Балалар қабылдауы мен ерекшеліктері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
I бөлім Қабылдаудың психологиялық сипаты мен ерекшелігі ... ... ... ... ... ...5
1.1 Қабылдау және оған психофизиологиялық сипаттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Балалар қабылдау түрлеріне тән негізгі ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... ... 11
II. Қабылдау тұрлері мен қасиетінің балаларда даму көріністері ... ... ... ... ... 19
2.1 Балалар қабылдау түрлерінің даму көріністері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
2.2 Қабылдау қасиеттерін балаларда дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44
Егер түйсіктер нәтижесінде адам заттың жеке қасиеттері, сапалары туралы (маған суық бір нәрсе жанасты, аяғымнан жылпылдақ бір нәрсе жорғалап өтті, алдымнан бір нәрсе жалт етті) білім алатын болса, қабылдау зат немесе құбылыстардың тұтас бейнесін (жарық, ойнап жүрген сәби) береді.
Түйсіктердін арқасында үлкен ми сыңарларынан заттардың жеке сапалары (түс, дыбыс, қаттылығы т. б.) бейнеленеді. Бірақ адам айналасындағы дүниедегі әрбір затта немесе құбылыста әр түрлі сапалар мен қаситтердің тұтас комплексі болады. Оларды дұрыс бейнелеу үшін анализаторлар беретін жеке түйсіктер ми қыртысында бірігеді, сөйтіп адамда заттың немесе құбылыстың тұтас бір бейнесі жасалады.
Айнала қоршаған дүние туралы білімді біз олармен тікелей қатыста түйсіктер арқылы ғана емес, қабылдау арқылы да аламыз. Бейнелендірудің бұл екі түрі сезімдік танудың тұтас процесінің звенолары болып саналады. Олар өзара ажырамастай байланыста, бірақ әрқайсысының өзіне тән өзгеше ерекшеліктері бар.
(түйсікке қарағанда Қабылдау — шындықты бейнелеудің неғүрлым жоғары формасы)
Қабылдауда заттар мен құбылыстар түсі, дыбысы, дәмі, иісі, формасы т.б қасиеттері тұтас күйінде бейнеленеді . қабылдау процесінде адамның өткендегі тәжірибесі ерекше маңыз алады. Сыртқы ортадан адамға дамылсыз ақпарат келіп отырады. Кісі бұлардың бәрін бірдей дұрыс қабылдай алмайды, немесе үлгермейді. Егер бала өмір бойы поезды көрмей өссе, оны бірден жақсы тани алмайды.Адамның сыртқы дүниенің заттары мен құбылыстарын қабылдауы селқос үңілу емес, белсенді қабылдау.Белсенді қабылдау ғана дүниені тереңірек тануға мүмкіндік береді.
1.Энгельс. Ф. Маймылдың адамға айналу процесіндегі енбектің ролі. 2.К.Маркс пен Ф. Э н ге л ь с. Шығармалар, 20-том.
3.Дешбовский Ян. «Жануарлар психологиясы» (поляк тілінен аударыл-
ған). ЛТ., «Иностранная лптература», 1959.
4.Ладыгина-Котс Н.Н. Организмдердің жетілуі процесіндегі психи-
каның дамуы. М., «Мысль», 1965.
5.Рогинский Я.Я. Онтогенездің қазіргі проблемалары. М., «Знание»,1969
6.Спиркин А. Г. Сананың пайда болуы. М., Мемлекеттік саяси әдебиет баспасы, 1960.
7.Ф.Гоноболин «Психология»
8. Алдамұратов «Жалпы психология» 1996 Алм
9. Богословский, Ковалев, Степанов, Шобалиннің редакциясы«Жалпы психология»
10. Жарықбаев Қ. «Жантану негіздері» Алматы 2002ж.
11. Жарықбаев Қ. « Жалпы психология» алм 1982
12. Немов Р.С. « Психология » 1999ж.
13.Сәбит Бап-Баба «Жантану негіздері»
14.Лурия А.Р «Ощущение и восприятие» М:МГУ,1975 40-33 ст.
15.Намазбаева Ж.И. «Психология» Алматы 2005 ж. 50 б
16.Богословский В.В. «Жалпы психология» Алматы. 1980 77ст.
17.Гуревич П.С «Психология» М,1999 55-77 ст.
18.Психологический словарь\под ред. В.Копоруиной. М.2003 г.
19.Горбатенко А. «Общая, прикладная психология» М. 2002 г.
20.Тәжібаев Т. «Жалпы психология» Алматы 1993ж 22-38 б.
21. Намазбаева Ж.И и сәрсенбаева Л.О «специальная психология» Алматы.1997г.
22.Бодаев А.А «Восприятие человека» М,1982.55-63 ст.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
М.Әуезов атындағы Оңтүстік ... ... ... ... ... ... мен ерекшеліктері
Жетекшісі: Үсембаева Р.Б
Орындаған: :
ФК-08-3к2 топ студенті
Молдашева
Шымкент 2009 ж.
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.....................................................3
I ... ... ... ... ... ... және оған ... ... ... түрлеріне тән ... ... ... мен ... ... даму
көріністері....................19
2.1 ... ... ... ... ... қасиеттерін ... ... ... ... ... мен ... ... мақсаты: Қабылдау ерекшелігі мен дамуын теориялық
тұрғыда негіздеп, тәжірибелікте оны тексерілуін айқындау
Курстық жұмыстың міндеті: Адам ... ... мен даму ... көрсету
Зерттеу көздері: Зерттеу мәселесіне ... ... ... ... ... материалдар мен тәжірибелік ... ... ... мәселелеріне байланысты ... ... ... жағдайына талдау жасау, тұжырымдау,
тәжірибелік тұрсыда салыстырмалы зерттеп көру.
Зерттеудің теориялық және практикалық мәнділігі: ғалымдардың ... ... ... тұрғыларын ашу, даму мен қалыптасуын
зерделі талдап көрсете алуымен ерекшеленеді.
Курстық жұмыс құрылымы: кіріспеде, екі ... және ... ... ... ... ... тұрады.
I бөлім Қабылдаудың психологиялық сипаты мен ерекшелігі
1.1 Қабылдау және оның психофизиологиялық сипаттары
Егер ... ... адам ... жеке ... сапалары туралы
(маған суық бір нәрсе ... ... ... бір ... ... ... бір нәрсе жалт етті) білім алатын болса, ... зат ... ... ... ... ... жүрген сәби) береді.
Түйсіктердін арқасында үлкен ми сыңарларынан заттардың жеке сапалары
(түс, дыбыс, ... т. б.) ... ... адам ... ... затта немесе құбылыста әр түрлі сапалар мен ... ... ... Оларды дұрыс бейнелеу үшін анализаторлар ... ... ми ... ... ... адамда заттың немесе
құбылыстың тұтас бір ... ... ... ... ... білімді біз олармен тікелей қатыста түйсіктер
арқылы ғана емес, қабылдау арқылы да ... ... бұл екі ... ... ... процесінің звенолары болып саналады. Олар ... ... ... ... өзіне тән өзгеше ерекшеліктері
бар.
(түйсікке қарағанда ...... ... неғүрлым жоғары
формасы)
Қабылдауда заттар мен құбылыстар түсі, дыбысы, дәмі, иісі, формасы ... ... ... ... . ... процесінде адамның
өткендегі тәжірибесі ... ... ... ... ортадан адамға дамылсыз
ақпарат келіп ... Кісі ... ... ... дұрыс қабылдай алмайды,
немесе үлгермейді. Егер бала өмір бойы поезды көрмей өссе, оны бірден жақсы
тани алмайды.Адамның ... ... ... мен ... қабылдауы
селқос үңілу емес, белсенді қабылдау.Белсенді ... ғана ... ... мүмкіндік береді.
Қабылдау- аса көп талдап, біріктіру қызметін керек ... ... ... ... әрекет. Бұл күрделілік пен ... ... ... Ең ... ... ... бұл ... мүшелері жәй
тітіркенуінің нәтижесінде қозулардың шеткі қабылдаушы мүшелерден миға жетуі
ғана емес. Қабылдау қызметіне қозғалыс ... де ... ... ... үшін ... түртіп көру мен көзбен ... ... ... ... ... ... мақсатында тиісті дыбыстарды
әуендеп не күбірлей қайталау ) ... да ... ... ... ... ... бағытталған тікелей іс-әрекеті деп қарастырған
жөн.
Сонымн бірге, қабылдау өткен тәжірибе іздерін ... ... ... орай ... өзіне келіп жеткен ақпаратты бұрыннан бар
біліктермен салыстырады. Мәнді ... ... жаңа ... ... жөнінде болжам жасайды, қабылданған затты тиісті категориялар тобына
жатқызу ... ... ... ... ... субъектінің танымдық
іс-әрекеті көрнекілік пен ойластыру негізінде өтіп , қабылданатын объекті
неғұрлым ... әрі ... ... , ондағы көрнекілік басымдау келеді.
Міне, сондықтан да, қабылдау барысындағы ... ... да бір ... ... шектелмей, бірнеше сезім мүшелерінің ... ... ми ... ... ... және ... қызметінің
нәтижесі.
Қабылдаудың физиологиялық негізі — үлкен ми сыңарлары қыртысындағы
күрделі шартты ... ... ... ... ... ... ... (бірігуі) жүзеге асады.Қабылдауда бірнеше
аналиаторлардың келісімді бағдары, организмнің ... ... ... ... ... асады.Мысалы біз раушан ... ... ... оның әдемі формасы, тамаша түсін ... ... ... ... ... ... ... гүлге қол тигізіп,
оның жапырақтарының т. б. нәзік жұмсақ екенін ... ... Міне ... ... бәрі ... қыртысында қосылып, біртұтас комплекс болып
бірігеді. Оның үстіне біз бұл ... ... гүлі ... ... яғни ... процестері де орын алады. Гүлдің иісі бізді рахаттандырады, сүйкімді
сезім туғызады. Ақырында қабылдау процесіне ойлау да ... біз ... ... қай сортына жататынын ойланамыз, бастапқы қарапайым
қорытынды жа-салады.Қабылдауда қай ... ... ... ... есту, иіс, дәм, сипай сезу және кинестетикалық қабылдаулар болып
айырылады..
Гештальт-психологтар ... ... ... ... тұтастық қасиеттерінен емес, «рухтық» ішкі қасиеттерінен, оның
ең бастапқы тұтастық ... деп ... Олар ... ... түр ... ... ... заттарға тұтастық және
құрылымдық сипат беріледі дейді.Олар тұтастықты бейнелену әрекетінде пайда
болатын ... сапа деп қана ... ... көзқарас
бойынша қабылдау процесінде дүниедегі қым-қуыт ретсіздік белгілі бір
құрылымға ауысып, ... ... ... соның нәтижесінде заттар тұтастанып
көрінеді.«Қабылдау дегеніміз ... ... ... дейді гештальт-
психологтар. Бұл идеалистік ... ... ... яғни ... пайда
болатын процесс деп түсіндіреді де, ... ... ... ... және ... жеке сапалары мен қасиеттерінің тікелей бейнесі
болып саналатын түйсіктердің болуын іс жүзінде жоққа шығарады.
Сонымен Қабылдау дегеніміз — заттар мен ... өз ... ... ... қосылып сезім мүшелеріне тікелей әсер ету кезінде
бейнелену.
Айнала қоршаған дүниедегі белгілі заттар мен құбылыстардың біздегі ... ... ... қабылдаудың заттылығы қалыптасады.Қабылдаудың
көрнекі бейнесі сыртқы дүниенің белгілі ... ... ... ... ... ... бен іс-әрекетіміздің бағдарлау қызметінің
негізі болып есептеледі. ... ... мен ... ... мен ... ... ... мен қасиеттері
жөніндегі жпнақталған білімдерге тәуелді. ... ... ... ... алып, оны тексереді, кеңейтеді, өз білімін ... ... ... адам ... ... көзі ... ... игерілетін
білімдерге де өз өзгерістерін енгізеді. Қарапайым практикалық тексеру бұл
иллюзияны жоққа ... ... ... ... ... қабылдау заты
қасиеттерімен сәйкестендіріледі.
Химия сабақтарында оқушы түрлі ... ... ... ... ... ... әрқайсысының сыбағалы салмағын, валенттілігін,
түсін/қүрамын, иісін және басқа қасиеттерін ... ... ... ... қасиеттерден белгілі бір тұтас білім құрастырылады.
Өзіне тән қаспеттерді біріктірген химиялық элементтің ... ... ... ... тұтастығымен сппатталады.
Қабылдау бейнесіне әр кіретін бөлік тұтастықпен арақатыс арқылы ... ие ... жәпе ... ... ... ... өзі де оны
құрастыратын бөлшектердің ерекшеліктеріне тәуелді ... ... ... оқу ... ... ... ... мұғалім сөзінің мазмұнын
қадағалайды. Материалды ой елегінен өткізіп, тұтас қабылдау үшін оқушыға
сөздер, фразалар ... ... ... ... үлкен. Оқушы жауабының
тұтас қабылдануы да, ол өз білімін сөз ... ... соң ... ... де, оқушының жауабы да бұлардың сөзін құрайтын
жеке дыбыстар немесе сөздердің ешқайсысына тән емес ... бір ... ие ... ... біз оны ... құрамға ие бір тұтас зат деп
түсінеміз.Телефон арқылы сөйлескенде кей ... шала ... ... ... түсінеміз. Ауызекі сөйлесуде сөздің барлық дыбыстары
түгел айтылмайды, олардың кейбіреулері ... ... да ... қалған
фразалар қорытылады да, біз оны аяқталған ой ... ... бар ... білім негізінде адам қабылдау процесінде жеке
элементтерді тұтас ... етіп ... ... белгілі бір құрылымдық
береді.
Қабылдау — адамнын бағдаріне тығыз байланысты активті процесс.Егер біз
салынған ... ... ... ... тұрып, оны қарап сүйсінсек де,
бәрібір қандай да бір ... ... ... ... біле ... ... тұрған затымызды айтарлықтай көре де алмаған болар ... ... ... ... ... ... қарау емес, нақты
танымдық сипаты бар міндетті шешу болып табылады. Мұны ерекше перцептивтік
бағдар деуге болады. Кез ... ... ... әдетте оны қоршаған
фонда жүзеге асады.Сабақ басталарда мұғалім ... ... ... көп ... ... делік. Біраз уақыттан кейін ол бұл ... ... бір ... ... ... соны ... қарайды. Бұл оқушы
мүғалім қабылдауының объектісі болады да, қалған бүкіл класс сол объектінің
фоны болады.
Кейде ... мен фон орын ... Бұл 4, а, б, в, г, ... ... Егер ... ... 4, а, суретінің ортасына салынған
болса, біз қара фондағы ақ ... ... Егер ... қара ... бейнені табуға тырыссақ, онда ақ фонда екі адамның кескіні
көрінеді.
4, б суретінен қоянды, не ... ... 4 в ... ... жас әйелді көруге болады.
4, г суретінен жоғарғы жағы ... ... екі ... ... ... екі жақ қабырғасы бар ... ішкі ... ... және артқы қабырғасын көруге болады. Мұндай суреттерді кейде екі
жақты сурет деп атайды.
Қабылдаудың таңдап алынуы міне ... ... ... ... түсетін көптеген қоздырғыштардын ішінен бұл ретте біз өзіміз ... ғана ... ... әдетте өзімізге қандайда болса бір
маңызы барға, ықылас қойғанымызға ... және ... ... ... ... оның ішінде өткендегі тәжірибеге байланысты болады.
Қабылдаудың өткендегі тәжірибеге ... ... ... деп
атайды. Әр түрлі мамандықтағы адамдар бір заттың өзін әр түрлі Қабылдайды.
Мысалы, даладан ... ... ... ... ... ... ... көңіл аударады; ботаник гүлге өсімдіктсрдің бір класының өкілі
ретінде қарайды; ... оған ... ... ... ... процесінде біз әдетте заттың элементтерін ... ... ... ... ... ... алмайды, белгілі бір затқа қатысы маңыз ... Біз ... ... ... екі ... ... ... екен делік: ол екеуі де бір
материалдан жасалған және бір бояумен ... ... та біз ... біріктірмейміз, қайта оларды біреуі столдың аяғы, екіншісі
оның ... ... ... аяғы деп ойша айырамыз.
Біздің бұлай ететін себебіміз — бұл ... ... және ... ойланып қараймыз.
1.2 Қабылдаудың психифофизиолгиялық сипаты
Қазіргі заманғы психофизиологиялық зерттеулер қабылдау актінде ... ... ... ... ... процестер әсер етуші
заттардың ерекшеліктері жөнінде хабарлар беріп отырады.
Қабылдаудың ... ... ... ... объектіні айналасындағы
фоннан ажыратуға ... ... ... қабылдау көру-қозғалыс
үйлесімділігімен байланысты болса, естіп қабылдау есту талдағышын ... бұру ... ... іске қосудан басталады, ал сипай
қабылдауға келсек ол қимыл талдағыштары ... ... ... М. ... ... және қимылдық аппараттардың тәжірибе игеру
үстінде біртұтас бейнелеу жүйесіне бірігетінін атап көрсетті.
Түйсік пеп ... ... ... ... жан ңүбылыс-тары. Бұлардын
екеуі де біздің санамыздан тәуелсіз жасап, гүйсің ... ... ... шындыңтың сезімдің бейнесі. Бұл ... пен ... ... жақын келеді. Бірақ қабылдау - нақты затты немссе
құбылысты сезімдік тануға негізделеді. Қабылдауда біз көз алдымыға белгілі
мағынаға толы ... ... ... ... және ... де ... күрделі әрқилы қатынастарға ітүсетінін байқап, білеміз.
Осы қатынастар арқасында куәсі мсн ... ... ... ... ... ... ... алғы шарты әр түрлі түйсіктер және түйсіктермен бірге жүзеге
асады, бірақ оны солардың қосындысы деуге болмайды.
Қабылдау түйсіктер арасындағы ... ... ... ал ... ... ... зат ... құбылыс құрамына енетін сапа, ңасиет,
түрлі бөлшектер байланысы мен қатынастарына тәуелді.
А. С. Пушкин Полтава ... ... ... ... зор ... ... нөсер құйып үстен, жалдап жалын,
Үйілеқұлағанқолүстінбасып,
Жана күш жатты ... ... ... ауыр ... ... жерге,
Айқасып, аласұрған сергелдеңде,
Шықылдап қылыш дауысы бір тынбастан,
Екі жақ кескілесе қырғын ашқан.
Шарқ ұрып шойын шарлар, қырып ... ... ... ... ... ойып
Соғыстың өзара байланыс, өзара қатынаста берілген жеке ... ... ... ... ... ... қабылдаудың болуы мүмкін емес. Дегенмен қабылдау құрамына
түйсіктен басқа адамның өткен тәжірибелері елес және білім ... ... зат, ... есеп ... жаңа ... ... ... бұрыннан таныс заттармен салыстырылады.
Қабылдау процесі жеке адамның басқа да психикалық ... ой ... не ... ... сөз ... ... атаймыз), сезім
(қабылдайтын затпен белгілі қатыста боламыз), ерікпен (қабылдау процесін
белгілі дәрежеде ырықты ... ... ... ... түйсік болса қоршаған орта әсерінен болатын, бірақ толық жетілмеген,
нақты заттың кейіпіне келмеген жеке сезімдік ... ... ... ... пен ... ... екі ... формалары немесе заттың
дүниеге деген еңі бір-бірінс ... ... ... ... пен ... ... бірлікте де сондай-ақ өзіндік ерекшеліктеріне
де. Олар психикалық бейнелеудің сенімдік ... ... ... ... ... ... сезім мүшелерімізге заттар мен құбылыстардың тікелей
әсер етуінен пайда болатын бейнелер жөнінде болуы мүмкін.
Адамдардың барлығы біркелкі қабылдай ... . ... ... ... ... ... ... сырт көрінісіне көңіл аударуға бейім
болады , олар көргенін баяндауды ғана ... ... Енді ... ... ... көз жібереді, қабылдағанын жан-жақты түсіндіріп беруді
қажетсінеді.
Қабылдау саласында адамдар объективтік және ... ... ... ... типтің өкілдері заттар мен құбылыстарды дәл, айқын ... ... , сол ... ... , өз ... ... ... қабылданатын заттан гөрі ерекше әсер ететін болады. Мұндайда
қабылданатын заттан гөрі адамның сезім ... ( ... ... ... ерекше әсер ететін болады.
Қабылдау синтездік және анализдік болып та ... ... ... біріншісі бойынша «көрмес түйені де көрмес» десе, ... ... ... » ... ... қабылдаудың дамуы түйсік, ойлау процестерінің дамуымен бірге
жүріп ... ... ... ... балалардың өмір тәжірибесі аз.
Сондықтан , олар заттарды көбінесе ... ... ... ... да балаларға қиын. Бөбектер күн мен түнді, жылдың
төрт маусымын бір сыдырғы ... ... ... ... ... ... шатастырып отырады. Мектеп жасына дейінгі
балалардың қабылдауы ... ... ... байланысты және эмоциялық
, бояуларға бай болып келеді. Мысалы, ... ... ... ... зер салғыш келетіні, қанық бояулы нәрселерге ерекше құмартатыны да
сондықтан.
Мектепте жүретін барлық сабақтардың бала ... ... ... ... ... ... ... әрбір мұғалім мына төмендегі шарттарды
орындап ... ... ... ... ( ... суреттер, коллекциялар) пайдалануда
балалардың жас ерекшелігін ... ... ... ... ... қабылдаудың мақсатын ұғынып, қабылданатын заттар мен
құбылыстардың мәнісіне қалай да түсінгені дұрыс.
3) Қабылданатын заттар мен құбылыстарды бір-бірімен ... ... ... бұрынғы білімдерімен үнемі байланыстырып
отыруға, әр ... ... жеке ... мен жеке мәселелерді
түсініп, айыра алуына қатты зер салуы керек.
4) Оқушылардың сабаққа белсенділігін ... оқу ... ... ... еске ... ... қабылдауының сапалы болуы
мұғалімнің дұрыс ... бере ... де ... Оқушылардың байқағыштық қасиетін тәрбиелеу үнемі есте болғаны жөн.
Қабылдау мен ... ... ... ... ... ... жазғандағы қателерін өзіне түзеттіріп, оны қайтадан
дұрыс қабылдап дұрыс ... ... ... ... физиологиялық негізі — талдағыштар жүйесінің комплекстік
қызметі болып табылады. Рецепторларда ... ... ... ми ... күрделі анализдік — синтездің қызметімен
толықтырылады.
Лекцияны қабылдау ... ... ... ... ... ... лекцияның негізгі мазмұнын жазып отырады.
Әсер етуші тітіркендіргіштер комплексі көру, есту, қозғалыс
рецепторларының қозуын туғызады. Пайда ... қозу ми ... ... беріледі. Осының нәтижесінде қабылдау-
дың тұтастығын анықтайтын уақытша нервтік байланыстардың,
күрделі жүйесі ... жаңа ... ... адамда бұрыннан бар тәжірибе, білім
негізінде жүзеге асады. ... ... ... ... ... ... ... жанданып отырады. Соның салдарынан
шиеленісті де күрделі ... ... ... ... Оның ... ... комплексті тітіркендіргіштерден туған қозу мен адамның осыған
сәйкес тәжірибесінің уақытша ... ... ... енеді.
Кез келген зат немесе құбылысты адам белгілі бір бөлшектер қатысы арқылы
қабылдайды. Кей жағдайларда құрамды бөлшектердің ... ... ... ... ... маңызды болып шығады.
Мәселен, қосудың ауыстырымдылық және терімділік қасиеттері ... ... ... ... гөрі әрекет компоненттерінің
ара-сындағы белгілі тәуелділіктер маңыздырақ болып саналады.
Дыбыстар ... ... ... ... сақталса, орындаушының
әншілік ерекшелігіне қарамастан ән, романс, ария таныс болып қабылданады.
Қаралған фактілердің физиологиялық негізі П.П. ... ... ... ... ... ... ... құбылыстарды қабылдау кезінде
тітіркендіргіштердің сапаларынан гөрі олардың арасындағы ... ... ... ... және ... рефлекс көбіне
тітіркендіргіштер арасындағы жауап ретінде туатындығын ... ... ... ... ... сигнал жүйесі маңызды ... Ол ... тән ... ... анықтайды. Сөзбен ойлау
арқасында адам қабылдауы жануарлар ... ... ... актісіне енеді, қабылданатын зат сөзбен ... ... ... қабылданатын затты сөздік сигналға айналдырады, ... ... ... ... жол ... адамға тән
қабылдауға ырықтылық сипат береді, қабылдауды жеңе адам ... да ... ... ... ... Оның ... қоршаган
орта заттары мен құбылыстарының рецепторларға әсер етуінен үлкен ... ... ... ... ... рефлекстер мен уақытша жүйке
байланыстары жатыр. Ми қабығы ... ... ... ... ... ... өтіп, бірігіп жатады. Қабылдау нысаны
талдау арқылы жалпы ортадан (фон) бөліп алынады, сонымен ... оның ... ... сапалық бейнеге біріктіріледі.
Түйсікпен салыстырғанда Қабылдау процесі ми қызметінің ең жоғары талдану
бірігу формасы. Талдау болмай, Қабылданатын зат не ... мән ... ... ... ... ... ... ауызша баянныңбасы мен аяғын
аңдау мүмкін емес, тұтасқан дыбыстың сарын. Ал енді осы ... ... үшін оны ... ... мен ... мағынасына орай жіктеу
қажет, яғни естіп тұрганымызды дұрыс Қабылдауымыз үшін ... ... ... ... де жүріп жатады. Осының арқасында біз дараланған
дыбыстарды ғана ... ... ... сөздер мен сөзтіркестерін ұғамыз.
Мұндагы бірігіп уақытша жүйке байланыстарының түзілуімен ... ... ... ... ... кең ... негізделген: бірінші
байланыс түрі талдағыш төңірегінде түзілген де, екіншісіне - ... ... ... Бірінші жүйке байланысы ағзаға біртекті
құрамдьі тітіркендіргіштердің әсер етуінен ... ... есту ... ... жеке ... ерекше бірікпесінен пайда болған ән-күй
біртұтас күрделі тітіркендіргіш ... ... Бұл ... ... ... ... ... мен күрделі синтездің болуынан.
Құрамды тітіркендіргіштердің әсерінен түзілетін ... ... түрі ... талдағыштардың аралық байланысынан заттар немесе
кеңістікті Қабылдау, көру,қозғалыс, сипап-сезу және басқа да ... ... ... ... (П. П. Сеченев). ... ... ... зат не кеңістіктегі қатынастарды белгілейтін ... ... ... ... ... мен ... ... Қабылдауда
көру түйсігі бұлшық еттер түйсігімен байланыспай болмайды.
Қабылдау негізінде жатқан уақытша жүйке ... ... ... мсн ... ... ... ... туындайды.
Әртүрлі талдағыштар арасында орныққан байланыстардың жәрдемімен біз арнайы
талдағышты болмаган заттар мен қүбылыстар қасиеттерін де қабылдап бейнелей
аламыз (мысалы зат ... ... ... және т.6.). ... қарағанда
Қабылдау барысында біздің дүниені тереңірек қабылдап, дәлірек тануымыз
осыдан.
Сонымен, ... ... ... күрделі процесс негізінде бір
талдағыштың өзіндегі және талдағыштар ... ... ... ... ... ... біз ... жете танып, күрделі
тұтастық құраған зат ... ... ... ... ескереміз
Бақылау - адамның қоршаган дүниені сезімдік тануының белсенді формасы.
Дербес бағдарлы мақсаты бар іс-әрекет ретінде бақылау алғашқыдан-ақ ... ... ... мен міндеттерін сөзбен өрнектеуден басталады.
Бақылаудың ... ... оның ... ... ... өте анық әрі
түсінікті ... ... ... ... ұзақ ... және ... ... қабылдау болғандықтан бақылау
жұмыстары арнайы дайындықты керек ... ... ... ... ... ... коздеп өткізу, заттың сипаттамасымен танысу ... ... аса ... ... ... ... ... алу,
бақылау барысында орындалатын талаптарды жете тану, күні бұрын бақылаудың
жоспары мен әдістерін анықтап алу. Бақылау белсенділігі, яғни ... ... ... ... мен ... ... әрекеті үлкен маңызға
ие. Затпен айналыса, оған араласа, қатынас жасай отырып, адам бақылаудағы
нысанның кең қырлары мен ... ... біле ... ... мұндай
жұмыстың жоспарлы әрі бірізді, үздіксіз болғаны және.
Затты жан-жақты әрі кең бақылау нәтижесінде зерттеуші анық сонымен ... ... ... ... ... әрі ... ... бірінен соң бірін қарастыру мүмкіндігіне жетіседі, осыдан ешнәрсе
көзден таса қылмайды, бұрын қабылдау танығанына ... ... ... ... ... адам ... үлкен мәнге пе. Ұзақ жаттығудың
арқасында бақылагыштың қабілет дамиды, яғни адам бір ... ... ойша ... ... ... заттың майда ерекшеліктерін
байқауга үйренеді. Бақылағыштық ... ... ... ... ... ... әртүрлі заттарды жэне олардың тарап-тарын
салыстыру; зат бөліктері арасындагы байланыс пен ... ... ... бір ... заттар мен құбылыстардың көбірек қасиет сапаларын
қамту,елеусіз өзгерістерге де мән ... ... ... ... ... ... ... дамыту үшін қабылдаудың нәтижелі болуына қажетті
келесі шарттар орындалып болуы тиіс ... ... ... ... ... т.б Адам өмірі мен ... ... ... маңызы үлкен. Ал адамның бұл қасиетінің қажетті
деңгейде болуы үшін оны балалық жастан ойын мен оқу ... ... ... ... ... және ... ... болып екіге
бөлінеді. Ниеттелмеген қабылдауда алдын ала ... ... не ... ол ... орта ... туындайды. Ал ниеттелген қабылдау,
керісінше, әуел бастан алға қойылган міндетпен реттеліп, қажетті зат немесе
құбылысқа назар аудару ... ... ... ... ... да ... қосылып оның орындалу барысында жүзеге асады. Бірақ кейде қабылдау
өз бетінше ... ... ... ... да ие ... ... ... қабылдау дербес бағдар түрінде бақылау процесінде көрінеді.
Бақылау - бұл ... ... ... ... ... онда жүріп
жатқан озгерістерді белгілі мақсатпен, жоспарлы және ұзақ ... ... ... ... беру.
II. Қабылдау тұрлері мен қасиетінің балаларда даму көріністері
2.1 Балалар қабылдау формаларының даму көріністері
''Ғылым, болмыс жасауынын екі түрлі формасы бар деп ... Олар ... пеп ... Бұл ... ... ... пен ... түйсіну
адамның тіршілік етуіне қолайлы жағдай жасап, дұрыс ... ... адам ... ... бейнелегенде өзінің өмір сүретін ортасы
жайында ... ... ... тіршілік ету жағдайына бейімделеді.
Кеңістік нысандарын Қабылдау - күрделі ... ... ... ... ... ... әрқайсысының белгілі түр-тұрпаты
бар: үзын-қысқа, енді-енсіз, биік-аласа, үлкен-кіші т.б. Олар ... ... ... Кеңістіктегі заттардың көлемін бір көзбен
монокулярлық – көру ... ... ... мол ... ... ... ... екі көзге түсетін кескін қосылып, нәрсенің
бедері айқын сезіліп. бір кескінге айналады. ... ... ... ... ... қашықтығы, қоршауы, шамасы, түр-түсі, рельеф
бедері әртарапты байқалып, анық та нақты бейнеге түседі.
Қашықтық пен ... ... ... ... конвергенциясы, яғни екі
көзбен коретін затқа бір көздей болып әрекет ... ... ... ... байқалады. Ал алыстағы нәрселерге қарауда олардың
екі бөлініп кетуі дивергенция ... ... ... ... ... ... ... аккомодация (көз үйрену) деп аталынады.
Қашықтықтағы нәрселерді Қабылдау адамның өмір тәжірибесімен байланысты.
Кеністікті Қабылдау жас кезден басталады. Бұл ретте, ... ... ... мен кең ... ... баланың кеңістікті қабылдауы түрліше болып
келеді.
Заттың бағытын ... ... ... ... ... ... дене
қозғалысының жағдайына да байланысты. Адам заттардың бағытын тік тұрып, не
отырып, ... ... ғана ... ... Кеңістікті дұрыс
қабылдаудың көлік жургізушілер, ұшқыштар мен ғарышкерлер, суретшілер мен
әскери ... ... ... ... ... ушін маңызы зор.
Уақыт та - материя өмір ... ... ... ... ... ... бәрі де ... пен уақыт ішінде қозғалыста болып, оларда
қабылдау бірнеше құүрылым бірліктері ... ... ... ... ... ... дәрежесімен өлшенеді. Қарқын - уақыттың бірізді
теңдігінің не баяулығының көрсеткіші.
Уақытты қабылдауда субъективті ... ... орын ... ... шақ
жылдам, қысқа мерзімде өткен сияқты. Оны ... ... ... ... ... орай ... ... көмеекі болып қабылданады. Осы ... жыл, ай, құм, ... пен ... Бұл нақтылы ізбен қабылданады.
Өткен шақтың тез өтуі. Келер ... ұзақ ... ... субъектив
жағдайларға байланысты. Уақыт қызықты болса, тез ... ... ... ... ... әрекетіндегі талдағыштың бірінің, немесе
тағы басқасының ролінің басымдығына байланысты ... ... ... ... ... скульптураны, көрмені көріп, қарау), ... ... ән ... ... концерт тыңдау),
сипап қабылдау (заттың оның бөлшектерінің сипау арқылы) туралы айтуға
болады.
Кез келген Қабылдау перңептивтік ... яғни ... ... ... ... анықталады. Олардың мәні біркелкі бола ... ... ... ... ... енді ... зат немесе
құбылысты қабылдауды толықтырады. Мәселен, мүғалімді тыңдау кезінде есту
талдағышы жетекші болып ... ... ... ... мүғалімді көріп
отырады, оның класс ... ... ... ... ... ой ... ... жазады, оқулықтағы
қажетті схемаларға зер салады. Есту ... ... роль ... бұл
жағдайда көру, қимыл-қозғалыс, тері кинестезиялық және басқа талдағыштардың
қызметі жанданады да психикалық әрекет ... есту ... ... үшін ... ... ... біркелкі қарқынмен жұмылдырылса,
қабылдаудың күрделі ... ... ... ... ... ... ... немесе оқу кинофильмдерін көрсеткенде оқушыларда
көріп-есту қабылдауы пайда ... Дене ... ... ... ... көру-қозғалыстық күрделі қа-былдау жиі пайда
болады. Музыкалық этюдтарды ... ... ... ... алғы ... Қабылдаудың күрделі түрлерінде ең маңызды роль
қимыл-қозғалыс үлесіне тиеді. Мысалы, заттарды ... ... көз ... ... ... қабылдауда қол қимылдары жетекшілік етеді.
Қабылдау қабылдайтын объектіге байланысты да түр-түрге ... ... ... ... сөзді, музыканы, адамды адамның.
қабылдауы жайлы сөз ... ... ... ... мен ... ... өзін
танымның арнайы объектісі ретінде баса көрсету қиын болса, онда ... ... ... ... ... ... ... жок уакытты қабылдау,
анағұрлым киындық етеді. Уақытты қабылдау, үшін ... ... ... ... ... ... ... нәрсе, ке-
лесі күннен кейін «бүгінгі», ал ертеңінде «кешегі» болып шыға-
ды. Егер, кеңістікті өлшеуге болса онда бірдеменің ұзақтық
бірлігін көзбен көруге ... және бала үшін ... ... ... ... бірден қабылдауға болмайды, себе-
бі сағаттың басталған сәтін белгілеп қойганмен, адам оның ... ... ... белгілей, анықтағысы келген соң басталу аралығынан
айрылып калады.
Оның үстіне өлшем бірлігі ретінде уақыттың ... бір ... баға ... ... пен ... егер ... бір ... айналысса, ересек адамға да өте
қысқа болып көрінеді. Адам бір ... ... ... ... ... дәл сол бір бөлігі иланғысыз ұзақ болып көрінеді.
4—6 жастардағы бала уақыт ... ... ... ... ... немесе белгілі бір практикалық істердің арасында
өткен мерзім арқылы бақылап, анықтайды. Осыңдай күнделікті істер ... ең ... ... тәуліктің мезгілдеріне бағдар жасайды ... ... -біз ... асты ... ... «қазір кеш түсті,
көп ұзамай бізді уйге әкетуге келеді»).
Окушы үшін табиғат құбылыстары уақытка нысана бола ... ... күн ... ... «түн- караңғылық түседі, ай сәулесін
түсіреді».
Әрине, мүндай нысаналаулар кішкентай бақылаушыларды жиі ... күз бен ... ... әлі де ... ... , ... тура келеді, ал көктемде солтүстік аудандардың түні де күндізгідей
жарық болады.
Бастауыш мектеп оқушылары ушін ... ... ... ... ... ... келтірілген мектеп өмірінің мәні орасан. Ең алдымен сабақтың
ұзақтығы — ... ... ... ... ... ... ... балалар сабакты(45 мин) көп ұзамай бітетіндігін сезе
бастайды.
Осы турғыдан Л. А. ... ... ... ... Ол ... ... ... қысқарта отырып, тәжірибе жасаудың нәтижесінде,
сабақ әдеттегідей 2/з есе қысқарса да, бірінші ... ... ... мұны ... ... Сабақ әдеттегі 45 минуттың орнына 15 ... ... үш ... соң ... ... 45 ... ... 45 сабаққа
қатысқаннан кейін мерзімінен ертерек соғылған қоңырауды бірден байқап,
«Қоңырау неге ерте ... ... ... туған, алғашқы айдың соңына таман
балалар сабақтың 15 минутқа ғана ... ... ... ... ... ... ... әдеттегіден қысқарақ
болғандығын байқаған, ал IV класта оқушылар шамамен сабақ әдеттегіден қанша
минутқа қысқарғанын ... ... ... ... ... ... дәлірек, айқыдырақ байқала бастаған.
Белгілі бір кесімді мерзімді (мысалы 45 минут) ажырата білуде қалыптасып
уақытты сезіне білу қасиеті әлі оның өлшем ... ... ... ... алмайды.
Бастауыш класс оқушылары Зір сагаг немесе бір мпнуттыд үзаңтыгын
жаңқсы елестетс алмайды. Бір минут ішінде не ... ... ... ... I—II ... оқушылары «Тамақ ішіп,"дүкенге барып келіп, бет орамалды
үтіктеп, телефонмен сөйлесіп..» үлгеруге болады, ,ал бір сағатта ... ... ... қар ... шығып, сырғанап түсіп...»
улгеруге болады,— деп жауап береді.
Күнделікті өмірде ... гөрі ... жиі ... ... ... жауаптары шындыққа анағұрлым жакын. Оларды «бір сағат»
қыдыруға кітап окуға, демалуға, сабақ ... ... емес ... Н. ... ... ... I ... оқушылары бір минутты тек
шамамен 11,5 секундтық ұзақтығымен ... деп ... ... ... ... үшін ... ... — 24,8 секунд, V кластар ушін —
31,1 секунд болып шыққан. Тіпті ересек адамдардың өзі ... 45 ... өте дәл ... алса да, ... ... 23-35
секундтан кейін есептеген.
Д. Г. Элькии, В. Н. Котов, Л. А. Ефимова және басқалардың ... ... оның ... ... мен уақыт өлшемі бірлігі
туралы тусініктің қалыптасуы балалар үшін аса қиынға соғатынын дәлелдейді.
Жас есейген сайын ... ... дәл және ... тура бола ... ... ... көрсетуінше, мүғалім арнайы көңіл бөлмеген
жағдайда ... ... ... ... ... ... баяу жүреді және кейде ортаңғы кластың оқушыларының өзі белгілі
бір ... өту ... ... уақыт қатегориясын қолдануда
дөрекі қателер жібереді.
Әрине, сағатпен танысу балалардың бір сағаттың ... және ... ... ... ... түсінігіне айтарлықтай анықтық пен дәлдікті
енгізеді. Бірақ балалар көп ... бойы ... ... ... ... ... ... емес, керісіеше, сағаттың жүруі уақытты реттеп тұрады
деп ... ... ... екі оқушысы қысқы демалыстың ... ... он ... ес ... тез өтіп кеткендігіне,
тіпті әбден демалып үлгермегендіктеріне өкініштерін ... ... ... дейді олардың біреуі қалаған кезіңде ұзақ қыдыруға, ... ... ... ... ... бере ... ... жүретін
сағат ойлап тауып, жасаймын. Ал көңілсіз шаруа немесе ... ... ... ол ... бір ... қозғап қоисаң, тез жүріп кетеді дс,
ол адам бір күннің қалай өтіп кеткенін байқамай қалатын болады».
Уақытты кері ... және оның ... ... ... уақыт
факторының өмірлік мәнін түсінбеу, мысалы, балалардың бір жерден оқыған
немесе естіген оқығанын баяндауында, ... өз ... ... ... ... ушін ұзақ уақыт қандайда бір мәні жоқ болып
көрінетін ... ... ... шығара отырып, олар ... ... ... ... мен ... мүлдем қалай болса солай
қарайды. ... олар ... ... жау ... хат ... ... ... әкелінгендігін, онан соң барып, оны баланың ... ... ... ... атты ... айтып береді.
Мейрамда болған оқиғаларды рет-ретімен жүйелі айтудың рядына ... ... ... жерінен атап, бірімен-бірін ... ... соң Аяз Ата ... ... соң ... ... ... соң бізге тәтті
сыйлықтар берді және ол жерде ... ... ... ... ... дейінгілерге және төменгі класс оқушыларына тән
уақытқа байланысты түсініктің логикасын бұзу анық көрінеді.
Бұл қателер ... ... ... да бір оқиғаларын, оның ішінде тарихи
материалды оқып үйрену барысында анағүрлым анық жиі көрінеді. ... ... ... ... тұтастығының, оның ұзақтығының ешбір мәні
болмағандықтан бұларды балалар қабылдамайды.
Бұрынғы ... ... ... ... жәнс ... «Бұл ... да ... деген сияқты мәндерге ие. Бұл ұғымға біздің
жер бетін қалың мұз қабаты жауып жатқап ... ... ... ... ... ... кезде, Александр Невскпй Чуд көліндее ... етіп ... ... ... тас ... пышақ, жасаған көздс, ал
бүкіл елді ... ... ... ... сияды. Ғылымда қабылданған
«дәуір»., «ғасыр», «кезең» деген белгілер қандай да бір ... жоқ, ... ... ... ... сөздер болып қала береді.
Егер мұғалім оқытылып отырған дәуіргс тән кейбір ... ... ашып бере ... бұл, ... ... сол
бір алыс уақыттың өзіндік ерекшелігін елестетуге көмектеседі,
бірақ ол доуірдің жүйелілігі мен ... ... үшін ... де ұзақ, уақыт барынша түсініксіз елестер болып қала
береді.
Окушылармен біріге отырып «тарихи уақыт лентасын» жасауда П. В. ... ... ... ... ... өте ... болғандығы орын алған
оқиғалардың ұзақтьғы мен жүйелілігі туралы түсінік ... өтс ... ... өмір ... ... де, тежеи де алмайтын уақыттың ... ... өту ... ... ... ... бақылау жүргізіп,
жұмыс істеуі зор маңызға ие. Гүл ... ... ... ... сарыауыз
балапан шығуы үшін, белгілі бір уақыт керек. Күнді шығыстан ... ... ... жай ... ... сияқты, оны да тездетуге болмайды.
күн мен түннің, ҚЫС пен жаздың алмасуы — бұлардың бәрі Жердің ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да III класта
жүргізілетін "табиғаттану курсының. (география жайлы бастапқы мәліметтер)
балалардың уақытқа дұрыс бағдар жасай білуін дамытуда маңызды мәнге ... ... ... ... ... ... ... оқып үйренуінін мәні маңызды. Өткен, осы және ... ... ... және ... тілде білдіретін мәнімен таныса отырып,
оқушылар уақытты бағдарлау үшін нақтылы тірек алады.
Біздің айналамыздағы матералдық ... ... ... ... онда ... орын ... ... мөлшері, көлемі және формасы
болады, олар ... және ... ... ... ... ... бұл ... қасиетінің біздің санамызда бейнеленуін
кеңістікті қабылдау деп атаймыз.
Оның ... ... ... ... ... болып тұрады және
өзгереді. Бұл қозғалыстар мен өзгерулер белгілі бір ... ... ... ... мен ... және
өзгеруінің адам санасында бейнеленуі уақытты қабылдау деп аталады.
Материя, дүние осыдан тұрады, әрқашан да ... ... ... ... ... ... ... пен уақыт материяның өмір
сүру формасы болып табылады.
Кеңістікті және уақытты қабылдаудың физиологиялық негізі — бірқатар ... мен ... ми ... ... ... ... ... кеністіктің қасиеттерін біз қалай қабылдаймыз? Ең ... ... біз ... ... ... тек қана ... емес. Біздің көз
торымызда шар тегіс шеңбер болып, ал куб — шаршы формасында көрінеді: бұл
көріну ... ... ... ... Нақ сол ... ... қашықтықтағы заттар мөлшері жағынан көз торында бірдей ... ... Бұл ... ... ... және ... ... қашықтық
туралы дәлмедәл үғым бермейді. Заттардын кеңістіктік қасиеттері туралы
неғүрлым дұрыс мәліметтерді біз көру және ... ... ... ... аламыз. Мысалы, әлі жеткілікті түрде қозғалыс
тәжірибесі жоқ жас баланыңн дұрыс кеністік ... ... жоқ ... ... көрсетеді. Ол өзінен әлдеқайда алыс тұрған затты аламын деп
ұмтылады. ... ... ... ... ... ... соқыр
болып туған адамдар алдыңғы кезде көру ... ... ... ... ... Тек ... қолымен сипап қарағаннан кейін ғана ... ... ... көрсете алады.
Заттардың көлемділігін қабылдау үшін ... ... ... ... бар. Бимонулярлық көруде біздің көз торымызда ... ... ені ... ... оң жақ ... заттың оң жағы ... сол жақ ... оның сол жағы ... ... көрінеді. Біздің
санамызда бұл бейнелер бірігіп қосылады, сөйтіп заттың көлемділігі туралы
әсер береді. Оптикалық аспап стереоскоп ... ... осы ... ... ... екі рет әр ... бейнеленген сурет бізге бір
сурет түрінде, бірақ айқын бейнеленген сурет түрінде көрінеді.
Қашықтықты қабылдауға да ... ... ... ... ... ... үшін конвергенция деп аталатыннан туатын
түйсіктердің, яғни екі көздің көру дәлдігі мәліметтерінің маңызы ... ... ... біз ... бір-біріне аздап
түйістіреміз; көзімізді алысқа тіккенде біз оларды ... ... тура ... ... ... ... ... бұл
козғалысы тіпті де еріксіз ... ... көз ... ... ... ... ... басқа белгілері (бейне дәлдігінің
үлкеюі, кішіреюі, деталдарды айыру дәрежесі т. б.) ... ... ... ... ... қүбылыстарының ұзақтығы, шапшандығы және
дәйектілігі туралы ұғым береді. Табиғаттағы уақтылы болып ... ... ... ... ... ... ... күн мен
түннің алмасуы, жыл маусымдары) уақытты дәл өлшеуге (жыл, ай, ... ... Аз ... өтуін (сағат, минут, сеңунд) белгілеу үшін
біз приборды (сағатты) пайдаланамыз, мұнда сағаттың стрелкалары бір уақыт
өлшемі ішінде сол бір ... өтіп ... Бұл — ... ... ... ол ... тыс ... отыратын, яғни объективті ... ... ... ... ... ... түрде де болады, яғни бізде белгілі
бір белгіленген уақыт ішінде ... ... ... байланысты. Егер бұл ұғым және қайғыру,
қуану аз болса, ... ... баяу өтіп ... ... ... Жалғыз
болғанда адамның істейтін ісі жоқ кезде, ... ... ... ... ... жол ... ... экскурсия жасап, көп әсерге бөленіп
жүрсең, онда біз уақыт өте тез өтіп барады деп ... оның ... ... ... тыс, ол ... еске ... ... бағаланады.
Алынған әсерлер көп болған кезеңдер кезінде қысқа уақыт болып қабылданса,
енді бізге өте ұзақ сияқты ... ... бір ... ... ... ... өткен уақыт, еске түсірген кезде аз ... өтіп ... ... ... ... ... баға ... ерекшеліктері
міне осындай.
Кеңістік пен уақытты қабылдаудың дамуы үшін тек табиғат мәліметтерінің
ғана үлкен ... ... ... ... қатар адамнын оқу және еңбск
бағдарының да, оның ... да ... ... ... ... ... үшін кеңістік жөнінде жақсы ... ... ... ... ... мен ... бұл өте керек. Басқа
мамандықтар жұмыстартын шапшаңдығы мен ұзаққа ... дәл баға ... ... сезінуі күшті дамыған адамдар болады, ондайлар әскери
адамдардың, теміржолшылардың, лекторлардың, ... ... ... келген құбылыс кеңістік пен уақытта өмір сүреді. Бірақ
балалар үшін қабылдануға тиісті айқын заттар мен құбылыс-
тардың ... аса ... ... ұзақ ... ... яғни бұларды бала танымның арнаулы объектілері
ретінде бөліп қарай алмайды. Заттың ... ... оның ... ... ... орны және ... зат-
тармен қатынасы жатады. Заттың бұл белгілері бала үшін ... ... ... бірігіп кетеді, сондықтан олардың әрқайсысын әдейі бөліп
көрсетіп олардың әрқайсысының мәнін ашып көрсету керек.
Кішкентай сәби үшін ... ... ... ... оның өз ... ... ... ұстап көруі затқа жету
үшін(енбектеуі,жүруі.) жылжуы, бір ... ... ... ... ... П. М. Сеченов: «қозғалыс дегеніміз кеңістіктің
бөлшекті түрде талдауышы»,— деп жазған ... ... ... ... ... онын көздерінің
жұмыстары ерте қосылады, мектеп жасынан көп кіші кезінде-ақ ба-
лалардың. өзі көзбен көру арқылы, яғни қолмен ұстау үшін қи-
мылдар ... ... ... геометриялық фигуралар
мен геометриялык денелерді ажырата білуге үйренеді (шар,
куб; «Дәл осындайын бер»). 5—6 жастағы балалар белгілі
затқа ... ... ... ... кішігірім жыра-
дан аттап өту үшін аяқтың серпуі үшін бақылайды, гүлді ... ... сол ... ... мөлшерлеп, қолы жетер жерден ең
кейе білетін болады (2—3 жастағы бала бұл әрекеттерді ... ... ... мен ... ... ... «үш ... целиндр», «үлкен»,«алып, «қатар», «оң
жағында», ... ... ... ... мен ... кеңістікті
қабылдауында үлкен өзгерістер болады, зерттеулердің (3. М.. ... ... зат ... ... ...... оны ... заттардан біліп қарап,
тануынын маңызды шарты. Бала допты геометрпялық дене -—«шар» ретінде
емес,нәрсе,зат ретінде; терезені ... ... ... жай ... ... да «цилиндр» емес—стакан ретінде біледі.
Айтарлықтай уақыт өтеді, бала формалары «төрт бурыш», «шар» және«цилиндр»
сияқты ... ... ... ... кейін,заттың мазмұнына көңіл
бөледі. Оның формасын көре ... ... ... ... ... (6—7 жастарда) өздеріне таныс заттарды қызыға ерекшелеп, ... («су ... — бұл ... ... май ... ... және ... простыня:— төрт бурыш, ал орамал— квадрат») анықтай
бастайды.
Егер осындай дайындық жұміісы'меңтепңе дейін жүргізілсе, онда мұғалім
математика мен ... ... ... ... ... ... ... кеткен болар еді, бірақ балаларды осы ... ... ... ... Ен ... ... ... формаларды жиі
шатастырады: квадрат, тік бүрыш пен тік төрт бурышты.
Мысалы, тара-тылып берілген 25 ... ... ... ... ... ... бірінші класс оқушыларының ешқайсысы да төрт бұрыштар
қатарына ... екі ... ғана ... төрт ... ... жинаған, ал қалғандары
көзге көрінген белгілері бойынша, ромбыларды бөлек трапецпяларды бір бөлек
жинаған. Балалар әдетте үш ... ... ... оның өзін бір ... жоғары қараған тең буйірлі үш бұрыш ретінде ғана. Ал әр турлі
жағдайда орналастырылған, үш ... және уш ... ... ... және сүйір бұрышты үш бұрыштарды) балалар үш ... деп ... үш ... ... ... ... Балалар түзу сызықтың бір ғана
(горизонтальды) ... ... ғана ... Оның тік немесе көлбеу
орналасуына қарап, бала оны түзу ... ... ... Алынып
отырған фигуралар {сызықтар) туралы білімнің осындай шектеулілігі ... ... ... тәжірибесінде жағдайға ... ... ... ... ылғи да бір ... бір ... оқытылып үйретілгендігінен үш бұрыш пен тузудің осындай
сәттегі ... ... ... осы ... өзіндік
ерекшелігі ретінде қалыптасып қалған.
Осындай қателіктерге ... үшін ... ... ... ... ... әр ... жағдайда көрсетіп, үйреткен жөн.
Мұғалім балалардың бойында үш бұрыш туралы ... ... ... ... үш ... әр ... ... көлемі
кеңістіктегі орналасуын, түсін өзгертіп, бұлдыр кескін, контурлы
бейнеленбегенін ... ... бұл ... барлығының да үш бұрышы
(кез келген) және үш ... ... ... ... ғана «үш ... сөз жинақтылған мәнге ис болады — белгілі бір ... ... ... ... алу жолымен алға жылжиды .
Заттардьң арасында кездесетін кеңістіктің қатынасты бөліп қарау балаларға
айтарлықтай ... ... ... ... ... ... алу үшін екі жастағы ... ... ... ... пен ... көре ... ... жеткілікті. Ал
қуыршақтың доптың, бергі жағында, доптың ... арғы ... ... үшін ... мәні жоқ.
Кішкентай бала ушін бұл (осы қатынас) «әсер етпейтн тітіркендіргіш» болып
қана қалады.
Балаларды кеңістіктің ... ... ... ... ... ... К. Д. Ушинский ұсынған методиканың екі ... ... Оның ... екі зат ... да, ... ... ... ... отырылады. Осыған сәйкес сөздің
мәні де: «кәзір құс капастың ішінде отыр... ал енді ше? кұс ... ал енді кұс ... арт ... деген сияқты өзгертіліл
отырылады. Екінші вариантта заттар ... ... ... ... стаканның алдында тұр— дсген сияқты оларды белгілейтін
сөз дс өзгереді. ... ... ... ... ... ... ... Бір кызығы, тіпті 2—3 жастағы балалардьң өзі ... ... ... ... ... тәрелкекенің қасына қой!»,
«Жастықтың астынан қол ... ... ал!», ... ... ... ... ... алып кел!» деген сияқты тапсырмаларды ... ... ... ... өте ... ... біледі деген
пікір туады, бірақ бұл пікір алдамшы. Шындығында, балалар ... ... ... ... ... ... ... қарай кеңістіктің
қатынастарға жатқыза алғанмен, мулдем ... ... олар ... үшін ... ... өздерінің салған суреттері мен ... және ... ... ... ... орналасуына таң қаларлықтай
талғаусыздықты ұшыратады; арнайы үйретілмсген 1—II кластардың оқушыларының
өздері ... қате ... олар ... ... гүл ... неге ... шығады, самолет үй араларымен, көшемен ұшып келе ... ... ... барлық кескіндер жазық болып шығады. Балалар
салған ... жиі ... адам ... ... ... құлақтың
дурыс орналаспауы, тағы ... ... ... ... ... жасы кіші балалар натураны сақтай алмайды- мыс, олардын
заттарды дұрыс жобалап ... ... жас ... ... ... ... қорғауға негіз берді. Тіпті дайын формалардан картина
кұрастьіра отырып, балалар фигуралардың кеңістіктегі ... ... ... мұндай қателік жіберу, кейде тіпті түсінбеушіліктер ересектср
түсынан олардың, жіберген қателеріне ... ... ... биік неге?», «Неге екені белгісіз, сенің қайығың аспанмен жүзіп
келе ... ... ... ... ... ... ... кеңістіктегі орналасуы логиксының бұзылуы — бұл белгілердің
балалар үшін әлі ... мәні ... ... ... ... арасындағы кеңістіктің, ұзындық қатынастарды мағыналылыққа ауыстыра
алмайды. Бұған да балаларды үйрету қажет. Бала бақшаның
өзінде-ақ тәрбиеші ... қою ... ... ... ... міндеттейді (мысалы, бүкіл жағдайдың мәні ... болу ... ... ... және ... ... қатынасын ашып көрсету:
«Бала мектептен келді ме ... ... ... тұр ма? ... ... деп ... (А. ... «Тағы да екілік» атты ... ... ... «Машина жол ықыласына жақындадыма, әлде ... ... ма? ... сен ... ден ... ... ... тұр. Ол не
істеп жатыр?»; «Не үшін мына ... ... ... ... Олар
бөренені қайда апара жатыр? Мұны сен қалай білдің?»; «Нөлге баруымыз үшін,
қалай қарай ... ... тас ... бе, ... ішімен бе? Неге?» т. т.
с).
Н.Г.Агаркова әріпті жазу барысында графикалық бейімді-
лікті қатынастыруда қызықты талпыныс жасады. Тәжірибе-
ден жәнс ... ... ... болғанындай, қабыл-
дау, әсіресе әріп (немесе сан) таңбасын кескіндеу оқушыға аса
жоғары талаптар кояды — ең, алдымен таңбаның ... ... ... ... ... болғандықтан)ерек
шелеп, ажырата білуді талап етеді.
Н.Г. Агаркова жазба алфавиттің негізгі элементтерін бөліп караған ... ... саны 8 ... ... ... Б. Г. Ананьев: ұзын
сызык, қысқа ... және ... ... сызық деп 3 элементті ғана бөлген
болатын). ... ... ... ілмегі бар таяқша, қисық
сызық, аяғы дөңгеленген түзу және ... ... бөле ... ... ... бойынша методикалық нұскаудың авторлары ұсынғанындай, әріппен
әріпті байланыстырудың 6 тәсілінің орнына 3 тәсілді жазуды: ... ... ... және жаза ... ... ... Н.Г.
Агаркова аса жоғары, жақсы нәтижелерге қол жеткізді.
Осының нәтижесіндс балалар таңбаны талдап, оның әр ... ... ... әр ... орналасу жағдайын, олардың ... ... ... ... білуді үйренді. Оқушылар әрбір жаңа
таңбаны аналитикалық талдау арқылы және оны ... зат ... ... ... ... ... ... көрініс тапқандағы табиғи нәрсе.
Кейде III класс оқушыларында да әріптерді жазғанда жиі ... ... ... кетуі, элементтің бүтін таңбада дұрыс орналаспауы,
оның, теріс «айнадағыдай» кескінделуі сияқты т. б. үнемі кездесетін кателер
жойылды.
Заттардың ... ... ... өзара қатынастарын меңгеру
мектептің төменгі класс окушыларын оқытудың аса маңызды міндеті.
Бала үшін, әсіресе ... ... ... ... ... ... қалыбын тануда, өзінің «ойша» талдай отырып,
белгілі бір затпен ... ... жеке ... тиімді кызмст
атқарады. Сондықтан да ... ... ... ... ... іс жүзінде таныстыруды суретін салу, құрас-тыру,
штрихтау, киып жасау т. б. сияқты тасілдерді қолдану ... ... ... анағұрлым тиімді болады. Заттың көлемі мен қатынастар ... ... ... ... ... ... (метр,
сантиметр) танысуының, әрине, өлшем іс-әрекетімен ... ... ... ... ... ... сабақтарында кейбір мұғалімдер
балаларды заттардың әр ... ... ... ... алыс-
жакындығын, қашықтығымен көлемін өлшеудің үнемі дұрыс ... ... ... ... ... ... меңгеру балалардың жалпы дамуы мен ... игі ... ... қоршаған дүниені қабылдау қабілеті жөнінен бір-бірінен
айырмашылығы бар. Біреулер ... ... ... ... бақылағыштық деп
аталатын қасиет бар, екінші біреулерде бұл жоқ.
Білуге құмар адамдар әдетте бақылағыш ... Бұл адам бір ... ... ... мақсат қойған кезде ғана пайда болмайды, сонымен
қатар бақылауға мақсат ... ... ... да ... ... ереңшелігі жоқ, көп нәрсені байқамай, сондықтан қабылдауда
көбіне қате жіберетін ... ... ... адам ... ... Жеке ... ... ретінде бақылағыштық жұмыстартың қай
түрінде болса да қажет, П. П. ... ... ... ... ... ... лабораторияларының бірінің фронтонында:
«Бақылағыштық, тағы да бақылағыштық» деп ... ... ... ... ... ... ... жеке адамның бұл қасиетіне өте
байланысты, олар өздерінің творчестволық ... үшін ... ... ... ... қолдандыра береді.
Кейбір адамдар материалдың заттарға қатысы бар нәрселерді жақсы
аңғарады. Олар ... ... ол ... ... оның ... ... ... бөледі. Бұл затты байқағыштық деп аталады.
Екінші біреулер жеке адамдардың психикалық қасиеттерін байқағыш ... ішкі ... ... ... Бұл ... ... ... дамыған. Кейбіреулерінде бұл байқағыштықтың екі түрі де болады.
Бақылау ... ... ... ... ... оларды жақсылап
жазады, ал түсіндірмелерге онша көңіл аудармай-ды. Екінші ... ... ... ... ... ... ол ... түсіндіруге, қүбылыстың себептерін ашуға тырысады. Ақырында,
кейбір адамдар бір ... ... ... ең ... ... ... ... біртұтас бүтінге көшеді.
Екінші біреулер керісінше, ең алдымен затты ... ... ал ... жеке ... қабылдайды.
2.2 Қабылдау қасиеттерін балаларда дамыту
Қабылдаудың заттық тектілігі. ... бұл ... оның ... ... ... яғни сыртқы дүниеден алынатын
ақпапат көзі осы объектив дүниенің өзінде ... ... ... адамның
тума қасиеті емес,
ол өмірбойы қалыптасып, іс-әрекеттің ... ... ... атқарады. Қоршаган дүниені заттай таму сол затпем ... ... ... ... ... (П.М. ... болмаған жерде біздің қабылдауымыз загтың қасиетінсн айрылып,
сыртқы ортамен байланысқа келе алмаған болар еді.
Қабылдаудың ... ... ... ... ... ... ... маңызға
ие. Әдетте, біз нақты інысанды басқалардан түрі мен сипатына ... Біз үшін бұл ... ең ... оның ... ... ... қасиеттері. Мысалы, пышақ кесуге жараса -
пышақ, болмаса әншейін металл. қабылдаудағы басты міндет - осы қасиеттерді
тану.
Қабылдаудың ... ... ... ... ... жеңе
қасиеттерінен ақпарат жинауға қажет.Ал қабылдауда сол заттардың қарапайым
бөлшектері ... ... ... ... ... бейне
жаратамыз яғни қабылдаудың объектісі кейбір жеке ... біз ... ... , ... ... ... ... өзара өте тығыз әрі күшті байланысқан, мұны
біз сезім мүшелерімізге кейбір заттардың бір қасиеті немесе ... ... ... ... ... сол заттың күрделі бейнесі туындайды
(мақпал, мәрмэр тас). ... ... ... біздің бұрынғы
тәжірибемізде көру мен ... сезу ... ... ... ... жатыр.
Тұтастық - қабылдаудың қүрылымды болуымен байланысты.
Қабылдау көп жағдайда біздің мезеттік түйсінулерімізге тура келе ... сол ... ... қосындысынан жасалмайды. Адам, әдетге нақты
түйсінуден дербестеніп дерексізденген қорытынды ... ... ... ... келу ... ... өтуін талап қылады. Егер сіз қандай да
бір әуенді тыңдай қалсаңыз, алғашқы естіген нотаңыз келесі рет ... ... ... Әдетте тындаушы үшін ән-күй бірінен соң бірі
келетін ноталарымен емес, біртұтас әуенімен мәнді.
Қабылдаудың ... мен ... ... ... дене ... сай өзіндік ерекшеліктерінен туындайды.
Кей кезде бұрынғы тәжірибемізде ұшыраған кейбір объектілердің жеке
бөліктері, шет жағасы, ... ғана ... да, біз ... ... зат
формасында қабылдаймыз. Мысалы адам алдындағы үш ... ... деп ... Мұны үш ... ... ... деп түсінеді.
Себебі, қабылдаудағы жеке бөліктер жиналып келіп, ... ... ... ... (константтылығы) деп өзгерген жағдайларға қарамастан
заттың кейбір қасиеттерінің бір текті сақталуын айтамыз.
Өзгерістер орынын толықтыру қабілетіне ие ... ... ... орай біз ... дүние заттарын бір қалыпты күйінде
танып білеміз. Көбіне заттардың түрі, қөлемі мен формасы ... ... ... ... ... ... ... көздің тор қабығында бірдей
сәулеленбейді. Сонда да біз олардың шамасын ... тең деп ... шын ... қалпы сондай. Тағы бір мысал, ақ қағазға ... ... ... ... жарығы түссе де бәрібір ақ болып
қала ... ... ... ... көмір : бірде қара , бірде ... ... ... бәрі көру ... ... ... Осы
заңдылық тұрмыста, еңбек поцесінде түрлі заттарды тез, оңай ... ... ... ... 2 мен 4 жас ... ... ... констаттылығы адамның өткен тәжірибесіне де
байланысты . Бейнені ... ... ... оны сол ... ... туғызатын ең жоғары психикалық функция – сөз. ... ... ... байланысты, сөз ғана затты бір тұрақты түрге енгізеді.
Қабылдаудың мағыналылығы. Бұл ерекше ерекшелікте қабылдаудың түйсіктерден
негізгі ... ... ... Ол ... мазмұнын жақсылап
түсінбейінше, белгілі тұжырымдар мен сөз арқылы ... ол ... ... аты ... ... ... ... берілсе, қандай
нәрсе болса да оңай және тез қабылданады. Мысалы өзіміз түсінбейтін тілде
сөйлеген ... ... ... ... ... ... бар тілді шала-
шарпы қабылдаймыз. Адам ана тіліндегі сөздерге жақсы, толық түсінетінліктен
ғана ... ... ... ғана ... ... қабылдай алады.
Қабылданған нысан тұтас, оның мәні ... ... ... ... ... қарапайым түрі - тану. Тану жалпылап тану ... тану және ... тану ... бөлінеді. Жалпылап тануда
нәрселердің жай-жапсарын ерек біліне бермейді, ал даралап ... ... ... ... оның әрі толық түрде өтеді. Мысалы, көпшілік арасынан
таныс адамды бірден тану, көп киімнің ішінен өз пальтоңды бірден тану ... ... ... тең ... ғана пайда болмай.
Субъектінің көзіне де байланысты көрініс береді. Қабылдайтын көз, қатаң
емес, әрекетшең ... ... ... ... ... ... ... де сипатталады. Қабылдау нәтижесінің жеке адам ... оның ... ... тәуелділігі апперцепция деп аталады.
Апперцепция тұрақты және уақытша болып екіге бөлінеді. Тұрақты апперцепция
адамның қызығуы мен мамандығы, білімі мен ... ... ... ... ... ... ... әр адам түрліше қабылдауы мүмкін.
Тіл маманы бұл сөзді ести сала ... ... ... ... келеді. Ал
ботаник шөптің түбірін, математик санның түбірін ... ... ... мол ... білімділікке байланысты. Білім адамның
ойын тереңдетіп қана қоймай , ... ... ... ... білуге
жағдай туғызады.,адам есейген сайын оның білімі, тәжірибесі молая түседі,
дүнметанымы қалыптасады. Бұл оның ... ... әсер ... оқу ... ... ... алуы осы ... байланысты
болып отырады. . Қабылдау барысында адамның откен өмір ... ... ... ... да бір заттың өзін ... ... ... ... ... ұлтына, қызметтік
дәрежесіне, т.т. орай) әртурлі қабылдайды.Қабылдау мазмұны адамның алдъіна
қойған мақсат, мүддесіне де ... ... ... ... ... ... мазмұны уақытша өзгеріске де түсуі мумкін. Мүндай
уақытша апперцепция адамның әртүрлі алдануы - ... ... ... ... ... ... Жүйке жүйесініқ ауруға шалдығуына
байланысты жалған, теріс, бүрмаланған бейнелер туындайды, ... ... деп ... ... ... әсер ететін заттар мен құбылыстардың
молдығы сонша, ол олардың барлығын ... бір ... ... ... алмайды. Орасан көп серлердің тең кейбіреулерін ғана әбден аныңтап,
мағынасын ажыратамыз. Бұл ерекшелік Қабылдаудың ... ... ... жеке ... ... әрекетінің керінісі
ретінде Қабылдау процесінің белсенділігі ашылады.Қабылдаудың таңдамалылығы
жеке адамның ... ... ... ... ... жеке ... ... — спектакльды көру және тыңдау, осы
спектальдің бір роліндегі атақты бір ... ... ... қарай әр
түрлі болып шығады.
Адамның қабылданатын затқа қатынасы қабылдау процесінің ұйымдастырылуы
және барысын анықтайды.Қабылдауда ... ... ... зор ... ... ... ... назар аударылған белгілерін, қасиеттерін,
керек ... ғана ... ... ... ... ... ең
бастылары, қазірде істеп жатқан әрекетімізге ... ... ... ... ... табылады. Қабылдаудың таңдамалылығы әр
түрлі объективтік (объектілердің ерекшеліктеріне – күші, қозғалысы, т.б)
және субъективтік (адамның қабылданатын затқа ... оны ... ... ... ... т.б) себептерге байланысты болып келеді.
Оқушылардың білімін жаппай тексеру ... ... ... ... ... ... ... Әр сәт сайын мұғалім мен ... ... ... ... мейлінше айқын көрініс береді.
Шақырылған оқушы жауабының мазмұны мен түрі, оның мінез-құлқы қабылдау ... ... ... оқушылардын, әрекеті (олардың реакциялары, қол
көтеруі т. б. ) ... заты ... ... ... ... айналады.
Келесі шақырылған, бірақ бұрын қабылдау фонында ... ... ... ... ... қабылдау назары оның біліміне, оны
айтып жеткізуіне ... заты ... ... қажеті болмай қалса, немесе іс аяқталса,
фонмен құйылысып кетеді. ... ... бірі ... бір ... ... ... алады. Зат пен фон арақатынасының жылжымалылығы
мидың ... ... шары ... оптималдық қозу алабының ауысуынан
болатын зейіннің бір объектіден екіншісіне көшуімен ... ... ... ... ... ... олардың
өзара арақатынас жылжымалылығынана жырату) қосарланған кескін деп аталатын
суреттен жақсы көрінеді.
Заттың көзге ерекшеленіп ... ... ... ... әр түрлі
болып шығады. Егер 1, 2, 3 қырлары теқшеленіп түйістірілсе, алты ... ... 3, 4, ... ... жеті қубиктің
қабылдануына әкеледі .
Иллюзия Тік ... ... ... ... және ... ... ұзын
сызықтар параллель (6, а суретті қараңыз) емес ... ... ... Шын
мәнінде олардың арасы барлығында да бірдей.
6, 5-суретте екінші бағана біріншіден биік, ал үшінші бағана еңіншіден
биік сияқты. Шын ... ... ... бірдей. 6, в суретте үлкен
шеңберлердің ортасындағы шенбер кішкене шеңберлердің ортасындағы шеңберден
кішкене сияқты, біраз ортадағы шенбсрлердің ... ... ... ... бәрі — ... ... ... Теріс, қате қабылдаулар
иллюзиялар деп аталады. Бұл сияқты суреттерді қарағанда ... да сөз ... ... бұл ... ... ... бен
қабылдауларымыздың ерекшеліктеріне ... ... ... атап шығайық.
а) Жарық пен ... ... ... ... түсті заттар қүңгірт
заттарға қарағанда бізге көп сияқты болып көрінеді.Сондықтан арық адам ақ
киім кисе толығырақ ... ... ... ал ... адам қара ... сындарлы болып
көрінеді.Көк обойлармен қапталған бөлме, көлемі сондай қы-
зыл обойлармен қапталған бөлмеден кеңірек сияқты болып көрінеді.
б) Контраст ... (6, г ... ... ... ... ... ... көшіру (6, д
суретіндегі параллелограмдарды қараңыз, ... ... тең, ... ... параллелограмда диагоналы үлкен
сияқты болып көрінеді).
г) Заттың жоғарғы бөлігі ... ... 3 және 8 ... ... ... төменгі жартысымен бірдей сияқты,
ал шындығында ол кішкене.
д) Сызық бағытының өзгеру иллюзиясы (6, а ... ... ... ... (6, б суретті қараңыз).
Белгілі бір жағдайда жұрттың бәрінде болатын иллюзиялардан ... ... ... ... хал-жағдайынан туатын теріс қабылдаулар болады. Мысалы,
қалың орманнын ішінде қорқудан томарды қасқыр деп есептеуге болады.
Мектеп ... оқу ... да қате ... ... ... ... ... әріпті жазғанда сызыктың қарама-қарсы
жағынан («айна жазуы» деп ... ... 6 мен 9 ... 3 мен ... ... ... ... буынды солдан оңға қарай ... оқып ... «су» ... ... «ус» деп т. с. с. оқуы мүмкін.
Мұн-дай ... ... ... ... бұл үшін ... ... ... аударып, оларды өз жұмысын (сөзді буынға, ал буынды
әріпке бөліп) тсксеруге үйрету керек.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.Энгельс. Ф. ... ... ... процесіндегі енбектің ролі.
2.К.Маркс пен Ф. Э н ге л ь с. ... ... Ян. ... ... ... ... ... ЛТ., «Иностранная лптература», 1959.
4.Ладыгина-Котс Н.Н. Организмдердің жетілуі процесіндегі психи-
каның дамуы. М., «Мысль», ... Я.Я. ... ... ... М., ... А. Г. ... ... болуы. М., Мемлекеттік ... ... ... ... Алдамұратов «Жалпы психология» 1996 Алм
9. ... ... ... ... ... Жарықбаев Қ. «Жантану негіздері» Алматы 2002ж.
11. Жарықбаев Қ. « Жалпы психология» алм 1982
12. Немов Р.С. « Психология » ... ... ... ... А.Р ... и ... М:МГУ,1975 40-33 ст.
15.Намазбаева Ж.И. «Психология» Алматы 2005 ж. 50 б
16.Богословский В.В. «Жалпы психология» Алматы. 1980 77ст.
17.Гуревич П.С ... М,1999 55-77 ... ... ред. ... М.2003 ... А. «Общая, прикладная психология» М. 2002 г.
20.Тәжібаев Т. «Жалпы психология» Алматы 1993ж 22-38 б.
21. ... Ж.И и ... Л.О ... ... А.А ... человека» М,1982.55-63 ст.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдауды дамытуға арналған психологиялық әдістеме қолдану мүмкіндіктері»32 бет
Ата-аналарға ойын терапиясының маңыздылығын қалай түсіндіру қажет4 бет
Есту қабілеті зақымдалған балалардың бөтен адамды алғаш көрген кездегі эмоциялық әсері22 бет
Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері59 бет
"Түйсік пен қабылдаудың патологиясы."3 бет
"қабылданған шешімді орындаудағы ұйымның функциясы"6 бет
"Қабылдау бөлімі" бағдарламасы63 бет
1993 жылғы Конституцияның қабылдану себептері15 бет
1993 жылғы конституцияның қабылдану себептері туралы20 бет
2002 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Құқықтық саясат тұжырымдамасы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь