Болымсыздық мағынаның эмоционалды-экспрессивті реңкін көркем шығарма тіліндегі мысалдар арқылы дәлелдеу

Кіріспе
I. Қазақ тіліндегі болымсыз мағынаның зерттелуі
II. Болымсыз мағынаның эмоционалды.экспрессивті сипаты және оның берілу жолдары:
а) эмоция, экспрессия ұғымы
ә) болымсыз мағынаның эмоционалдық, экспрессивтік сипаты
б) болымсыз мағынаның реңкі және оның берілу жолдары.
Қорытынды
Қай тілде болмасын болымдылық мағына және оған керісінше айтылатын болымсыздық мағына барлық сөз табына тән ортақ грамматикалық категория. Тілде кез келген сөздер әрі болымды, әрі болымсыз мағынада қолданылады, яғни болымды мағынада айтылса, міндетті түрде оның болымсыз мағынасы бар деп есептелінеді. Есім сөздерде болымсыздықты білдіретін белгілі бір грамматикалық көрсеткіштер жоқ. Олардың болымсыздық формасы емес, жоқ көмекшілерінің тіркесуі арқылы ғана беріледі. Мысалы, ағаш – ағаш емес, ақ – ақ емес, екеу – екеу емес, мен – мен емес.
Етістіктің болымсыздықты білдіретін арнайы грамматикалық көрсеткіші бар. Бірақ солай бола тұра болымсыз мағынаның эмоционалды-экспрессивтік те сипаты, оның берілу жолдары да ерекше көңіл бөлетін тілдік құбылыс. Сондықтан бұл мәселе жан-жақты қарастырылуы қажет.
Жұмыстың мақсаты:
Етістіктің болымсыз мағынасының эмоционалды-экспрессивтік мәнінің қазақ тілінде берілу жүйесін анықтау.
Жұмыстың міндеттері:
– етістіктің болымсыз мағынасы және оның берілу жолдарымен танысу;
– эмоция, экспрессия ұғымына түсінік беру;
– көркем шығарма тіліндегі болымсыз мағынаның экспрессивтілігін білдіретін тәсілдерді анықтау және оларды топтастырып, түрлеріне жеке-жеке тоқталу.
1. Қазақ грамматикасы. – Алматы, 1967.
2. Аманжолов С. Қазақ тілі синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы.
3. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. – Алматы, 1966.
4. Жукенова М. Отрицательные предложение в русском и казахском языках. Дисс... канд. Филол. Наук. – Алма-ата, 1967
5. Сауранбаев Н. Қазақ тілі. Педучилищеге арналған. – Алматы. 1953.
6. Ибатов А. Қазақ тілінлдегі есімдіктер. – Алматы, 1961
7. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы. , 1954.
8. Маманов И. Қазіргі қазақ тілі (етістік). – Алматы, 1966.
9. Әбдіғалиева Т. Қазіргі қазақ тіліндегі болымдылық-болымсыздық категория. Докт. дисс. Автореферат. – Алматы. 1998.
10. Лукьянова Н. А. Экспрессивная лексика разговорного употребление. – М., 1984.
11. Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов. – М., 1966.
12. Нұрмұханов А. Сөз және шеберлік. Алматы.
13. Кеңесбаев С., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1975
14. Мусабекова Ф Қазақ тілінің практикалық стилистикасы. – Алматы, 1982.
15. Құрманалиева З. Реңк мәнді туынды зат есімдердің мағыналық құрылымы. – Алматы, 2004.
16. Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манасбаев Б. Қазақ тілінің стилистикасы. – Алматы, 1966.
17. Нұрпейісов Ә. Қан мен тер. – Алматы, 1977.
        
        Жоспар
Кіріспе
I. Қазақ тіліндегі болымсыз мағынаның зерттелуі
II. Болымсыз мағынаның эмоционалды-экспрессивті сипаты және оның берілу
жолдары:
а) эмоция, экспрессия ұғымы
ә) болымсыз мағынаның эмоционалдық, ... ... ... мағынаның реңкі және оның берілу жолдары.
Қорытынды
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі
Қай тілде болмасын болымдылық мағына және оған ... ... ... ... сөз ... тән ... ... категория.
Тілде кез келген сөздер әрі болымды, әрі болымсыз мағынада қолданылады,
яғни болымды ... ... ... түрде оның болымсыз мағынасы бар
деп есептелінеді. Есім ... ... ... ... ... көрсеткіштер жоқ. Олардың болымсыздық формасы емес, жоқ
көмекшілерінің тіркесуі ... ғана ... ... ағаш – ағаш ... ... ақ ... екеу – екеу емес, мен – мен емес.
Етістіктің болымсыздықты білдіретін арнайы грамматикалық ... ... ... бола тұра ... ... ... те
сипаты, оның берілу жолдары да ... ... ... ... ... бұл ... жан-жақты қарастырылуы қажет.
Жұмыстың мақсаты:
Етістіктің болымсыз мағынасының эмоционалды-экспрессивтік ... ... ... ... ... ... ... болымсыз мағынасы және оның берілу жолдарымен танысу;
– эмоция, экспрессия ұғымына түсінік беру;
– көркем шығарма тіліндегі болымсыз ... ... ... ... және ... топтастырып, түрлеріне
жеке-жеке тоқталу.
I. Қазақ тіліндегі болымсыз ... ... тіл ... ... болымсыздық мағынасы, оның берілу жолдары
ғылыми грамматикаларда, оқулықтарда сөз ... ... ... ... ... қимыл, іс-әрекеттің қарама-қайшы мәні,
ол мағынаның болмауы етістік түбірлеріне ... ... ... ... ... тұлғаларына – ма, -ме, -ба,
-бе, -па, -пе қосымшасы қосылу арқылы ... да, тек ... ... ... ... болымдылық мәнге қарама-қайшы етістіктің
болымсыздық категориясын да жасайды» - деп көрсетілген [1, 2].
Болымсыз ұғымның болымсыз сөйлем мағынасына сай ... және ... ... ... ... ... ... қатысты еңбектерде де
айтылған. Профессор С.Аманжоловтың «Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... бір түрі ретінде танылып, -ма (-
ме, -па, -пе, -ба, -бе) ... ... ... жоқ ... ... ... ... [2, 30].
Болымды, болымсыз сөйлем туралы ... ... ... ... ... сөйлемдер хабарлы, сұраулы, ... ... ... ... болатын сөйлемнің ерекше тағы бір ... ... және орыс ... ... сөйлем туралы М. Жукенованың
зерттеуі бар ... ... ... туралы Н.Сауранбаев былай дейді: «Есім
сөздердегі ұғымның болмыспен ... ... не ... шын я ... ... Бұл ... ... долана, мына шыт әдемі емес, ана
шыт әдемі дегенде долана,қарағаштардың не шыт ... ... ... ... «Қазіргі қазақ тілі» атты бірінші ғылыми грамматикада
етістіктің ... ... ... болуы,етістіктің басқа ... ... ... бірі ... алынып, оның лексикалық
сапасына жататындығы айтылған [6].
1967 жылғы «Қазақ тілі ... ... бұл ... ... емес ... ... қолдану арқылы берілетіндігі айтылған [7].
Болымсыз есімдіктердің болымсыз мағына беруге ... ... ... ... А. ... ... тіліндегі есімдіктер» атты еңбегінен
кездестіруге болады ... ... түрі ... ... И.Мамановтың еңбегінде
толығырақ берілген. Бұл еңбегінде автор бұрын көңіл бөлінбей келген күрделі
етістіктегі болымсыздық көрсеткіштердің қолданылуына ... Ол ... ... түрі үш ... ... ... ... қосымшасы күрделі етістіктің алдыңғы
сыңарының ... келу ... ... болымсыздық қосымша жалғану арқылы немесе жоқ
сөзімен тіркесу арқылы жасалады;
3)Күрделі етістіктің құрамындағы екі ... да ... ... ... ... формада қолданылады [9].
Ғалым сонымен қатар өз еңбегінде: ... ... ... –ма (-ме, -ба, -бе, -па, -пе) ... және ... ... формада бірдей талғамсыз қолданыла бермейді. Олар белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен.
Сөз таптарының ішінде сын есімде де ... ... бар, ол ... ... ... -сіз, -бей, -на ... ... жасалады.
Мысалы, сусыз, үйсіз, көңілсіз, беймаза, наразы т.б.
Ғалымдардың көрсетуінше сын есімнің болымсыздық мағынасы емес көмекші
етістігі арқылы да жасалады.
Мысалы, биік ... сары ... ... емес ... көмекші етістігі өзі тіркесетін сөзге болымсыз мағына үстейді,
сондықтан ол ... ... ... ... ... ... ... бірге бұл грамматикалық көрсеткіштің тағы бір ерекшелігі ... шығу тегі ... ... жағынан етістікке тән болғанымен, етістік
аясынан асып, есім ... де ... ... елу ... мың емес,
сұлу емес, жаман емес т.б.
Осы мысалдарда емес грамматикалық көрсеткіші сан ... сын ... ... ... ... ... тұр. Бұл ... де тіркесіп келе береді. Мысалы, ол емес, біз емес, бұл емес,
кімнің емес т.б.
Бұл мысалдардан емес ... ... ... сөз ... қолданылуы, яғни тіркесіп келіп, болымсыздық мағына тудыруы анық
көрінеді және бұдан болымсыз мағына ... сөз ... ... болады.
Қазіргі қазақ тіліндегі болымдылық – болымсыздық категория проф. Т.
Әбдіғалиеваның ... ... ... яғни ... ... тең ... ... жұп сыңарлардан тұратын
біртұтас лексика-грамматикалық категория екені анықталып, оның ... ... оның тіл ... бар ... ... ... мен
берілу тәсілдері айқындалған, олардың ішкі мағыналық құрамы ажыратылған,
сондай-ақ болымды –болымсыз ... ... ... жүйесіндегі
көрінісінің заңдылықтары мен ерекшеліктері сараланып, үнемі ... ... ... ғана ... сөйлем түрлері анықталған. Зерттеуші
зат есімде болымды-болымсыз мағына екі түрлі ... ... ... дейді:
1) бар, жоқ сөздері болымды және болымсыз мағынада беріледі:
2) емес көмекші етістігі зат атауына тіркесіп, оған ... ... ... ... ... ... ... жасалатындығын айта келіп,
бар, жоқ сөздерінің лексикалық мағынасы болымды және ... ... ол ... бір ... ... ... мәннен байлаулы емес
екендігін, сондықтан нақтылы затқа болымды, болымсыз мәнді қосу үшін олар
зат атауына тіркесіп, оған ... ... мән ... ... ... ... ... әр алуан екендігі ғылымда
анықталған, яғни тілде болымсыз ... ... үшін ... ... жүйесі бар. Бірақ ол көрсеткіштер айқындалған тұлғасы, қызметі
жағынан бір-біріне ұқсамайды. ... ... бір ... неше рет ... сөз жоқ, сөйлемдегі болымсыз мағынаға әсерін
тигізеді. Бұны жалпы тіл ... ... да ... ... мононегативтік (бір болымсыздық) мәселесімен байланысты
қарастырады.
Ал проф. Т. Әбдіғалиева болымсыздықты ... ... және ... деп ... бөледі де, жалпы болымсыздық қазіргі қазақ ... ... ... түп ... ... ... (жоқ, емес) көрсеткіштерінен көрінеді
деп дәлелдеген Бұл қысқаша ... ... ... ... қамтылғанын ... ... ... ... сипаты және оның берілу
жолдары
а) Эмоция, экспрессия ұғымы туралы
Болымсыздық мағынаның эмоционалды-экспрессивті сипатын түсіну үшін,
алдымен эмоция, экспрессия деген не, ... ... ... ... - ... ... ... мағынаны білдіретін латын сөзінен
шыққан [10].
Эмоция туралы пікір ертеден-ақ қалыптаса бастаған. Ғалымдар эмоция
сөзінің табиғатына, ... ... ... ... ... «Адамдар мен жануардағы эмоция ... ... ... не?», Я ... ... ... тағы
басқа еңбектер бар.
Енді эмоция туралы беріліп жүрген анықтамалардың ... ... ... ... ... «Эмоция-адамның ішкі жан
дүниесіндегі күйініш-сүйініш сезімі» деген түсінік берілген, ал ... ... ... қоршаған әлемге және өз-өзіне
деген қатынасын толғануы,ақиқат шындықты сәулелендіру формаларының бірі»,-
деп көрсетілген [11].
Қарапайым түрде ... ... ... адам ... ... өмірге
қатысты қуануы,ұнатуы,мақтануы,ренжуі,яғни адамның көңіл-күйі деген ... ... ... ... ... қинала білу сезімі болмаса,онда
оның роботтан айырмашылығы болмаған болар еді. ... ... ... адам ... ... емес.
А. Нұрмұқанов «Сөз және шеберлік» атты еңбегінде эмоционалды сөзіне
мынандай ... ... ... деп ... адам ... не ... реакция туғыза алатын сөздерді айтамыз» [12]. Белгілі
ғалым Ә.Болғанбаев ... ... ... бір ... ... ... ... білдіретін өздеріне тән ұғымның ... ... ... ... ... жамайды. Бұларды
мынандай түрге жіктеуге болады:сүйіспеншілік, ұнатушылық, масаттанушылық,
есіркеушілік, еркелік, сенімділік т.б» – деп көрсеткен ... реңк ... ... да ... яғни «интонация жазғанда
кейде қалам маңайлай алмайтын әсіресе эмоциялық және ... ... ... де ғалымдар көңіл бөлген.
Ал ағылшынның ұлы драматургы Бернард Шоу «Ия» деп ... елу, ... бес жүз ... бар, ал ... жазу ... ... ғана - деп
көрсеткен [10]. Бұдан сөздің мән, ажарын ... ... ... де ... екенін байқауға болады.
Экспрессия-латын сөзі, орысшасы - выразительность (мәнерлілік). «Қазақ
тілінің түсіндірме сөздігінде» «экспрессия ... ... ... ... ... деген сипаттама берілсе, О Ахманованың
«Словарь ... ... атты ... ... ... суреттілік қасиеті. Ол сөзді қарапайым ... ... ... пен ... реңк ... айтылған.
Ғалым Ф. Мусабекова «Сөздердің стильдік реңктерімен қоса эмоционалдық-
экспрессивтік бояулары да әр түрлі болып ... ол ... сөз ... ... тәсілдерінің алуан түрлі қыры мен ... - деп ... ... ... ... экспрессивті
реңктерден бөлек санаған, бірақ эмоционалды-экспрессивтік реңктердің ... ... ... ... ... ... атты оқулықта экспрессивтік термині
қолданылған. 1962 жылы шыққан «Қазіргі қазақ тілі» ... ... ... Ғ. Мұсабаев эмоционалды лексиканы сөйлеушінің көзқарасын
білдіретін сөздер деп ... ... ... ... ... ... ... бір затқа, немесе, құбылысқа эмоционалдық көзқарасын
білдіретін бір топ ... бар. Бұл ... ... тіл ... ... ... эмоционалдық мәні бар сөздер дейді» [13].
Сондай-ақ ғалымдар эмоционалды, экспрессивті мағынаның түрлілігін бір
ауыздан қостап, экспрессивті сөздердің мағынасы әр алуан болып ... . ... ... ... ... юмор түрінде де,
салтанаттылық-көтеріңкі стиль түрінде де адамның мінез-құлқына ... да, ... ... ... байланысты көңіл күйінен
туған көңілсіздік сәтті білдіретін мағынада да ... ... ... лексика разговорного употребления» деген
еңбегінде экспрессивті сөздер туралы мынадай түсінік берген: «Экспрессивной
лексической единицей будем называть слово, ... ... ... ... ... ... ... лексической единицы,
связанные с ее способностью актуализировать качественно-количественную
характеристику ... ... ... ... ... ... ... одноименных с ним предметов и выразить эмоциональную оценку,- это
свойство ... ... мы ... экспрессивностью» [10]. Бұдан
зерттеушінің экспрессивті мағына деп ... ... ... сандық
(көлемдік) белгісін субъектінің бағалауын атағанын ... ... ... ... ... сөздерді үшке бөледі:
1) названия чувств, эмоции, переживаний, чувств которые ... ... с ... ... ... радость, печаль, радоваться,
радостный, печальный, ненависть, ненавидеть, ... ... ... объективирующие оценку (хороший, хорошо, плохой, плохо,
добрый, злой, смелый,, бесстрашный и т. Д.)
3) ... ... ... ... ... ... высокую,
наивысшую) степень признака предмета, явления, ... ... ... ... ... и т.п) ... ... тіліндегі реңк мәнді туынды зат есімдердің мағыналық құрамын
зерттеген З. Құрманалиева қазақ тілі ... ... ... ... туынды сөздерге өте бай екендігін айта келіп, сезімге қатысты
эмоционалды реңк мәнді туынды ... а) ... ... эмоционалды
мәндегі туынды сөздер, ә) жағымсыз мағыналы эмоционалды мәндегі ... деп ... ... [15].
Жағымды мағыналы эмоционалды мәндегі туынды сөздерді өз ішінен:
а) құрмет мәнді туынды сөздер;
ә) сый, ізет мәнді туынды сөздер;
б) ... көру ... ... ... ... ... ... сөздер деп төрт топқа бөлсе, жағымсыз
мағыналы эмоционалды мәндегі сөздерді де
а) ... ... ... сөздер;
ә) мазақтау, келемеж мәндегі туынды сөздер;
б) жинақтау мәндегі туынды сөдер;
в) кем санау, шенеу мәндегі туынды сөздер деп бөлген.
Сөйтіп, бұдан қоғамда ... ... ... ... өмір сүретін
адамдар бірін-бірі жан-жақты танитындығы, тіл табысатындығын, ... ... ... ... ... және оның түрліше тәсілмен берілетіндігін
байқауға болады.
Сөйлеушіге де, ... да ... ... ... сөз қатынас
құралы болу қызметін атқара алады. Сөздің мән ... ... ... оның осы қызметіне ... ... ... ... ... өмірімен қарым-қатынасында, өзіндік даму заңдылықтарын да
оның осы ... ... ... ... құралы болу сөздің ең негізгі
қызметі болып табылады.
Әр ұрпақ өз ... ... ... ... ... ... ... бағалап, кейінгі ұрпаққа беріп отырады. Өмірдің сан
алуан қырларын елеп, екшеп, ойының ... ... ... ... ... жарыққа шығару адамның психикалық күйін, сезімін ішкі
толғанысын білдіру қызметі экспрессивті қызмет деп аталады.
Бұл айтылғандардан ... ... пен ... теңдік белгісін қоюға болмайды. Тілдегі бұл екі құбылыс бір-біріне
тәуелді емес, тек шартты түрде қатар өмір сүреді, қатар ... ... ... адам ... білдіру үшін қызмет
ететіндігі белгілі. Ал тілдегі экспрессивтілік ... ... де, ойды ... де мәнерлілік пен суреттілікті күшейтуге
қызмет етеді. Демек, ... бар ... ... ... реңк ... бола бермейді. Олай болатын болса, жоғарыда
экспрессивтілікке берілген О.Ахманованың анықтамасы дәл ... ... ... ... көңіл бөлмеске болмайды: «Тілдегі
эмоция көрінісі әрқашан экспрессивті, ал ... ... ... ... [11]. ... мұндай пікірге келу себебі-егер сөз ... онда ол ... ... ... ... еді. Ал ... ... болғанымен, эмоция болмауы әбден мүмкін.
ә) Болымсыз мағынаның эмоционалды- экспрессивтілік сипаты
Жалпы тіл білімінде болымсыздық ... ... ... ... ма ... ... біршама даулы болып келді. Зерттеуші
ғалымдардың бір тобы болымсыз ... ... ... сияқты экспрессивтік
сипатта қолданылады,деген пікірді айтса, ал кейбіреулері ... ... ... ... ... емес ... ... ұстайды.
Мұндай пікір талас болымсыздықтың лингвистикалық табиғатын ... ... ... мән мен ... болымсыздықтың ара
қатысының шегін дұрыс айқындамаудан туған. Сөз жоқ, тілде алдымен сөздің
таза болымсыздық мағынасы сөз ... ... ... ... ... ... ... Ал болымсыз мағынаның экспрессивтілігі тек
қана коммуникативтік қажеттіліктен туындайды
Болымсыздықтағы ... ... ... ғалымдар
еңбектерінде азды-көпті айтылған пікірлер де бар. ... ... ... бірінші жақтық жіктік жалғауын-мен,-бен,-пен
түрінде жұмсау арқылы сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... айтылған ойды білдіреді,дей
келіп,мынадай мысалдармен дәлелдеген:.
Алдыңа келіп тұрмын деп,
Ар-намысымды қашырман,
Бұлтқа жетпей шорт сынған,
Айта келген ... ... ... да жасырман.
(Махамбет)
Өлеңім-оқ, ол алдымда
Мен де жаудан шегінбен.
(Жамбыл)
Бұл экспрессивті білдірудің синтаксистік ... ... ... өз ... ... ... тоқтала келіп,болымсыз сөйлемдер айрықша бір синтаксистік тәсілдер
арқылы да экспрессивтік ... ... және ... ... ... көрсеткен:
1) Баяндауышы болымсыз тұлғалы сөйлемдерде бастауыш немесе белгілі бір
тұрлаусыз мүше болымсыздық есімдіктермен ... ... ... сөйлем
мазмұны басым болып келеді.
2) Болымсыз сөйлемдерде қандай да болмасын екі мүше ... ... ... ... ... ... ... бірыңғай
мүшеге емес, болмаса, түгіл, орнына ... ... ... ... ... ... ... қызметінде тіркесіп тұрады.
3) Болымсыз тұлғалы баяндауыш не оның негізгі компоненті да (де, та,
те) жалғаулығының ... ... ... ... ұласып айтылады.
4) Баяндауышы болымсыз тұлғалы сөйлемдер кейде жоқ модальдік сөзінің
мүшеленбейтін ... ... ... ... ... ... да басым
мағынада айқындалады [9].
Профессор А.Ысқақов түгіл демеулігін зат есім, сын есім, сан есім,
есімдіктер, ... ... ... ... мағына жамайды. Сол
сияқты тұрсын, ... ... де ... ... әрі ... ... ... да пара-пар түсетін демеулік шылау деуге әбден болады [16]
- деген пікір айтқан.
б) Болымсыздық ... ... ... ... және оның берілу
тәсілдері
Болымсыз мағынаның экспрессивтілігінің ... ... ... ... анық болды. Себебі тілдегі болымсыздық ... ... ... ... реңк алатыны тілімізде жиі
кездеседі. Олай болса, тілдегі бар құбылыстың іске асу, ... ... ... ... ... мағынаның экспрессивті реңкі сол мағынаның қалыптағы
қолданысымен салыстырғанда ... тілі ... ... ... және ... қандай бай болса, экспрессивті реңкті білдіретін
көрсеткіштерге де ... бай. ... ... ... жеке-дара
қолданылмайды. Демек түрлі тәсілдердің қиюласуы, бір-біріне тигізетін әсері
болымсыздық мағына беретін негізгі ... ... ... ... экспрессивті мағына береді.
Қазақ тіліндегі болымсыздықтың экспрессивтілік ... мына ... ... ... аналитикалық,
3) интонация.
Енді осылардың әрқайсысына жеке -жеке тоқталайық.
а) Болымсыздықтың экспрессивті-эмоционалды мағынасының ... ... ... ... ... де ... жиі ... Қазақ тілінде болымсыз мағыналы
сөйлемге экспрессивті мән беру ... ... ... ... ... мән беретін лексикалық көрсеткіштер қойылады.
Оларға болымсыз есімдіктерді: түк, дәңеңе, еш, ешбір, ешкім, ... ... ... т.б. жатқызамыз. Сонымен қатар мүлде, атымен,
әсте, тіпті, тым сияқты үстеу сөдерін және түгіл, тұрсын, тұрмақ, да, ... те ... ... ... ... ... ... жасалуына жеке-жеке тоқталайық.
Түк есімдігі ... ... ... ... ... Есірік халде екі көзі түк көрмей сенделіп
жүріп жарыққа түсіп кетт. (Ә.Нұрпейісов) [17]. Сөйлем ... ... ... оның ... бір бөлшегі болымсыздық мағына беріп тұр, яғни
оның көзінің көрмеуі. Осы ... түк ... ... ... ... ... ... мән беріп тұр. Егер түк сөзін сөйлемнен
алып тастаған болсақ,онда сөйлемнің ешқандай лексикалық мағынасы өзгермеген
болар еді. ... түк ... бұл ... ... етістігіне тек
күшейтіп көрсету мағынасын үстеп тұр.
Тәңірберген болыс ағасының түк әрекет істемей қойғанына ыза ... осы ... бір ... ... ... ... бойын аулақ
ұстап түк сезбейтін кісідей тұйық жүретін жуас қана жігіт.
Бұл сөйлем де негізінен тұтас алғанда болымды. ... бір ... ... Бұл ... да ... ... ... ешқандай көмек
көрсетпегенін осы түк сөзі арқылы ... ... ... ... эмоциялық реңк көрсетуде рөлі зор. Түк есімдігі сөйлемде
көбіне болымсыз ... ... ... қатар жоқ, емес көмекші
сөздерімен тіркеседі. Мысалы: Бұның ... ... түгі жоқ. ... ... жоқ. Түк ... алмасын білді де, Темірке тез ақылға келді.
Түк сөзінің өзіне тән ... ол ... ... ... сөзі ... ... ... етістігіне кейде жалаң, яғни ешқандай
қосымшасыз тұрып жалғанады. Мысалы: ... түк ... суық ... осы ... ... түк ... жоғын біледі. Сарқырап
айтқан сөзі де, көзіндегі жасы да оған түк әсер ... ... ... ... де, түк ... жимаған күйі өз жігіттерінің
оқ бойы алдында келе жатты.
Тәңірберген үй ... ... ... ... да, түк ... ... ... Қолдан істеген орындықтар мен столдан ... ... жоқ ... ... ... Ал кейде жалғау жалғанып барып
тіркеседі. Мысалы: Әсіресе, ... ... ... ... ісі ... бір ... мына тұтқынның түкпен шаруасы жоқ. Айналайын-ау,
бұл араға түйеңнің түкке де керегі жоқ.
Осы сөйлемдерде түк сөзі өзінен кейінгі ... ... ... ... ... ... тіркескен.
Урядник түкке түсінбей аң-таң. Түкті де көрген жоқ.
Бұл сөйлемдерде түк сөзіне барыс, табыс септік ... ... ... шығатын қорытынды түк сөзі септік жалғауларының бәрін
қабылдайды, яғни ... ... түк сөзі ... ойлап шығарған түгі жоқ.
Жоғарыда қосымша қосылмаған түк сөзін сөйлемнен алып ... ... да ... ... ... байқадық. Ал
түк сөзіне қосымша жалғанып тұрған жағдайда оны ... ... ... ... ... ... ешкім болымсыздық есімдігіне тоқталайық.
Бұл есімдік негізінен заттық яғни субстантивтік ... ... ... есімдігі сөйлемде болымсыздық мағына білдіретін емес, жоқ деген
сөздермен және етістіктің ... ... ... қолданылады: ешкім
сөйлеген жоқ, ешкім білген емес, ешкім айтпады.
Енді өзіміз қарастырған «Қан мен тер» ... ... ... ... ... ... амандаспады. Қашан жүретінін ешкім білмеді. Ол кезде
Еламан мен Рай да ешкімнің көңіл күйі мен қабағына қарай қоймайтын. ... ... ... ... ... болымсыздық есімдігі амандаспады, білмеді деген
болымсыздық есімдіктерінің алдынан ... ... ... реңк үстеп
тұр. Ал егер осы есімдіктің ... ... ... ... ... ... ... жүретінін олар білмеді. – Бұл сөйлемдердің
эмоциялық реңкі ... ... ... ... ... ... ... амандасады немесе қашан жүретінін олар ... ... ... Олай ... ... ... ... сөйлемге күшейту
мәнін үстеп тұрғанын байқауға болады, яғни бірде-бір ... ... ... жан ... ... ... ... білдіріп тұр.
Енді мына сөйлемдерді алып қаралық:
Тәңірбергенге барып қайтқанын ешкімге айтпады. ... ... ... ... ... ... ... айылын жиған жоқ. Өз
басым ешкіммен дос болып көргем жоқ. ... де ... ... жоқ. ... ... ол ... именген жоқ.
Бұл сөйлемдерде ешкім болымсыздық есімдігі жоқ, емес сөздерімен қатар
келген, әрі ... ... ... ... ... ... есімдігі де септеледі. Мысалы: Өзіңнің де ешкімге
керегің жоқ. Қатын-бала, мал-мүлікпен ешкімнің ... ... жоқ. ... ... де хақы жоқ.Екі сөзінің бірінде Мюлгаузеннің ешкіммен
есептескісі келмейтінін айтып, аяғында кетіп қалма деп ... ... ... үй ... ... ешкімді көрмейтін.
Бұл сөйлемдерде ешкім сөзі барыс, ілік, табыс, шығыс, көмектес септік
формасында келген.
Оның ... ... жоқ. ... ... ... сөйлемдерде ешкім есімдігі тәуелдік формасында тұр.
Ештеңе болымсыздық есімдігі де заттық ұғымды білдіреді. Енді ... ... ... ... ... ... Иә, ... отырғанда бұл ештеңеден тарлық көрмеді. Балықшылар өз үйіне
кіргендей, ештеңеден именбей, ... ... ... сөйлемде болымсыздық есімдігі болымсыз ... ... ... ... ... ... көтеріп, күшейту мағынасын
үстеп тұр. ... оның ... яғни қай ... ... та, ... ... көреміз. Ештеңе болымсыздық есімдігі жоқ,
емес көмекші ... ... ... ... ... ... ... жатқан жоқ. Ақбала ештеңе көрген емес. Білетін
ештеңесі жоқ. Менің асығатын ештеңем жоқ. Онан ... ... ... ... мен ... көп ... ... Құдаймендеге ештеңе істей
алмасам да, сен сұмырайдың өндіршегіңді жұлып алу ... ... ... ... де, ... боп ... ... ыңғайымен
айналып олар не істесе, бұ да соны қайталады.
Бұл сөйлемдерде де болымсыздық есімдіктері күшейту мәнін ... ... сөзі де ... ... ... болғандықтан тәуелденеді,
септеледі, көптік жалғауларымен қатар жалғанады. Онан ... ... ... ... де ... ... эмоционалды
мағына береді.
Мысалы: Есбол қария ертеден бері ешқандай дыбыс шығармай ... ... екі ... ... ... ... ... Ендігі
тірлікте ешқандай қызық қалмағандай, бар нәрсеге немқұрайлы қарап келеді.
Бірінші сөйлемде ешқандай болымсыздық есімдігі кейіпкердің үн-түнсіз,
тыныш отырғанын баяндауда ... бір ... реңк ... ... қария ертеден бері дыбыс шығармай отырған» деп те айтуға болады.
Алайда онда дәл ... ... ... үндемей отырғаны
тереңірек көрсете алмаған болар еді. Мұндағы Есбол қарияның дыбыс шығармай
отырғанын ешқандай ... ... ... ... ... ... ... сөздер арқылы да жасалады.
Сөйлемдегі болымсыз мағынаның экспрессивтілігі «мүлде», «тым», «тіпті»
сияқты үстеу сөздерінің қатысуымен де ... ... ... ... етістігіне беретін эмоциялық
мағынасын қарастырайық. Мысалы: Адмирал мундирін киіп, сап-сары ала ... ... ... ... ... жоқ. ... мүлде жұмысы болмай,
аржағындағы біреулерге қарап, еркек қаздай қоқиланып тұр ... Бұл ... ... да ... ғой. Мынау кеше депода қыруар қыруар халықты бір
өзінің аузына қаратып ... бала ... ... ... ... ... ... болмай», «соқпауы» деген болымсыз
баяндауыштар сөйлемге тек қана болымсыз мағына ғана ... оған ... ... болымсыздықты күшейтіп, экспрессивтілік мән қосып тұр.
Сондай-ақ мүлде сөзі бұл ... ... ... және ... сөзімен тіркескен.
Болымсыз мағына кейде бейхабар, хабарсыз (бей,-сыз) сияқты болымсыз
мағына беретін есім ... де ... ... ... ... ... Торшолақ бала бұдан мүлде үш-төрт күннен бері ... ... кісі ... ... ... ... ... мүлде сөзі бейхабар болымсыздық баяндауышына күшейту
мағынасын үстеп тұр. Егер ... ... ... алып ... ... ... ой яғни ... болымсыз мағына ешқандай өзгеріске
түспейді. Тек сөйлем мәні солғын ... ... ... сөзі сол ... реңк ... тұр.
Мүлде сөзі-үстеу, сондықтан үстеулерге тән қасиет морфологиялық
жағынан түрленбеу бұл сөзге де қатысты.
Тіпті үстеу де өзі ... ... ... ... ... ... маңы тіпті ажарсыз, жүдеу.Тіпті қарынан тас қып ұстаған қарулы қолын
сезбеген сияқты. Қазір қолдан келсе, тіпті қолымыздан ештеңе ... ... ... ... Әңгімеге тіпті зауқы жоқ. Тіпті ойлағысы да келмеді.
Әйелге бағынбаған, оны ардақтамаған ... ... ... ... мүмкін
емес. Берегірек кеп жоқтыққа бойы үйреніп алғасын ол ... бап ... енді ... ... караған жоқ. Тіл үйрену тіпті қиын емес. Осы
жайды есіткеннен кейін Еламанға ... ... ... ... Ондағы
орыстардың тірлік қарекеті тіпті басқа. Айғанша бүгін тіпті ауыз ашпады.
Енді осы сөйлемдерді талдайық. ... ... ауыл ... ... екеніне тіпті сөзі эмоциялық реңк беріп, күшейтіп көрсетіп ... ... ... де болымсыздық мағынаға эмоциялық мән үстеліп
берілген. Төртінші, бесінші сөйлемде «әйел баласының ... ... ... жан ... сөзіне де тоқтамайды», «елді ешнәрсе қызықтырмайды»
деген мағына осы тіпті сөзі арқылы ерекше күшейтіп ... сөзі ... ... ... қабылдамайды, ол өзінен кейінгі
сөзге еш қосымшасыз тіркеседі.
Роман тілінде ... ... ... тағы бір ... тіркестермен келуі.Мысалы,
-Апырай, тіпті өңінде қан-сөл жоқ. Әңгімеге тіпті зауқы жоқ. Селиванов
оған тіпті көз салған жоқ. ... ... іші ... ... ... тіпті атарға оғы болмай отыр. Ескі пеш тартпайтын, бүгін
тіпті ... күл ... ... Рай ... тіл қата ... ... ... сөйлемдердегі «қан-сөл жоқ, зауқы жоқ, көз салған жоқ, атарға оғы
болмай отыр, көмейіне күл толып қалғандай» дегендер – ... ... ... ... үстеуінің болымсыздыққа беретін эмоционалдық
мағынаның ерекше екенін байқауға болады.
Тым үстеуі де роман тілінде болымсыздыққа эмоциялық мән ... ... ... ... ... ... Онсыз да араздыққа бет алып бара жатқан екі ауылдың арасын тым
құрыса осы ... ... ... ... осы қазіргідей жөн таппай
қиналған кезде ақылдасар адам болмағанын айт. Тым құрыса қонақасы ... ... ... Екі ... ... тым ... осы ... келмей, түсін жылытып ... Тым ... ... ... ... ауыр жағдай бір ыңғайланып, ел іші тынышталсын деп айтып
көріп еді, бірақ Әлиза тыңдамады. Тым құрыса әдеп үшін ... ... несі ... ... ... көңіл-күйін анық білдіруде тым құрыса
деген ... реңк ... тұр, яғни ең ... ... адам ... сый-құрмет көрсете алмағанына өкініп тұрғанын байқауға болады.
Болымсыздықтың экспрессивті-эмоционалды мағынасы ... ... ... ... де ... шылауы ыңғайластық жалғаулықтар ... ... яғни ... ... тең дәрежедегі сөздер мен сөз тіркестерін ... ... ... ... ... ... да ... кейде өзі
тіркескен болымсыздық етістігіне эмоционалды-экспрессивті реңк береді.
Мысалы, Торшолақ балаға әлі тіл қатқан жоқ, түріне қарамады да. ... ... ... ... ... назар салмады да.
Бұл сөйлемдерде адам сезімінің ішкі сезімін анығырақ білдіруде ... ... ... ... ... реңк ... ... қомсыну мағынасын үстеп тұр.
Кейде да шылауы болымсыздық ... ... ... те, сол ... реңк ... ... құрттай да реніш қалмапты. Бірақ, бір ғажабы, бір-бірімен
кездескесін екеуі де ... ... да ие ... ... Тәңірберген
кісі өліп жатқанда да көзіне жас алмайтын зәты қатты жігіт еді. Олар өрт
астынан ... да ... ... ... шырқырап қаша жөнелді. Үстіне
көрпе жауып жатып та үлкен ... ... ... ... көп ұзамай
Кенжекейдің қолындағы балаларға құйттай да алалығы жоғына көзі ... ... ... ... болымсыз етістіктің алдында келген
сөздерге тіркесіп, оларға күшейту мәнін қосып тұр.
Түгіл шылауына тоқталайық:
Сенің үсіп кеткен балықтарың түгіл,өзімнің балығымды ... ... ... жоқ. ... ... ... бұл жолы оның, керек десе,
алдынан да өтпей, үн-түнсіз ұрланып кеткелі жатқанына ыза болды. Мал ... шыға ... ... ... ... да ... Қазір ол екі жүзді
адам баласы түгіл, көктегі құдайдың өзіне де ... ... ... ... ... көрмек түгіл, от басында атын ауызға ... ... ... бойда іздеу салғаны тегін емес ... ... ... ... кісі ... жалғыз-жарым жаяулар да теңіз жағасына бара алмайды.
Бұл сөйлемдерде түгіл демеулік шылауы сөйлемдердегі ... ... реңк ... ... ... тұр.
ә) Болымсыздықтағы эмоционалды-экспрессивті мағынаның ... ... ... ... ... экспрессивті мағынаның берілуінде қайталау
тәсілі негізгі тәсіл болып саналады.
Болымсыз формалы ... ... ... ... ... әсер ... Бұлай сөздердің қайталанып келуінде де өз
ішінде бірнеше түрге бөлуге болады:
1) Синтетикалық жолмен жасалған баяндауыштың қайталануы.
2) Синтетикалық және ... ... ... ... баяндауыш мүшенің қайталанып келуі.
3) Аналитикалық формадағы ... ... ... ... ... ... ... тоқталайық.
1) синтетикалық жолмен жасалған болымсыз баяндауыштың қайталануы.
Бауырында жатқан баланы әлдекімнен қорғап «бермеймін, бермеймін» деп
айқайлап оянды.
Төбелеспеңіз...төбелеспеңіз, -деді Маша ... ... ... ... болыстықты ақтылы ала қойым алып
береді- деді Құдайменде ... ... ... ... ... ... ... жасалған
баяндауыштар - бермеймін, төбелеспеңіз, қоймаса, қайталанып келіп, жалпы
сөйлемге тән болымсыз мағына ... тұр. Егер бұл ... ... ... ... ... ... түсіну қиын болар еді, ... жәй ... ... ... еді. ... сөйлемдерге болымсыз
тұлғадағы етістіктердің қайталанып келуі арқылы кейіпкердің де ... ... ... ... ... ... ... ие болып тұр.
Екінші сөйлемдегі төбелеспеңіз сөзі бір-ақ рет айтылса, сөйлем бұйрық
мәнді болар еді, ал бұл сөз ... ... гөрі ... ... ... ... тұр. Сол ... үшінші сөйлемде де етістіктің қайталануы
арқылы, кейіпкердің өз күшіне сенімділігі анығырақ байқалып, ... ... ... ... ... мәні ... мұндай қайталанған етістіктерге демеулік шылаулардың тіркесуі
эмоциялық ... ... ... Мысалы, Қалың түскен қар астында таңқылдап
қатып жатқан жерге күрек жүзі батпайды-ау батпайды.
2) ... және ... ... болымсыз етістіктерден
жасалған баяндауыштардың қатарласып келуі.
Айтылмақшы ойдың стильдік талабы мен талғамына ... ... ... де, көмекші етістікке де немесе солардың
біреуіне ғана ... ... [ ,301]- ... ... ... ... келе қоймады, келмей қоймады, алмай қоймады, алмай отыра
алмайды т.б.).
Аналитикалық формалы болымсыздық ... жоқ, емес ... ... ... ... келуі арқылы жасалса, синтетикалық
түрі –ма –(ме –ба, -бе, -па, -пе) ... ... ... белгілі. Ал
болымсыздық мағынаның эмоциялық реңкі осы екі формадағы баяндауыштардың
қатарласып келуі ... да ... ... ... ... Еламан оның өзіне ақырғанын, әлде өзге ... ... ... ... жоқ, ... де келмеді. Ол үйренген емес, үйренгісі де
келмеді.
Бірінші сөйлемде – ген жоқ ... ... ... ... ... ... түрінің қатар келуі арқылы сөйлемде
эмоционалдылық мағына басым болып келген. Егер осы ... ... ... ... әлде өзге ... ... етіп жатқанын білген жоқ», -деп
аяқталса, онда бұл сөйлемде ешқандай эмоциялық реңк ... еді, ... ... ... еді. Бұл ... ... мағына үстеп тұрған –
білгісі де келмеді – сөзі, яғни кейіпкердің бұл істі ... ... ... емес ... де оңай ... болады.
Сол сияқты екінші сөйлемдегі үйренген емес ... ... ... ... ... синтетикалық түрінің қабаттаса келуі
арқылы сөйлемде белгілі бір эмоция бар. -Ген емес аналитикалық ... ... ... ... ... экспрессиялық мәнге
ие. Олай болса, -ған емес форманты- экспрессивті.
Жоқ көмекші сөзі аналитикалық ... ... ғана ... ... ... та ... Жоқ ... кейін синтетикалық форма арқылы
жасалған етістіктер қолданылады. Мысалы,
– Жоқ, тыңдамаймын,- деп ... ... ... құлақ аспайтын
әулекілігіне басты.
– Жоқ, жоқ, сені жібермеймін.
– Жоқ, алмаймын тіліңді.
– Жоқ, қалқам, сендер араласпаңдар.
– Жоқ, ол заңға жатпайды.
– Жоқ, апа, ... ... Ол күн де жоқ ... ... қой. ... ... ... ... болымсыз мағына беретін екі сөз бірін-бірі толықтырып
тұр. Негізгі лексикалық мағына беріп тұрған Тыңдамаймын, ... ... жоқ сөзі ... ... ... тұр.
3) Аналитикалық формалы болымсыз етістіктің қайталанып келуі.
Осы қайталанудың өзін іштей бөлуге болады.
а) жоқ және емес көмекші сөздерінің қатар ... ... ол ... тез ... ... ... ... Мүмкін емес» деп
түйді. Жоқ, ол емес басқа.
ә) Жоқ сөзінің қайталануы орнына келуі. Мысалы, Жоқ, жоқ, мүмкін емес,-
деді ... ... Жоқ, жоқ сені ... ... Жоқ, жоқ ... деп, ... зорлап апарып, балаларының қасына отырғызды.
Жоқ, жоқ, арманың жоқ.
Осы сөйлемдерде жоқ және емес сөздерінің қайталанып ... ... ... ... ... ... әсер беріп тұр.
б) Болымсыздықтағы эмоционалды-экспрессивті мағынаның интонация арқылы
берілуі
Сөйлемдегі болымсыздық мағынаның күшейтілуі, ... ... ... да ... ... формада айтылған сөз стильдік талапқа сай эмфазалық екпінмен
айтылады.
Мысалы,
-Жо-о-оқ, ұрлық емес. Нақақ күйдірме сорлыларды.
Жо-о-оқ, бұл жөнінде ... ... үй ... ... екен.
Жо-жоқ, бұл білместік емес.
Егер бұл сөйлемдердегі эмфазалық екпінмен ... ... ... жоқ ... ... ... ... болымсыздық мағынаның
эмоционалдық реңкі оңша әсерлі болмас еді. Ал жоқ ... ... ... ... тыңдаушының сөзсіз келісуін талап етіп тұрады.
Қорытынды
Қазақ тіліндегі болымсыз мағынаның берілу жүйесіне шолу жасай отыра
оның әр сөз ... ... және ... ... ... жүйесінің
бар екендігі байқалды. Болымсыздықтың грамматикалық көрсеткіштерінің
түрлері әр алуан,.осыған сай ... де ... ... ... ... ... -ған емес ... форманты арқылы жасалған
болымсыз мағынаның экспрессивтілігі анық болды.
Жұмыста экспрессия, ... ... ... ... бұл екі ... ... ... тек шартты түрде ғана ... ... ... ... ... ... көркем шығарма тіліндегі мысалдар арқылы дәлелдеу мақсат етілді. ... сай ... ... берілу тәсілдері анықталды.
Олар, атап айтқанда, лексикалық тәсіл, аналитикалық тәсіл және ... ... ... ... ... ... болымсыздық етістіктерінің, үстеулердің, шылаулардың
болымсыздық етістіктерімен тіркесіп келуі себеп болады. Ал болымсыздықтың
эмоционалды-экспрессивті ... ... ... ... ... ... баяндауыштың қайталануы, синтетикалық және
аналитикалық формадағы болымсыз етістіктерден жасалған баяндауыш ... ... ... ... болымсыз етістіктің қайталанып
келуі арқылы жүзеге асады. Интонация ... ... ... ... ... «Қан мен тер» ... ... мағынаның
эмоционалды-экспрессивтілік мәнде қолданылуы жиі кездесетіндігі анықталды.
Пайдаланылған ... ... ... – Алматы, 1967.
2. Аманжолов С. Қазақ тілі синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы.
3. Балақаев М., ... Т. ... ... ... ...... Жукенова М. Отрицательные предложение в русском и казахском языках.
Дисс... канд. ... ...... ... ... Н. ... ... Педучилищеге арналған. – Алматы. 1953.
6. Ибатов А. Қазақ тілінлдегі есімдіктер. – Алматы, 1961
7. Қазіргі қазақ тілі. – ... , ... ... И. ... қазақ тілі (етістік). – Алматы, 1966.
9. Әбдіғалиева Т. Қазіргі қазақ ... ... ... ... ...... ... Лукьянова Н. А. Экспрессивная лексика разговорного ... ... ... ... О. С. ... ... ... – М., 1966.
12. Нұрмұханов А. Сөз және шеберлік. Алматы.
13. Кеңесбаев С., Мұсабаев Ғ. Қазіргі ... ...... ... ... Ф Қазақ тілінің практикалық стилистикасы. – Алматы, 1982.
15. Құрманалиева З. Реңк ... ... зат ... ... ... ... 2004.
16. Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манасбаев Б. ... ...... ... Нұрпейісов Ә. Қан мен тер. – Алматы, 1977.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Коммерциялық банктердің активтерінің сипаты және сапасын талдау36 бет
Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері59 бет
Spss бағдарламасын өзіңнің психологиялық зерттеулеріңе қолдану мысалдары10 бет
Азаматтық іс жүргізудегі дәлелдеу және дәлелдемелер мәселелері58 бет
Ахмет Байтұрсынов аудармалары, мысалдары, әдебиеттері22 бет
Балалар үйіндегі тәрбиеленушілердің эмоционалды-ерікті аумағының психологиялық ерекшеліктері58 бет
ДНҚ-ның ролін әрі қарай дәлелдеу45 бет
Дәлелдеу және дәлелдеме: түсінігі және белгілері16 бет
Жеткіншек жасындағыларда кездесетін эмоционалдық үйлеспеушілікті диагностикалау және коррекциялау100 бет
Инвестициялық жобаларды дайындау және экономикалық дәлелдеу67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь