Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жалпы сипаттамасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 ЕРЕКШЕ ҚОРҒАЛАТЫН ТАБИҒИ АУМАҚТАРДЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.1 Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың түсінігі, түрлері және негізгі мақсаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.2 Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды құру мақсаттары ... ... ... ... ... ... ..16
2 ЕРЕКШЕ ҚОРҒАЛАТЫН ТАБИҒИ АУМАҚТАР ҚҰҚЫҚТЫҚ
ЖАҒДАЙ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.1 Қазақстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтары ... ... ... ... ... ... ... ... .18
2.2 Қазақстандағы өсімдіктер және жануарлар әлемі.
Олардың экологиялық мәселелері. ҚР.ң Қызыл кітабы ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
3 ЕРЕКШЕ ҚОРҒАЛАТЫН ТАБИҒИ АУМАҚТАР ЗАҢДАРЫН
БҰЗҒАН ҮШІН ЗАҢДЫ ЖАУАПТЫЛЫҚ ТҮРЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38
3.1 Экология . құқықтық жауаптылығының жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ...38
3.2 Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заңды бұзғаны үшін
3.3 заңды жауаптар түрлері. Заңдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...61
Дипломдық жұмыстың өзектілігі: Халық санын өсуіне байланысты барлық негізгі табиғи бірлестіктердің бөліктердің бастапқы түрінде сақтап қалудың маңызы артып отыр. Тек адам қолымен өзгерілмеген бірлестіктер болмағанда ғана адамының жасаған, оларды болдырмауға мүмкіндік туады.
Кез- келген мемлекетің ерекше қорғалатын табиғи тереторияларды құрып, дамыту стратегиясы негізгі екі міндеттің орындалуын қамтамасыз етуі тиіс:
1. Оның тереториясындағы барлық негізгі географиялық аймақтар мен өңірлердің табиғи эталондардың барынша толық көрсетілуі.
2. Жүйелі топтастырылған деңгейдегі биологиялық ресурстарды, топырақты енгізі отырып, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін және микроорганизмдерді сақтау.
Мұны арттыру үшін ең дұрыс шара – қорықтар мен ұлттық парктердегі ұйымдастыру болып табылады.
Осы жағдайға байланысты дипломдық жұмысымның өзектілігі айқындалып отыр.
Біздің елімізде ерекше корғалатын табиғи аумақтардың негізгі түрі — мемлекеттік табиғи қорықтар. Қорықтар ғылыми мекемелер қатарына жатады. Қорық аумағында ешқандай шаруашылық жұмыстары жүргізілмейді, онда тек ғылыми-зерттеу жұмыстары ғана жүргізіледі. Сондықтан қорық аумағында жоғары білімі бар арнайы мамандар ғылыми зерттеу жұмыстарымен айналысады. Қазір Қазақстанда 10 мемлекеттік табиғи қорық бар. Қорық аумағындағы барлық табиғат байлықтары түгелдей катаң түрде қорғалады. Сонымен бірге қорықтар белгілі бір экожүйелерді қорғау мақсатында арнайы ландшафтылық аумақтарда ұйымдастырылады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты: Ерекше қорғауға алынған аймақтарда жүргізілетін қауіпсіздік іс шаралардың түрлері
Осы мақсаттан туындайтын міндеттер:
1 Ерекше қорғауға алынған аймақтарда жүргізілетін қауіпсіздік
2 Қорықтар, жануарлар сая-бақтарын айтып сипаттау
3 Ерекше қорғауға алынған аймақтар тулы заңдарын сипаттау
Диплом жұмысының құрылымы: кіріспеден, 3 тараудан, қорытынды, және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. ҚР Президентінің Қазақстан халқына жолдауы. «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру- мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» Астана. Елорда, 2008 жыл. 6 ақпан.
2.Қазақстан Республикасы Үкiметінiң 2004 жылғы 7 мамырдағы №520 қаулысымен 2004-2006 жылдарға арналған Арал өңiрiнiң проблемаларын кешендi шешу жөнiндегi бағдарламасы.
3.ҚР Үкіметінің 2005-2007 жылдарға арналған қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы.ҚР Үкіметінің 2004 жылғы 6 желтоқсандағы №1278 қаулысы.
4. Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2004 жылғы 14 мамырдағы №542 қаулысымен «2004-2006 жылдарға арналған Қазақстан ормандары» бағдарламасы.
5.Қазақстан Республикасы Үкiметінiң 2004 жылғы 3 ақпандағы №131 қаулысымен бекiтiлген Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауiпсiздiгi тұжырымдамасы.
6. Қазақстан Республикасының Конституциясы. (30тамыз 1995 жылы республикалық референдумда қабылданған) Алматы.1995 ж.
7.www.ecologukz .
8.Байсалов С., Исаева Ж. Правовое обеспечение экологической безопасности //Вестник Министерства Юстиций Р.К. №10. октябрь. 1995г.
9. Байдельдинов Д.Л. Экологическое законодательство Республики Казахстан: совершенствование и кодификация: Автореф. дис. док. - Алматы, 1995. с. 13.
10.Петров В.В. Правовая охрана природы в ССР. М., Экологическое право России.-М., 1995, с. 272, 289.
11.Еренов А.Е., Мухитдинов Н.Б., Ильященко Л.В. Прававое обеспечение рационального природопользования. Алма-Ата, 1985г, 117 б.
12.Шестерюк А.С. Вопросы кодификации законодательства об охране окружающей среды.- Л., 1984г, с.108 .
13.ҚР Экологиялық кодексі. 2007 жыл. 9 қаңтар.
14.Хаджиев А. Юридическая ответственность за экологические правонарушение. Алматы,1988.14 б.
15.Байдельдинов Д.Л. Юридическая ответственность за экологические правонарушения. Алматы, 1993 г.
16. Радиоактивті қалдықтарды жерге көмудің тәртібі және оған рұқсат алу рәсімі ҚР Үкіметінің 1996 жылғы 18 қазандағы 1238 қаулысымен бекітілген ҚР-да радиоактивті қалдықтарды көму тәртібі туралы қағидамен реттеледі.
17.Бринчук М.м. Правовая охрана окружающей среды от загрязнения токсичными веществами. М. 1990г. 35 б.
18. ҚР Үкіметінің 2007 жылғы 27 маусымдағы «Қоршаған ортаны ластаудан келтірілген залалдың экономикалық ережесін бекіту туралы» №535 қаулы.
19.ҚР Су Кодексі .2003 ж. 9 шілде.
20. ҚР Жоғарғы Сотының 2000 жылғы 22 желтоқсандағы №16 қаулысы.
21. Халық денсаулығы мемлекеттік бағдарламасы (ҚР Президентінің 2000 жылғы 16 қарашадағы №413 Жарлығымен бекітілген).
22. Стамқұлұлы Ә. Қазақстан Республикасының экология құқығы, Алматы, 1995ж.
23.ҚР Жер туралы заңы. 2003 ж. 20 маусым.
24.ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық кодексі. 2001 жыл. 30 қаңтар.
25. ҚР Қылмыстық кодексі. 1997 ж.16 шілде.
26.ҚР Еңбек кодексі. 2007 жыл.15 мамыр.
27. «Мемлекеттік орман қорының учаскесiнде қылқан және ceксеуіл екпе ағаштарын басты пайдаланудың кесуiне тыйым салу және оларды сақтау жөніндегі шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Yкiметiнiң 2004 жылғы 23 сәуiрдегi №460 қаулысы.
28.ҚР Азаматтық кодексі.(Жалпы және Ерекше бөлімдері) –Алматы: ЮРИСТ, 2008.-296 б.
29. Әбдірайымов Б. Экологиялық зиян: сипаттамасы, денсаулыққа әсері, сот арқылы өтелуі, Алматы, 2001 ж.
30.Закон РК от 18 декабря 1992 г. «О социальной защите граждан , пострадавших вследствие ядерных испытаний на Семипалатинском испытательном ядерном полигоне».
31.ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 1999 жылғы 9 шілдедегі №9 «Денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу бойынша Республика заңдарын соттардың қолдануының кейбір мәселелері туралы» қаулысы.
32.Бектұрғанов Ә.Е. Қазақстан Республикасындағы жер құқық қатынастары.-Алматы: Жеті жарғы, 1997ж.75 б.
33.Грибанов В.П. Пределы осуществления и защиты гражданских прав.М., 1992г.
34.ҚР Азаматтық құқығы . Ғ.Төлеуғалиев. А.2001 ж.
35.Сергеев А.П. Защита гражданских прав. В кн. Гражданское право. М., 1997 г.
36.Новицкий И.Б. Римское право, М., 1993г.
37.ҚР Азаматтық іс жүргізу кодексі.-Алматы: ЮРИСТ,2007.-124 б.
38.Иоффе О.С. Обьязательственное право. М., 1975.
39.Моткин Г.А. Экономико-правовые основы страхования риска загрязнения окружающей среды //Государство и право, 1994 6.
40.Бажайкин А.Л. Экологическое страхование: теория и практика //Законодательство, 2000 г.
41.Васильева М.И. Судебная защита экологических прав. М., 1996г.
42.ҚР Президентінің «Мұнай туралы» Жарлығын жүзеге асыруға бағытталған Үкіметтің 1995 жылғы 28 маусымдағы №2351 қаулысы.
43.ҚРҮкіметінің «өнеркәсіптік объектінің Қауіпсіздігі декларациясын ұсыну ережелері мен нысаны туралы» 2000 жылғы 19 мамырдағы N764 қаулы.
44.Косдавлетов К.К. Правовые основы экологической безопасности Республики Казахстан: Автореф. дис. канд. - Алматы, 2000г. с.10.
45.КарабуловаР.К., Шокенов К.А., Кошпенбетов Б.М.Экологические правонарушения и роль ответственности в охране природы. Алматы, 1999г.с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ....................................................................................................................3
* ЕРЕКШЕ ҚОРҒАЛАТЫН ТАБИҒИ АУМАҚТАРДЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ...................................................................................................4
+ Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың түсінігі, түрлері және ... ... ... ... табиғи аумақтарды құру мақсаттары..........................16
* ЕРЕКШЕ ҚОРҒАЛАТЫН ТАБИҒИ АУМАҚТАР ҚҰҚЫҚТЫҚ
ЖАҒДАЙ................................................................................................................18
+ Қазақстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтары.................................18
+ Қазақстандағы ... және ... ... ... ... ҚР-ң ... кітабы...................................27
* ЕРЕКШЕ ҚОРҒАЛАТЫН ТАБИҒИ АУМАҚТАР ЗАҢДАРЫН
БҰЗҒАН ҮШІН ЗАҢДЫ ЖАУАПТЫЛЫҚ ТҮРЛЕРІ......................................38
+ Экология - құқықтық жауаптылығының жалпы ... ... ... ... ... туралы заңды бұзғаны үшін
+ заңды жауаптар түрлері. Заңдар....................................................................56
ҚОРЫТЫНДЫ.......................................................................................................60
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...........................................................61
КІРІСПЕ
Дипломдық жұмыстың өзектілігі: Халық санын өсуіне байланысты барлық ... ... ... ... ... ... сақтап қалудың маңызы артып отыр. Тек адам қолымен өзгерілмеген бірлестіктер болмағанда ғана ... ... ... ... ... туады.
Кез- келген мемлекетің ерекше қорғалатын табиғи тереторияларды құрып, дамыту стратегиясы негізгі екі міндеттің орындалуын қамтамасыз етуі ... Оның ... ... ... ... аймақтар мен өңірлердің табиғи эталондардың барынша толық көрсетілуі.
* Жүйелі топтастырылған ... ... ... ... ... ... өсімдіктер мен жануарлар дүниесін және микроорганизмдерді сақтау.
Мұны арттыру үшін ең дұрыс шара - ... мен ... ... ұйымдастыру болып табылады.
Осы жағдайға байланысты дипломдық жұмысымның өзектілігі айқындалып отыр.
Біздің елімізде ерекше корғалатын табиғи аумақтардың негізгі түрі -- ... ... ... ... ... ... қатарына жатады. Қорық аумағында ешқандай шаруашылық жұмыстары жүргізілмейді, онда тек ғылыми-зерттеу жұмыстары ғана жүргізіледі. Сондықтан қорық аумағында жоғары ... бар ... ... ғылыми зерттеу жұмыстарымен айналысады. Қазір Қазақстанда 10 мемлекеттік ... ... бар. ... ... ... табиғат байлықтары түгелдей катаң түрде қорғалады. Сонымен бірге қорықтар ... бір ... ... ... арнайы ландшафтылық аумақтарда ұйымдастырылады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты: Ерекше қорғауға алынған аймақтарда жүргізілетін қауіпсіздік іс шаралардың түрлері
Осы мақсаттан ... ... ... қорғауға алынған аймақтарда жүргізілетін қауіпсіздік
* Қорықтар, жануарлар сая-бақтарын айтып сипаттау
* Ерекше қорғауға ... ... тулы ... ... жұмысының құрылымы: кіріспеден, 3 тараудан, қорытынды, және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ЕРЕКШЕ ҚОРҒАЛАТЫН ТАБИҒИ АУМАҚТАРДЫҢ ... ... ... ... ... ... түсінігі, түрлері және
негізгі мақсаттары
Ерекше қорғалатын табиғи аумақ -- ерекше қорғау режимi белгiленген мемлекеттiк табиғи-қорық ... ... ... мен ... бар жер, су ... және ... ... әуе кеңiстiгiнiң учаскелерi.
Ерекше қорғалатын аумақ -- ... ... ... ... ... ... ... экожүйе, гейзерлер, бау- саябақ ескерткіштері, инженерлік құрылыстар, т.б.) немесе қоршаған ортаға қолайлы әсер ететін кеңістіктер (орман жолағы, көгерген аймақтар), аумақтар, ... ... ... тек ... ғана ... ... ... болып, адамдармен қорғалады.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың табиғи кешендерi -- ерекше қорғауға жататын биологиялық саналуандық пен жансыз ... ... ... ... ... аумақтар мемлекеттік табиғи - қорық қоры объектілерінің маңыздылығына байланысты республикалық немесе жергілікті маңызы бар ... ... ... бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтар құрылу мақсаттарына және қорғалу ... ... ... ... ... ... ... табиғи қорықтар;
2) мемлекеттік ұлттық табиғи парктер;
3) мемлекеттік табиғи резерваттар;
4) ... ... ... ... ... ... ... дендрологиялық парктер;
7) мемлекеттік табиғи ескерткіштер;
8) ... ... ... ... қорық аймақтары.
Жергілікті маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтар құрылу
мақсаттарына және қорғалу режимінің түрлеріне байланысты мынандай түрлерге бөлінеді:
1) ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік ботаникалық бақтар;
4) мемлекеттік дендрологиялық парктер;
5) ... ... ... ... табиғи қаумалдар.
Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерімен ерекше
қорғалатын табиғи аумақтардың өзге де түрлері көзделуі мүмкін.[1]
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды республикалық маңызы бар санатқа ... - ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Үкіметі, жергілікті маңызы бар санатқа жатқызуды - уәкілетті органмен келісе отырып, облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, ... ... ... ... ... ... бар ... қорғалатын табиғи аумақты оның мәртебесін төмендетуге әкеп соғатын бір түрден басқа түрге ауыстыру, табиғи және техногендік сипаттағы төтенше ... ... оның ... ... мен ... сипатының ішінара немесе толық жоғалуына байланысты жүргізіледі.
Заңды тұлға ... бар ... ... табиғи аумақты оның мртебесін төмендетуге немесе арттыруға әкеп ... бір ... ... ... ... ... ... жаратылыстану - ғылыми негіздеме жасалған мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысы негізінде:
1) ... ... бар ... ... ... ... - уәкілетті органның ұсынуы бойынша Қазақстан Республикасының Үкіметі;
2) жергілікті маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи ... - ... ... ... ... облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) атқарушы органы қабылдайды.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар - ... ... ... ... байланысты мемлекет және жеке адамдар тарапынан арнайы бөлініп ... ... жер ... мен су айдындарының жеке бөлімдері. Қазіргі кезде дүние жүзінде Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың саны 13 мыңнан асты, бұл Жер ... 8,5 %-ына тең. ... ... бойынша Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар 10 топқа ... 1. ... ... ... ... резерваттар; 2. Ұлттық саябақтар; 3. Табиғат ескерткіштері мен табиғаттың ерекше көрікті нысандары; 4. Табиғат қорғауға арналған резерваттар; 5. Қорғалатын ландшафтылар; 6. ... ... ... ... ... 7. ... резерваттар (адамның іс-әрекеттерімен жасалған нысандарды қорғау); 8. Жергілікті жердің өзіне тән табиғаты қорғалатын және түрлі мақсатта ... ... 9. ... ... 10. ... маңызы бар тарихи және табиғи орындар.Қазақстан Республикасы 2006 ж. 7 шілдесінде қабылданған Заңының 4-тарауының ... ... ... бар ... ... ... аумақтар туралы түрлері: мемлекеттік табиғи қорықтар; мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар; мемл. табиғи ... ... ... ... ... ботаникалық саябақтар; мемлекеттік дендрол. саябақтар; мемлекеттік табиғат ескерткіштері; мемлекеттік ... ... ... ... ... ... бойынша Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға: 10 мемлекеттік қорықтар, 10 мемлекеттік ұлттық саябақтар; 3 табиғи резерваттар; 49 ... ... 127 ... ... қор, 5 ... ... 6 ботаникалық және 3 зоологиялық бақтар, 26 мемлекеттік табиғат ... 2 ірі ... ... ... ... бар. ... жалпы аумағы 2 млн. га-дан астам. Бұл көрсеткіш республиканың жалпы жер ... ... тең. ... ... ... ... ... жалпы жер аумағының 10 - 12%-ы Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға бөлінуі ... Мыс., ... ... ... 31,5%, ... 15,8%, ... т.б. 2008 ж. Дүниежүзілік мұралар комитетінің 32-сессиясының шешімімен ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік ... ... ... Орт. Азия мен ... ... алғаш рет Қорғалжын қорығымен Наурызым қорығы енгізілд.[2]
Биосфераны қорғау
Адам шаруашылық қызметi ... ... ... тұщы су қоры ... су ... ... ластануы, жерасты су қорының азаюы байқалады. Жыл сайын мұхиттар мен теңiздерге, көлдер мен өзендерге ... ... ... ... керосиннiң, әртүрлi өнеркәсiптiк өндiрiстердiң қалдықтары, егiндер мен фермалардан ағын ... ... Су ... ... ... ... күн ... өткiзбейдi, су және ауа қабатындағы газалмасуды бұзады, оттегiнiң суға өту ... ... оның ... су ... өмiрiне зиян келтiредi. Сондықтан ғалымдар суқоймаларын мұнайдан тазартудың ... ... ... ... жою үшiн ... препараттар, арнайы "сорғыштарды" пайдаланады. Олар мұнаймен бiрге суды да ... ... ... ... ... ... ... ал тазарған суды қайтадан суқоймасына құяды. Арнайы құралдар мұнайдан тазартып ... ... ... ... ... ... торларды және тағы басқаларды жинайды.
Суқоймаларының ластануын алдын - алу өндiрiстерде тазартушы құралдарды ... ... ... ... өндiрiс шығаратын зиянды заттар мөлшерi азаяды, ағын сулар тазарады, өндiрiстiң зиянды қалдықтары өңделедi. Өндiрiсте қолданатын суды ... ... ... ... өндiрiс қажетiне жiбередi.
Ағын суларды қоспалардан тазарту үшiн құрылыстар, фильтрлер пайдаланылады. Зиянды заттарды тұнбаға түсiретiн, ауру ... ... ... ... ... ... тазартушы қондырғыларда бактериялар органикалық қалдықтарды, зиянды заттарды ыдыратып, ... ... ... ... мен ... ... роль атқарады, оларды су қоймаларының санитарлары, тiрi фильтраттар деп атайды. Оларға су гиацинтi жатады. Ол адамдардың жәндiктермен күресуге пайдаланатын улы ... және ... ... ... ... Қамыс суды ауру тудырушы бактериялардан, тұздың артық ... ... ... тазартады. Суды жөке, өлең шөп, батпақты қырықбуын тазартады.
Ал мынадай жануар - фильтраттар, айқұлақ ұлу өзi ... ... 30 л суды ... ... ... да суды фильтрлейдi. Бiр шаян күнiне 1,5л суды фильтрлейдi.
Кез келген табиғи су ... ... ... саңырауқұлақтары, бактериялары, моллюскiлерi көмегiмен өзiн-өзi тазартады. Бұл организмдердiң барлығы - санитарлар, олар өздерiнiң суларын ... Су ... улы ... түссе, оның құрамындағы тыныс алуға қажеттi оттегi мөлшерi және қоректенуге қажеттi қорек мөлшерi азаяды, санитарлар өлiп, ... дәмi мен иiсi ... ... ... мұхитты ластанудан қорғау мақсатымен теңiз ортасын қорғау бойынша мұхиттарды мұнаймен және тасымалданатын зиянды заттармен, қалдықтармен ластануды болдырмау, сиреп бара жатқан ... мен ... ... ... ... ... ... бойынша халықаралық келiсiмдер жасалады. Суқоймаларының күйiн басқару мен бақылау жаңа құралдар арқылы жүргiзедi.[3]
Ерекше ... ... - ... ... ... ... ортаға әсерiнiң күшеюiмен байланысты табиғаттың кейбiр бөлiктерiн, жойылу шегiнде тұрған жануарлар мен ... ... ... ету ... ... ... табиғи комплекстер, су көздерi, табиғаттың ұлттық жетiстiгi болып бағаланатын ерекше ескерткiштерiн сақтау қажеттiгi артты.
Экологтар ... ... ... ... ... 58-65 ... табиғатта өткiзетiнiн есептедi. Халқы көп европалық мемлекетте орманның әрбiр гектарында адам жылына орта шамамен 44 ... ... ... қала ... ... ... концентрациясы жоғары. Бұл қоршаған ортаға жоғары антропогендi күшi туралы айтады, соның ... ... ... де, ... Жер биосферасының қалыпты қызметi қатысуынсыз жүрмейтiн, ландшафтар, кейбiр табиғи ... ... ... маңыздылығын да көрсетедi.
Толық немесе жекеленген, үздiктi немесе уақытша адамның қалыпты - ... ... ... шектелген және экологиялық тепе - теңдiктi сақтауға адамзаттың тiршiлiк ортасы мен денсаулықты ұстап тұруға, табиғи ресурстарды тарихи, ... ... ... ... бар ... табиғи және жасанды объектiлер мен құбылыстарды қорғауға арналған биосфера аудандары - ... ... ... ... ... ... ... мұндай территорияның үш мыңы белгiлi. Олардың көпшiлiгiнiң ауданы үлкен. Мысалы, дүниежүзiнде ең ... ... ... ... ол ... аралының солтустiк - шығыс бөлiгiнде орналасқан. Ауданы 7 млн.га. Ол ... ... ... ландшафты, кейбiр жануарлар - бұқалықой, ақ аю, морж, тюлень, поляр түлкiсi, ақ қоян және басқаларды қорғалады.
Одан кiшiрек ... ... ... - ... ... - 5,3 ... ... Үлкен Гобий қорығы - 4,3 млн.га. және Канададағы Вуд - Баффало ұлттық паркi - 4,5 ... ... ... емес, акваториялар да қорғалады - 200 ден астам акваториальдi (сулы) табиғи комплекстер. ... ... ... ... - Астрахань (Волга дельтасында), Қиыр Шығыс теңiздi (Приморы ... ... ... Суна ... ... бiрге).
Дүниежүзiнде ұлттық парктер мен оларға тән территориялардан бес категорияны бөлiп қарастырамыз: 1) ұлттық парктер; 2) провинциальдi парктер; 3) толық ... ... ... ... ... 4) табиғи парктер және әртүрлi профилдегi заказниктер; 5) тарихи, мәдени - тарихи және археологиялық заказниктер.
Ұлттық парктер - ... ... - ... ... қорғаумен бiрге, рекреациялық мақсатқа арналған ерекше қорғалатын табиғи ландшафтар немесе ... ... ... ... ... ... ... барлық территориясында және оның қорықтық аймағында жер қорын пайдалануды ... ... ... бар. ... 4 млн. км алып ... ... 2 мың ... парктер бар.
Ұлттық парктер территориясы экологиялық, тарихи және эстетикалық жағынан бағалы, және табиғи мәдени ландшафтарды ... Бұл ... ... болмайтын қорықтық аймақтар; туристердiң реттелген саяхатына ашылған, рекреакциялық аймақтар; шектелген шаруашылық қызметтер жүргiзiлетiн аймақтар. Ұлттық парктер өлi және тiрi ... ... ... ... бағалы табиғи комплекстердi қорғайды, және тарихи және мәдени ескерткiштердi де қорғайды. Олардың қорықтық аймақтарында ... ... ... ... тұңғыш ұлттық парк - 1872 жылы, АҚШ - да, Вайоминг, Монтана және Айдахо ... ... ... ... ... Оның ... - шамамен 900 мың.га. Ол жер шарындағы ең үлкен гейзерлi аудан: бұл ... 3000 ... ... ыстық көздерi бар. Ол жерде шыршалы ормандар, альпiлiк ... ... бар. ... вапиттер, аюлар (қара және қоңыр), құстардың 200 түрi және басқалар қорғалады.
Ресей федерациясында мұндай парктер аз. 1993 ж ... ... ... 3,6 ... болатын, 17 парк бар. Олар тек 1980 жылдардан бастап құрала бастады. 1991 жылы 5 парк ұйымдастырылды. Олардың территориясы негiзiнен орман және су ... ... ... ... ... ... ... ұқсас, олар орталық емес, жергiлiктi әкiмшiлiк орындарға бағынады. Толық резерват және бағытты тәртiбiнiң ... ... ... ... ... - ... ... ұйымдасу түрi сәйкес келедi.[4]
Қорықтар - табиғи ... ... ... ... үшiн, ... мен ... ... қорғау және табиғи процестердi басқару үшiн кез келген ... ... ... ... ... ерекше қорғалатын кеңiстiк. Оның бiр түрi - биосфералы қорық, яғни әлемдiк масштабта биосферадағы болатын өзгерiстердi анықтауға көмектесетiн, ғасырлық ... ... адам ... ... ... ... түспейтiн, қатаң қорғалатын табиғи аймақ. Бұл түрдiң түзiлулерi биосфералы қорықтардың дүниежүзiлiк торына ЮНЕСКО құрамына бiрiктiрiлген.
1999 жылдың соңына қарай Қазақстанда 9, ал ... 75 ... ... ... (оның iшiнде 16 биосфералы) жалпы ауданы 20 ... ... 4-нiң ... 500 ... олар 1991 жылы ... ... ... халықаралық ресей-фин қорығы қызмет жасай бастады; шекаралық аудандарда жаңа халықаралық қорықтар ұйымдастырылды: ресей - ... ... - ... ... - қытай - монгол.
Бiздiң елдегi үлкен Қорғалжын қорығы (ауданы шамамен 240 ... ол ... ... фламинго ұялары, тыпшақ - шөлдi далалар, батпақтанған ... және ... көлi және ... ... ... Қазақстандағы ауданы жағынан екiншi қорық - Үстiрт, ол жерде Тұран ойпатының ландшафты шөлi және ... ... ... ... жайран және сайғақ қорғалады.
Қорғаудың қатаң тәртiбi бар территриялар резерваттар деп аталады. Оларға кең қорғалатын территориялардың орталық, бағалы бөлiгi - ... мен ... ... ... Резерваттарда кез келген шаруашылық қызметi толық тыйым салынады, және олар экскурсанттар мен ... үшiн ... ... ... ... кең ... түрi - бұл жекеленген немесе уақытша қорғау тәртiбi бар территориялар (немесе акваториялар). Оның жеке табиғи ресурстары ... Олар ... ... жеке ... және ... ресурстарды пайдалануымен шектелуi болатын табиғатты территориальдi қорғау қызметiн атқарады.
Ерекше әдемiлiгi және тарихи бағалылығы бар жеке табиғи объектiлер, қорғалатын ... ... - ... ... деп ... ... 24 ... ескерткiшi бар, Мысалы, Шарын шетен тоғайы, Пожарная Сопкасы, Синегорск пихталы тоғайы және т.б.
Республикада алғашқы мемлекеттiк ұлттық табиғи парктер құрылған. ... олар ... - ... - ... Iле - Алатау, Баянауыл және Көкшетау. Болашақта тағы 12-сi ашылады. Ботаникалық саябақ, зоологиялық және дендрологиялық парктер ... ... Олар ... ... және ... ... ұйымдастырылады
Биосферадағыэкожүйелердің бастапқы қалпын сақтап калу және корғау тірі организмдердің сан алуан түрлілігін сақтау мәселелерімен тығыз ... ... Жер ... ... аяғы ... және ... әсеріне ұшырамаған алқаптар жоқтың қасы. Дегенмен де табиғаттың бастапқы табиғи қалпы сақталған немесе антропогендік факторлардың ықпалы онша байқала ... ... ... бөлігін табиғи эталон ретінде сақтап қалудың маңызы зор. ... ... ... ... ... ... ықпал еткен аймақтармен салыстыру үшін қажет. Халықаралық ... ... ... ... ... ... жер аумағының 10%-ы ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мәртебесін алуы қажет.[5]
Ерекше корғалатын табиғи аумақтарға биосфералық қорықтар, мемлекеттік табиғи қорықтар, мемлекеттік ұлттық ... ... ... ... ... және т.б. ... ... жатады. Соңғы деректер бойынша дүние жүзінің 100-ден астам ірі мемлекеттерінде ... ... ... ... ... аумақтар ұйымдастырылған. Мұндай аумақтардың жалпы көлемі 230 млн га жерді алып жатыр. Бұл жер ... ... ... ... ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заң 1997 және 2006 жылдары қабылданды. Мұндай Республикалық маңызы бар ... ... ... ... ... мақсаттарына және табиғат корғау ережелеріне сәйкес бірнеше топқа ... ... ... ... ... ... ... жүрген түріне -- биосфералық қорықтар жатады. Биосфералық ... ... ... ... ауқымды аймақтардың табиғатын қорғау және сақтап қалу мақсатында ұйымдастырылады. Онда табиғат қорғау шаралары халықаралық деңгейде жүргізіледі. Мұндай қорықтар ... онша ... ... ... ... табиғатта үздіксіз болып жататын өзгерістерге бақылау жасалынып ... ... ... аумағы бірнеше белдемдерге (ішкі, шекаралық және шаруашылық) бөлініп, ғылыми зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Қазір дүние жүзінде 350-ге жуық биосфералық қорық ұйымдастырылған ... ... және ... ... ... ... мәртебесі берілген.
Ақсу-Жабағылы, Алматы, Марқакөл және Батыс Алтай қорықтары таулы алқаптың ... ... ... ... Ақсу-Жабағылы қорығында сарыбауыр аяқсыз кесіртке, үнді жайрасы, Алматы қорығында орақтұмсық, ілбіс, т.б. қорғалады. Ал Алакөл қорығында қара ... ... т.б. ... ... ... ... елімізде ерекше корғалатын табиғи аумақтардың негізгі түрі -- мемлекеттік ... ... ... ... ... ... жатады. Қорық аумағында ешқандай шаруашылық жұмыстары жүргізілмейді, онда тек ғылыми-зерттеу жұмыстары ғана жүргізіледі. Сондықтан қорық аумағында жоғары білімі бар арнайы ... ... ... ... айналысады. Қазір Қазақстанда 10 мемлекеттік табиғи қорық бар. Қорық аумағындағы ... ... ... ... ... ... қорғалады. Сонымен бірге қорықтар белгілі бір экожүйелерді қорғау мақсатында арнайы ландшафтыльщ ... ... ... ... ... ... және т.б. ... қорықтары деп бөлінеді.
Далалы аймақта ұйымдастырылған Наурызым, Үстірт және Барсакелмес қорықтары шөлді аймақтың табиғи бірлестіктерін ... ... ... Бұл ... 1953 жылы ... әкелініп құлан жерсіндірілді. Алтынемел ұлттық табиғи саябағында да жерсіндірілген. Ал Қорғалжын қорығы сулы-батпақты алкаптың табиғат ... ... ... Торғай, Сарықопа жәнө Тарбағатай қорықтарын ұйымдастыру кө
Ұлттық табиғи саябақтар. Ұлттық ... ... ... ... ... бірге табиғат қорғауды насихаттау, экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... ... қоса ... ... 10 ұлттық табиғи саябақ ұйымдастырылған. Ұлттық табиғи саябақтар көбіне табиғаттың көрікті жерлерінде ұйымдастырылып, ... ... ... ... ... үйлесімді жүргізуге ерекше мән беріледі.
Елімізде соңғы жылдары Шарын (2004 ж.), Сайрам-Өгем (2006 ж.) және Көлсай ... (2007 ж.) ... ... ... ... ... ... елімізде тағы да 5 ұлттық табиғи саябақ ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру қарастырылуда.
Табиғи қорықшалар. Табиғи қорықшалар -- ... бір ... ... аумақтардағы барлық табиғат байлықтарын кешенді корғауға немесе өсімдіктер мен жануарлардың жеке түрлерін ... ... ... ... ... ... зоологиялық, ботаникалық, геологиялық және т. б. деп бөлінеді. Кейде қорықшалар уақытша (он не ... жыл ... ... ... ... ... Қорықшаларда табиғат корғау жұмыстары онша қатаң түрде жүргізілмейді және шаруашылық жұмыстардың жекеленген түрлеріне ғана тыйым салынады.
Табиғат ескерткіштері. ... ... -- ... ... және ... мәні зор жеке ... нысандарын ғана (өсімдіктердің, жануарлардың жеке түрлері, үңгірлер, ... және т.б.) ... ... ... ғылыми-танымдық мәніне ерекше көңіл бөлінеді. Елімізде республикалық мәні бар "Қаз қонақ" (Ертіс ... ... ... ... ... ... шыршалары" (Алматы облысында) "Баум тоғайы" (Алматы қаласында) жәнө т.б. табиғат ескерткіштері ... ... ... ... ... аумақтардың жаңа түрі -- табиғи резерваттар. Елімізде Ертіс өзенінің ... ... ... ... ... ... 2003 жылы "Ертіс орманы" және "Семей орманы" деген табиғи резерваттар ұйымдастырылды. Табиғи резерваттарда қорықтық белдем де, ... ... ... да ... ... ... ... негізінен, биологиялық сан алуан түрлілікті сақтауға және оны қалпына келтіруге айрықша ... ... ... ... ұлы ... бірі - ... жетістіктерін пайдалануға қол жеткізу болса, бұл бір жағынан адамзат баласының алдындағы көптеген ... ... ... ғылым мен техниканың дамуы ... ... ... ... ... жасаса, екінші жағынан ол өзінің кері әсерін де тигізіп отыр.
Экологиялық тұрғыдан алғанда Қазақстан аумағы жағынан да, тұрғындардың жан басына ... да ... ең лас ... ... табылады. Демек, ел аумағының экологиялық ластануы адамзаттың өмір сүруін тоқтататындай ... ... ... ... ... ... төрағалық етуімен Қауіпсіздік кеңесінің кезекті отырысында күн тәртібінде республикадағы экологиялық ахуалдың арнайы қаралуы осының айғағы.[6]
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 6 ... 2008 ... атты ... халқына жолдауында мемлекеттік тұрғын үй бағдарламасына қатысты бірнеше бағыттағы өзгерістер енгізу қажеттігін атап көрсеткен. Соның ... ... ... - жеке ... ... үй ... ... , арзан және экологиялық таза технологияларды игеру басымдыққа ие ... ... Шет ... озық ... ... ... керек деп атап өтті.
Үкімет осымен бір мезгілде өзінің күш- ... қуат ... және ... таза ... ... жұмылдыруы тиіс делінген.
Яғни кез-келген салынып жатқан немесе болашақта салынатын құрылыс кешендері тек қана ... ... сай, ... ортаға зияндарын тигізбейтіндей жан-жақты зерттеліп барып құрылысын жүргізуі тиіс.
Бүгінгі таңда Қазақстан ... ... ... болған деректердің негізінің өзінде, экологиялық мәселенің ең күрделі, әрі ... ... көз ... ... ғасырдың алпысыншы жылдарының басына дейiн Арал теңiзi әлемдегi ішкі ... ... ... ... орында болды. Оның аумағы 64,5 мың шаршы километрге жетті, тереңдігі - 68 метрді құрады. 60-шы жылдардан бастап Арал ... ... ... ... ... ... аумағы теңiз түбінің үш миллионнан астам гектарын жалаңаштап екі есе қысқарды. Теңiз деңгейi 19 метрге төмендедi, көлемi 1064-тен 210 ... ... ... ... ... 33,3-тен 60 г/л-ға дейiн екі eceге жуық ... Арал ... ... ... ... ағыстар ғарыштан түсiрiлген суреттердiң деректерi бойынша 150-300 және одан да ... ... ... ... таралу және шөгуi аймақтарының көлемi шамамен 25 млн. гектар құрайды.Арал теңiзi айдынының апатты қысқаруы аумағында 178 елдi ... ... 186,3 мың адам ... ... апат ... деп, ... болғандай, Арал өңiрiн жариялаудың себебi болды. Ауыз сумен қамтамасыз ету негізiнен, ашық су қоймалары мен ... ... ... 25% ... ... ... ... Республикасы Үкiметінiң 2004 жылғы 7 мамырдағы №520 қаулысымен 2004-2006 жылдарға арналған Арал өңiрiнiң проблемаларын кешендi шешу ... ... ... ... ... (Семей ядролық сынақ полигоны - СЯСП) полигон әсерiмен сипатталатын, денсаулық пен ауру жай-күйінің негiзгi көрсеткiшi бойынша ең қолайсыздың бiрi ... ... ... ... қаруды сынау нәтижесiнде Қазақстан халқының денсаулығына келтірiлген зиянды бағалау жүйесі түпкілікті анықталып ... жоқ және ... ... ... ... ... Республикасы Премьер-Министрінің 2003 жылғы 22 тамыздағы №182-ө өкiмімен құрылған Ведомстволық ... тобы ... ... ... оның iшiнде, СЯСП-ты зерттеу үшiн кешендi бағдарлама әзірлеуді жүргiзуде. Бағдарламада осы жерлердегі нақты ... ... ... үшiн ... ... ... оңалту iс-шараларының кешенін әзiрлеу және орындау жөнiндегі жұмыстарды одан кейінгі жүргiзумен iрi ... ... ... ... ... ... көлемдi зерттеулерді полигонның өзінің жерлерінде ғана емес, сонымен, полигонға жақын аудандар аумақтарында да жүргiзу қажет.
Каспий теңізiнің көмірсутегi ресурстарын игеру ... ... ... ... ... ... ... бұзушылықтары, балықтар миграциясының бұзылуы, айдынды шеттету, судың лайлылығын арттыру, өндiру және тасымалдау кезiнде ... ... ... шығарындылар және жайылулар болып табылады. Каспий экожүйесiнiң бiрегейлігін ескере отырып, тиістi экологиялық ... мен ... ... ... ерекше шарттарын әзiрлеу қажет.Каспийдiң солтүстiк және солтүстік-шығыс тайыз қайраң аймағы негізін бентостық, планктондық жануарлар мен балдырлардың үлкен әртүрлiлiгi құрайтын ... мен ... ... ... ... ... табиғи молаюының бай таралу аймағын бiлдiредi. Қайраң аймағының және Еділ мен Жайық өзендері атырауының аумағы 1974 ... ... ... ... ... жарияланған, бiрақ оны зоналауды қорық режимiмен учаскелердегі жұмыстарды толық тыйым салу үшін аяқтау ... ... ... ... шығыс бөлігiндегi аралдарда Каспий итбалығының негiзгі мекен ету ... ал ... ... суда ... ... оның ... ... жүретiн құстар мекен етедi. ... ... ... ... ... ... ... талаптар мен стандарттармен шаруашылық жүргізудің ерекше шарттарын әзiрлеу қажет. ... ... ... тек қана Қазақстанда ғана емес, әлемнің көптеген елдерінде қалыптасқан жағдай.
Мұндай экологиялық тығырыққа келудің себебі не? Бұған ... ... аз ... ... ... ... ... нашар ғылыми техникалық база. Бірақ мұның барлығы тығырықтың пайда болуының негізгі ... ... ... ... ... Яғни басты себеп емес.
Айналадағы табиғи ортаны қорғау - ең алдымен адамның өмірі мен денсаулығын , болашақ ұрпақтың ... ... ... , ... ... ... зиянды іс-әрекеттер жасауға жол бермеуге , табиғи ... ... мен ... ... тиімді пайдалану мақсатын көздейді.
Жалпы экология табиғат пен қоғам қатынастарын ... мен ... ... ... ... табиғи ортаны қорғауды реттейтін құқық ережелерінің жиынтығы болып табылады .
Бүгінгі таңда ғылымның бір ағымы, қоғам талабы, адамзаттың күн көрісі үшін ... ... ... ... ... деп тапса, келесі бір ағым қоғам талабына, адамзат қажеттілігіне қарама-қарсы, яғни табиғат пен адам арасындағы тепе-теңдіктің сақталуы қажеттігін ... ... ... ... ... ... ... отырып, табиғатқа ешбір залал келтірмей, оның өзін-өзі реттеп отыру ... ... ... ... жұмысында анықталғандай Қазақстанның бүкіл аумағының экологиялық жағдайы өте нашар. Бұл өз ... ... ... мен ... нұқсан келтіреді Сондықтан да бүгін қоршаған ортаны, ондағы тіршілік иелерін оның залалынан қорғаудың мәселесі өткір тұр. Соған орай экология саласында ... ... ... ... қажет.
Ата заңымыз негізінде азаматтардың қолайлы қоршаған ортада өмір сүру құқығы танылған. Қоршаған ортаның ... ... ... ... ... құқығы да негізделген. Бірақ бұл өте күрделі теориялық та практикалық та маңызы зор мәселе.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Осы күрделі мәселені шешу ... ... ... қажет етеді. Соның ішінде құқық ғылымының рөлі зор. Құқық - бұл саладағы туындаған қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... ... ... ... жылдары қоршаған ортаны қорғаудың құқықтық мәселелерінің кейбір аспектілерін зерттеді.
Ол ғалымдар Әбдірайымов Б.Ж., Бектұрғанов Ә.Е., Байсалов С., Байдельдинов Д.Л., ... А.Е., ... Н.Б., ... М.С., ... Л.Р., ... А.Ж., ... С.П., Стамқұлұлы Ә., Сүлейменов М.К., Әбдірайымов Б.Ж., Хаджиев А.Қ., ... Ж.Х., ... Л.Қ,, ... Қ.Ж. ... ... ... теориялық еңбектердің қорытындысының негізінде алғаш рет Қазақстанда нақты қоғамдық қатынастардың көрінісі ... әрі сол ... ... ... ... ... заңдар мен нормативтік - құқықтық актілер қабылданды.[9]
Қазақстан Республикасының бағдарламасы ... әрi - ... ... Республикасы Үкiметiнiң 2003 жылғы 5 қыркүйектегі N 903 қаулысымен бекiтілген Қазақстан Республикасы Үкiметінің 2003-2006 жылдарға арналған бағдарламасын iске ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Үкіметінiң 2004 жылғы 3 ақпандағы №131 қаулысымен бекітілген Қазақстан ... ... ... ... экологиялық қауiпсiздiк тұжырымдамасын iске асыру жөнiндегі іс-шаралар жоспарының 1-тармағына сәйкес әзiрленген.Бағдарлама қоршаған ортаны ластау деңгейiн а зайтуды және оны ... ... ... жоспарын әзiрлеудi көз дейтін 2004-2015 жылдарға арналған Қазақстан Республикасы Экологиялық ... ... ... ... ... ... iске асырудың тетігі болып табылады.Бағдарламада Қазақстандағы барлық экологиялық проблемаларға талдау жүргiзiлген және қоршаған ортаны қорғауды басқару жүйесiн оңтайландыруды қоса, ... шешу ... ... ... ... ... iске ... нәтижесiнде қоршаған ортаның сапасын тұрақтандыру жөніндегі ... шешу үшін ... ... ... және сәйкесiнше экологиялық ахуалдың бұдан әрi нашарлауының және Қазақстан Республикасы халқының денсаулығына оның әсер етуiнiң ... және ... ... ... ... ... [10]
Ормандардың биологиялық әртүрлілігіне қауiп төндiретiн факторларға өрт, өздігінен жаппай кесу, малды жаю жатады. Соңғы 10 ... ... ... ... ... ... ... 0,16 млн. га-ға немесе 20%-ке кемiдi. Осы ... ... үшін ... ... ... учаскесiнде қылқан және ceксеуіл екпе ағаштарын басты пайдаланудың кесуiне тыйым салу және оларды сақтау жөніндегі ... ... ... ... ... 2004 ... 23 сәуiрдегi №460 қаулысы қабылданды.Eгep өткен ғасырдың соңғы он жылдығының басына орман қалпына ... ... жыл ... көлемi республика бойынша орташа алғанда, шамамен 80 мың га құраса, онда 1997 жылы орманды қалпына келтiру көлемдері 8 есе қысқарды және ... ... ... іс ... осы ... ... . Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2004 жылғы 14 мамырдағы №542 қаулысымен бағдарламасы бекiтiлдi. Бағдарламаны iске ... ... ... ... ... ... ... біртіндеп ұлғаюы, өрттерден ормандарды қорғауды жақсарту, зиянкестер мен аурулардан оларды қорғау, ормандардың жастық құрылымын, сапалық құрамын және санитарлық ... ... ... ... ... ... ... омыртқалы жануарлардың 835 түрiмен және омыртқасыздардың 100 мыңға жуық түрлерiмен ... ... ... 2002 жылғы 10 сәуiрдегi №408 қаулысымен сүт ... 40 ... ... 57 ... бауырымен жорғалаушылардың 10 түрi, қос мекенділердiң 3 түрі, су ... 19 түрі - ... ... және ... ... ... жануарлардың тiзбесi бекітілген. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1998 ... 19 ... №573 ... ... ... енгiзу үшін омыртқасыз жануарлар түрлерінің тiзбесi бекiтiлген. ... 96 ... жою, ... ... iшкі және ... су ... ... биологиялық ресурстардың шамадан тыс алу өсiмдiктер мен жануарлар түрлерiнің жойылуына, генетикалық деңгейде жоғалтуға және экожүйелерді тиiсті өзгерiстерге алып ... ... ... ... ... үшін ... сыртқы қатердi әлемде кең таралған генетикалық өзгерiске ұшыраған организмдер мен өнiмдердi әкелу ... ... ... мен ... жат ... ... интродукциялау биоәртүрліліктi жоғалту есептерінің бiрi және ғылыми ... ... ... етедi.Республиканың су ресурстарының жай-күйі жалпы жеткiлiксiздiкпен, жалғасып жатқан ластанумен және тозумен бағаланады. Қазақстандағы тұщы су ... 524 км3 ... ... 100,5 км3 өзен ... ... асты ... барланған қорлары (16 км3) болжамды ресурстардың салыстырмалы шағын бөлiгiн - шамамен 27% бiлдiредi. Тұщы судың жер асты ... ... pecуpc ... беру ... жылы ... суын ... ... 1995 жылмен салыстырғанда екі есе төмендедi. Халықтың жан басына шаққандағы eceпте шаруашылық-ауыз су мақсатындағы сулар орташа алғанда, шамамен тәулiгiне 150 ... ... ... ауыл ... қала ... қарағанда суды үш есе аз тұтынады.Жыл сайын шайынды сулардың төгінді көлемi 5 млрд. м3-ден артықты құрайды, Қарағанды, Оңтүстiк Қазақстан, Павлодар, ... ... ... ... оған ... үлес қосады. [12]
1.2 Ерекше қорғалатын табиғи ... құру ... ... ... ... үшін ерекше қорғалатын аумақтар мен табиғи резерваттардан учаскілерді жекеменшік пайдалануға болады.
Бұл туралы Астанада өткен дөңгелек ... ... ... ... ... ... ҚР АШМ ... және ерекше қорғалатын табиғи аумақтар басқармасының бастығы Қайрат Өстеміров мәлім етті.
Қазақстанда экотуризмді дамыту үшін табиғаты шұрайлы жерлердегі нысандардың бір ... ... ... беру ... ... ... айтуынша, Табиғатты қорғау халықаралық одағының ережелеріне сәйкес, табиғи қорықтарда қандай да бір ... ... ... туризмді дамыту жұмыстарын жүзеге асыруға тыйым салынған. Сондықтан туризмді дамыту үшін учаскілер ... ... ... ... ... мен табиғи резерваттарда дамитын болады.
, - деді ол.
Министрлік өкілі атап көрсеткендей, жер телімдері туристік компанияларға 49 ... ... ... ... Оның ... ... 1-2 ... құрамақ. Жалгер бір жылдың ішінде жобалау-сметалық құжаттаманы (ЖСҚ) әзірлеп, ұсынуы тиіс. ЖСҚ бекітілгеннен ... ... ... ... ... рұқсат беріледі.
, - деп анықтады ол.
Ал мемлекетпен екеуара жасалатын келісімшартта оның айтуынша, ... ... ... ... ... Яғни олар - табиғат пен экологияны қорғау, оны күту, төтенше жағдайлардың алдын алып, ... ... ... ету. Келісімшарт ережелерінің сақталуына бақылауды жер телімі бөлінген ерекше қорғалатын аумақтың әкімшілігі және ... ... ... асыруға құзырлы - ҚР АШМ Орман және аңшылық шаруашылығы комитетінің ... ... ... жүргізетін болады. , - деп түйіндеді ол.
Басқарма төрағасының сөзінен ... ... ... ... ... ... мен табиғи резерваттарды жекешелендіру ұсыныстары да түсіп жатыр. Қолданыстағы заңнаманың ережелеріне сәйкес, ол мәселе ... да ... ... ... ... ... ... қазіргі уақытта Қазақстанда 10 мемлекеттік табиғи қорық, 12 ұлттық парк, 4 мемлекеттік табиғи резерват, ... ... бар ... 1 ... парк ... ... Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар Қазақстан территориясының 2,05 пайызын (орташа ... ... 11,5 ... яғни - 5,5 млн. ... жуық ... алып ... ... ҚОРҒАЛАТЫН ТАБИҒИ АУМАҚТАР ҚҰҚЫҚТЫҚ
ЖАҒДАЙ
+ Қазақстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтары
Қазақстанның ... ... және ... ... ... олардың ерекшеліктерін, оларда қорғалатын тірі организмдердің негізгі түрлерін және географиясын оқып ... ... ... ... пен ... заказниктерін, өсімдік және жануралар әлемінің қорықтарын, физико-географиялық ... ... ... ... табиғи қорық - табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесі бар ... ... ... ... оның ... ... ... аумағындағы табиғи процестер мен құбылыстардың табиғи барысын, өсімдіктер мен жануарлардың жекелеген түрлері мен қауымдастықтарын, ... және ... ... ... сақтау мен зерделеу және оларды қалпына келтіру болып табылады.
Мемлекеттік ұлттық табиғи парк - ерекше экологиялық ғылыми, тарихи-мәдени және ... ... ... табиғи - қорық қорының бірегей табиғи кешені мен ... ... және ... ... ... оларды табиғат қорғау, экологиялық - ағартушылық, ғылыми, туристік және рекреациялық мақсаттарда пайдалануға арналған табиғат қорғау және ... ... ... бар ... қорғалатын табиғи аумақ.
Мемлекеттік табиғи резерват - табиғи кешендердің биологиялық саналуандылығын және олармен байланысты ... және ... - ... объектілерді күзетуге, қорғауға, қалпына келтіруге, сақтауға арналған жердегі және судағы экологиялық жүйелерді табиғат қорғау және ... ... ... бар ... ... табиғи аумақ.
Мемлекеттік зоологиялық парктер - мәдени - ағартушылық, ғылыми, оқу және ... ... ... ... ... сақтауға және әдеттегі, сирек кездесетін және жойылып кету қаупі бар жануарлар түрлерін жасанды орта жағдайында ... ... ... қорғау және ғылыми ұйым мәртебесі бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ
Мемлекеттік ботаникалық бақ - өсімдіктер дүниесін, соның ішінде өсімдіктердің сирек ... және ... кету ... бар ... ... ... және пайдалану жөнінде зерттеулер мен ғылыми талдамалар өткізуге ... ... ... және ... ... ... бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ.
Мемлекеттік дендрологиялық парк - ағаш және бұта тұқымдарын қорғауға, молықтыру мен пайдалануға ... ... ... ... ... режимдері бар табиғат қорғау және ғылыми ұйымдар мәртебесі бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ.
Мемлекеттік табиғат ескерткіш - экологиялық, ... ... және ... ... ... ... бірегей, орны толмайтын, құнды табиғи кешендерді, сондай-ақ мемлекеттік табиғи-қорық қорының объектілеріне жатқызылған шығу тегі табиғи және жасанды объектілерді ... ... ... ... ... табиғи қаумал - мемлекеттік табиғи - қорық қорының бір немесе бірнеше объектілерін сақтауға және ... ... ... қызметтің тапсырыстық режимі немесе реттелмелі режимі бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ.
Мемлекеттік қорық ... - ... ... ... ... ... ... парктер, мемлекеттік табиғи резерваттар мен резервке қойылған жер ... мен су ... ... ... ... ... объектілерін және биологиялық алуандылықты сақтауға және қалпына келтіруге арналған ... ... ... ... бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ.[14]
Қазақстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтары.
Қазақстанның ерекше қорғалатын ... ... ... ... ... оларда қорғалатын тірі организмдердің негізгі түрлерін және географиясын оқып білу, өсімдік және ... ... ... ... жағдайын, тарихи дамуын оқу.
1) Алматы қорығы.
2) Наурызым ... ... ... ... ... Барсакелмес қорығы
6) Үстірт қорығы
7) Батыс Алтай қорығы
8) Алакөл қорығы
Алматы қорығы. Іле Алатауының төрінен орын тепкен Алматы мемлекеттік қорығы қаламыздың небәрі 25 ... ... ... Бұл қорық 1934 жылы 6 мамырда құрылды. ... ... ... ... көлемі 15 мың ғана гектар алқапты қамтыса, кейіннен оған көптеген жерлерді ... ... 40-шы ... ... ... ... ... аймағы 857 мың гектарға жетіп, ол ерекше маңызы бар қорықтар ... ... Сол ... оның ... аймағы бүкіл Іле Алатауын, сонау Сөгеті жазығынан Каскелең өзені аңғарына дейінгі ... алып ... ... Оның ... Іле ... жағалауы да кірген еді. Алайда, соғыстан кейінгі жылдары түрлі себептерге байланысты қорықтың көлемі бірнеше рет өзгеріп, тіпті ... ... та ... Содан, Алматы қорығы 1960 жылдың 11 қаңтарында Іле
Алатауының орталық бөлігіндегі таулы аймақта қайта ... ... ... бөлігінің алып жатқан жер көлемі 71 681 гектар. Оның ең ... ... 1000 ... ... ... 5017 метрлік Талғар шыңына дейінгі аралықты қамтиды. Бұл негізгі бөліктің батыс ... сол жағы ... ... арнасымен өтсе, солтүстіктегі оң жағы Талғар өзенінің арнасымен және Есік көлі ... ... ... Ал шығысында Есік өзенімен бойлай барып, Шелек өзенінің бастауына, Қырғыз елінің шекарасына ... ... ... қорық аймағына Іле өзенінің оң жақ жағалауындағы шөл далада жатқан Үлкен және Кіші Қалқан таулары да кіреді. Қорықтың бұл ... ... 17850 ... Аталған тау аралығында орналасқан, аты әлемге әйгілі да қорықтың осы бөлігінде.
Қорық жерінде табиғаттың барлық белдеулері анық байқалады. Мұнда, аптабы ... бар шөл ... да, ... ... ... де және мәңгілік мұз болған тундраны да ... ... ... ... қорық жеріндегі өсетін өсімдіктер мен мекендейтін хайуанаттар ... түр ... бай ... ... қорық аймағында жоғары сатыдағы өсімдіктердің 590 түрі, мүктердің 107 түрі, қынаның 77 түрі және саңырауқұлақтардың 190-ға жуық түрі ... Ал, ... 170 ... ... 60 ... баурымен жорғалаушылардың 20-ға жуық түрі қорықтың хайуанаттар дүниесін құрайды. Олардың қоры да әркелкі. Кәсіптік маңызы бар ... ... ... 500 ... 300 ... мыңға жуық арқар, 60 марал, 40 аю және санаулы қасқыр тіршілік етеді. Қоры тым аз болғандықтан сиреп ... аң мен құс ... де аз ... ... ... ... ... қорғау одағының жойылып кету қаупі бар аң ретінде тіркелген барыс, қарақұйрық мекендейді. ТМД және респуликалық ... ақ ... аю, ... ... ... ... ... сақалта, бүркіт сияқты хайуанаттар қорық жерін қоныстанса, осы аймақта өсімдіктер дүниесінің - Мушкетов түйесіңірі, Сиверс алмасы, Островский ... ... ... өте ... ... өзенінің бойында жатқан қорық филиалының аймағында шөл және шөлейтті аймаққа тән өсімдіктер мен хайуанаттар түрлері таралған. Кіші және Қалқан ... ... ... 43, ... 85, қосмекенділердің 3, бауырымен жорғалаушылардың 3 түрі тіршілік етеді. ... ... осы екі тау ... ... өзі ... ... ... > атты, биіктігі 150 метр, ұзындығы 3 километрге жуық ... төбе ... Күн ашық ... сәл ғана жел ... осы ... құмдар бір орнынан екінші орынға сусып жылжып, күшті дыбыс шығарады. Сол сусыған құм дыбысы кәдімгі реактивті самолеттің ... ... ... ... ... жел ... сол ... әсерінен 3 километрдей жерде орналасқан үйлердің терезе әйнегі сылдырлайды. Мұндай дыбыс шығарушы ... ... ... қоспасы бар жақты, сусымалы таза құмдарда ғана болатының қазір ғылым анықтап отыр. ... ... да ... және қорықтың өсімдіктері мен хайуанаттар дүниесін, олардың экологиясын зерттеу жұмыстарына Қазақстан Республикасының ғылым академиясы бағыт ... ... ... ... ғылыми- зерттеу жұмыстарының негізгі халықаралық (МЭБ) бағдарламасына сай, аң-құстардың, өсімдіктердің шыршалы ормандарға тигізер ... ... мен ... ... тұрғысында табиғат байлықтарын қорғай отырып жүргізіледі. Ғылыми ... ... ... он жыл ... ... ... қызметкерлерібаспасөз беттерінде 800-ден астам ғылыми-көпшілік мақалалар жарияланған екен. Көпшілік арасында қорықтың маңызын, оның ... ... ... ... ... ... насихаттауда 1962 жылы ұйымдастырылған қорық музейінің алатын орны ерекше. Мұнда ... ... ... ... ... ... қорығы. Наурызым мемлекеттік қорығы 1959 жылы ұйымдастырылды. Бұл қорық ұйымдастырылғаннан бергі уақыт ішінде талай-талай өзгерістерге де ұшырады. Алпысыншы жылдарға дейін ... ... рет ... артынша қайта ашылып отырған кездер де болды. Тек 1966 ... 18 ... ... ол ... қорық ретінде жұмыс істей бастады. Ал 1968 жылдан Наурызым қорығы республикалық экология және табиғат ресурстары министрлігінің қарауына ... . ... ... ... өзгерістер қорық жерінде із қалдырмай кеткен жоқ. ... ... ... кең етек ... ... ... ... алқаптарының едәуір жерін өрт те шарпыды. Дегенмен, ... ... ... келе ... ... бұл ... ... режимнің сақталатындығын байқатады.
Наурызым қорығының қазіргі уақытта алып жатқан жер көлемі 87 694 гектар. Соның 17 662 ... ... 19,5 ... ... ... ... тиеді. Олар- Терсек, Сыпсың және Наурызым ... ... ... алқаптары. Сонымен қатар, қорық жерінде Жаркөл, Ақсуат, Сарымойын атты көлдер бар. Аталған көлдер, әсіресе, көктем мен күз айларында нағыз құс ... ... ... ... ... ... құстар жылы жаққа барар және қайтар жолда дем алуға отырады. Селеу өскен жазық далалар мен ... ... аң мен ... ... ... ... Жалпы қорық аймағында құстар 200-ден астам, сүт қоректілердің 30, қос мекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың 10-нан астам және омыртқасыздардың 700-ге жуық түрі ... Ал, ... ... 10-ға жуық түрі ... ... Жүргізіліп отырған ғылыми жұмыстардың дені реликтілі қарағай ормандары, өсімдіктер дүниесі мен тұзды көлдерде мекендейтін қанаттылар экологиясын ... ... ... ... жабдықталған табиғат музейі де жұмыс істейді. Қостанай облысының Наурызым және Семиозер аудандарының аймағында жатқан Наурызым мемлекеттік қорығы ... ... бір ... ... ... сақтап қалу тұрғысында өзіне жүктелген міндеттерді мінсіз атқарып келеді десе де ... ... ... - Қорғалжын көлдер жүйесін және ... ... ... бөлігін қамтитын Қорғалжын мемлекеттік қорығы 1968 жылы ұйымдастырылған еді. Алайда, үш жылдан кейін ол орман-аңшылық шаруашылығына ... да, ... ... ... болып құрылды. Бастапқыда 15 мың гектардай жерді алып жатқан болса, қазіргі уақытта Қорғалжын ... ... 235661 ... тең. Оның көп ... ... алып ... Мұнда көктем мен күз айларында көл беті қанаттылардан көрінбей кетеді. Себебі алыс ... ... бара ... ... тынығу үшін бұл көлдерде біраз қонақтайды. Жылдың қай мезгілі болмасын, қорық аймағы қанаттылардың құтты қонысы.Сол себепті Қорғалжын мемлекеттік ... ... ... халықаралық маңызы бар сулы-батпақты резерваттар қатарына жатқызылған. Қорық аймағында құстардың 225 ... сүт ... ... қос ... мен бауырымен жорғалаушылардың оншақты түрлерін кездестіруге болады. ... ... да ... ... Әсіресе, дүние жүзі бойынша сиреп кеткен қоқиқазды ... ... ... ... ... орны ... ... құрып тіршілік ететін қоқиқаздар қорық жеріне ұя салып, ... ... ... ... ... оны ... биіктеу етіп салады. Соңғы жылдары көл суы деңгейінің төмендеуіне байланысты, қоқиқаздар колониясының саны азайып барады. Мәселен, қорық алғаш ұйымдастырылған жылдары ... саны 50 мың ... ... ... бұл көрсеткіш 10 мыңға жетер-жетпес.
Сыйдиған ұзын сирағы мен имектеу тұмсығы болмаса, қоқиқаз бір көргенде алыстан ... ... ... Тек оның ... өзгешелігі- қоқиқаз қанатының қызғылт түсті болуы. Сол себепті, бұл қанаттыны кейде, қызылқанат немесе қызылқаз деп те атайды.
Қоқиқаздан басқа ... ... өте ... ... ... ... бірқазан, қызыл жемсаулы қарашақаз, аққұтан, дуадақ, безгелдек сияқты құстар тіршілік етеді. Жүргізіліп келе жатқан ғылыми-зерттеу жұмыстарында ... ... көл ... ... ... ... Көл суы ... төмендеуінің табиғатқа тигізер әсері де ұдайы ескеріліп отырады. Келешекте көлдер деңгейін қалпына келтіру үшін Ертіс-Қарағанды каналынан қорыққа су бұрудың мәні ... ... ... 4 ... ... Марқакөл мемлекеттік қорығы Шығыс Қазақстан облысындағы Күршім мен Азу аралығында жатыр. Осы екі ... ... ... күн бетіне шағылысқан Алтайдың ару көлі - ... адам ... ... Бұл тұщы көл ... ... 1500 метр ... ... Оның жалпы аумағы 544 километр, ұзындығы 38, көлдеңені 19 километрге дейін жетеді. Ең терең жері 25 ... ... ... ... 27 өзен мен ... келіп құяды да, бір ғана Қалжыр өзені ағып шығады.
Марқакөл мемлекеттік қорығының аумағы 71 369 гектар. ... ... ... ... ... ... жамылған ну орманға тұнып тұр. Ақ қайын тал, көктерек, үйеңкі, долана, мойыл көздің жауын алады. Тауға таяу және оның ... ... тік ... балқарағай бой түзеді. Жайқалып өскен шөптесін өсімдіктер дүниесі де өте бай. Көлде балықтың бірнеше түрі бар. Атап айтқанда, ... ... деп атап ... ... ... қаяз ... хариус, талма, теңге балық (пескарь) ойнақ салады. Қорықтың хайуанаттар дүниесі де сан ... ... ... көл ... мен оның ... тоғайларда сүт қоректілердің 40, құстардың 200-ден аса түрі мекендейді. Биологиялық өнімділігі жағынан біздегі тау көлдерінің бірде-бірі ... тең келе ... ... мен ... дүниесінің ерекшелігімен қатар ол жергілікті ауа райын реттеп отырады.
Таяуда ұйымдастырылған Марқакөл қорығы өзінің алғашқы қадамын жасауда. ... ... ... ... көз тоймас осынау көрікті бұрышын сақтап қалу мақсатында ұйымдастырылған Марқакөл мемлекеттік қорығының келешегінен мол үміт ... ... ... қорығы. Арал теңізінің солтүстік-батыс бөлігіндегі өзі аттас шөлейтті аралда орналасқан. Аралдың жалпы көлемі ... 200-250 км2. ... 1939 жылы ... ... ... ... кешенімен қатар саны азайып бара жатқан ақбөкен мен қарақұйрықты қорғау болды. Десе де, ... ... Арал ... ... ... байланысты Аралдың жер бедеріне едәуір өзгерістер енді. ... ... ... ... орнына үлкен көлемді сорлар пайда болды. Мұндай жағдай қорықтағы өсімдіктер мен жануарлардың тіршілік етуіне күшті әсерін тигізіп ... ... ... ... ... ... 250-ден аса түрі өссе, соңғы кезде олардың саны тіпті азайып, кейбіреулері жойылып кету қаупінде. ... ... ... сияқты өсімдік сиреп барады. Қорыққа шөлде аймақққа ... ... ... ... тән. ... қорғалатын аңдар: ақбөкен, қарақұйрық және құлан. Алғашқыда бұл қорық ақкөбенді қорғау үшін ... еді. ... ... бұл аңды жерсіндіргенге дейін оның бар болғаны 4-5 ешкісі ғана бар ... Одан ... бұл ... ... 6 текесі мен ешкісі жіберілді. Олар оңай жерсініп, жылдан-азайып кеткен қарақұйрық сияқты бағалы аңдарды көбейту үшін оны осы ... 1930 жылы ... ... ... ... ... болып, бұл жануарлар саны да өсті. 1953-1964 жылдар аралығында 19 құлан Түркменстанның
Бадхыз қорығығынан осында әкелініп жіберілген. Мамандардың алдында ... саны ... ... ... ... аумақтарынан Маңғыстау және Алматы облыстарында жерсіндіру жұмыстары қолға алынды. Барсакелмес қорығы аса бағалы хауанаттар: құлан, ақбөкен, қарақұйрықтарды қорғап, ... ... ... ... ... ... Қанаттылардан қорықта - қарабауыр бұлдырық, итала қаз, қарақал, ... ... ... ... ... ... жұмырбас және жүгіргіш кесірткелерді, ысылдағыш гекконды, қалқантұмсық жыланды ұшырастыруға болады. Көп жылдар бойы қорықта тұяқты жануарларды зерттеу жұмыстары жүргізілді. Жиналған ... ... ... астам ғылыми еңбек жарық көрді. Арал теңізінің қазіргі проблемаларына байланысты бұл қорықты ... ... ... ... жүріп жатқан табиғи даму процесстерді және болып жатқан өзгерістерді ғылыми зерттеу ғалымдардың міндеті.
Үстірт қорығы.Қорық 1984 жылы Батыс Қазақстандағы Маңқыстау ... ... ... құрылған еді. Қорықтың жалпы көлемі 223,3 мың гектар. Орталығы қорықтан 200 шақырым жердегі Жаңа Өзен ... ... алып ... жері Арал мен ... ... ... ... жазықтық пен көтеріңкі үстірттерден тұрады.Суға тапшы келеді. Жер үсті сулары жоқ. Құрылуының негізгі мақсаты - шөл ... ... ... ... ... ... ... дүниесін, табиғаттың қайталанбайтын көне дәуір ескерткіштерін сақтап қалу болды. Қорық аймағында Қазақстанның енген түз тағыларының 12 түрі кездеседі. ... ... ... ... ... қарақұйрық, үстірт қойы (муфлон), қабылан, қарақалдардың тіршілік етуі ерекше орын ... Сол ... ... ... ... ... құм ... қосаяқтар, кесірткелер мен жыландардың да көптеген түрі сақталған. Аталған хауанаттардың біразы қазіргі ... ... ... ... бара жатқаны өкінішті-ақ. Ғалымдардың зерттеулері бойынша Үстірт қорығы өзінің жер қыртысының (рельефінің) ерекшелігімен қатар көне дәуір ескерткіштеріне аса бай. Үстірт ... ... ... ... ... ... топырақтан тұратын әр түрлі түсті керіштер кәдімгі ертегідей түрлі мүсіндерді ... ... әсер ... ... ... 200-250 м. ... ... алып платолар түзеді. Оның формалары, рельефі, түстері бейне бір табиғат сұлулықтарымен үйлесімділік ... ... ... ... ... ... Көне дәуірде Үстірт теңіздің түбі болғандығының айғағы ретінде мұнда теңіз хауанттарының тіс, ... ... т.б. ... жиі ... ... ... ... да ерекше. Мұнда қатаң климатқа биімделген қара сексуілді ормандар, изен-жусанды жайылымдар, жыңғыл, күйреуік, сораң, байалыш, эфемерлер ... Ал, ... ... ... ... ... қоға ... тұрады.
Қорықта жиі ұшырасатын құмды алқаптардың табиғаты ерекше келеді. Онда өсімдіктерден еркек шөп, ... ... ... ... ... ... қара сексеуіл кездеседі.
Қазіргі кезде Үстірт қорығында үстірт қойының, қарақұйрық, үнді жайрасы, қарақал, қабыландардың табиғаттағы саны өсіп әрі тұрақтанып келеді. ... ... ... ... аталған хауанаттардың саны азаюы байқалған. Мәселен, 1960 жылдары Үстіртегі қарақұйрықтың саны 100 мың басқа жетсе, ал, 2000 ... күрт ... ... бас ... деп ... Оның негізгі себептері: олардың табиғи тіршілік ортасының бұзылуы, таралуы және броконьерлік жағдайлар. Ал, үстірт ... 1960 ... ... бас деп есептелсе, қазір бірнеше үйірлері ғана қалған. Кезінде Үстірт жазығында құлан да кездесетіні тарихта ... ... түз ... ... кету ... ... ... алдындағы міндет-сирек аңдар мен құстарды өсімдіктер әлемін қорғап қалу. Оның үстіне Үстірт қорығына, құлан, қабылан, қарақұйрық, ақбөкен, қарақал, т.б. ... ... ... ... қалу ... ... жұмыстары жүргізілуде.
Батыс Алтай қорығы.Батыс Лениногор, Алтай қорығы Шығыс Қазақстан облысының және Зырян аудандарының аймақтарын ... Ол 1992 жылы ... Жер ... 30,73 мың га. ... ... Алтайдың Линей, Холзум, Кокшин атты тау сілемдерін алып жатыр. Қорық аймағында Ақ және Қара Уба ... мен ... және ... ... т.б. кішігірім су жүйелері бар.
Қорықтың климаты Азия және ... ... ... тән ... ... ... ... табиғат белдемдерінің тау етегінен бастап субальпі, альпі биіктігіндегі табиғаттың сан алуан тайгалы ... ... ... ... ... ... ... түрінің және дәрілік өсімдіктердің көптігімен ерекшеленеді. Мәселен, мұнда орманның 25 типі, қылқанжапырақты ағаштардың көп түрі ... ... ... ... май ... орны ... Алтай қорығында табиғат белдемдері сан алуан. Олар: шалғынды дала, бұталар, самырсынды, шыршалы тайга, субальпі, алпі және биік ... ... ... табиғат белдемдерінің өзіне тән фаунасы мен флорасы бар. Орман іші шипалы жеміс-жидек ... ... ... өсімдіктерге өте бай. Әсіресе, субальпі белдемдерінде дәрілік өсімдіктерден марал оты, ... ... және ... ... бәйшешектердің тұнып тұрған популяцияларын кездестіруге болады.
Альпі белдемдерінің де өсімдік жамылғысы сан алуан. Мұнда шөптесін ... ... ... Топтала өскен аласа қайың, алтай тиындағы, алтын тамыр, маралоты, т.б. өсімдіктер ... ... ... тундра 2000-2200 м биікте жатыр. Бұл белдемде жатаған бұталы өсімдіктер, осоктар, альпі мүгі, қырықбуыны, альпі ... ... т.б. ... Алтай фаунасы да ерекше болғанымен ғылыми-зерттеу жұмыстары жанадан қолға алынуда. Осы ... ... ... Б. В. ... ... бойынша құстар өте тіршілік етеді. Кәдімгі бүркітті, қаршыға, лашын, ителгі, сақалта, ақ құр, саңырау құр, кекілік, шіл, бөдене,ақ дегелек, үкі, ... ... ... құстарды жиі ұшыратуға болады.
Сүтқоректілерден алтай бұғысы, елік, құндыз, қоңыр аю, бұлан, кабырға ... ... ... ... ... ... ... экскурсиялық, танымдық мәні зор. Болашақта қорық экологиялық мониторингтік және ғылыми-зерттеу жұмыстарының ошағына айналатынына сенім мол. ... ... ... әлі де ... ... алғашқы сипатын сақтаған экожүйелер болып табылады.
Алакөл қорығы.Алакөл қорығы Алматы облысының Алакөл ауданының аймағында орналасқан. 1998 жылы ... ең жас ... ... 73,3 мың га. ... ... ... шығысында Барлық пен Майлы, оңтүстігінде Жоңғар тау жоталарымен қоршалған. Батыста Балқаш көлі ойысымен ... ... ... қақпасына тіреледі. Қорықтың көлді бөлігін суы тұщы Сасықкөл, ащылау келген Ұялы және ащы сулы ... алып ... ... ... ... ... қыс айларында және атты күшті желдер үзбей соғып тұрады. ... су ... 22 түрі ... ... ... сары дүңгіршек, атқы жапырақ, су тұңғиығы.
Алакөл ... ... да сан ... ... ... 28 түрі ...
Сүтқоректілерден: қабан, елік, түлкі кездессе, ал су айдынында құстар жыртылып айырылады. Құстардың 180 түрі ... ... ... су жағалауында тіршілік ететіндер деп топтауға болады. Әсіресе, шағалалар, бірқазандар, жабағайлар, ... ... аққу жиі ... ... ... жылдары ғылымға тіркелген реликті шағаланың орны бөлек. Ол ТМД елдерінің қызыл кітабына енген құс.
Алакөл қорығының ... зор. Оның су ... ... ... ... көбейтуге пайдасы тиер сөзсіз. Соңғы жылдары Алакөлге ... ... ... ... ... ... ... болумен қатар еліміздің әлеуметтік, мәдени танымдық орталығына айналатын күн алыс емес.
Қазақстанда қорықтармен ... ... ... ... ... ... көпшіліктің экологиялық білімін мәдениетін, сауатын ашуда маңызы зор.
Десе де, көпшілік жұрт ... ... ... ... біле ... ... ... қорғалатын жерлер туралы оқушыларға дәл мәліметтер беріліп келген жоқ. Осыған орай, ерекше қорғалатын аймақтар туралы материалды жинақталған ықшамды кесте ... ... жөн ... ... мен ... т.б. оқу ... ... жабдықтауға немесе көркемдеуге себі тиері сөзсіз.[16]
2.2 Қазақстандағы өсімдіктер және жануарлар әлемі. Олардың
экологиялық мәселелері. ҚР-ң Қызыл кітабы
Өсімдік және ... ... ... ҚР-ң ... ... ҚР-ң ... кітабының құрылымы. Жануарлар мен өсімдіктерді ҚР-ң Қызыл ... ... және одан алып ... ... ... ... кітабы Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес бекітіледі және Қазақстан Республикасының аумағында жануарлар мен ... ... ... және ... кету ... төнген түрлерінің жай - күйі туралы мәліметтер жиынтығын, оларды ... ... ... ... және ... пайдалану жөніндегі қажетті шараларды қамтитын, жануарлар мен өсімдіктердің ... ... және ... кету ... ... ... тізбесінің суретті басылымы болып табылады. Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы сонымен бірге мезгілді ... мен ... ... ... ... құрамдас бөлігі болып табылады.
Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы жануарлар ... және ... мен ... ... және төмен) Қазақстан Республикасының аумағында құрғақта, суда, атмосферада және топырақта, ... ... ... ... ... және ... экономикалық аймағын тұрақты немесе уақытша табиғи еркіндік жай-күйінде мекендейтін сирек кездесетін және құрып кету ... ... ... ... ... популяциялары) енгізіледі.
Саны және орнықты тіршілік ету жағдайлары олардың өсімін ... мен ... ... ... ... қорын сақтау қаупін болдырмайтын шегіне дейін қалпына ... ... мен ... ... ... түрлері, популяциялары) Қазақстан Республикасының Қызыл кітабынан алып ... ... ... ... кітабының құрылымы.
Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы екі томнан тұрады: ... ... және ... ... Әр том бір кітап немесе бірнеше бөліктер (бөлімдер топтары ... жеке ... ... ... шығарылуы және қосымша ретінде - жануарлар мен өсімдіктердің құрып кеткен түрлерінің және шағын түрлерінің аннотация жазылған тізбесін, ... ... ... ... ... ереженің және жануарлар мен өсімдіктердің сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген ... ... ... да ... құқықтық кесімдердің мәтіндерін қамтуы мүмкін.
Қазақстан Республикасының Қызыл ... ... және орыс ... ... кез келген шетел тіліне аударылуы мүмкін.
Жануарлар мен өсімдіктер түрлерін сипаттау тәртібін тиісінше Қазақстан Республикасының Қызыл кітап ... ... және ... ... ... әрі - Зоологиялық және Ботаникалық комиссиялары) белгілейді.
Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына жазылған ... мен ... ... түрі (шағын түрі, популяциясы) үшін мынадай негізгі деректер келтіріледі: түрдің латын, қазақ және орыс ... ... ... ... ... ... ... Республикасында картаға түсірілген, бұрын және қазіргі таралуы; саны және оның ... ... ... негізгі факторлары және саны мен ареалының өзгеру себептері; жасанды, еріксіз және мәдени жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... мекендейтін популяцияның, түрдің тетік қорын сақтаудағы рөлі; қорғаудың қабылданған және қажетті шаралары; ақпарат көздері. Қажет болған жағдайларда сондай-ақ, ... ... жасы мен ... ... тән ... ... ... қуыршақ, өсімдік бөліктері және басқалар) бейнелеуде келтіріледі.[18]
Жануарлар мен өсімдіктерді Қазақстан Республикасының ... ... ... және одан алып ... ... мен ... сол немесе өзге де түрін Қазақстан Республикасының Қызыл ... ... және оның ... айқындау үшін оның санының қауіпті түрде қысқаруы, ареалының азаюы, тіршілік ету жағдайларының қолайсыз ... ... ... ... оны ... мен ... ... жөнінде шұғыл шаралар қабылдау қажеттігі туралы куәландыратын кез келген басқа да деректер негіз болады. Халықаралық табиғат қорғау одағының ... мен ... ... ... және ... бара ... түрлерінің тізіміне енгізілген және Қазақстан Республикасының аумағын мекендейтін жануарлар мен өсімдіктердің түрлері Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына ... ... ... ... және ... ... ... мен өсімдіктердің түрлерін Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізу одан алып тастау туралы, сондай-ақ олардың әрқайсысына қандай да бір мәрте беру жеке және ... ... ... ... Жекелеген мәселелерді қарау кезінде Зоологиялық және Ботаникалық ... ... ... әзірлеу үшін де, Зоологиялық және Ботаникалық комиссиялар отырысына қатысу үшін де зоология мен ботаниканың әртүрлі ... ... ... ... мен ... сол ... өзге де ... Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізу туралы ұсынымдарды Зоологиялық және Ботаникалық комиссиялар жануарлар мен өсімдіктердің сирек кездесетін және құрып кету ... ... ... ... ... түрінде олардың мәртебесін көрсете отырып, жануарлар дүниесін қорғау өсиетін молайту және пайдалану саласындағы уәкілетті органға енгізіледі.
Уәкілетті ... ... ... сол ... өзге де ... ... Республикасының Қызыл кітабына енгізу немесе одан шығару туралы Зоологиялық және Ботаникалық ... ... ... ... қарағаннан кейін жануарлар мен өсімдіктердің түрін сирек кездесетін және ... кету ... ... түр ... ... немесе сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнгендерді басқа ... ... ... ... жобасын Қазақстан Республикасының Үкіметіне бекіту үшін енгізеді.[19]
Комиссия:
Қазақстан ... ... ... зоологиялық және ботаникалық бөлімдерінің құрылымы туралы;
Қазақстан Республикасының Қызыл кітабының зоологиялық және ботаникалық бөлімдеріндегі ақпарат көлемі туралы;
Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы томдарының ... ... және ... ... ... ... ... қайта шығарудың орындылығы туралы мәліметтерді қарайды.
Осы мәселелер жөніндегі ұсыныстарды Зоологиялық және ... ... ... ... ... және Ботаникалық комиссиялардың құрамына олардың жұмыс орындарына қарамастан, зоологиялық құрылымның және ботаникалық ғылымның негізгі бөлімдері бойынша жетекші ... ... және ... ... ... ұйымдастыруды Уәкілетті орган жүзеге асырады.
Табиғатты қорғау іс-әрекетінің заң шығарушы және ... ... ... ... ... Заңы.
Қазақстан Республикасындағы табиғатты қорғау іс-әрекетінің заң шығарушы және нормативтік-құқықтық базасымен танысып оны меңгеру
1.Ерекше ... ... ... мен ... - табиғи қорықтарының объектілері саласындағы Қазақстан Республикасының заңнамасы Қазақстан Республикасының Конституциясына ... осы ... және ... ... өзге де ... ... ... тұрады.
2.Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жер қойнауын, суларын, ормандарын және өзге табиғи ресурстарын пайдалану және қорғау ... ... осы ... реттелмеген бөлігінде Қазақстан Республикасының арнаулы заңдарымен реттеледі.
3.Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы мүліктік қатынастар, егер осы ... ... ... ... ... ... ... реттеледі.
4.Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта осы Заңдағыдан ... ... ... онда халықаралық шарттың ережелері қолданылады.[20]
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы мемлекеттік басқаруды Қазақстан Республикасының Үкіметі, уәкілетті орган қарауында ерекше қорғалатын ... ... бар ... атқарушы органдар және осы Заңмен және Қазақстан Республикасының өзге де ... ... ... ... ... ... облыстардың өкілді және атқарушы органдары жүзеге асырады.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы ... ... жеке және ... ... сондай-ақ мемлекеттік органдардың ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... табиғи қорық - қорының объектілерін күзету, қорғау, молықтыру және пайдалану саласындағы экологиялық талаптардың сақталуына мемлекеттік бақылауды қоршаған ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады.[21]
Жеке тұлғалар:
1.Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды уәкілетті орган белгілеген тәртіппен пайдалануға;
2.Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар ... ... ... ... органға ұсыныстар енгізуге;
3.Табиғатты қорғау ұйымдарымен бірлесіп, мемлекеттік табиғи - ... ... ... ... ... ... ... және пайдалану жөніндегі іс-шараларға қатысуға.
Қызыл кітапқа сирек кездесетін, жылдан жылға азайып не жойылып бара жатқан, сондықтан да ... ... ... ... ... мен өсімдіктердің түрлері тіркеледі. Жануарларды халықаралық дәрежеде қорғау мәселесі 20 ... бас ... ... алынды. 1902 ж. Париж қаласында алғаш рет Құстарды қорғаудың халықаралық конвенциясына қол ... 1948 ж. ... ... ... табиғат қорғау одағы ұйымдастырылды. Халықаралық табиғат қорғау одағының ... ... 1966 ж. ... рет 2 том болып шықты. Оның 1-томында сүтқоректілердің 211 түрі, 2-томына ... 312 түрі ... ... ... Бұл ... ... парақтары тәрізді арнайы жасалды, түрлер 4 категорияға топтастырылды. 1966 -- 71 ж. ... ... ... ... туралы мәліметтер қайта толықтырылып, 2-басылымы, 1972 ж. 3-басылымы жарияланды. 1978 -- 80 ж. ... 5 том ... ... көрді. Оның 1-томы сүтқоректілерге арналып, оған сүтқоректілердің 226 түрі мен 79 түр тармағы, 2-томында құстардың 181 түрі мен 77 түр ... ... ... 41 және ... жорғалаушылардың 105 түрі, 4-том балықтарға арналып, балықтардың 194 түрі, ал 5-томы жоғары ... ... ... арналып, 25000 түрі тіркелді. 1980 жылдары бұрынғы томдар негізінде "Қызыл кітап" ... шыға ... 1983 ж. ... ... ... ... ... мол мәлімет берілген. Жойылу қаупі төнген түрлерді сақтап қалу үшін оларды зоологиялық ... ... ... ... ... қолға алынған. Соның нәтижесінде соңғы Қызыл кітапқа тіркелген сүтқоректілердің 97, құстардың 39, ... мен ... ... 37 түрі ... ... ... ... көбейтілген. Халықаралық табиғат қорғау одағының Қызыл кітабын шығаруға ... ... ... ... ... Су ... ... халықаралық бюро, Жануарларды қорғау жөніндегі бүкіләлемдік федерация, т.б. ... ... ... ... табиғат қорғаудың негізгі іргетасы, экологиялық білім мен тәрбие берудің қайнар көзіболып ... 303 ... ... ... ... жай- күйі, биологиясы туралы мәліметтер келтірілген.
Қызыл кітапқа ресми енгізілген өсімдіктердің 16 түрі Батыс Алтай мемлекеттік табиғи ... ... ... ... ... ботаника бағының ғылыми қызметкері б.ғ.к. Ю.А. Котуховтың жұмысының ... ... ... және ... бара ... түр ... тағы да 50 түр ... отыр.[22]
Адамдар мыңдаған жылдар бойы өсімдіктер мен жануарлар дүниесін пайдаланып келді және де ... жан- ... ... ... мен ... ... қорын қолданып ғана қойған жоқ, сонымен бірге табиғатты ... ... ... ... өмір сүру ... әсер етті. Табиғатқа антропогенді ықпал етудің әсерінен жер бетінде өсімдіктер мен жануарлардың кейбір түрлерінің жойылу процесі ... ... ... ... ... ... әлеміне әсер ететін күшті құралдар берді. Бұл ... ... ... ... ... ... Адамдар көбінесе кейде түсінбей, кейде салақтықтан табиғатты қалпына келтіру үшін ұзақ уақыт қажет болатынын ойламастан, оған қалай болса солай қарайды. ... ... ... ... ... су ... ... тау беткейлеріндегі жыртылған жерлер, ағаш ағызу кезінде ластанған ... ... бәрі ... кездесетін көптеген бағалы аңдар мен өсімдіктердің құруына әкеп соғады.
Табиғатта пайда болған әрбір түр өзінші ... және ... ... ... да оның ... - орны ... ... нәрсе. Және де бұл жоғалту қауымдастықтың бүтінділігі мен табиғаттағы жалпы тепе- теңдіктің бұзылуына әкеп соғады. ... да ... ... табиғатты қорғау мәселесі дүниежүзілік мәселеге айналып отыр. Бұл мәселе бүкіл ... ... ... ... ретінде қаралады
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жерлеріне мемлеқеттік табиғи қорықтардын, мемлекеттік ұлттық табиғи парктердің, мемлекеттік табиғи резерваттардың, мемлекеттік өңірлік табиғи ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік дендрологиялық парктердің және мемлекеттік табиғат ескерткіштерінің жерлері жатады.
Мемлекеттік-табиғи ... ... ... табиғи парктерді, мемлекеттік табиғи резерваттарды, мемлекеттік өңірлік табиғи парктерді, мемлекеттік зоологиялық парктерді, мемлекеттік зоологиякалық бақтарды, мемлекеттік дендрологиялық ... мен ... ... ... құру ... жер учаскелері басқа санаттардағы жерлер құрамынан бөлініп, оларды осы жер ... ... ... мен жер ... алып кою жолымен ерекше қорғалатын табиғи аумақтар жерлерінің санатына аустырылады.
Мемлекеттік қорық аймақтары мен мемлекеттік табиғи қаумалдардың, мемлекеттік табиғи қорықтар, ... ... ... ... мемлекеттік өңірлік табиғи парктер, мемлекеттік табиғи резерваттар қорғалу аймақтарының жер ... ... жер ... меншік иелері мен жер пайдаланушылардан алмай және жер ... ... ... жер ... ... өлінеді.
Мемлекеттік табиғи қорықтар мен мемлекеттік табиғи қаумалдардың және оларда орналасқан мемлекеттік табиғи-қорық қоры ... ... және ... экологиялық жүйелерін қалпына келтіруге теріс әсер ететін кез келген қызметке ... ... ... ... ... ... ... жер учаскелерінің меншік иелері мен жер пайдаланушылардың жер учаскелеріне ауыртпалық болып енгізіледі және жерге орналастыру құжаттамасында ескеріледі.
Қарауында ... ... ... ... ... органдар әрбір осындай аумақ бойынша белгіледі үлгідегі паспортты толтырады және оны уәкілетті органда.[23]
Тіркелген паспорттың әрбір данасы түпнұсқа болып ... ... ... ... ... түрі мен санаты көрсетілген ерекше қорғалатын аумақтын атауы.
2) ерекше қорғалатын құру немесе кеңей жөні мемлекеттік орган актісінің ... ... және ... ... ерекше көрғалатын табиғи аумақ бар мемлекет органның атауы; ... ... ... жоқ ... ... ... ... қорғау жүктелген ұйымның атауы;
5) ерекше қорғалатын табиғи аумақтың туристік инфракұрылымгеографиялық координаттары, ... ... ... және ... ... көрсетілген карта-схемасы бірге орналасқан жері;
6) ... ... ... ... ... мемлекеттік табиғи-қорық қоры объектілерінің сандық және сандық сипаттамасымен бірге олардың тізбесі: ... ... ... аумақтың функционалы аймақтары және олардың күзет режимі турлері, жер учаскелері аралас меншік иелері мен жер ... ... ... ... ... ... міндеттемелері ауыртпалықтары туралы мәліметтер;
8) ... ... ... ... ... ... және тыйым салынған турлері, сондай-ақ жекелеген қызмет турлеріне қойылған шектеулер; ... ... көру ... ... режимі, рекреациялық жүктеме етілді.
Табиғат қорғау ұйымының паспорты табиғат қорғау ұйымында, өзінің қарауында осы табиғат қорғау ұйымы болатын мемлекеттік ... да және ... ... болады.
Мемлеттік табиғат ескерткіштерінің, мемлекеттік табиғи құрау алдардың, мемлекеттік қорық аймақтарынын паспорты ерекше қозғалатын табиғи аумақтардың аталған ... ... ... ... ... өзінің қарауында осы ұйым болатын мемлекеттік органында және ... ... ... ... қорғалатын табиғи аумақтың нысаналы мақсаты өзгертілген, ол қайта ... ... ... онын ... ... ... өткізіледі.
Мемлекеттік табиғи қорық - табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесі бар ерекше қорғалатын табиғи ... мен ... ... ... ... мен жануарлар дүниесі объектілерің, өсімдіктер мен жануарлардың жекелеген түрлері мен қауымдастықтарын, әдеттегі және бірегей экологиялық жүйеяерді сақтау мен зерделеу және ... ... ... ... ... ... ... қызметіне:
1) мемлекеттік табиғи қорық пен оның күзет аймағының экологиялық саналуандығын ... және ... ... ... қамтамасыз ету;
2)Табиғат жылнамасын жүргізуді қоса алғанда, мемлекеттік табиғи-қорық қорынын экологиялық жүйелерін, объектілерін өрелеу және ... ... ... ... ... ... және жүргізу;
3) экологиялық-ағартушылық қызметті жүргізу;
4) мемлекеттік табиғи қорықтын экологиялық жүйелеріне зиянды ер етуі мүмкін шаруашылық және өзге объектілерді ... мен ... ... ... ... ... ... табиғи қорық пен оның күзет аймағының экологиялық-ағартушылық ғылыми және шектеулі мақсаттарда пайдаланулы реттеу жатады.[25]
Белоруссия ... ... ... батысында. Жерінің к 3/5 ... ... ... 100-200 м ... ... ... ... мұнда батыпақ жиі кездеседі. ... жер ... ... мұз басу ... әсер ... ... шығысында Орталық Берёзина жазықтары ... ... ... ... ойпаты жатыр. ... ең биік жері ... ... - ... ... ... - деңгейінен 345 м).
Белоруссия жері ... ... ... ... ... Сонымен бірге республика жеріне оңтүстігінен Украина ... ... ... ... ... ... кристалды фундаменті республиканың оңтүстігінде ғана жер бетіне ... ... көп ... 20-100 м, ал ... ... м ... байқалады ал қыста - 36ºС.
Батпақты жерлерде қайыңдар көп ... ... ... ... ... ... қара және ... қарақат, таңқурай тағыда басқа кезвдеседі.
Бұл ... ... ... ... ... Онда: арқар, елік, бұғылар мен енот ... ит, аю, ... және де ... мен ... ... жарғанаттар мен үкі және жапалақ. Ал ... ... суда ... ететін жәндіктерге онша бай емес. Онда ... мен әр ... ... түрі көп ...
- ірі ... ... ... 90 пайызы орманды алқап алады. Алғаштарының 21 түрі ... ... 2% ақ ... 15% қара ... 16% ... 6% ... 3% ясень, 50% қарағай алып жатыр.
Және жидектерден көп кездесетін қара және ... ... ... таңқурай т.б.
Территорияда қорғалатын ағаштардан шыршалар, 700 - ... емес және 300- ... ... ... 45-50 м. ... 836 түрі ...
Сүтқоректерінің 53 түрі, құстардың 212 ... ал суда ... ... 11 ... ... ... 7 бар. ... дүниесінен орман тышқандары, ... аю. ... ... ... ... ... сілеусін т.б. ал суда ... ... су ... ... ... мен кесірткелер.
Құстардан кіші аққұтандар және қара ... ... ... Оның ... ... ... мен ... жыныстары, 1000-5000 м, тереңдіктегі шөгінді қабаттарда ... ... ... ... жер қойнауын әр түрлі ... ... ... ... - ... ... оған Атлант ... ... ауа ... ... әсер етеді. Сондықтан қысы онша суық ... ... жазы ... ... ... ... ... температурасы - 5,5ºС, солтүстік- шығысында -8ºС, ал ... ... ... 17ºС, оңтүстігінде 19ºС жауын - шашынның жылдық мөлшері 550-700 мм. оның көбі ... ... ... Қара теңіз бен ... ... ... ... ... жалпы ұзындығы 51 мың. км. басты өзендері: Днепр, ... ... ... ... ... жол ... және ағаш ағызу үшін пайдаланылады. Оңтүстік ... кеме ... ... - Буг ... бар. ... ... астам көл бар (өздерінің ескі ... қара ... ... ... ... 60-пайызы шамамен күлгін шым ... ... көп ... ... ... жердің күлгіндеу топырағы және ... ... ... ... шым топырағы ал ірі өзен ... ... ... ... ... жиі кездеседі. Республиканың ... 0,5 - ... ғана ... мол, шым ... құнарлы топырақты. Белоруссияның 1/3 ... ... ... ... 1969 ж. ... ... ... жері 1772 мың ... ... ... аралас орманды аймақ. Жерінің 33 - ... ... оның ... ... жапырақты (емен, үйеңкі, шаған т/б) орман.[26]
Ормансыз жерлері - ... ... ... және ... ... жерлерінде елік, тиін, түлкі, қоян, ... ... ... т/б аңдар жиі кездеседі. Бұдан жануарлардың кейбір түрін сақтау үшін ... ... ... мен Белоовеж орманы ыбара. ... ... ... өсімдіктердің 906 түрі, ... 55 ... ал ... 205 түрі ... ... ... өте бай. әр түрлі жыртқыш аңыдарда ... ... Атап ... ... қабан, аю, түлкі, ... мен ... ... ... ... құстарда кездеседі. ... мен ... ... 30- дан ... түрі ... ... у келетін бофлсақ, салқын, жауын-шашынның орташа ... ... 780 мм; ... ... және ... ... жұмсақ. Орташа температурасы 5ºС. Қыс ... ... ... ... территориясының 90-пайызын орманды алқап алып жатыр. Қыс ... ... түсі ... 35 см; ... ауа ... +33 ... адарға Швейцария туристтік қорық болып көрінеді. Мемлекетте бүкіл әлемге әйгілі, табиғи ... ... ... ... ... ... ғасырда Альпі тауларында темір рудасын тауып, өндірген. Оның осыдан жер атауын алған.
Бұл жерлер өзінің аңшылығымен әйгілі - ... ... ... алпь тау еншісі байнеленген.
Ерте замандардан швейцарлар табиғатты қорғауды дәстүрге айналдырған, ал ... ... ... ... ешнәрсе қалмаған.
Европада ең бірінші құрылған Швейцариялық табиғатты қорғау лигасы және табиғи рейзерваттар ... ... ... ... ... 2 мың га ... ... инн өзені саласы және Италия шеарасы арасында, Энгондин атауын алған. ... ... 1906 жылы ... резерват атауымен алғашқы тәжірибе мен табиғи комплекстерді ғылым үшін ... ... ... дейін осы табиғи комплекстің кейбір компоненттері - ірі ... ... ... ... аю 1904 жылы өлтірілген, бұдан бұрын қасқыр жоғалып кеткен, ал муфлон және алып тау ... ... ... ... ... ... осы ... табиғи резерватты таңдау болашақта Швейцар ұлттық парк болуы кездейсоқ емес.
Қорық Үстірттің Оңтүстік-Батыс аймағында ... Ол ... ... ... ... ... ... мысық-гепардтың мұнда өмір сүруіне байланысты, түркмен тілінен аударғанда Қапланқыр - деп ... ... ... 570000 га ... ... ... мен гепардтарды қорғау мен қалпына келтіру үшін, қорық 1979 жылы құрылған. Қорықтың солтүстік және солтүстік-батыс ... екі ... ... Сарықамыс (210400 га, 1980 ж құрылған) және Шахсенем (270000 га, 1983 ж құрылған. )
1981 жылдан бастап қорықтың ... ... ... ... мен ... ... аудандардың табиғатын бақылау бастады. Қорықтың негізгі мақсаты - ... ... ... құрнамын сақтау мен қалпына келтірудің ғылыми негізін қалыптастыру болып табылады, яғни ... ... ... ... және ... ежелгі атырауы.[27]
Физика-географиялық жағдайы.Қапланқыр қорығы мен оның заказниктерінің негізгі аймағы Үстірт пен Сарықамыс физика-географиялық аумақтың шөлдік солтүстік зонасында ... ... үш ... ... ... бар: Сарықамыс ойпаты, Унгуз Қарақұмы және Қапланқыр ... ... ... - бұл ежелгі аккумулятивтік-теңіздік жазықтық, ол бор дәуірінде қалыптасқан. Плато сармат балшығы мен карбонатты тұқымды гипспен және ... ... ... бұл ... абсолютті белгіленуі 75 м Шығыстан, 150-225 м батыстан.
Үңгірлерге негізгі қызығушылық байқалады. Қазіргі кезде 44 үңгір бар. Ең ... ... ... 200 м, ... 9 м, 42-44 м ... ... пен оның ... аумақтар Қарақұмның солтүстік климаттық аймағына жатады. Климаты тым континентальді және құрғақ. Күн ... ... 3000 ... ... ... орташа температура 11,60, қаңтардың орташа температурасы -50, шілденікі 280. ... ... ... температура 450, абсолютті төмен температура -320. Аймақтағы жауын-шашын жылына 100 мм, ал булану 1700 мм. ... ... ... көп ... ... мезгіл орташа жылына 200 кщүн , 100 жоғары температурадағы орташа тәуліктік күндер - 210. Солтүстік және ... ... ... ... ... ... 2-5,6 м/с. Көктемде желдің жоғары жылдамдығыбайқалады. Шөл далада құрғақ және ыстық климатта, қатты жел кезінде шаң ... ... ... ... мен ... батыс, солтүстік-батыс және солтүстік желдер соққан кезде болады. Жылына шаң борандар 40 күнге дейін барады, ал олардың орташа ... 300-350 ... ... ... ... тұрақты өзен көздері жоқ. Тек көктемде, жауын-шашын көп болғанда ғана уақытша су көздері пайда болады. Бірақ олар қалай тез пайда ... ... ... жоқ ... ... ... ... көптеген құдықтардың тереңдігі 30-40 м. Ондағы су жоғары минералданған, бірақ жануарлардың ішуіне жарамды.
Өсімдіктер.Ботаникалық-географиялық аймақтандырудың есебінен қорық аумағы екі ауданға бөлінеді. ... ... мен ... ойпаты - қазақ ауданында; Унгуз Қарақұмы - ... ... ... шөл ... ... ... толық инвентаризациясы аяқталған жоқ, 37 отбасынан 231 жоғары өсімдік түрі анықталған.
Эфемер тобы 30% барлық ... ... ... ... ... мерзімділігне байланысты, олардың маңызы өсімдіктер өмірінде шамалы.
Үстірт және Каспийдің эндемикалары кездеседі, олар СССР-дің Қызыл кітабына енгізілген: хивинская солынка, ... ... ... НОЭ, ... ... парнолистник туркменский, молочай жесткозонтиковый, мягкопладник критмолистный.
Қорықта өсімдіктің екі түрі кездеседі: құмдардағы бұталылар және платодағы жартылай бұталылар. Қорықта оңтүстіктен Унгуз ... ... ауа ... ... ... ... ... жиі комдым және ұсақ жартылай бұталылардың әр түрлі түрлері кездеседі: вьюнок, полынь, астрагал.
Өсімдіктердің активті вегетациясы ақпанның соңғы ... ... ... ... ... ... таман құм бетіне эфемероидтар шыға бастайды. 10-15 күннен ... ол ... өңін ... ... 20 ... ... жоғары дамуы басталады. Бірақ бұл көпке жетпейді, мамырдың басында ... ... ... ... Палеарктиканың шөл-дала аумағының екі зоогеографиялық ауданына жатады. Оңтүстік Үстіртте орналасқан негізгі бөлік - қазақ ... ... ... ... енеді. Қорықтың кішігірім бөлігі және екі заказнигі - Орта Азия шөл ... ... ... ... ... ... ... Үстірттің жануарлары арасындағы эндемизм нашар қалыптасқан. Омыртқалы жануарлардың көп бөлігі генетикалық Орта Азиямен байланысқан: джейран, толай, үлкен ... ... ... ... ... мен сарықамыс ойпатында ортаазия шөлейтті эндемикалары көп кездеседі. Сахараға ұқсас, сүтқоректілер арасында: ... ... ... ... және т.б. ... өмір сүретіндердің ішінде - жасыл құрбақа мен көл бақасы кездеседі. Рептилийдің 28 түрі ... ... - 9, ... - 18, тасбақа - 1.Қоңыр варан, орта азиат кобрасы, панцирный генкончик және хентаун ... ... ... ... ... ... 213 түрі ... олардың ішінде 35 - шөл аймағында ұя салады, 38 - су ... су ... ... - қыстайтын құстар. Шөлді далада үлкен жыртқыштардың құрамына алуан болып келеді: бүркіт, змеяяд, кургани, ... ... және т.б. ... жиі ... ... ... аудандарда қызғылт және бұйра пеликандар кездеседі, олар СССР-дің Қызыл кітабына енгізілген. Су деңгейінің жиі өзгеруіне және қатты дауылдардың әсерінен, ... ... ... ... ... 50 түр бар, оның ... 5-уі СССР-дің Қызыл кітабына енгізілген: гепард, медоед, ... , ... және ... ... ... қасқыр, шакал, дала және бархан мысығы, ласка кездеседі,
Күз бен қыста балшықты жерлерде, қыстауға Қазақстаннан келген сайгактарды кездестіруге болады.[29]
3 ... ... ... ... ... ... ҮШІН ... ЖАУАПТЫЛЫҚ ТҮРЛЕРІ
3.1 Экология - құқықтық жауаптылығының жалпы сипаттамасы
Экологиялық зиян ұғымын белгілеу, оның жалпы ... мен ... ... ... ... ... әлеуметтік және құқықтық зор мағынаға ие болып отыр. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда ол қоршаған ... ауыр ... ... ... ... қоғамдық экологиялық қатынастарға қол сұғудың әлеуметтік заңдылығының елеулі түрде өзгергені күмән тудырмайды, қайта ол ... ... ... ... ... іс жүзінде әр қырынан танылып отыр. Кей жағдайларда оның жағымсыз салдары ұзақ уақыттан кейін және мүлдем өзге аумақта пайда ... ... Бұл оның ... ... ... ... ... құқық теориясында экологиялық зиян ұғымын зерттеуге көп мән ... ... ... және ... зиян" ұғымдарын теориялық тұрғыдан терең зерттеу қажеттілігіне 80-ші жылдардың басында белгілі ғалым С.Б.Байсалов назар аударған. Қазақстандық құқықтық әдебиетте экологиялық ... ... үшін ... ... ... ... ... шығып, онда қаралып отырған мәселенің кейбір аспектілері өз шешімін тапты.Сонымен бірге, экологиялық зиян ұғымының жалпы жұршылыққа ... ... ... ... ... ... бұзу ... келтірілген зиянның ұғымы туралы мәселе тиісті құқық бұзушылық объектісі ұғымымен тығыз байланыста қарастырылады, себебі заңсыз әрекеттердің салдарынан нақ осы ... ... ... зиян келтіргендіктен ол жалпы құқық бұзушылық объектісіне айналады.
Заң әдебиетінде заңсыз құқық бұзушылық болмайды деп әділ ... жүр, ... да ... ... бұзушылық зиян әкеледі, себебі қоғамдық қатынастар қол сұғу объектісі болып табылады.
Осыған орай, экологиялық құқық ... ... ... ... ... ... қысқаша қарастырып, зерделеген жөн.[30]
Кейбіреу экологиялық құқық бұзушылық объектісі ретінде материалдық және материялдық емес игіліктерді, атап айтқанда, заң бойынша ... тозу және ... ... ... объектілер мен кешендерді, сондай-ақ жалпы қоршаған ортаны, табиғи ортаның сапасына байланысты ... ... мен ... ... не ... ... сапасын, басқалары-құқық қорғау мүддесін алып жүр.Кейбір ғалымдар заң тұрғысынан маңызды әлеуметтік қатынастар мен оларды ... ... ... ... ... ... ... негіздеп, құқық бұзушылық объектісінің құрамына заңнаманың табиғатты қорғау және табиғиресурстар саласындағы нормаларын және олар реттейтін қоғамдық қатынастарды енгізіп ... осы ... ... ... ... осы ... санат бойынша біркелкі түсініктің жоқтығын білдіреді.
Бізге экологиялық құқық бұзушылық объектісі ұғымын экологиялық сипаттағы қоғамдық қатынастардың ... ... ... ретінде қарастырып отырған ғалымдардың көзқарасы жақын.
Мысалы, қазақстандық ғалымдардың "Правовое обеспечение рационального природопользования" атты ... ... ... ... объектісі адамның қызметі мен қоршаған ортаның арасындағы тиімді қарым-қатынасты қолдануға, табиғи байлықты сақтап, қалпына ... ... ... пайдалануға бағытталған, қоғам қызметінің нәтижелерінің тікелей немесе жанама түрде табиғатқа және адам денсаулығына зиянды ықпалының алдын алатын ... ... ... ... барысында қалыптасатын қоғамдық қатынастар, сондай-ақ мемлекеттің табиғи объектілеріне жеке меншікті қорғау жөнінде қалыптасқан қатынастар ретінде ... ... ... ... ... ... қазіргі өзгерген экономикалық және саяси-әлеуметтік жағдайлар бұл ұғымды кеңейтіп, оған субъективтік ... ... ... ... ... ... ... құқықтарды) қорғау бойынша қалыптасқан қоғамдық қатынастарды қосуды талап етеді.
Сонымен, құқық нормалары арқылы реттелетін және қорғалатын, табиғи ... ... және өзге ... ... ... ... пайдалану саласындағы басқарушылық қатынастарынан, қоршаған ортаны зиянды әсерден қорғау жөніндегі қатынастардан, субъективтік экологиялық құқықтарды және адам мен ... ... ... қорғау жөніндегі қатынастардан тұратын, жалпы қоршаған орта мен оның жеке құрамдары бойынша қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Мұндай түсінік экологиялық заңсыз әрекет нәтижесінде жағымсыз әсер алуы мүмкін алуан түрлі әлеуметтік қатынастардың тұтастай ... ... ... саласындағы мамандар экологиялық құқық нормаларымен тыйым салынған әрекеттер жасалған кезде экологиялық қатынастарға зиян, әдеттегідей, сол қатынастардың ... әсер ету ... ... ... деп ... байланысты экологиялық құқық бұзушылықтың объектісі мен нысанасының арақатынасын анықтау қажеттілігі туады.
Қоғамдық қатынастарға себеп болған құбылыстар сол ... ... ... ... және оның субъектілерінің танымдық және практикалық қызметі жүзеге асырылады. Экологиялық қатынастар нысанасы әрқашанда материалдық нысанан екені белгілі, себебі қоршаған орта мен оның ... ... ... тұрады.
Экологиялық құқық бұзушылық объектісі мен нысанасының айырмашылығы мынада: заң материалдық дүниенің заттарын емес, қоғамдық қатынастардың элементтері ретіндегі ... ... ... және ... қол сұғу ... ... қатынастарға қол сұғу болып табылады. Сондықтан біз қоршаған ортаны және оның құрамын экологиялық құқық бұзушылық объектісі ретінде қарастыратын авторлармен ... ... ... ... объектілері мен қоршаған орта материалдық, басқаша айтқанда, заттай ... ... ... Олар арқылы экологиялық құқық қатынастары қарым қатынастарын белгілі бір қырлары мен ... ... ... ... ... табиғи объектілердің шеңбері ҚР Экологиялық кодексінің 1-бабында белгіленген. Оларға: атмосфералық ауа, су, жер, оның ... ... мен ... ... ... жатады.[32]
Табиғи объектілердің қоршаған ортаның ажырамас құрамы ретінде ... ... ... белгілері:
* табиғи жаратылысы;
* экологиялық жүйелермен өзара байланысы болуы тиіс.
Бұл белгілерінің екіншісінің анықтаушы маңызы бар, себебі заңсыз ... ... ... ... ... ... ... үшін ол жасалған кезде құқыққа қарсы әрекеттің заты қоршаған ортамен өзара табиғи байланыста болуға тиіс. Бұл белгі бойынша үй ... ... ... жабайы аңдарды жоюды және т.б. экологиялық құқық бұзушылықтарға жатқызуға болмайды.
Жоғарыда айтылғандардың маңыздылығына ... осы ... ... ... ... ... Осы ... "экологиялық құқық бұзушылық салдарынан келтірілген зиян" және "экологиялық зиян" ұғымдарының ара қатынасын ашып көрсету қажет.
Бұл үшін кейбір бастапқы ... ... ... ... ... қорғалатын кез келген қоғамдық қатынастарға қол сұғудың негізгі құқықтық ... ... ... ... ... құқық бұзушылық жасау барлық жағдайда жалпы экологиялық құқықтық тіртіпке зиян келтіреді, ал оны біз ... ... ... ... және ... ... қатынастардың ұйымдастырылуы деп түсінеміз.
Сонымен бірге, жекелеген жағдайларда құқықтық нормалармен қатар субъективтік құқықтар бұзылып, құқық бұзушылықтың нысаны - ... ... және ... емес ... ... ... ... заң әдебиетінде зиянның екі түрі көрсетіледі - заң-әлеуметтік және нақты зиян. Бұл ... ... зиян ... ... ... ... ... мүліктік емес игіліктердің маңызын төмендету) болмаса да, заң-әлеуметтік маңызы бар ... ... ... ... ... ... заңға қарсы әрекет салдары ретінде экологиялық-құқықтық нормалармен қорғалатын қоғамдық қатынастарды бұзушылық экологиялық құқық бұзушылық объектісіне келтірілген зиянның ... ... ашып ... ... ... құқық бұзушылық нысанасына тікелей жағымсыз әсер еткен жағдайда, мұндай әрекеттер ... ... ... ... ... болып, заттай объектілерді бұзу немесе жою арқылы танылады.
Осы зерттеулерге сүйене отырып, мынадай тұжырым жасауға болады: кез келген құқықтық ... ... ... ... ортаға оның сапасын нашарлату немесе санын азайту арқылы нақты зиян келтіре бермейді.[33]
Жоғарыдағы ... ... ... құқық бұзушылық арқылы келтірілген зиянды былай топтастыруға болады;
1) жалпы экологиялық құқықтық тәртіпке келтірілген зиян ... ... ... ... ... сапасын нашарлату немесе сандық көрсеткіштерін азайту арқылы келтірілген нақты зиян.
Экологиялық құқық бұзушылықтар арқылы келтірілген нақты зиян да өзінің құрылымы бойынша ... ... ... ... ... ... ... мысалы, заңсыз аң, құс, балық аулау, заңсыз ормандағы ағаштарды кесу және т.б., қоршаған ортаның сапасы және ... ... ... ... ... ... салдарға соқтырмайды, бірақ табиғи ресурстардың меншік иесі-мемлекетке немесе жекелеген табиғат пайдаланушыға мүліктік зиян келтіреді.
Сондықтан, мұндай зиянды топтастыру үшін қоршаған ортаға ... ... ... ... ... ... ... егжей-тегжейлі қарастырған жөн.
Экологиялық зиян, біріншіден, қоршаған орта күйінің ... ... ... оның ... ... ... ... қорғау нысанасының дұрыс, бұзылмаған қалпының сипаттамасын беру керек. Бір ... ... ... ... ... ... беру ... әдебиетінде қоршаған ортаның сапасы мәселесі туралы біраз ... жүр. ... ... ... сапасы деп адам мекендеген орта ішіндегі, адам мен оның мекендеген ... ... ... мен ... ... және ... түрде алмасуы қабілетін сақтаған, шаруашылық қызмет барысында жетілдірілген және өзгерген табиғи экологиялық жүйелердің күйі деп түсіндіріледі. Кейбір авторлар ... ... ... биологиялық, химиялық және өзге де қасиеттермен белгіленеді деп көрсетеді, үшіншілері оны-табиғи ортаның нормативтік жағынан бекітілген, ... ... ... ... адам мен ... ... осы ... олардың биологиялық, экономикалық және әлеуметтік-мәдени талаптарын қанағаттандыратын жиынтығы деп ... ... ... ... ортаның сапасы төмендегі өлшемдердің жиынтығымен сипатталады.
1. Биологиялық тұрғыдан алып қарағанда, қоршаған ортаның адамның ... мен ... үшін ... күйі оның сапасының өлшемі болып табылады. Табиғаттағы құбылыстар мен ... ... ... мен ... ... ... адам ... мекендеген табиғи ортасымен өзара әрекеттеседі. Адамның табиғи физиологиялық - дем алу, шөл басу, тамақтану ... ... ... жеке ... ... ... Ал, ... ортаның биологиялық тұрғыдан тазалық (ластанбаған) өлшеміне сәйкес келу қажет екенін ... ... ... ... ... және ... экономикалық мүмкіндіктеріне байланысты адамдардың әртүрлі материалдық қажеттіліктерін қанағаттандыру көзі болып табылады. Осының салдарынан адамның ... ... ... мен ... ... ... мүмкін емес, ал бұл қоршаған ортаның кейбір құрамының санының азаюына әкеп ... ... ... ... (экологиялық тепе-теңдіктің, табиғи экологиялық жүйелердің бұзылуы, т.с.с.) туындауы мүмкін. Алайда жаңартылатын ... ... ... ... өзі ... ... табиғи жолдарын есекере отырып, оларды ақылмен және ғылыми негізде пайдалану немесе жаңартылмайтын табиғи ресурстарды тұтынудың әлеуметтік және ... ... ... ... ... ортадағы тепе-теңдіктің бұзылуына шектеу болар еді.
Сонымен, экономикалық тұрғыдан қоршаған ортаның ... ... даму ... ... ... ... қажеттіліктерін (өнеркәсіп, ауыл шаруашылық, энергетика, көлік т.б.) қанағаттандыруды қамтамасыз етуге тиіс. Сондықтан, қоршаған ортаның қолайлы күйінің ... ... оның ... сыйымдылығы (бітпеушілігі) және табиғи ресурстарының өндірушілік қабілеті.
3.Әлеуметтік тұрғыдан алып қарағанда қоршаған ортаның ... ... ... ... ... ... ... жауап беруі тиіс, себебі табиғатпен қарым-қатынас барысында адам өзінің физиологиялық және материалдық қана емес, сонымен бірге рухани қажеттіліктерін қанағаттандырады. ... осы ... ... ... ... ... және эстетикалық байлық сияқты өлшемдерге жауап беруі қажет.
4.Құрылымдық функционалдық тұрғыдан алып қарағанда қоршаған орта экологиялық орнықтылық ... ... ... ... ... ... сақталуы сияқты өлшемдерге сәйкес келуге тиіс.[35]
Сонымен, қоршаған орта сапасының өлшемдеріне:
1) қоршаған ортаның тазалығы (ластанбағандығы);
2) ... ... ... ... және ... ... өндірушілік қабілеті;
3) алуан түрлілік және эстетикалық байлық;
4) экологиялық орталық және табиғи экологиялық байланыстардың сақталуы жатады.
Бұл ... орта ... ... ... не ... не экономикалық, не биологиялық аспектілердің барын білдіреді. Сондай-ақ олардың жалғаса пайда болуы мүмкін. ... ... ... әкеп ... ... ... байланыстардың құрылымдық-функционалдық бұзылуы экономикалық және (немесе) биологиялық аспектілердің деңгейіне байланысты.
Бұл ... ... ... ... кез ... ... ... үшін және жекелеген табиғат пайдаланушы үшін міндетті түрде жағымсыз материалдық салдарға әкеп соқтыратынын атап ... жөн, ал ол ... ... ... ... және ... ... жұмсалған қаражаттарды, көзделген табысты жоғалтуға, оны қалпына келтіру үшін ... ... ... ... біз ... ... зиян келтірген кезде оның соңының міндетті түрде жағымсыз ... ... ере ... ... ... ... ... біз оның табиғатқа келтірілген экономикалық зиянның экологиялық зардаптар келтіре алмайтыны туралы тұжырымына келісе алмаймыз.
Мысалы, аулауға ... ... ... ... ... ... ... оларды заңсыз аулаудың салдарынан келтірілген зиянның экологиялық өлшемдері жоқ. Мұндай әрекеттердің заңсыздығы тиісті рұқсат қағаздарының болмауында, сондықтан бұл ... ... ... ... ... болуы туралы айтуға ешқандай негіз жоқ. Б.Г.Розовский айтқандай, бір атылған броконьерлік оқ болашақта биосфераның өзгеруіне әкеп соғады десек, ... ... ... ... ... ... ... әкеп соқтырған (отауға және сатуға арналған орман алқаптарының жойылуы, т.с.с.) нақты зиян олардың жүдеуіне немесе өзге ... ... ... ... ... ... ... мемлекетке немесе табиғат пайдаланушыға келтірілген мүліктік зиян туралы айтқан жөн.
Бұл көзқарасты Д.Л.Байдельдинов те қолдайды. Ол ... ... ... екі ... ... және ... зиянға ұсынады. ,[37]
Сонымен, экологиялық зиян деп қоршаған ортаны қорғау туралы заңдарды бұзудың нәтижесінде қоршаған ортаның жай-күйі сапасының ... ... ... ... салдарға әкеп соқтыра алатын оның санының азаюын, сондай-ақ осымен байланысты заңмен қорғалатын материалдық және материалдық емес игіліктердің, оның ... ... ... мен ... азаюын ұғынған жөн.
Қоршаған ортаның қандай да болмасын жекелеген құрамына жағымсыз әсер оның жалпы жай-күйінің әсер ... жеке ... ... зиян келтіру туралы тікелей айтылмайды. Сондықтан табиғи объектіге келтірілген зиян қоршаған ортаға келтірілген зиянның түрі болып табылады.
Экологиялық зиянның ерекшеліктерінің анық ... ... ... ... ... антропогендік әсер көбіне нақты табиғи объектіге тікелей зиян келтіріп қана қоймай, онымен байланысты басқа да ... ... ... ... ... зиян келтіреді. Бұл бұзылған жойылған объектінің барлық табиғат жүйесімен экологиялық ... ... әкеп ... ... ... орта қолдан өзгертілген кез келген жағдайда жасанды өзгерісті немесе жаңа табиғи жүйелерді жоюға бағытталған, бір-біріне тізілген табиғи реакциялар пайда ... ... орта ... ... ... және ... ... негізделген зиянды салдар туындау мүмкіндігі,экологиялық зиянның ерекшелігі болып табылады.
Екіншіден, зиянды салдардың барлығы ... ... ... ... көбі ... ... экологиялық зиянның маңызды бір ерекшелігі - оны ... ... ... үшін алдымен жағымсыз антропогендік әсер салдарының көлемін анықтау қажет. Сондықтан, тап сол кезеңдегі ғылыми-техникалық мүмкіндіктерге сәйкес анықталып, көлемі белгіленген ... ... ғана ... зиян деп ... ... ... ... пайда болуының ерекше нысандары бар. Олар туралы ... ... ... ... болу ... ... түрлі.
Ол адам мекендеген қоршаған табиғи ортадағы сан мен сапалық шығындар арқылы байқалады. Қоршаған ортаның ... оның жеке ... ... ... ... немесе жойылуы (яғни, олардың сан немесе сапалық жағынан ішінара ... ... ... ... ... тозуы және оның компоненттері арасындағы экологиялық байланыстардың бұзылуы (табиғи объектілер және ... ... орта ... ... немесе жоғалуы, жойылуы) арқылы байқалады.
Сонымен, экологиялық зиянның негізгі түріне: табиғи ресурстарды ластау тоздыру, жою, ... ... ... ресурстарды бүлдіру жатады.
Қоршаған ортаны ластау ... ... ... ... ... және биологиялық заттардың, өндіріс пен тұтыну қалдықтарының түсуі, сондай-ақ қоршаған ортаға шудың, тербелістің, магнитті өрістердің және өзге зиянды физикалық ... ... деп ... ... ластаудың негізгі түрлері - физикалық, химиялық, биологиялық ... ... ... ... физикалық өлшемдерінің температуралық-энергетикалық (жылумен ластау), толқынды (жарық, шу, электромагнитті ... ... ... ... - ... табиғи деңгейден кезең-кезеңімен немесе ұзақ мерзімге көтерілуі.
Жарықпен ластау - өсімдіктер мен жануарлар ... ... әкеп ... ... жасанды жарық көздерінің әсері нәтижесінде мекендердегі табиғи жарықтың бұзылуы.
Шумен ластау - көлік, өнеркәсіптік құрылыстар, тұрмыстық құралдар жұмысының нәтижесінде және т.б. ... ... шу ... асу және шу ... ... ... күшінің қалыптан тыс өзгеруі.)
Электромагниттік ластау қоршаған ортаның электромагниттік қасиеттерінің (электр, ... ТД ... және т.б.) ... ... ... ... ... кең ауқымды және жергілікті құбылыстарды туғыза отырып, ... ... ... ... және ... ... және молекулярлық биологиялық құрылымдардың өзгеруіне әкеліп соқтырады. Электромагниттік өзгерістерден қорғалудың негізгі тәсілі - ластау көзінен қауіпсіз ара қашықтық ... ... ... ... ... ... қабырғалары мен төбелерінің материалдары арқылы сіңіріліп, шағылысады.
Радиоактивтік ластау - қоршаған ортадағы ... мен ... ... ... ... мен ... асып кетуімен байланысты (бұл ретте радиоактивтік ластау физикалық және химиялық ластау ретінде бірдей қарастырылуы мүмкін). Ядролық реакторлардың жұмысы, сондай-ақ ... ... және ... ... пайда болатын қолданылмайтын радиоактивтік заттар - радиоактивтік қалдықтар болып табылады. Радиоактивтік қалдықтарға сондай-ақ радионуклидтер ... ... ... ... өз қорын игерген және әрі қарай қолдануға келмейтін материалдар, бұйымдар, құрал-жабдықтар ... ... ... ... ... Физикалық жай-күйі бойынша радиоактивтік қалдықтар шаң-газ тектес, сұйық және қатты, ал белсенділігі ... ... ... және ... ... бөлінеді. Шаң-газ тастандылары радиоактивтік аэрозольдардан тазалау шаң ұстағыштардың барлық түрлерін қолану арқылы жүзеге асырылады. Баяу және орта ... ... ... ... үшін ... тәсілдер қолданылады (буындыру, ион алмасу, сорбиялық тәсілдер және т.б.). Радиоактивтік қалдықтар арнайы полигондарда ... ... ... ... - ... ... ортада жоқ немесе оның табиғи құрамын қалпынан арттырып өзгертетін үлы заттардың оған енуі нәтижесінде қоршаған ортаның табиғихимиялықасиеттерініңөзгеруі.
Құрамында қоршаған ортаға ... ... оған ... ... ... түрде, қолма-қол немесе келешекте қоршаған ортаға зиян келтіре алатын заттарды немесе қоспалары бар органикалық немесе органикалық емес ... зат, ... ... өнім улы зат ... ... ... ... барысында жанар май жағылған кезде қоршаған ортаға құрамында физиологиялық тұрғыдан белсенді азот, сера, көміртегі бар ... ... ал олар ... ... ... әсер ... ... қан қысымының түсуіне әкеп соғады. Сонымен бірге, су, топырақ және атмосфералық ауа күйіндегі химиялық өзгерістер ақыр ... ... мен ... өзгеруіне әкеледі.[39]
Биологиялық ластау аз зерттелген ұғым. Сондықтан оның жалпы танылған ... жоқ. Бұл ... ... ... ... ... қалыптан артып, көбеюі, сондай-ақ табиғи ортаға бұрын болмаған жануарлардың пайда болуы туралы ... ... ... ... адам үшін зиянды арам-шөптердің, жәндіктер мен жануарлар санының күрт өсуі арқылы білінеді. Жоғарыда айтылған биологиялық объектілердің кейбірінің жұқпалы ауруларға шалдықтыратыны ... ... ... ... ... ... биологиялық әсердің өзге де салалары пайда болуы ... кей ... ... ... жемшөп қорының тозуына, ал ақыр соңында - жерлердің шөлге айналуына әкеп соқтыруы мүмкін. Сондықтан да, "Жануарлар дүниесін ... ... ... және пайдалану туралы" ҚР Заңында жануарларды жаңа мекендеу орындарына көшіру, фауна үшін жануарлардың жаңа түрлерін жерсіндіру, ... ... ... және ... ... ... және одан тыс шығару тек ғылыми-зерттеу институттарының тиісті қорытындылары ескеріле отырып, рұқсат алу ... ... ... ... мен тек инженериясының дамуы - агрессивті микроорганизмдердің қоршаған ортаға келіп түсу ... де жаңа ... ... төндіруде.
Табиғи ресурстардың жекелеген түріне қатысты олардың ластануы ұғымы арнайы құқықтық-нормативтік актілерде жан-жақты берілген.
Мысалы, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 27 ... 2007 ... №535 ... ... ... қызметнәтижесінде қалыптық деңгейден асатын және жердің қор экономикалық және санитарлық-гигиеналық құндылығын төмендететін, ауылшаруашылық ... ... ... өзге ... ... ... тұрмысын нашарлататын әртүрлі заттар мен организмдердің жерде жиналуын - жерді ластау деп ұғыну қажет. [40]
Жерді ластаудың негізгі түрлеріне ... ... ... ... ... - ... ... оның ішінде пайдалы қазбаларды алу және өңдеу, ядролық жарылыс, ядролық қондырғыштардың ... ... ... ... ... ... сақтау және көму орындарын пайдалану, ядролық радиациялық апаттар, сондай-ақ радиоактивті ... ... өзге де ... ... ластануы;
2) химиялық ластау - өнеркәсіптік, ауылшаруашылық, тұрмыстық және өзге де адам қызметінің ықпалымен топырақтың құнарлылығы мен ... ... әкеп ... ... ... ... өзгеруі;
3)биологиялық ластау - жерлердің бактериологиялық, гельминтологиялық, энтомологиялық және арамшөп-карантиндік ... ... ... - ... ... ... және ... сулармен ластануы.
Суды коммуналдық, өнеркәсіптік, ауылшаруашылық, балықшаруашылық және басқа да мақсаттарда пайдалануы мүмкін болмаған жағдайда оны судың ластануы деп ... ... ал ... су ... гидрологиялық күйін нашарлататын және суды пайдалануға кедергі жасайтын өндірістік және тұрмыстық қатты қалдықтарды суға тастау 5) суды ... ... ... (ҚР Су ... 100-бабы).
Сонымен, шаруашылық қызмет барысында қоршаған орта міндетті түрде ластанады. Сонымен бірге, ҚР Жоғарғы сотының 2000 жылғы 22 ... N16 ... ... кез ... ... ... ... орта сапасының белгіленген нормативтерінен асатын ластанудың (нормативтен тыс ластау) заңды мәні болады деп ... ... ... тыс ластау ұғымы бекіткен берілген. Осыған сәйкес мемелекеттік аспаптық бақылау, талдау мен есеп ... ... ... ... шығарындылар мен тастандылардың белгіленген лимидтерден артықтығынан және ... ... ... ... ... ... тыс ластануына әкеп соқтырады.
Бүгінгі таңда қоршаған ортаға зиянды әсерлердің ... ... ... ... ... ... сулар мен топырақты химиялық, физикалық және биологиялық сипаттамалар бойынша сапасын бағалау үшін экологиялық нормалау жүйесі, яғни қоршаған орта ... ... ... ... ... ... және ... мүдделері арасындағы шын мәнінде қажетті ымыра ретінде бұл ... ... ... ... ... ... ғылыми негізде қамтамасыз етуге арналған.
Экологиялық нормативтердің ерекшелігі - олар өз ... ... ... ... бола ... ... ... кезден бастап күшіне енеді. Экологиялық нормативтер заң шығарушылық деңгейде ( 35-42-баптары), сондай-ақ министрліктер мен ведомстволар ... ... заң ... ... бірге, оларды жасау мен бекітудің рәсімі заң бойынша бекітілмегендіктен, кейбір ... ... күші ... ... ... мысалы, "Мұнай өнімдер" МАҚ-ның бұйрығымен бекітілген "Стационарлық, контейнерлік және ... ... ... ... ... 11.3. тармағында белгіленген жанармай станцияларының жұмыс аумағында зиянды заттардың шоғырлануы нормативтері.
Әсіресе нормаландыру принципін атмосфералық ауаны қорғау жөніндегі қатынастарды реттеу кезінде ... ... зор. ... ... ... бір ғана ... - ... қолдану арқылы анықтауға болады. Демек бұл ауаны қорғаудың жалғыз құралы.
Айта ... жай, ... ... ортаның сапасын нормалау жүйесі мінсіз емес. Оның басты кемшіліктері - ... ... ... ... ... ... адамдар жасаған және қолданып жатқан ластайтын заттарға (мысалы, ауаны жоғары молекулярлық биополимерлермен ластау) қатысты нормативтер жоқ.
Сонымен бірге, ... ... ... ... қарамастан, бүгінгі күні қоршаған ортаның ластану фактісі туралы айту үшін ол жалғыз мүмкіндік болып табылып отыр.[41]
ҚР ... ... ... ... ... қауіпсіздікке және халықтың денсаулығын қорғауға кепілдік беретін, қоршаған ортаның ластануына жол ... ... ... ... мен ... ... қамтамасыз ететін қоршаған ортаға ықпал етудің ғылыми негізделген шекті жол берілетін нормаларын ... ... ... ... орта ... нормалаудың негізгі түрлеріне мыналар жатады:
1) қоршаған ортада зиянды заттардың жол беруге болатын шекті мөлшерде шоғырлану нормативтері;
* шудың, тербелістің, ... ... мен өзге де ... ... ... жол беруге болатын шекті деңгейінің нормативтері;
* қоршаған ортаға ластайтын заттардың жол беруге болатын ... ... ... және ... нормативтері;
* радиациялық әсердің жол беруге болатын шекті деңгейінің нормативтері;
* агрохимикаттарды ауылшаруашылығы мен ... ... ... жол ... ... ... нормалары;
* қорғау, санитарлық-қорғаныш және өзге де қорғаныш аумақтарының ... (ҚР ... ... ... ... ... ... пен жер қойнауын ластауы ықтимал қауіпті химиялық және биологиялық заттардың жол беруге болатын шекті мөлшерде шоғырлануының ... ... ... ... барлығына бірдей болып табылады.
ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрлігі бекіткен Қазақстан Республикасындағы жер бетіндегі суларды қорғау ережелерінде халықтың шаруашылық-ауыз су және ... ... ... ... ... ... ... үшін қолданылатын судың құрамы мен сапасына қойылатын жалпы талаптар көрсетілген. Осы талаптарды ескере отырып, ... ... ... исі, ... ... рН ... реакциясы, минералдық құрамы, еріген оттегінің, ауру қоздырғыштарының болуы, улылығы ... ... ... және бағалау жүргізіледі.
Топырақты химиялық заттардың, органикалық қоспалардың, пестицидтердің жол беруге болатын шекті мөлшерде ... ... ... ауыр ... мен ... ... ... жол беруге болатын құрамы Қазақстан Республикасының бекіткен атмосфераны, жер және су ресурстарын мұнай өнімдерімен, жер ... ... ... және рұқсат етілмеген мұнай қоймаларын орналастыру кезінде зиянды есептеудің уақытша әдістемесінде көрсетілген.
Қоршаған ортаға ... ... жол ... ... ... ... шығарылу және тасталу нормативтері, сол аумақтағы ластаудың барлық көздері мен көлемдерін ескере отырып, ластаудың әрбір көзі ... ... ... ... (ҚР ... Заңының 27-бабы).
'Өндірістердің сұйық, газ тектес және ... ... жою ... табиғат пайдалану құқығының бір түрі болып табылады. Ластаудың ... ... ... ... ... қуаты және өзге де факторлары ескеріле отырып жеке номативтер белгіленеді.
Қоршаған ортаға ластайтын заттарды шығарумен (тастаумен), ... ... ... ... ... ... және өзге де ... жүзеге асыратын заңды және жеке тұлғалар табиғатты пайдалану үшін арнайы рұқсат алуы керек. Ондай рұқсатты, ҚР ... ... ... ... арнайы бұйрығымен бекітілген көрсетілген тәртіп бойынша қоршаған ортаны қорғау саласындағы өкілетті мемлекеттік орган береді.
Қоршаған ортаны радиациялық ластаудың әлеуметтік және ... ... ... ... ... жол ... ... шекті деңгейін нормалауды тиімді етіп реттеудің маңызы зор.
Қоршаған орта мен тамақ өнімдеріндегі радиациялық әсердің жол ... ... ... ... ... ... ... мен генетикалық қорына төнетін қауіпті болдырмау, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қорғау мақсатында белгіленеді .[42]
"Халықтың радиациялық қауіпсіздігі туралы" ҚР заңының ... ... ... ... ету ... ... ... халықаралық стандарттарды ескере отырып, радиациялық қауіпсіздік нормаларын, санитарлық ережелер, тазалық нормативтерін, құрылыс нормалары мен ережелерін, еңбек қорғау ережелерін ... ... ... ... әдістеме, нұсқаулық және өзге де құжаттар арқылы жүзеге асырылады деп көрсетілген.
Радиациялық әсердің шекті мөлшерлері жүйесі және оларды ... ... ... ... Бас ... ... дәрігерінің 1996 жылғы 29 тамыздағы N14 қаулысымен бекітілген "Гигиеналық нормативтер ГН2.6.1.054-96" НРБ-96 Радиациялық ... ... ... ... ... ... мына принциптерге негізделген:
- иондаушы сәулелендірудің барлық көздерінен азаматтардың сәуле ... жеке ... жол ... шегінен асырмау (нормалау принципі);
- иондаушы сәулелендіру көздері пайдалану жөніндегі қызметтің барлық түріне тыйым ... бұл ... ... ... адам мен ... үшін табиғи радиациялық ортаға қосымша сәуле алу келтіретін ықтимал зиян қатерінен аспайды (негіздеу принципі);
Иондаушысәулелендірудіңкезкелгенкөзінпайдаланукезіндесәулеалудыңжекемөлшеріменсәулеалатынадамдарсаныныңэкономикалықжәнеәлеуметтікфакторларынескереотырып, мүмкіндігіншетөменжәнеқолжетерлікдеңгейдеұстау (оңтайландырупринципі).
Ауыл және ... ... ... ... жол ... болатын шекті нормативтері - соңғы кезде жаңа ... бірі ... ... ... минералды тыңайтқыштар мен улы химикаттар пайдаланған кезде олардың нормасы экономикалық қажеттіліктерге сәйкес белгіленіп, экологиялық факторлар ескерілмейтін.
ҚР Экологиялық Заңының 27-бабында ауыл ... мен ... ... минералдық тыңайтқыштарды, өсімдік қорғау құралдарын, стимуляторларды және ... да ... ... ... ... пен ... химиялық заттар қалдықтарының жол берілетін шекті норматитерінің сақталуын қамтамасыз ететін мөлшерде қолдануға жол берілетін шекті нормалар көзделген.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерін қанағаттандырудың көзі болып табылады. Алайда, табиғи ортаға тұтынушы тұрғысынан ғана қарау, табиғи ресурстарды табиғи биологиялық қалпына келу ... ... ... тыс тұтыну оның тозып, құлдырауына әкеп соқтырады.
Сонымен, қоршаған ортаға зиян оның сапасының нашарлауы салдарынан ғана емес, оның ... ... ... ... ... ... атап ... табиғат жүйесін табиғи ресурстарды шектен тыс алу немесе табиғи ресурстарды өз бетімен ... ... ... келтіреді.
Заң шығарушылар табиғат ресурстарының жекелеген түрлеріне олардың тозуы ұғымын береді. мысалы, белгілі бір ... ... жер беті су ... ең төмен щегінің азаюы немесе жер асты сулары қорларының қысқаруы сулардың сарқылуы ... ... (ҚР Су ... ... ... тозуына жол бермеу мақсатында ҚР Экологиялық Заңының 15-бабында табиғат пайдалану лимиттері мен квоталарын белгілеу ... ... ... мен ... ... шектеулер жүйесі болып табылады. Олар табиғи ресурстарды шектен тыс пайдаланудың (алып қоюдың), қоршаған ортаға ластайтын заттардың шығарылуы мен ... ... пен ... қалдықтарын орналастырудың табиғат пайдаланушыларға белгілі бір мерзімге белгіленген көлемі болып табылады.
Жер туралы және жер ... ... ... жер және ... ... ... алу құралы ретінде) пайдалы қазбаларды пайдаланудың нормалары әлі де дамыған жоқ.
Табиғи ... өз ... ... ... ... ... зиян екі сипатта болады. Арнайы табиғатты пайдалануға қатысты ... ... алу ... тиісті құқықтық қатынастарды реттеу, оның ішінде табиғи ресурстарды тұтыну мен олардың қалпына келуінің табиғи процесі арасындағытиімді арақатынасты белгілеу ... ... ... бұл ... ... ... ... пайдалануды белгілі бір жағдайларда табиғи ресурстардың тозуына әкеп соқтыратын әрекеттер ретінде қарастыруға болады. Екінші жағынан, ... бір ... ... ... ... мүддесіне экологиялық зиян емес, экологиялық заңдарда көзделген төлемдерді алмай қалу арқылы ... ... зиян ... ... ... болады.
Табиғи ресурстарды бүлдіру және зақымдау ұғымдарының заң тұрғысынан түсінігі ҚР Қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... бұзушылық арқылы табиғи ортаға келтірілген зиянның мөлшерін анықтаудың уақытша тәртібінде" берілген.
Табиғи ресурстарды жою, олардың қалпына келтірілуі мүмкін емес, әлде ... ... ... ететін (жердің өңделуін, орманның көшеттелуін, түбі тазартылатын және ... да ... оның ... ... ... ... алатын орнын және эко-жүйелік (су реттеу, топырақ қорғау, климат жасау және басқа) құндылығын толық жоғалту деп ... ... ... әсердің кейбір түрлері (арық қазу, ауыр көліктердің жүруі және т.б.) топырақтың құнарлы қабатын ... ... ... бүлдіруге әкеліп соқтыруы мүмкін.
Табиғи ресурстардың зақымдануы деп саналатын, олармен ... ... ... ... оны ... ... ... етілген жұмыстарын тездеп жүргізуде жіберілетін, әлде табиғат ресурстардың өздігінен қалпына келу әрекеті.[43]
Жер туралы заңнамада жерді зақымдаудың ерекше ... ... ... ... ... ... ... пайдалану деп - жағымды нәтижелер алу мақсаттарын орындамай (топырақ құнарлылығының нашарлауына әкеліп соқтыратын ауыл шаруашылық өндірісінің ... ... ... ... сондай-ақ жерді су және жел эрозиясынан, селден, сазданудан, қайта сорланудан, кебуден, тығыздалудан қорғау жөніндегі талаптарды орындамай шаруашылық жүргізуді түсіну ... ... пен ... ... ... бұзылуы-экологиялық зиянның ең ауыр түрі болып табылады.
Экологияда зат-энергетикалық әрекеттестіктер негізінде біріккен тірі организмдер мен олардың мекендейтін ортасы жиынтығын ... жүйе деп ... мұны ... ... ... шіріген ағаш), мезоэко жүйеге (орман, тоғай) және макроэко жүйеге бөлінеді. Биосфера - ғалымдық экологиялық жүйе ... ... ... ... - осы ... бүтіндігі мен ұзақ және тұрақты өмір сүруін қамтамасыз ететін құрамдарының белгілі бір сан және сапа ... ... ... ... жай-күйі.
Экологиялық тұрақтылық деп экологиялық жүйенің сыртқы және ішкі (оның ішінде антропогендік) факторлар әсеріне қарамастан, өз құрылымын және функционалдық ерекшеліктерін ... ... ... ... ... және ... жүйелердің бұзылуы қоршаған ортадағы жағымсыз өзгерістердің ең тұрақтысы, оны жою мүмкін емес не ол үшін көп ... ... ... зиянның негізгі түрлерінің жалпы сипаттамасы осындай. Оның ерекшеліктерінің экологиялық құқық бұзушылық ... ... ... ... ... денсаулығының нашарлауына, аурулар мен өлімнің артуына, орташа өмір ұзақтығының қысқаруына негіз болып ... ... бірі - ... ... ... жағымсыз әсері.
Медико-гигеналық зерттеулердің дәлелдері бойынша аурулардың 80 пайызына және ... ... ... 20 ... ... ... ... қоршаған ортаның экологиялық қолайсыздығы.
Бүгінгі таңда қоршаған ортаның ластануы - ең көкейкесті мәселе болып отыр.
"Халық ... ... ... ... ақпарат бар:
1) тек негізгі өндіріс көздері Қазақстанның ауа бассейініне жыл сайын 6 млн. тонн ластайтын заттар тастауда;
2) шаруашылық ... ... ... ... мен су ... ... гидробиологиялық, санитарлық тәртібі қатты өзгерген;
3) топырақтағы металдың шоғырлануы жол беруге болатын деңгейден 10 есе асқан ... ... ... ... ... ... көму үшін жағдайдың жоқтығынан жиналуда, сәуле шығарушы көздерді ... ... және ... бойынша пайдаланбау салдарынан радиациялық апаттардың саны өсуде;
5) қоршаған орта объектілері күйінің нашарлауы тамақ өнімдері сапасының нашарлауына әкеп ... ... дені ... және ... ... ауыз судың микробиологиялық және химиялық ластануы өсуде, су арқылы ... ... ... ... ... ... экогендік зиянды өтеу - заң тұрғысынан алып қарағанда күрделі мәселе. Заңгерлердің көбі мұның себебеін сондай ... ... және ... болу ... деп ... Туындау көзі бойынша ол экологиялық, ал пайда болу сипаттамасы бойынша - ... ... ... ... ... ... оны өтеу азаматтық заңдардың денсаулыққа келтірілген зияны туралы ережелеріне сәйкес жүргізіледі.
Медициналық тұрғыдан алғанда денсаулық ... - ... ... ... және әлеуметтік қолайлы жағдайдың объективті күйі және оны ... ... ... орта ... ... адам ... ... мүмкіндіктерін төмендетіп, оның салдарынан денсаулық бұзыла бастайды.
Ластанған қоршаған опртаның жағымсыз әсері бар аурулардың ... ... және оның ... болуына тікелей себеп бола алады.
Мысалы, кез келген қолдан жасалған дыбыстардың нәтижесінде адамның тез шаршап ... ... ... ... ... ... ... дене және жүйке ауруларына әкеп соқтыратын күш арқылы ластау деп қарастыруға болады. Шу деңгейі 110 дБ-дан ... ... ... ол ... мас ... одан сол есту ... жоғалтуға әкеп соғуы мүмкін. Шуға бейімделу мүмкін емес.
Мұнай өңдеу және жанармай жағу барысында пайда болатын газдар құрамында азот оксидтері (жартылай ... ... азот ... ... ... және ... ангидридтер) болады. Барлық азот оксидтері физиологиялық тұрғыдан өте ... ... ... ... оттегімен араласқан кезде әлсіз есірткінің дәрежесіне жетеді, ал одан жоғары деңгейде шоғырланған кезде ... ... әкеп ... Азот ... ... жүйке жүйесіне әсер етеді, көп мөлшерде оксигемоглабинді метогемоглабинге айналдырады. Азот диоксидтері мен ... ... кей ... оларды ісіндіріп, қан қысымын төмендетуі мүмкін. Атмосферадағы азот оксидтері бұған қоса созылмалы аурулардың ... ... ... ... ауыр ... ... және ... қоспаларымен ластануы дем алу органдары, бауыр қуық ауруларына жол ашады.
Құрамында бром, бор, магний жоғары хлорид-натрий суларын ұзақ пайдалану жүрек-қан ... ... ... ... ... ортаны улы заттармен ластау нәтижесінде адам денсаулығы үшін қысқа мерзімді және ұзақ мерзімде де салдар пайда ... ... ... орта ... тікелей не биологиялық буын арқылы әсер етеді:
Ластайтын заттар
Тасымалдау ... ... және ... ... ... түзілген қалдықтар.
АДАМ
Тамақ (өсімдік, жануарлар)
(1-кесте)
Сонымен, ластанған қоршаған ортаның жағымсыз әсері адамның денсаулығына зиян келтіретін экогендік зиянның тікелей көзі болып ... ... ... ... ... ... және антропогендік фактордың бірігіп әсер ету нәтижесінде жүзеге асады.
Табиғи ластау деп ... ... бар ... ... ... ... ... жанартау күлінің, өсімдіктер шаңының, теңіз тұздарының, орман өрті ... ... ... ... түсуін түсіну қажет.
Антропогендік ластау адамның шаруашылық қызметінің әсерімен, соның ішінде табиғи ластаудың құрамы мен қарқынына ... ... ... әсер ... мысалы гидроқұрылыс нәтижесінде қалыптасады.
Егер табиғи ластау белгілі себептермен құқықтық реттеуге ... ... ... ... ... ... ... болып отыр.
Теориялық тұрғыдан ластау көзі мен зиян келтіру көзі ұғымын ажырата білу ... ... ... шығаратын шаруашылық объект антропогендік ластаудың көзі болып табылады.
Өндірістік объектілерге апат ... ... ... ... ... ... әкеп ... табиғаттың зілзала күштері де антропогендік зиян көздері болып табылады.
Сонымен, денсаулыққа келтірілген зиянның қалыптасуы барысын былайша сызуға ... ... ... көз ... ... ... әсері
Апат салдарынан
шығарылатын
ластайтын заттар
АДАМ ДЕНСАУЛЫҒЫ
Адам қызметі-
зиян келтіретін көз ретінде
Ластанған қоршаған орта
(2-кесте)
Осы сызбада анық көрсетілгендей, жанама түрде тиетін зиянның ... ... ... ... ... ... келтірілген зиянды өтеу туралы істерді қараған кезде оларды дәлелдеуді ... (бұл ... осы ... үшінші тарауында айтылады).
Сонымен бірге, ластанған қоршаған ортаның жағымсыз әсерінің өзге де қоғамдық маңызы бар. Айталық, оны ... ... ... ... ... ... адамның өмір жасының қысқаруы, тумысынан кемтар адамдардың көбеюі. Сондықтан денсаулыққа келтірілген экогендік зиянды екі аспект тұрғысынан ... ... ... ол ... ... (жеке) зиян, екіншіден, қоғамға келтірілген (қоғамдық) зиян. Жеке жәбірленуші келтірген зиян оның ... және ... емес ... ... ... Ал халық арасындағы аурулардан қоғамға келтірілетін зиян ұлттық табыстың төмендеуі, денсаулық сақтау органдарының ... ... ... ... шығындары, санитарлық эпидемиологиялық қызметтердің гигиеналық және алдын алу ... ... ... ... байқалады.
Денсаулыққа келтірілген экогендік зиянның тағы бір пайда болу ... - ... ... атап айтқанда экологиялық қолайсыз аумақтан мәжбүрлеп көшумен, кәсібін ауыстыру, бала туу мүмкіндігінен айырылу немесе ауру бала табу ... ... тән ... ... ... табиғат адамның экономикалық талаптарын ғана емес, эстетикалық (рухани) қажеттіліктерін қанағаттандыратын болғандықтан, қалалардағы ағаштарды жою да ... зиян ... ... ... ... отырып айтарымыз: денсаулыққа зиян келтіру - қоршаған ... ... ... ... ... ... ... құқықтық нормалармен тыйым салынған әрекеттер жасалған кезде ғана орын алуы мүмкін.
Сондықтан экологиялық құқық ... ... ... ... ... - ... және ... зиян деп екіге бөледі .
Бұл орайда адам өмірі мен денсаулығына ... зиян ... ... ... ... әсері нәтижесінде пайда болатындықтан, ол тудырушы сипатқа ие ... ... ... табиғи аумақтар туралы заңды бұзғаны үшінзаңды жауаптар түрлері. Заңдар
1-бап. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар ұғымы
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар - ... ... ... ... бар не ... ... қорын сақтау мен қалпына келтiрудi қамтамасыз ететiн шаруашылық қызметi режимiмен реттелетiн жер, су, орман және жер ... ... ... ... ... ... қоры - қоршаған ортаның генетикалық резервтегі табиғи эталондар, уникумдар мен реликттер, ғылыми зерттеулер, ... бiлiм беру iсi, ... және ... мәні ретiнде экологиялық, ғылыми және мәдени жағынан ерекше құнды мемлекеттiк қорғауға алынған объектiлерiнiң жиынтығы.
3-бап. Қазақстан Республикасының ерекше ... ... ... ... ... Республикасының ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы заңдары мемлекеттiк табиғи-қорық қорын қорғау мен қалпына келтiру, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды ... мен ... ... осы салада заңдылықты нығайту мақсатымен қоғамдық қатынастарды реттейдi
Қазақстан Республикасының ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы заңдары Қазақстан Республикасының Конституциясына негiзделедi және ... ... ... ... ... ... ... осы Заңнан, басқа да заң актiлерi мен өзге де нормативтiк құқықтық актiлерден тұрады.
4-бап. Қазақстан Республикасының ерекше ... ... ... ... ... ... Республикасының ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заңдары мынадай принциптерге негiзделедi:
мемлекеттiк табиғи-қорық қорын, биологиялық ... ... және ... ... ... ...
3 тарау. Мемлекеттiк өкiмет органдарының ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы құзыретi
8-бап. Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң құзыретi
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... аумақтар саласында: Бiртұтас мемлекеттiк саясаттың негiзгi ережелерiн, оны жүзеге асырудың стратегиялық және тактикалық ... ... ... және ... ... ... ... басшылық жасайды, олардың Қазақстан Республикасының заңдарын, Президентi мен Үкiметiнiң актiлерiн орындауын қамтамасыз етедi; ... ... ... ... ... ... органды белгiлейдi;
Республикалық және халықаралық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың-тiзбесiн-бекiтедi; ... ... ... ... ... жатқызудың және ерекше қорғалатын табиғи аумақтар құру үшiн жер резервiн жасаудың тәртiбiн белгiлейдi; ... ... ... ... ... бағдарламаларын бекiтедi; ... ... бар ... ... ... ... ... Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардағы бейтарап үй-жайларды, ғимараттар мен объектiлердi бұзудың (көшiрудiң), барлық ... ... ... ... ... ... ... құру және оларды кеңейту үшiн жер учаскелерiн алып қоюдың (сатып алудың), ерекше қорғалатын табиғи ... жер ... ... мен ... ғылыми, туристiк және рекреациялық қызмет үшiн жалға берудiң тәртiбiн белгiлейдi; Осы ... ... осы ... ... және олар ... қызметтер үшiн ақы алудың тәртiбi мен шарттарын белгiлейдi; ... ... ... ... ... ... мен мемлекеттiк кадастрын жүргiзу тәртiбiн белгiлейдi;
Қазақстан ... ... ... өзге де ... ... ... ... Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды құру негiздемелерi
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар бiрыңғай ... ... ... ... техникалық-экономикалық негіздемелерге сәйкес құрылады.
Жаратылыс-ғылыми негiздеме табиғи-қорық қоры объектiлерiнiң бiрегейлiгiн және маңыздылығын ... ... ... ... ... баға бередi және оларды қорғау, қалпына келтiру мен пайдалану жөнiнде ұсыныстар ... ... ... табиғи аумақтың, оның шекараларының, алаңдарының және функционалдық аймақтарының түрi мен санатын таңдауды негiздейдi.
Техникалық-экономикалық негiздеме және оның ... ... жер бөлу ... ... ... ... аумақтың құрамына берiлетiн жерлердiң шекарасы мен көлемiн;
осы жердiң меншiк иелерiнен жер учаскелерiн сатып алуға және ... ... алып ... залалдарды жабуға байланысты шығындарды;
осы аймақтардың шегiнде аумақты функционалдық аймаққа бөлудi, табиғи ресурстарды қорғау ... мен ... ... және ... ... ... ...
ерекше қорғалатын табиғи аумақты ұйымдастыру, ұстау және дамыту жөнiндегі шаралар мен шығыстарды анықтайды.
Жаратылыс-ғылыми, техникалық-экономикалық негiздемелердiң жобалары, жер бөлу ... ... ... ... ... және ... ... табиғи аумақтар саласындағы уәкiлеттi органда бекiтiлуге тиiс.
25-бап. Ерекше қорғалатын табиғи ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаға зиянды ықпал етудiң алдын алу және оны жою мақсатында мынадай қорғаныш шаралары жүргiзiлуi мүмкiн:
табиғи апаттардың алдын алу және ... жою, ... ... алу, дер ... ... және жою; ... ... ықпал етуiнiң алдын алу және оны жою;
өсiмдiктердi қорғау, зиянды жәндiктердiң өсiп-өну ортасы мен ағаш ауруларын дер кезiнде анықтау және ... ... ... ... ... және басқа да ағаш кесу (жол төсеген, өртке қарсы ... ... ... жол ... ... орман тазалау);
халықтың санитариялық-эпидемиологиялық салауаттылығын және ветеринариялық мониторингiн қамтамасыз ету, iндеттер мен ... ... алу ... ... санын реттеп отыру.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардағы қорғаныш шаралары оларды қорғау режимдерiн ... ... ... ... ... ... және қарамағында осы аумақтар бар атқарушы органдардың рұқсаты бойынша жүргiзiледi.
27-2-бап Мемлекеттiк табиғи ... ... ... ... ... ... табиғирезерваттар аумақтарын қорғау жөнiндегi мемлекеттiк инспекторлардың құқықтары
1) Мемлекеттiк табиғи қорықтардың, мемлекеттiк ұлттық табиғи парктердiң, мемлекеттiк табиғи ... осы ... ... ... қорғау жөнiндегi мемлекеттiк инспекторлар болып табылатын қызметкерлерiнiң Қазақстан Республикасының заңдарына ... ... ... ... ... ... ... парктер, мемлекеттiк табиғи резерваттар аумақтарындағы адамдардың аталған ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда болу құқығына ... ... ... ... қорықтар, мемлекеттiк ұлттық табиғи парктер, мемлекеттiк табиғи резерваттар аумақтарына жапсарлас жатқан қорғаныш аймақтары ... ... ... және өзге де ... ... асыру құқығына құжаттарды тексеруге;
мемлекеттiк табиғи қорықтар, мемлекеттiк ұлттық табиғи парктер, мемлекеттiк табиғи резерваттар аумақтарында және ... ... ... ... ... ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заңдарын бұзған адамдарды ұстауға және аталған тәртiп бұзушыларды құқық қорғау органдарына жеткiзуге; ... ... ... ... ұлттық табиғи парктердiң, мемлекеттiк табиғи резерваттардың белгiленген режимiн бұзуға кiнәлi адамдарды әкiмшiлiк жауапқа тарту туралы материалдарды ... ... ... ... ... ... аумақтар туралы заңдарын бұзушылардан заңсыз табиғат пайдалану өнiмдерi мен құралдарын, көлiк құралдарын, сондай-ақ тиiстi құжаттарды алып қоюға; ... ... ... ... ... табиғи парктер, мемлекеттiк табиғи резерваттар аумақтарында және олардың қорғаныш аймақтарында көлiк құралдарына тексеру жүргiзуге;
Мемлекеттiк табиғи ... ... ... ... парктер, мемлекеттiк табиғи резерваттар аумақтарында және олардың қорғаныш аймақтарында орналасқан кез ... ... ... ... ... қорғалатын табиғи аумақтар туралы заңдары талаптарының сақталуын тексеру үшiн кедергiсiз баруға; ... ... ... ... ... табиғи парктердi, мемлекеттiк табиғи резерваттарды және олардың қорғаныш ... ... ... ... ... ... шаруашылық және өзге де қызметтi тоқтата тұруға; Мемлекеттiк табиғи ... ... ... ... ... ... табиғи резерваттардың, олардың қорғаныш аймақтарының табиғи кешендерi мен объектiлерiне оларды қорғаудың белгiленген режимiн бұзу салдарынан келтiрiлген залалдың орнын толтыру ... ... ... ... мемлекеттiк ұлттық табиғи парктердiң, мемлекеттiк табиғи резерваттардың пайдасына қаражат өндiрiп алу ... жеке және ... ... ... ... ... ... жағдайларда Қазақстан Республикасының ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заңдарының бұзылғандығы туралы материалдарды ... ... ... жiберуге құқығы бар. 2) Мемлекеттiк табиғи қорықтар, мемлекеттiк ұлттық табиғи ... ... ... резерваттар аумақтарын қорғау жөнiндегi мемлекеттiк инспекторларға осы ... ... ... мiндеттердi жүзеге асыру кезiнде қызмет мiндеттерiн орындаған жағдайда қызметтiк қаруын алып жүруге және арнайы құралдарды қолдануға рұқсат ... ... атыс ... мен ... ... алу, сақтау және қолдану тәртiбi Қазақстан Республикасының заңдарымен реттеледi. V940002 3) ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттiк табиғи резерваттар аумақтарын қорғау жөнiндегі мемлекеттiк инспекторлар сауыт кеудешелермен және жеке қорғаныстың басқа да ... ... ...
4)Мемлекеттiк табиғи қорықтар, мемлекеттiк ұлттық табиғи парктер, мемлекеттiк табиғи резерваттар ... ... ... мемлекеттiк инспекторлар Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес мiндеттi мемлекеттiк сақтандырылуға тиiс.[45]
ҚОРЫТЫНДЫ
Менің жұмысымның тақырыбы ерекше қорғауға алынған аймактарда ... ... іс ... түрлері. Біздің еліміздегі қорғау шаралары жануарлар дүниесін одан әрі көбейтуге мүмкіндік береді. Қазіргі кезде Жер шарында ... аяғы ... және ... әсеріне ұшырамаған алқаптар жоқтың қасы. Дегенмен де табиғаттың бастапқы табиғи қалпы сақталған немесе антропогендік факторлардың ықпалы онша ... ... ... ... ... ... ... ретінде сақтап қалудың маңызы зор. Өйткені мұндай аумақтар антропогендік факторлар көбірек ықпал еткен аймақтармен салыстыру үшін қажет. Халықаралық қабылданған ... ... ... мемлекеттің жалпы жер аумағының 10%-ы ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мәртебесін алуы қажет.
Ерекше корғалатын табиғи аумақтарға биосфералық қорықтар, ... ... ... ... ... ... саябақтар, қорықтық аймақтар, корықшалар және т.б. табиғи нысандар жатады. Соңғы деректер бойынша дүние жүзінің 100-ден астам ірі мемлекеттерінде ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылған. Мұндай аумақтардың жалпы көлемі 230 млн га жерді алып жатыр. Бұл жер бетіндегі құрлықтың 1,6%-на тең.
Жаңа ... ... ... ... сан ... ... шешумен бірге, табиғаты қадірлеу, оны қорғау керек. Бұл үшін қазіргі биология ғылымы мен техника салаларындағы жетістіктері әбден жеткілікті. Соларды ... ... ... өзі ісінде жүзеге асырып отыруы қажет. Сонда ғана болашақ ұрпақ ата - бабаларына риза болады. Ол үшін ... ... ... ... ... ... қорғау мен табиғат қорларын тиімді пайдаланудың екі жолы бар. ... және ... ... ... біз ... ... қолына қарамай өзіміздің қоршаған ортамызға қорғауымыз керек. Бұл біздің үйіміз және ондағы тыныштықты тек қана ... ... ... Біз бұл үшін ... куш - ... ... керек. Өз өміріміз - өз қолымызда!
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ҚР Президентінің Қазақстан ... ... ... ... 2008 жыл. 6 ... Республикасы Үкiметінiң 2004 жылғы 7 мамырдағы №520 қаулысымен 2004-2006 жылдарға арналған Арал өңiрiнiң проблемаларын кешендi шешу ... ... ... ... ... арналған қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы.ҚР Үкіметінің 2004 жылғы 6 желтоқсандағы №1278 ... ... ... ... 2004 ... 14 ... №542 қаулысымен бағдарламасы.
5.Қазақстан Республикасы Үкiметінiң 2004 жылғы 3 ақпандағы №131 қаулысымен бекiтiлген Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған ... ... ... ... ... ... ... 1995 жылы республикалық референдумда қабылданған) Алматы.1995 ж.
7.www.ecologukz .
8.Байсалов С., ... Ж. ... ... ... ... //Вестник Министерства Юстиций Р.К. №10. октябрь. 1995г.
9. Байдельдинов Д.Л. Экологическое законодательство Республики Казахстан: совершенствование и кодификация: ... дис. док. - ... 1995. с. ... В.В. ... ... ... в ССР. М., Экологическое право России.-М., 1995, с. 272, ... А.Е., ... Н.Б., ... Л.В. ... ... ... природопользования. Алма-Ата, 1985г, 117 б.
12.Шестерюк А.С. Вопросы кодификации законодательства об охране окружающей ... Л., 1984г, с.108 ... ... ... 2007 жыл. 9 ... А. ... ... за экологические правонарушение. Алматы,1988.14 б.
15.Байдельдинов Д.Л. Юридическая ответственность за экологические правонарушения. ... 1993 г.
16. ... ... жерге көмудің тәртібі және оған рұқсат алу рәсімі ҚР Үкіметінің 1996 жылғы 18 қазандағы 1238 қаулысымен бекітілген ҚР-да ... ... көму ... ... ... реттеледі.
17.Бринчук М.м. Правовая охрана окружающей среды от загрязнения токсичными веществами. М. 1990г. 35 б.
18. ҚР ... 2007 ... 27 ... №535 ... ... Су ... .2003 ж. 9 ... ҚР Жоғарғы Сотының 2000 жылғы 22 желтоқсандағы №16 қаулысы.
21. Халық ... ... ... (ҚР ... 2000 жылғы 16 қарашадағы №413 Жарлығымен бекітілген).
22. Стамқұлұлы Ә. Қазақстан Республикасының экология құқығы, ... ... Жер ... ... 2003 ж. 20 маусым.
24.ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық кодексі. 2001 жыл. 30 ... ҚР ... ... 1997 ж.16 ... ... кодексі. 2007 жыл.15 мамыр.
27. Қазақстан Республикасы Yкiметiнiң 2004 жылғы 23 сәуiрдегi №460 қаулысы.
28.ҚР Азаматтық ... және ... ... - ... ЮРИСТ, 2008.-296 б.
29. Әбдірайымов Б. Экологиялық зиян: сипаттамасы, ... ... сот ... ... Алматы, 2001 ж.
30.Закон РК от 18 декабря 1992 г. ... ... Соты ... 1999 жылғы 9 шілдедегі №9 қаулысы.
32.Бектұрғанов Ә.Е. Қазақстан Республикасындағы жер құқық ... Жеті ... ... ... В.П. Пределы осуществления и защиты гражданских прав.М., 1992г.
34.ҚР Азаматтық құқығы . ... А.2001 ... А.П. ... гражданских прав. В кн. Гражданское право. М., 1997 г.
36.Новицкий И.Б. ... ... М., ... ... іс жүргізу кодексі.-Алматы: ЮРИСТ,2007.-124 б.
38.Иоффе О.С. Обьязательственное право. М., ... Г.А. ... ... ... ... ... ... среды //Государство и право, 1994 6.
40.Бажайкин А.Л. ... ... ... и практика //Законодательство, 2000 г.
41.Васильева М.И. Судебная защита экологических прав. М., 1996г.
42.ҚР Президентінің Жарлығын жүзеге ... ... ... 1995 ... 28 ... №2351 ... 2000 ... 19 мамырдағы N764 қаулы.
44.Косдавлетов К.К. Правовые основы экологической безопасности Республики ... ... дис. ... - ... 2000г. ... Шокенов К.А., Кошпенбетов Б.М.Экологические правонарушения и роль ответственности в ... ... ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Ерекше қорғалатын табиғи аймақтардың құқықтық режимі»19 бет
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың әлеуметтiк-экологиялық-экономикалық тиiмдiлiгi (Ақсу-Жабағылы қорығы мысалында)41 бет
Табиғатты қорғау іс-әрекетінің заң шығарушы және нормативті құқықтық базасы. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы ҚР заңы21 бет
Қазақстанда ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заңдардың қалыптасуы мен даму тарихы75 бет
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар20 бет
Орман,балық жане аңшылық шаруашылығы мен ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы бұзушылықтарды жою бойынша міндетті түрдегі ұйғарым17 бет
Қоршаған ортаны қорғау және өмір тіршілігінің қауіпсіздігі10 бет
Қорықтар мен ұлттық парктер11 бет
Ерекше қорғалатын табиғи аймақтар8 бет
Ерекше қорғалатын табиғи аймақтарда туристерге қызмет көрсету79 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь