн атап көрсеткен.
Екiншi тарауында жалпы сыртқы саясаты, оның iшiнде жаулаушылық
соғыстарына ерекше мән берiлген. ... ... ... ... ... ... жорықтар мен келiсiмдер, байланыстар мен
шиеленiстер ... ... ... талдау ретiнде тұжырымдаған. Жалпы сол
кезеңдегi саяси жағдайды сипаттай отырып Қорытындысында Тибеттiң УII-IХ ... ... ... баса ... ... ... өз ... мақсатына жетек алған.Диплом жұмысын қорғауға ұсына отырып ... ... ... т.ғ.д.,проф.м.а. Тулекова М.К.
«Египет Араб Республикасы мен Қазақстан ... ... атты ... ... ... ... оқу бөлiмiнiң 4 курс
студентi
Жұмабаева Мақпалдың диплом жұмысына
П I К I Р
Егемен ... ... мен ... Араб ... ... ... бiрқалыпты дамып отырғандығын барлығымызда
бiлемiз. Автор өзiнiң диплом ... ... осы ... ... Египет Араб Республикасының саяси, ... және ... ... ... екі ел ... ... болған келісімдерге
талдау берілген.
Кiрiспеде тақырыптың өзектiлiгi, ғылыми зерттелуi мен оның
практикалық маңыздылығына ... ... осы ... екi ел ... сипаттама берген.
Бiрiншi тарауда Египет Араб Республикасының сыртқы саясатына
ерекше ... ... ... iшiнде Шығыс мәселесiнiң негiзгi шешушi
орталықтарының бiрi болып отырған Египет ... ... ... ... ... ... екi ел арасындағы қарым-қатынастар мен,
елшiлiк байланыстар, келiсiмдер, оны ... ... ... мәселелерге
тоқтала отырып, екi ел арасындағы жан-жақты ... ... ... ... пен ... ... ... арасындағы келiсiмдер
мен кездесулер кезiндегi шешiмiн тапқан байланыстарды деректер негiзiнде
талдаған.
Қорытынды бөлiмiнде екi ел ... ... ... бүгiнгi
күнгi ары қарай дамып отырғандығына баса ... ... өз ... ... ... жұмысында алған қойған мақсатына жете алған. Жоғары
оқу орындарын бітірушілерге ... ... сай ... ... ... ... ұсына отырып диплом жұмысын өте жоғары
бағалауға болады.
Ғылыми жетекшісі:
тарих ғылымдарыынң докторы, профессор ... ... Араб ... мен Қазақстан арасындағы қарым- қатнас» атты
тақырыпта жазылған тарих факультетiнiң тарих, экономика, құқық бөлiмiнiң
4 курс ... ... ... жұмысына
С Ы Н
Египет Араб Республикасы мен Қазақстан Республикасы арасындағы
сыртқы ... ... ... бiрiншi күннен бастап шешiмiн тапқан
мәселелердiң бiрi. Диплом жұмысының ... ... ... ... ... жұмысы кіріспеден, үш ... ... ... ... тізімінен тұрады.
Кiрiспе бөлiмiнде негiзiнен тақырыптың өзектiлiгi, ғылыми
зерттелу деңгей мен ... ... жас ... ... тоқтала
отырып талдау берiлген. Сонымен қатар екi ... ... ... ... ... шолу ... тарауда екi ел арасындағы қарым-қатынастың даму тарихына
тоқтала отырып, келiсiмдер мен жоғары сатыдағы кездесулер кезiндегi ... ... ... өткен.
Екiншi тарауда Египет Араб Республикасы мен Қазқастан Республикасы
арасындағы қарым-қатынастар мен ... 1992 ... ... бүгiнгi
күнге дейiнгi даму тарихына тоқталып қол ... ... екi ... келiiсм шарттар бойынша саяси-экономикалық, мәдени байланыстарды
тарихи құжаттар негiзiнде талдаған. Үшiншi ... ... екi ... ... пен ... ... бағдарламалары берiлсе,
қорытындыда негiзгi тұжырымдар берiлген. Ел басымыздың биылғы халыққа
арналған Жолдауында айтылғанда ... 50 ... ... өтуде негізгі
басты мақсаттардың бірі ол елдің сыртқы ... ... ... ... ... ... уақытта Египет Араб Республикасы мен
Қазақстан ... ... ... күн ... ... ол ... ... байланыспен нығайып отыр. Екі ел арасындағы саяси
келісімдердің де басты мақсаты осы байланыстарды ары ... ... екі ... ... ... ... басқа да салалар бойынша ... ... ... араысндағы байланыстарды нығайту негізгі басты мәселелер
ретінде қойылып отыр.
Жалпы автор өз алдына қойған мақсатына жете ... ... ... оқу ... ... арналған талапқа сай жазылған. Диплом
жұмысына өте жақсы деген баға ... ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ БIЛIМ МИНИСТРЛIГI
АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТI
Тарих факультетi
Жалпы тарих кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
«Византия империясы: саяси, әлеуметтік және мәдени дамуы
(УІІ-ХІІ ... ... ... ... 5 курс ... ... ... докторы,
академик Асылбеков М.Х.
Жұмыс қорғауға жiберiлдi
______ ________2006
кафедра меңгерушiсi
т.ғ.д.Алтаев А.Ш.
АЛМАТЫ, 2006
ҚАЗАҚСТАН ... ... ЖӘНЕ БIЛIМ ... ... ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТI
Тарих факультетi
Жалпы тарих кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
«ТҮРКИЯ ... ... ... ... 60-80 ЖЫЛДАРЫ»
Орындаған: тарих факультетiнiң
тарих бөлiмiнiң 5 курс ... ... ... ... ... ... М.К.
Жұмыс қорғауға жiберiлдi
______ ________2006
кафедра меңгерушiсi
т.ғ.д.Алтаев А.Ш.
АЛМАТЫ, 2006
Жоспар:
Кіріспе
............................................................................
......................... ..........3
1- тарау: ... ... және ... 60-80 ... күрес
..........................................................................
....8
1. Мемлекеттік құрылыс және Түркия
үкіметі...............................8
2. Түркия ... ... және ... топтар............16
2- тарау: Түркия: ішкі саясат
мәселелері.............................................20
1. Әлеуметтік-таптық қарсыластардың шиеленісуі мемлекеттің ішкі
саясатының
көрінісі............................................................
.. 20
2. ... ... ... ұлттық мәселенің құрамдас
бір бөлігі
..........................................................................
................ 26
3- тарау: ... ... ... ... ... ... Түркияның НАТО елдерімен
қатнасы...........................................32
3.2. Түркияның ТМД елдерімен
қатнасы..............................................38
Қорытынды
..........................................................................
......................61
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі...........................................................67
1. Новейшая история. ... М. ... ... 2000. ... ... по ... ... Т.III 1945-1961. Документы и материалы.
М.,1961.
3. Г.Р.Дадабаева. Страны Азии ... 1945 ... ... ... Басин В.Я. Россия и казахские ханства в ХУI-ХУIII в. Алматы, «Наука»,
1971,52 бет.
[2] Сабырханов А. Ұлы бетбұрыс. Алматы,1981, 11-бет.
[3] М.Әбдiров.»Сiбiр ханы ... ... ... ... ... 61-бет.
[4] А.Сабырханов. Ұлы бетбұрыс. Алматы, «Мектеп», 1981. 11-бет.
[5] Касымбаев Ж.К. Под ... ... ... ... 78 ... ... ... киргиз-казачих или киргиз-кайсацких орд и
степей».II бөлiм, 47-бет.
[7] В.Я.Басин. Россия и казахские ханства в ... вв. ... ... ... ... в ... вв. ... Қазақ Совет энциклопедиясы. 1980. 185-бет.
[10] Сабырханов»Ұлы бетбұрыс».1981.,26-бет.
[11] ... ... ... к ... М.,1957, 21-бет.
[12] Казахско-русские отношения в ХУI-ХУII вв. (сб.Документов и
материалов). А.,1961, 15-16 бет.
[13] Қазақ Совет энциклопедиясы. 4 том, 474-бет.
[14] ... ... ... ... ... ... Джунгарское ханство и казахи ХУII-ХУIII вв. А
«Ғылым»,1991, 17-бет.
[16] Нығмет Мыңжан. «Қазақтың қысқаша тарихы». А.,1994,. Қазақ-жоңғар қарым-
қатнастары. 270-бет.
[17] ... ... ... қысқаша тарихы. А.,1994,271-бет.
[18] В.А.Мойсеев. Джунгарское ханство и казахи ХУII-ХУIII вв. А.,1991,24-
бет.
[19] Сұлтанов Т.И. Кочевые племена приаралие в ... ... ... А.И. ... III бөлiм. 168-бет.
[21] Қазақ Совет энциклопедиясы. I-том. 201-бет.
[22] Нығмет Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. А.,1994,329-бет.
[23] Касымбаев Ж.К. Под надежную ... ... ... ... ... 1867 жылы ... « ... және Сырдария облыстарын
басқарудың уақытша Ережесiне» байланысты басқарылды. Одан кейiн 1891
ж.қабылданған «Положение об управлении областей Ақмола, Семей, Жетiсу, Орал
және ... ... ... ... ... басқарылды.
[25] Бейсенов К. По дорогам и весям Семиречья // Часовой Родины, 1995.9
декабрь.-С.10.
[26] ... ... ... 1920-1936. Алматы, 1969.-187бб.
[27] Обзор Семиреченской области за 1888 год. Верный, 1888.2б.
[28] Россия, Полное географическое описание нашего отечества. ... ... 25 ... 1891 ... В кн.Н.Г.Галузо. Аграрное отношения на
юге Казахстана 1867-1918 гг. ... Изд. ... 1955. ... ... ... 392-397 ... Недзвецкий В.Е. Памятная книжка и адрес-календарь Семиреченской
области на 1905 год. Верный,1905.192-бет.
[32] Записка о состоянии ... ... в 1908 г. ... Қасымбаев Ж.Қ. Тарихи деректерге жүгiнсек.//Ақиқат,1992,№8№51-бет.
[34] Материалы по ... ... и ... ... и ... в ... области, собранные и
разработанные под руководством П.П.Румянцева. Т.5.СПб.1914.51-бет.
[35] Сонда 10-16бб.
[36] Алексеенко Н.В. ... ... ... в ... ХIХ ... ХХ в.) . ... ... Недвецкий В.Е. Памятная книжка и адрес –календарь Семиреченской
области на 1905 г. 263-бет.
[38] Материалы…10-16бб.
[39] С.Н.Покровский. Советский власть в Семиречье. ... ... ... 5 ... 1991 ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Египет Араб Республикасы мен Қазақстан Республикасы арасындағы қарым қатынастың даму тарихы (1992-2003 жылдар)46 бет
Педагогикалық қарым-қатынасты ұйымдастыру22 бет
Қазақстан Республикасы мен америка құрамы штаттары арасындағы қатынастар туралы4 бет
Тауар ақша қатынастары және қаржы22 бет
Қоғамдық өндіріс нысандары. Тауар және ақша5 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь