«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау

І. Жалпы білім беру мектебінде сөз құрамын оқыту
1.1 Түбір
1.2. Түбірлес сөздер
1.3. Жұрнақ.жалғау
1.4. Қосымша
II. Көмекші мектепте сөз құрамын оқыту
2.1.Түбір
2.2. Түбірлес сөздер
2.3 Қосымша
2.4. Жұрнақ
2.5 Күрделі сөздер
III. Көмекші мектеп оқушыларының «сөз құрамы» тақырыбы
бойынша қателерінің түрлері.
3.1. Зерттеу әдістемесі
3.2. Зерттеу нәтижесі
IV. Көмекші мектеп оқушылардың «сөз құрамы» бойынша
түзету жұмыстары
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
Зерттеудін көкейкестілігі. Қазіргі кезеңдегі арнайы педагогиканың өзекті мәселерінің бірі - мүмкіншілігі шектеулі балаларға қазақ тілін үйрету және оқыту.
Бүгінгі күнге дейін, көмекші мектептерде қазақ тілінде және қазақ тіліне әдістемелік құралдар жоқтың орнында. Сондықтан, Республиканың барлық арнайы білім беру ұйымдары, жалпы білім беру мектептеріне арналған әдістемелік құралдармен жұмыс жасайды, бұның өзі түзету жұмыстарын жоспарлау менен өткізуге қиындық туғызады.
Аталған проблеманың әуезділігін және осы кезеңге дейін қазақ тілінде әдістеменің жоқ болуына байланысты дипломдық жұмыс тақырыбын -көмекші мектептің 5,7,9 сынып оқушыларына «Сөз құрамын» оқыту деп алдым. Сондықтан, біздің жұмысымыздың зерттеудің мақсаты:
Қазақ тілінде оқитын көмекші мектеп оқушыларының «Сөз құрамы» тақырыбы бойынша жіберетін қателер түрін анықтау.
Сондай-ақ, қазақ тілінде оқу жүргізілетін көмекші мектепке арналған «Сөз құрамы» тарауына әдістемелік құрал жазу.
Зерттеудің міндеттері:
1) Әдебиеттерге шолу.
2) Бақылау эксперименті арқылы 5,7,9 сынып оқушыларының «Сөз құрамы» бойынша жіберген қателерінің түрлерін анықтау.
3) Қателерді түзету жұмысында қолданылатын тиімді тәсілдерді жүйелеу.
Зерттеу пәні қазақ тілінде оқу жүретін көмекші мектептегі түзету-дамытушылық оқыту үрдісі.
Зерттеу әдістемесі:
1) Көмекші мектеп 5,7, сынып оқушыларының құжаттарымен танысу.
2) 5,7,9 сынып оқушыларына зерттеу эксперимент өткізу.
3) 5,7 сынып оқушыларының эр түрлі жазу жұмыстарын зерттеу, нәтижесін талдау.
1. Рахметова С. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» Алматы, 2001.
2. «Қазақ тілін оқыту методикасы» Р/б. Б.Құлмагамбетова. Алматы. Мектеп,1988
3. С.Қазыбаев. Бастауыш кластарда қазақ тілін оқыту. Алматы. Мектеп,1985
4. Бастауыш кластарда қазақ тілін оқыту методикасы. Р/б. Ш.Әуелбаев. Алматы. Мектеп,1987
5. Ұ.Ботабаева. Дыбыстық талдауға арналған дәптер. Алматы. Рауан.
6. К. Бектаева. Арнаулы-көмекші мектептерде ана тілін оқыту әдістемесі. Алматы. Рауан, 1996
7. Байқау бағдарламасы (көмекші мектепке арналған) Алматы. Кітап,2002
8. Р.Әміров «Қазақ тілі» оқулығына методикалық нұсқау /3 класс/ Алматы, 1990
9. Гнездилов М.Ф. Методика обучения русскому язықу во вспомогательной школе. Москва,2000
Ю.Аксенова А.К. Методика обучения русскому языку во вспомогательной
школе. Москва,2000
П.Петрова В.Г. Развитие речи умственно-отсталых детей. Москва. Педагогика, 1977.
12. Н.М.Барская, Л.А.Нискевич. «Методика обучения грамматике и правописанию в вспомогательной школе 5-8 классах» Москва, 1995.
13. Т.Г.Рамзаева, М.Р.Львов «Методика обучения русскому языку в начальных классах» Москва. 1997.(раздел «состав слова»)
14. Хабаршы-Вестник «Арнайы педагогика» сериясы 1(12)
Алматы, 2008.
15. «Дефектология» журналдары.
        
        МАЗМҰНЫ
І. Жалпы білім беру мектебінде сөз құрамын оқыту
1.1 Түбір
Түбірлес сөздер
Жұрнақ-жалғау
Қосымша
II. Көмекші мектепте сөз құрамын оқыту
2.1.Түбір
2.2. Түбірлес ... ... ... ... сөздер
III. Көмекші мектеп оқушыларының «сөз құрамы» ... ... ... ... ... Көмекші мектеп оқушылардың «сөз құрамы» бойынша
түзету жұмыстары
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
КІРІСПЕ.
Зерттеудін көкейкестілігі. Қазіргі кезеңдегі ... ... ... бірі - ... ... балаларға қазақ тілін
үйрету және оқыту.
Бүгінгі күнге дейін, көмекші мектептерде қазақ ... және ... ... ... ... орнында. Сондықтан, Республиканың барлық
арнайы білім беру ұйымдары, жалпы білім беру мектептеріне ... ... ... ... ... өзі ... ... менен өткізуге қиындық туғызады.
Аталған проблеманың әуезділігін және осы кезеңге дейін қазақ ... жоқ ... ... ... ... ... ... 5,7,9 сынып оқушыларына «Сөз құрамын» оқыту деп алдым. Сондықтан,
біздің жұмысымыздың зерттеудің ... ... ... ... ... ... «Сөз құрамы»
тақырыбы бойынша жіберетін қателер түрін анықтау.
Сондай-ақ, қазақ тілінде оқу жүргізілетін ... ... ... ... тарауына әдістемелік құрал жазу.
Зерттеудің міндеттері:
Әдебиеттерге шолу.
Бақылау эксперименті арқылы 5,7,9 ... ... «Сөз ... ... ... ... ... түзету жұмысында қолданылатын тиімді тәсілдерді жүйелеу.
Зерттеу пәні қазақ тілінде оқу жүретін көмекші мектептегі ... ... ... әдістемесі:
Көмекші мектеп 5,7, сынып оқушыларының құжаттарымен танысу.
5,7,9 сынып оқушыларына зерттеу эксперимент ... ... ... эр түрлі жазу жұмыстарын ... ... ... ... ... және ... ... жасау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық мәнділігі: алғаш рет көмекші
мектеп оқушыларының «Сөз құрамы» бойынша білімі зерттеліп ... ... ... ... Зерттеу барысында мағлұматтарды, нұсқауларды ескере отырып,
көмекші мектеп оқушыларымен ... ... ... ... ... көмекші мектепке арналған оқу әдістемесін
құрастыруында негізге ... ... ... ... ... нұсқауларды көмекші мектеп
оқушыларына оку үрдісінде қолдануға болады.
Зерттеу өзектілігі- «Сөз құрамы» ... ... орыс тілі ... көп ... ... Бұл зерттеулердің негізін қалаушылар:
М.Л.Закожурникова, М.Р. Львов, Т. Г. ... Г.Ф. ... ... В.Г. ... ... ... мектептердің бастауыш сыныптары ... ... ... ... А. ... ... ... С.
Рахметова еңбектерінде айтылған.
Көмекші мектепке арналған орыс тілінің әдістемесінде бұл тақырып, тек
Н.М.Барская және Л.А.Нискевич ... ... ... ... ... ... және ... көлемдерін кесте түрінде көрсетіп,
тәжірибелік жаттығулар үрдісінде белгілі бір ... ... ... әдістемелік нұсқауларды ұсынады. Бірақ, ақыл-ойы кем
оқушының ерекшеліктеріне сай ... ... ... жұмыстың
жүйелілігі мен бірізділігін толық ашып бере алмаған, сондай-дайындық
жаттығуларына онша ... ... ... ... ... жүргізген арнайы зерттеулердегі бағытталған
талдаулар, мүмкіншілігі шектеулі оқушыларға грамматикалық ... ... ... қалыптастырудағы тәжірибелік қажеттілікпен көмекші
мектеп-интернаттың кәсібі іс-әрекетіне бағытталған әдістемелердің аздығы
арасындағы объективті қайшылықтың бар ... ... яғни 5-7 ... «Сөз ... ... ... ... грамматикалық
білім және орфографиялық дағдыларын қалыптастыратынын айқын баяндайтын
әдістемелік құрал жоқ.
Осыған орай, зерттеу ... ... ... ... ... «Сөз ... тақырыбы бойынша грамматикалық білім және
орфографиялық дағдыларын жемісті ... ... ... ... ... ... жүйесін құрастыру.
Зерттеу мақсатынан тәмендегідей міндеттер шығады.
Бұл мәселе бойынша қазіргі заман ғылыми-әдістемелік зерттеулер күйін
анықтау
1) Қазақ ... оқу ... ... ... жоғарғы сынып
оқушыларының «Сөз құрамы» тақырыбын оқу ... ... ... ... ... Оқушылардың өзіндік жұмыс, диктант, ... ... ... ... ... қателерінің сипатын айқындау.
3) Қазақ балаларында «Сөз ... ... ... негізінде
грамматикалық білім және орфографиялық дағдылардың қалыптастыру әдістемесін
құрастыру.
Зерттеудің теоретика- ... ... ... ... ... орыс және ... тілі әдістемесі мен көмекші мектептегі орыс
тілінің әдістемесіне жүктелген.
Зерттеу әдістері-жалпы және арнайы әдістемелік ... ... ... эксперимент.
Зерттеудің негізгі 1) зерттеу мәселесі бойынша жалпы және арнайы
психологиялық-педагогикалық және әдістемелік әдебиеттерге ... ... ... аппарат анықталды. Бақылау эксперементінің қорытындылары
бойынша,қазақ тіліндегі Алматы қалалық жанұя 3 ... ... ... ... №7 түзету мектеп интернатында «Сөз ... 5-7 ... ... меңгеру ерекшеліктері, грамматикалық білім
және орфографиялық дағдыларының қалыптасу ... ... ... ... ... ... ... 2008, 20-24б.) Қазақ тілінде
оқу жүретін көмекші мектептің 5-7 ... ... ... білім
және орфографиялық дағдыларын қалыптастыруға бағытталған әдістеме
құрастырылды ... ... ... ... Бұл ... бойынша 5-7
көмекші сыныптарда тәжірибелік-бақылап оқыту ұйымдастырылып, жинақталған
мәліметтерге сапалы және ... ... ... ... қорытындылары
жүйеленді.
3)2008-жыл. Құрастырылған әдістеме бойынша 5-7 сыныптарда тәжірибелі-
бақылап оқыту жалғастырылды, балалар ... ... ... ... шығарма) сапалы және сандық талдау ... ... ... ... ... оқу жүретін көмекші мектеп
мұғалімдеріне арналған «Сөз құрамы» тақырыбы бойынша ... ... ... Алматы қаласындағы ақыл-ойы кем ... ... ... - ... ... ... оқу жылдары бақылау және
оқыту эксперименттері жүргізілді.
Жұмыстың ғылыми, жаңалығы- «Сөз ... ... ... ... 5-7 қазақ сынып оқушыларының ... ... ... ... ... ... ... -интернаттың 5-7 сынып оқушыларының өзіндік ... ... ... жазу барысында, олардың «Сөз құрамы» тақырыбын
меңгеру ерекшеліктері туралы мәліметтер алынды.
Оқыту экспериментіне әдістеме құрастырылып, оған ... ... ... ... экспериментінің әдістемесі 4 топтамалы міндеттен тұрады.
- Бірінші топтамада оқушылар «Сөз құрамы» кестесін толтырады, яғни
кестеде ... ... ... ... ... саны ... ... 5,7,9 сыныптарда екі сөзден қосылды.
Екінші топтамада - ... ... ... ... ... ... ... мағынасы, құрамына және дұрыс жазылуына талдау жүргізілді (ол сөздерді
сынып тақтасына жазып қойдық, мысалы, ... ... ... ... топтамада- оқушылар мазмұндама жазды- мазмұндама мәтінінен кейбір
сөздер алдын- ала мағынасы, құрамы, ... ... ... қарастырылды.
Сынып тақтасында жоспардың әр кезеңінде бұл сөздер жазылды- ... ... ... ... ... жеке-дара көмек көрсетілді (мазмұндаманың басы
жазылған карточкалар таратылды).
- Төртінші топтамада- түбірлес тірек ... ... ... ... ... ... Бұл ... құрамы, мағыналық
жағынан, дұрыс жазылуы бойынша талданды. Тақтаға баған ... ... ... ... бүркіт ұстаған аңшы бейнеленген сурет ілінді. Алдымен
мұғалім өзі ... ... ... содан кейін кейбір оқушыларға
әңгімені қайталатып, тірек ... ... және ... ... ... ... шығарма жазу тапсырылды. Кейбір балалармен жеке-дара жұмыс
жүргізілді( шығарма басы жазылған карточкалар берілді).
2,3,4-топтамалар бойынша бақылау диктанты, ... ... ... ... ... сыныптарға ( 5-7 сыныптар) бірдей беріліп, сабақ
өткізу ... ... ... ... ... экспериментінде
Алматы қалалық №7 арнайы түзету интернатынан 32 оқушы, яғни 5,7 ... ... 72 ... ... ... 268 жазу ... талданды.
Алматы қалалық 3-көмекші жанұя мектепте экспериментке 5,7 сынып
оқушылары ... ... ПМПК ... ... дебиль дейгейіндегі
олигофрения диагнозы бар.
Экспериментальды зерттеуде алға қойған міндеттер бойынша, ... 5-7 ... ... ... ... қалыптасу
зерттеліп, айқындалды.
Сөз құрамы – 5-сынып оқушылары үшін ерекше мәні бар әрі қиын ... ... ... ... ұғымын жетік меңгеру үрдісі
оқушылардың абстракциялы ... ... тіл ... ... оған
талдау жасай алуын және мұғалімнің жетекшілігі арқылы өздігінен қорытындыға
келе алуын көздейді.
Ал, морфемаларды оқып ... ... ... ... мынада:
біріншіден, сөзді морфологиялық күрамына қарай талдау және сөз жасау
жаттығулары оқушының логикалық ойы мен тіл ... ... әсер ... сөз құрамы жөнінен теориялық материалмен танысу балалардың
тіл туралы білімін ... сөз ... оқып ... ... ... ... сауатты жаза білуіне негіз қалайды, өйткені қазақ тілі ... ... жазу ... ... ... ... сөз ... жөнінен үйренген теориялық білімдері мен сөзге
талдау
жасау арқылы меңгерген біліктерінің негізінде түбір ... және ... ... ... жазу ... ... түрде бірте-
бірте меңгере түседі.
төртіншіден, сөз құрамын меңгеру мен сөз жасау тәсілдеріне ... сөз ... ... ... мен ... ... ... мәніне
терең түсініп, дұрыс қолдана білуге, сөз мағынасы мен ... ... ... ... ... сөз ... ... үйретумен байланысты балалардың
сөздік қоры байыды, сөз тіркестерінің ... ... және өз ... ... ... ... ... құрау дағдысына машықтану арқылы
оқушылардың ауызша-жазбаша сөйлеу мәдениеті дұрыс қалыптасады, орфоэпиялық
норманы сақтап ... ... және таза ... ... Сайып келгенде
сөз құрамы тақырыбынан алғашқы ғылыми ұғымдарды ... ... алуы ... балалардың дүние танымының саналы қалыптасуына негіз болады.
Сөз құрамын ... ... ... ... ... практикалық жұмыс үрдісінде оқушылардың түбір, жұрнақ, жалғау
деген ұғымдарды саналы меңгеруі қамтамасыз етіледі.
2.Оқушыларды ... ... ... алу ... ... ... түбірін, жұрнақ, жалғауларын тану, берілген бір ... ... ... ... сөздер жасау, бір ғана жұрнақ жалғанған
әр алуан түбірі бар сөз табу сияқты көптеген жаттығу ... ... ... ... ... ... басқа сөздерді түбірлес сөздерден,
ал, түбірлес сөздерді ... мен көп ... ... ... ... ... жазу ережелерінің негіздерін білдіріп, олардың ... өте жиі ... ... ... ... ... жаңа сөз жасату, лексикалық, жаттығулар жүйесінде ... ... ... шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды орындату,
байланыстырып сөйлеуге үйрету міндеттерін шешу де ... ... ... ... ... ... ... белгісі
практикалық жұмыс үстінде аңғартылады, содан соң ғана ... ... ... ... - ... ... ... жекеден жалпы ... ... жол, яғни ... жолмен жұмыс жүргізгендікке
жатады. Ал, 5-7 сынып ... ... ... ... типтік фактілерді талдаудан жинақ ... ... ... үйрететін осы индуктивтік әдіспен жұмыс істеуді қалайды,
өйткені ... ... ... ... ... ... өте ... құрамының анықтамаларымен таныстыру әдістемесінде ... ... ... ... ... ... ... Түбір ұғымы
түбірлес сөздердің мағыналық өзара ... ... ... ... ... ... бір түбірден өрбіген
сөздер бір-бірімен салыстырыла талдатылады. Содан кейін ... ... сырт ... ... оның ... бөлімінде құрылымдық
жағынан ұқсастығы бар сөздерді оқушылардың түбірлес ... ... ... жөн. ... түбірлес болу үшін, ондай сөздердің
барлығына мағынасы ... бір ... ... болып тұрғандығына нанымды
мысалдар келтіру керек. Мәселен, бір ғана «Тас» деген ... ... ... ... одан ... түбірлес сөздердің бір тобы - зат
есім, еікінші тобы - сын ... ... тобы - ... ... ... ... болады.
Үлгі: Тас – зат есім. Тасты жер – сын есім. Тасты жерді тазала. Шөптердің
арасы тасты – ... ... ұғым екі ... ... ... ... ... жалпы түрлендіретін сөз бөлшектері қосымша деп аталатыны тұрасында
кіріспе іспетті ұғым білдіреді. Бұл тұста ... ... және ... ... ... сөз ... әрі қосымшаның сөз мағынасын өзгертетін және сөздің тек формасын
түрлендіретін екі түрі ... ... Бұл да ... ... Ол үшін бір ... әр ... ... жалғауы жалғанып мәтінге
ендіріледі де, сол сөздер таптырылып, жалғаудың сөз ... ... ... бен ... ... қана ... ... Ал, жұрнақты
таныстырғанда, бір түбірге әр алуан жұрнақ жалғап әлгі ... ... ... ... ... ... сөз құрамының мағына түрлендіретін бөлшегі ... ... ... ... ... ... - түбір, жаңа сөз
тудыратын ... - ... сөз ... ... - жалғау деген түйін
жасалады. Бұлардың түбірге жалғану реті және бірінің үстіне бірінің ... ... ... ... ... ... таныстырғанда, мына таблицаны пайдалануға болады. Оның
бірінші бөлімі бір сөзге ... ... ... ол ... ... ... ... басқа бір сөзбен байланыстырып
тұратыны байқатылады. Екінші мысалдан түбірге қосымшалардың жалғану тәртібі
көрінеді. Түбірге алдымен жұрнақ, одан соң жалғаулар ... ... ... ... - ды көрді
» - ға ... - да ... - дан ... ... түбірге жалғанатын бөлшегін қосымша дейміз.
7-ші сыныпта өтілетін сөз құрам тақырыбы бойынша үйретілетін білім
мазмұны мынадай: түбір сөз, яғни ... ... ... сөз, ... бір
түбірге қосымшаның жуан не жіңішке болып жалғанатын емлесі, қосымшаның
жұрнақ және ... ... екі ... бөлінетіні, туынды сөз, қосымшалардың
сөзге жалғану тәртібі.
Түбірмен таныстырғанда, мысалға алынатын ... ... ... заттың
атын білдіретін сөздер болуы ескертіледі.
Ал, қосымшалардан оқушылардың тез түсінуге қолайлысы - ... күн» ... бір гүл, бір күн ... ... ... ... ... жалғап айтқанда, гүлдің де, күннің де саны әлденешеу, көп
деген ... ... ... ... осындай сөз мағынасына көптік мән беретін
қосымшаны өздерің ойлаған сөздеріңе жалғап, қандай өзгеріс ... ... - деп, ... ... ... ... ... тәсілін
қолданады. Сонда оқушылар жете таныс «кітап, дәптер, қалам» сияқты сөздерге
көптік ... ... ... ... материалын байытуға өз үлестерін
қосады.
Бұл арада көптік жалғау деген ... әзір ... ... ... ... ... дайындық жасалып, балаларға оны практикалық
тұрғыда байқату, түсіндіру мақсаты жүзеге асырыла бастайды. Одан әрі ... ... ... ... арқылы қосымшалы сөз жасалатыны
көрсетіледі. Қосымшалардың сөзді түрлендіретіні және сөйлемдегі сөздерді
бір-бірімен ... ... ... қызмет ететіні бірте-бірте
танытылады. Сонымен, бұл тақырыптан оқушылар ... ... ... ... ... сөз), ... түбірге жалғанатын бөлшегін қосымша деп
атайтынымыз жөнінде екі ереже үйренеді. Жаттығу тапсырмаларын ... ... ... ... айналдыру, қосымшалы сөзден түбірді таптыру
немесе берілген сөздерде лайық қосымшаларды тауып жалғап жазу ... Осы ... ... ... мен қосымшаға байланысты емле
мәселесі де ескеріліп, үйретіледі. ... ... ... жуан ... ... ... ... қосымшалардың да жуан немесе жіңішке болып
жалғанатыны, ал, түбірдің соңғы дыбысының ... ... ұяң ... ... алдыңғы дыбысының сондай дыбыстан ... ... ... ... бақылатып, жаздырылып түсіндіріледі. Мысалы,
ән, оқу, аң, сөздеріне - шы, -ші ... біл, айт, жаз ... ... ғыш, гіш ... ... ... ... тапсырма беріледі.
«Жұрнақ пен жалғау» параграфында берілген жаттығуларды орындата отырып,
оқушыларды қосымшасыз сөз, қосымшалы сөз деген ұғымнан нақты білімге ... сол ... ... ... ... жұрнақ, жалғау деген
ұғымға әкелеміз, әуелі жұрнақ таныстырылады. Ол үшін ... мен ... ... ... Оны әр ... әр түрлі жұрнақ жалғап та
байқатуға болады. Мүнда алынатын сөзіміз ... ... аты ... ... су - ... сулы, сусыз, судай... бұл ... ... ... сөз ... ... ... ... дейміз деген ереже
беріледі. Одан әрі жалғаулардың мағынасы мен ... ... ... бір ... ... жұрнақ, бірде жалғау жалғап ... ... сөз ... өзгертпей, сөйлемдегі ... - ... ... ... ... көзі ... ... соң түбір
сөз бен оған жұрнақ жалғанған сөзді қатар алып, ... де ... ... ... өзге мағына екендігі байқатылады, малшы, етік -етікші, балық-
балықшы... осыдан кейін түбір сөзге жұрнақ ... ... ... ... сөз ... ... ... беріледі.
Тапсырмалар орындалып, сөздің түбірі, қосымшалары, қосымшаның жұрнақ не
жалғау екендігі талдатылады. Түбір сөзге ... та, ... да ... бірі жалғана беретіні аңғартылады және түбірге жұрнақ бұрын, жалғау
одан соң жалғанатыны мысал келтіру, талдау ... ... ... ... ... де ... ... көңіл бөлініп отырады.
Кесте пайдаланылса сабақты тартымды етеді, оқушылардың ... ... оқу жылы ... сөз ... тақырыбынан 5-сыныпта оқытылған
түбір мен қосымша қайталанады. Оқушыларға ... ... ... ... ... қиыншылық жалғауы жасырын тұрған сөздерді және туынды
сөздерді ... ... ... ... шатастырады. Оқушыларға түбірді
толық танытқанда туынды сөздердің мағыналары қанша түрленсе де, олардың
бастапқы ... ... сол ... ... ... ... үй - үйшік, үйден, үйші, үйлі, үйсіз.
Жаз - ... ... ... - ... ... ... білдір.
Сөйтіп, осындай түбірлес сөздердің мағына, тұлғасын салыстыра келіп,
олардың бәрі ортақ бір ... ... ... танытылады.
Одан әрі сөз құрамында түбір, жұрнақ, жалғау деген бөлімдері болатыны
еске түсіріледі. Жұрнақ және ... ... ... ... ... сөз мағынасын өзгертіп, жалғау сөз бен ... ... ... сөз ... ... құрау, сөз тұлғасын талдау,
тәсілдерімен бекітіледі.
Мәтіннен тіркесіп тұрған сөздер тапсырылады. Сөзге тиісті жұрнақ ... ... ... ... ... де оқушылардың зейіні
аударылады. ... ... ... ... ... ... ... бір түрлі қосымшаның бірнеше формада келетіні ... ... ... ... ... ... ... сыныпта сөз құрамынан өтілетін негізгі программалық тақырыптары:
біріккен сөздер, қос сөздер және қысқарған сөздер.
Бағдарлама біріккен ... ... оның ... ... ... ... сөздердің жазылуы жөнінде практикалық дағды бойынша білім
беруді талап етеді. Ал, оқулықта «Екі түбірден ... ... ... сөз»
дейміз. Олар бірігіп жазылады, - деген анықтама ... да, ... ... мысалға беріледі. Бұл өздердің тиісінше «ақ» және ... және ... ... екі - екі ... ... ... ... жазып көрсету арқылы үйретіледі. Бірақ әрбір екі сөзден бірігіп
үшінші жаңа мағыналы сөз пайда болғанын таныту міндеті көзделмейді.
Өйткені біздің орфографиямызда ... ... ... ... тән ... элі егжей-тегжейлі дэлелденіп біте алай келеді. 6-сынып оқушыларына
«екі ... ... сөз ... үшінші бір жаңа мағыналы сөз
пайда болады» деген ереже берілсе, онда мүмкіндігі шектеулі балалар кез
келген екі сөз тіркесіп келгеи ... ... ... ... есеп ... беріп, қате түсінікке үрынады. Ал, ең бастапқы түсінік ... ... ... Өйтпесе оқушының не қате, те жаңсақ үққан түсінігін қайталап
жөндеп алу өте ... ... Сол ... ... ... ... ... оларға біріккен сөзден мазмұны жоқ, танымал мысал
көрсету, жаздыру жолымен есте ... ... ... ... Ол үшін
бақылау әдісі қолданылып, мысалға келтірілген біріккен сөздің қандай-қандай
сөздерден екені талданып көрсетіледі. Одан әрі мәтіннен ... ... ... ... ... Немесе біріккен сөздер ... ... ... ... ... көлемі, негізінде оқулыққа ендірілген
сөздерді ғана меңгерту қағидасын үстанады. Онда да ... ішкі ... ... ... тек сырт ... танып, қалай жазылатынын есте
сақтауды талап етеді.
Біріккен сөздерді оқытқанда, ерекше көңіл бөлінетін ... - ... ... ... сөздердің жазылу емлесі бойынша бұл сыныпта
төмендегі төрт ... ... ... ... ... құрамына енген сөздердің қосылып
жазылатындығы. Ол барша практикалық жұмысқа ... ... ... ... ... ... екі сөз аралығындағы «к», ... «г», «ғ» ... ... ... ... жазғанда,
түбірдегі бұрынғы қалпы сақталып «к», «қ» ... ... ... ... сөздердің «көгжиек», «қарағұс» болып айтылуын
байқату, жаздырып дағдыландыру әдісімен түсіндіріледі.
Үшіншіден, біріккен сөз ... ... ... ... келгенде, бір
дауысты дыбыс арқылы айтылып, алдыңғы ... ... да ... жазылатыны
меңгертіледі. Бұл да көз қанықтыру, ... ... ... Мысалы, «Сарөзен», «Қарарна» болып айтылып, солай естілетін жер
- су атауларының екі ... де ... ... ... ... ... екі ... арқылы жазылады. Ескерілетін бір жайт - осы тақылеттес
құрылымы бар кісі ... бір ... ... ... ... тағы да тіл деректермен таныту мәселесі. Ондай кісі аттарын
оқушылардың сөдік дәптерлеріне ... ... ... бөлек жазылатын тіркес сөздердің емлесін
оқушылардың есінде қалдыру ... ... ... өзара байланысты айтылатын сөз тіркестерінің жазылуы жөнінде ... ... «жан ... сағат қалта, сары май, тоң май, сары мия,
есек мия» сияқты сөздердің жазылуы ... ... ... ... есте ... ... ... бірге не бөлек жазылатын сөздерді
көрнекі құралға ендіріп пайдаланса, сабақтың ... арта ... ... ... не ... біріккен сөздерді сол өзгеріске
түскен қалпында айтып дағдыланады. Сөйтіп балалар мәтінде жазылуынша теріс
оқымай, дыбысталып ... ... ... ... оқуға машықтанады.
Бағдарламада белгіленген біріккен сөздердің жазылу емлесі төмендегідей
мәселерді ... ... ... ... ... ал, кісі және ... бас ... жазылатыны, біріккен сөздер сыңарларының арасында
екі дауысты дыбыс қатар келгенде екі түрлі жазылатыны (егер жер-су атаулары
болса, екі ... ... ... ... ал, егер кісі аты ... түсірілетіні, яғни естілуі бойынша бір дауысты әріппен
жазылатыны) ... Бұл ... ... кісі аты және ... бас ... жазылатындығы 5-сынып оқушыларына тың мәселе емес.
Балаларға бұл ереже 2-сыныптан-ақ таныс.
Сондықтан ол тек ... ... ... қайталау есебінде ескеи
түсіріледі. Сонда 5-7 сыныптар үшін жаңа ... ... сөз ... ... бірге жазылатынын, екі сөз аралығында көрші келген ... ... бір ... арқылы айтылатынын, ал, бұларды жазғанда, жер-су
атауларында бастапқы ... ... ... ... кісі атының фонетикалық қағида бойынша бір дауыстымен
жазылатындығын меңгерту ғана ... ... ... ... ... біріккен сөздерден ажырата білуді,
олардың бөлек жазылатын емлесін практикалық әдісін ... ... ... балалар, бұл емледен оқулықтағы он тіркес сөздің жазылуын
көріп, көшіріп алумен ғана толық түсінік алып ... ... ... ... ... сөздер мен тіркес сөздердің өзгеше жазылатын емлесін
беру керек, салыстырмалы кесте жасау ... ... ... ... ... материалын толықтырады. Сонымен қатар тек қана тіркес
сөздердің мысалын арттырып қоймай, ... ... ... ... ... ... ... болуға тиіс.
Сабақ материалын жаңа біріккен сөздермен толықтыру жұмысына окушылар да
біраз үлес қосады. Оқушыларға таныс бірнеше сөз ... де, ... ... беретіндей етіп екі-екі сөзді біріктіру тапсырмасы орындатылады.
Немесе оқушыларға бірнеше жеке сөздер беріледі. Сол ... ... сөз ... жаңа сөз ... ... бір ... шағын шығарма
жазу тапсырылады. Көптеген жаттығу жұмыстарын ... ... сөз ... белгілеген ережеге сәйкес әлденеше жаңа біріккен сөздер туындап,
сабақ материалы кеңейе түседі.
«Қос сөздер» ... ... ... ... қос ... үш түрлі
жасалу жолымен: бір сөздің қайталануы, екі ... ... ... және
күшейтпе буын арқылы бөлек жазылатын елесі ... Қос ... ... ... бір ... екпіннен тұтас оқылатыны, ... ... ... ... меңгеріледі.
Мұғалімдер іс жүзінде солай істеп те жүр. Олар сабақ материалын өздері
байытады. Жасаған ... ... ... ... ... қос ... оқулықта келтірілгендеріне талайын қосып
пайдаланады. Қос сөздердің ... ... ... ашып
көрсетеді. Сөйтіп оқушылардың сөздік қорын ... тіл ... ... ... мен дүниетанымын жетілдіреді.
7-сыныпта оқылатын қысқарған сөздер тақырыбы жаңартылған немесе
жетілдірілген бағдарлама ... 2002 ... бері ... болды.
Бағдарлама сөздің бірінші әріптерінен ... ... ... ... ... тануды және олардың жазылу емлесін үйретуді талап етеді.
Қысқарған сөздерді өткенде, әдістемелік жағынан ескерілетін ... ... ... ... ... ... ... аңғарту
керек. Ол үшін сөзді толық жазуға оны оқуға көп уақыт кететіні ... ... ... ... салыстырылады.
Екіншіден, қысқарған сөздердің бас әріптерден жасалатын түрлерін (ССРО,
БЛКЖО) әріп аттарымен айтып, оқытып жаттықтыру арқылы ... ... бас ... ... және кіші ... ... ... әріптерінен қысқарған сөздердің емлесін түсіндіру үшін жаттығу
жұмыстары орындатылады, мүндай сөздер оқушылардың сөздіктеріне ... ... ... ... мағыналарын дұрыс ұқтыру үшін олардың
толық түрін айтқызып, жазғызып білім ... ... іске ... ... қысқарған сөздер жасатып дағдыландырған дұрыс.
СӨЗ. СӨЗ ҚҰРАМЫ.
Оқушылар бұл ... ... ... ... ... жазылатыны
туралы аздап қана теориялық білім алып шығады. ... жай ... ... үйренуі, жазу дағдысын қалыптастыруға себеп болады.
Сөз құрамын оқыту негізінде балалардың ... ... ... тағы басқаларды дұрыс жазу дағдылары қалыптасады.
Сөз құрамын оқытуға арналған тақырыптар 5-7 сыныптар ... ... 75 ... алады.
Әрбір сыныпта өткен жылда өтілген материал қайталанып, тек аз ғана жаңа
білім көлемі қосылады. Мысалға, 7 ... - ... ... жай ... 5 ... осы ... кішкене ғана өзгертіліп, күрделеніп беріледі.
Көмекші мектепте қазақ тілін ... ... ... «Сөз ... ... ... «Сөз құрамы» тақырыбы бойынша: түбір және қосымша. Бұл
екеуінің бір ... ... ... ... ... болып екіге
бөлінуі. Әрқайсысының өзіндік белгілері. Жұрнақ, жаңа сөз ... ... ... ... ... ... өзгертуге жаттықтыру.
Жұрнақ, жалғаулардың жазылуы. Қосымшалардың емлесі. Дауыссыз, дауысты
дыбыстардың түбір сөздерде ... ... айта ... нәрсе, 5сыныпта: түбір, қосымшамен бірге
түбірлес сөзді де өту ... ... бала ... мен түбірлес сөзді
салыстыра отырып, олардың айырмашылығын түсінеді.
5-сыныпта, ... ... ... ... және түбірлес сөздер,
қосымшалар емлесі. ... ... ... ... ... ... ... буынмен үндесіп жалғасуы, тақырыптарын
қайталап, жаңа тақырып, күрделі сөз туралы ... ... ... ... сөздің жиі кездесетін түрлері. Мәтіннен біріккен сөздерді тапқызу.
Кісі ... ... ... ... және ... ... ... және үй
жануарларының аттарын білдіретін біріккен сөздер, олардың емлесі.
8-сыныпта: Түбір сөз. Қосымша, жалғау, жұрнақ. Туынды сөз. Туынды сөз
жасайтын ... ... сөз бен ... ... ... ... тақырыптарын қайталап, жаңа қос сөздер туралы жалпы түсінік,
анықтамасы, емлесі. Бір ... ... ... жасалған қос сөздер,
олардың емлесі. Әр түрлі сөздерден жасалған қос сөздер, олардың емлесі.
7-сыныпта, қайталауға: Түбірлес сөздер. Әр түрлі сөз ... ... ... оларды құрамына қарай талдау. Түбірдің соңғы дыбысы қатаң
болса, оған жалғанатын қосымшаның бірінші дыбысы да қатаң ... ... ... ... ұяң немесе үнді болса, оған ... ... ... да ұяң не үнді болып өзгеруі.
Ал, жаңа тақырып етіп: ... ... ... жалпы түсінік. Сөздердің
бірінші әріптерінен қысқарған сөздер. Олардың емлесі. Алдыңғы сөздің басқы
буынымен келесі ... ... ... сақтап қысқарған сөздер.
Бұлардың емлесі. Мәтіннен қысқарған сөздерді тапқызу тақырыптарын ... Сөз ... ... Қосымшалардың емлесі. Қосымша
жалғанғанда, сөздегі соңғы буынның үндесіп жалғануы, кейбір сөздердің ... ... ... ... қалуы.
Күрделі сөздерді: біріккен сөздер, қысқарған ... қос ... ... ... ... ... ... сөз бөліктері жайлы
түсініктерге ие болып, сөз қоры ... және ... ... ... ... ... ... әдеттері қалыптасып, қазақ
орфографиясының морфологиялық қағидасын тәжірибелі ұғынады.
Көмекші мектептерде «Сөз ... ... ... ... ... ... ... жасау арқылы керекті белгі түсініктерін
үғыну, белгілі бір түсініктермен танысу, терминдер енгізу, түсініктерді
бекіту.
Мұғалім бұл ... ... ... ... ... ... ... жолымен оқушыларға «түбір», «жұрнақ», ... ... осы жай ... білімдерін, орфографиялық
дағдыларын қалыптастыруда пайдалану керек.
Сөз. Көмекші мектептің 2-4 сыныптарда тәжірибелік жаттыгуларды орындау
барысында әр ... ... ... ... қимылын, түсін, тағы басқаны
білдіретін) өтеді. 5-сыныптан бастап грамматика мен ... ... ... ... ... ... негізгі тақырыптар-«Сөз құрамы».
Сөз құрамы. Сөз құрамын, сөздің жаңа ... ... ... жұрнақ) оқыту. Оқушылардың белсенді және енжар сөздік ... ... ... ... ... ... ... байланысты жүргізілуі тиіс. Осы кезеңде айтылуы ұқсас
сөздерді де оқытады.
«Сөз құрамы» тақырыбы бойынша оқушылардың ... және ... ... ... көрсетілген.
«Сөз құрамы» тақырыбын оқыту.
|Сынып |Жылдағы |Жұмыс мазмұны |
| ... ... |
|5 |35 ... және ... сөздер. Қосымша, жұрнақ. Жұрнақтар|
| | ... ... ... ... |
|6 |15 ... сөздер. Түбір, жұрнақ және қосымша. Жұрнақтар|
| | ... сөз ... |
|7 |15 ... ... ... Күрделі сөздер. Күрделі |
| | ... ... ... ... |
|8 |15 ... ... ... сөз бөліктеріне жататын |
| | ... ... ... ... ... талдау. |
|9 |5 |Сөз ... ... ... сөздер. Күрделі сөздердің |
| | ... ... ... ... ... сөздер. |
|«Сөз құрамы» такырыбы бойынша білім және дағдылар көлемі. |
| |
| |
| |
| ... ... ... ... ... және |5-7 ... - ... |Қиыншылықтар. Сөз ... ... | ... жалпы |түбірін табу. Түбірлес |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | |- ... бойынша |анықтау, оның не үшін |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | |бар ... ... ... сөздерді |
| | ... ... деп ... және сөз |
| | |те ... ... ... Түбірлес |
| | | ... ... Бір |
| | | ... ... сөздерді |
| | | ... |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | ... |5-7 ... сөздің ... ... және |
| | ... ... ... ... |
| | ... бір сөзді |Сөйлемде сөздерді |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... сөз |
| | ... ... ... өзгерту. Түбір және|
| | | ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... екіге бөлінуі. |
| | | ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... сөздегі соңғы |
| | | ... ... ... |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | ... |5-7 ... - сөз ... ... жұрнақты табу. |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... |маңызы барлығын |
| | ... ... жаңа ... Жұрнақ |
| | ... ... ... сөз ... |
| | ... ... ... пен жалғаудың өзіндік |
| | ... ... ... ... ... жаңа сөз |
| | | ... оның ... |
| | | ... сөз бен ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| ... ... |5-9 ... және ұяң ... және ұяң ... және ұяң | ... ... ... ... |
|дауыссыздардың | |жазылуын тексеру ... ... ... ... ... жазылуы. | ... ... ... ... ... қатаң және үяң |
| | ... ... бар ... |
| | | ... жазу. Дауыссыз, |
| | | ... ... ... | | ... ... ... ... |7-9 | ... ... ... түбірлерден |
| | ... ... ... ... сөз ... |
| | ... деп ... ... ... ... сөз|
| | | ... ... |
| | | ... ... жиі |
| | | ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... Кісі |
| | | ... білдіретін |
| | | ... ... және |
| | | ... емлесі. Жер-су |
| | | ... үй ... |
| | | ... ... біріккен |
| | | ... ... ... ... ... | | ... | | | ... | | | ... | | | ... |9 |Бірнеше сөздерден тұратын ... ... ... | ... ... |айту. Қысқарған сөздерді ... | ... ... ... ... Сөз ... |
| | ... дейді. М: ... ... |
| | ... ... |ауыстыру. Қысқарған |
| | ... ... ... ... ... қарай |
| | ... сөз ... мен ... ... |
| | ... сөзді тұтас қосқаннан|сөздерді толық түрінде |
| | ... М: ... ... ... |
| | ... ... | |
| | ... ... ... | |
| | ... бас әріптерінен | |
| | ... ... ... | |
| | ... М: АҚШ, ТМД, ... ... жаттығуларды орындау үрдісі бойынша, 4 сыныпта оқушылар
туыстық сөздермен танысады, ... ... ... ... ... ... үйренеді: бұл алғашқы білім яғни сөз құрамын меңгерудегі өзек болып
табылады.
Түбір. Түбірлес сөздерді өткенде бұл ... ... ең ... түбірлес сөздердің өзара мағыналық байланысын түсіндіруге зейін
аудару керек.
Кейіннен туыстық ... ... ... «түбірлес сөздер»
түсініктерін ұғындыру.
Бұл жұмыс әдістемесі төмендегідей:
1.Түбірлес сөздерден сөйлемдер берілді.
Ойыншы ойын көрсетті.
Балаларға ойыншық сатып алдым.
Ойыншықты ойна.
Оқушылар ... ... ... ... айтады, бір баған етіп жазады.
Ойыншы
Ойын
Ойыншық
Ойна
Мұғалім осы сөздердің ортақ ... ... ... тапсырма береді
(түбірдің графикалық белгісін еске түсіру.)
Оқушылар сұраққа жауап береді: Түбір деген не?
(Мағынасы ... ... ... ... ... оқу: ... сөздердің ортақ бөлігі түбір
деп аталады». Бұл жерде, туыстық сөздер - бұл, мағынасы ... ... ... деп те ... ... ... деген терминдерді терең түсіндіру үшін,
олардың лексикалық мағынасын айқындау қажет: ... - «бір ... - ... ... - ... бөлік, сөз түбірсіз болмайды. Бекіту
үшін, сөз түбірін табуға жаттығулар орындалады.
Оқушылардың ойлау әрекетін басқара отырып, мұғалім өз ... ... ... ... ... ... табу үшін: ... ... ... ... (2-3). ... ... мағынасы және құрылымы бойынша салыстыр. ... ... ал, ... ... осы ... түбір екенін түсіндір (суат, сушы, сусын). |
Мұндай ... ... ... ... сөз ... ... құрамы» тақырыбына үлгі ретінде сабақ үзінділерінен ұсынамыз. 5 ... ... ... ... ... туралы түсініктерін тереңдету, «түбірлес»
түсінігін ұғындыру.
Көрнекіліктер: «Туыстық ... ... ... ... ... ... ... суреттер, түбірдің графикалық бейнесі бар топтама.
Сабақ жоспары.
1.Тақырып бойынша негізгі жұмысқа даярлық, үй тапсырмасын тексеруден
басталады.
-«Біл» ... ... ... ... магынасына қарай жақын сөздерді атаңдар, жазыңдар /2-3/
туыстық сөздер (біл, білім, білгіш, білгір) т.б.
2.Туыстық сөздермен сөз ... ... ... ... ... ... сулық, сулы жер, сусынды ал, сушы жері;
Туыстық сөздердің лексикалық ... ... ... ... ... ... графикалық белгісімен белгіленеді. Қорыту жасаланады:
«Туыстық сөздер - бұл, мағынасына қарай жақын сөздер. ... ... ... ... деп ... ... сөздерді түбірлес сөздер деп атасақ
та болады».
3.Түбірлес сөздерді табуға, түбірді анықтауға ... ... ... сөз ... мен ... ... ... құрау (сурет
бойынша әңгіме құрастыруға даярлық).
Ә) Түбірлес сөздерді жазу, түбірді ... ... ... бәрі ... - ... ... ... түбір сөзден құралған?
(Сары).
4.Оқулықпен жұмыс. Түбірді табуға жаттығулар орындау. ... - ... ... ... Бір ... бірнеше туынды сөз
жасалады. Ондай сөздерді түбірлес сөздер деп ... ... ... ... ... оқулықтан тап, дауыстап оқы».
5.Үй тапсырмасы.
Үйге берілген жаттығу ... ... ... ... ... ... ... ережелерді қайталайды. Бұл
жұмыстардың бәрі үй тапсырмасын дұрыс ... ... ... ... ... ... бұл тақырып бойынша сабақ жоспарын, оқушылардың 5
сыныпта алған білімдерін пысықтап, тереңдете ... ... Ол ... ... ... ... ... негіз болатынын ескеру
керек. Себебі 5- сыныпта бұл ... және ... ... сөздігіне
сын есім енгізіледі. 5-7 сыныптарда - етістік, 9- ... сан есім ... ... бұл ... бойынша мынандай жаттығулар беріледі.
1) Зат есім, етістіктерге түбірлес сын есімді таңдап алып, сөз тіркесін
құрау.
Кейін сөз ... ... ... ... Сүт - ... сүттей ақ. Алғаш түскен қар сүттей ак еді.
Оқы - оқу, кітап оқу, ... окып ... ... ... оқып ... ... сөз ... бір мезгілде қайталануы арқылы жасау.
Мысалы: Берілген түбірден түбірлес зат есім, ... ... ... ... жырлар, жырды.
Түбірлес сөздер тобынан тексеру сөзін табу, таңдау. Бұл сөздің қандай сөз
табына жататынын анықтау.
Биші, билік, биік, ... ... ... ... есті.
4) Сөздің лексикалық мағынасын ... ... ... «артық» сөзді
табу, неге «артық» екенін түсіндіру.
Ілгіш, ілмек, ілгері, ілу, іле. Талапты, талапкер, талаппен, ... ... ... сөйлем құрау.
5) Берілген зат есім мен сын есімнен түбірлес етістік жасау. Түбірлес
сөздердің ... ... ... - ... күреді. Сары - сарғайды,
6) Етістікті сөз тіркесімен ауыстыру. Сөз тіркесінен берілген етістікке
түбірлес сөзді табу. Сөз ... ... ... - ... ... ... Қорқу - иттен қорқу. Жазды - дәптерге жазу.
Осылайша, балалар бұл ... ... ... мен ... ... құрамын толық түсіну үшін қосымшамен жұмыс жасау керек, сондай-ақ
септік, жіктік, тәуелдік ... ... ... ... ... бұл түсініктерді оқушыларға таныстырғанда, ... ... ... ... ... ... ... сөз жалғауының
өзгеруіне олар зейінін аудару керек.
Мұндай қорытындыға оқушылар мынандай жұмыстар арқылы келеді:
1.Мұғалім, бір сөз эртүрлі қосымшалар арқылы ... ... ... ... кісі ... ... ішіндегі шежіресін шешіле айтты.
Оқушылар қайталанып келетін, сөз ... ... ... ... ... өзгеретін бөлігіне көңіл аударып, «қосымша» терминін айтады,
оның шартты белгісін көрсетеді.
Осы ... ... ... ... сөздің өзгеріп тұратын бөлігі екенін
ұғынады.
Асты сызылған сөздерге сұрақ койылып, қосымшалар бөлініп жазылады, ... ... ... ... ... ... шежіре
(несін?)шежіресін.
Алғаш тақырыпты ұғынуға берілген ... ... ... ... ... ... деген не? (сөз бөлігі)
Қандай бөлігі (өзгеріп тұратын)
Сөйлемдегі қызметі не? (сөздерді бір-бірімен байланыстырады).
Зат есім, ... ... ... ... ... жалғауды
үйрету де, «Қосымша» тақырыбында оқушылар алган білімдері негіз болады.
Тақырыпты ... ... ... келесі жаттығулар орындалады.
Сөздерден сөз бөліктерін анықтау: таудай, достық, түрі, құлыншақ.
Сөздердің қосымшасын табу: тазалық, ... ... ... ... ... белгілеу.
Сөзді толықтырып жаз, сөздің қай бөлігін жазғаныңцы түсіндір: қаз...,
есік..., көк..., ай... .
4.Сөздерді көшіріп жаз: ... ... ... ... қай ... ... ... сөзінен сөз тіркестерін құрау: қорқынышты түн, үйрейленіп
қорқу, қорқақ қоян ... т.б.
Сөздің қай бөлігінің өзгеретінін түсіндіру.
Сөйлемдерді көшіріп ... көп ... ... ... ... ... байланысты сөздердің қосымшаларының өзгеруін байқау.
Біздің мектепте (не...?) кітапхана бар.
Әр сейсенбі біз (кай ... ... ... ... ... ... ... бар.
7.Сұрақтар көмегіен сөйлемдерді толықтыр. Қосымша неге байланысты
өзгереді.
Балалар ... ... (Ол ... Олар көп ... ... олар кеш қайтты.
«Қосымша тақырыбын оқып-үйренуде оқушылар тек сөзден қосымшаны бөліп
қана қоймай, ... ... ... ... ... үйренеді. 5- сыныпта
«Зат есімнің септік қосымшаларының дұрыс жазылуы» атты ... ... ... ... айтып қана қоймай, ... ... ... бере ... ... олар сын есімнің септік жалғауларымен танысады.
7 ... І-ІІ ... ... ... дұрыс жазылуын
түсіндіре алатындай білімге ие болады.
Жұрнақ
Көмекші мектепте сөз құрамын оқып-үйретудегі ең қиын ... ... ... ... ... ... басталады. Ақыл-ойы кеміс
балаларға оның мағыналық маңызы түсініксіз, сондықтан «жұрнақ» сөзін олар
тек қана есте сактап ... ... ... ... жұрнақтың сөздегі алатын орны
мен маңызын көрсетеді.
Сөйлемдерден немесе сөз тіркестерінен оқушылар түбірлес ... ... ... сөз ... ... қосымшаны белгілегеннен кейін, түбір мен
қосымша ортасындағы сөз бөлігін көреді. Мұғалім, ... бұл ... ... ... ...... ... жұрнақ түбір мен қосымша
отасында келетінін айтып түсіндіреді. Бұдан кейінгі жаттығуларды ... ... ... ... жаңа ... ... жаңа сөздерді
құрауға қызмет ететінін түсінеді. ... үй - ... көк - ... би ... ... үй, көк, би сөздерінен жұрнақтың көмегімен жаңа ... ... ... ... ... лексикалық
мағынасын анықтайды.
Жұрнақ туралы түсініктерін ... үшін ... ... ... ... жаңа сөздер құрау. - дау, - деу, -лау, -тау,
-теу ... ... ... ... ... ... эр ... жұрнақтары бар туыстық сөздерді табу.
Берілген сөз жэн жұрнақтар арқылы жаңа сөз ... ... ... ... ... ... табу. Осы жұрнақтармен басқа да сөздерді айту.
Тәрбиеші, ... ... ... ата. Бұл ... ... қай ... ... жасалғанын
түсіндіру.
Берілген туыстық сөздер тобынан, төмендегі сызбаларға ... ... ... ... ... тура ... сөздер табу.
; ;
Төмендегі сызбаға сөздер ойлау.
; ;
«Сөз құрамы» түсінігін ... ... ... сөздің әрбір
бөлігінің орнын және маңызын ... ... және ... ... мен айырмашылығын анықтау керек. Бұл үшін эр түрлі тапсырмалары
бар жаттығуларды ... ... іріп ... ... ... өз таңцауын түсіндіру.
Сөзден жұрнақгы тауып белгілеу, оның сөзге қандай маңызы бар екенін айту.
Қосымшаны сөзден бөліп көрсету, неге ... бұл ... ... ... ... ... сөз бола ма?
Жұрнақсыз ше?
Қосымшасыз?
сияқты сұрақтарға жауап беру, мысалдар арқылы дәлелдеу.
Сөз бөліктерін қатарымен атау.
Жұрнақтар көмегімен сөз құрау.
Сөз ... ... ... ақырындап көрсету керек, яғни
сөздің әр бөлігін өткенде, белгілермен ... ... ... сондай-ақ белгілі бір пайда келтіреді, жаттығуларды сан ... ... ... ... ... ... |Түбір ... ... ... |Дос |- |- ... |Қыз |дар |- ... |Көп |шіл |- ... ... |ші |лер ... ... ... ... ... ... болып, ал қалған бөліктерінің
болмауы да мүмкін екенін көруге болады.
Бұл тақырып бойынша оқушылардың ... ... ... ... яғни ... ... 1-2 сөзді сөз құрамына талдау, қиын
сөздермен ... ... ... т.б. ... - ... отырады.
Әрқашанда өткен материалмен ұштастыра өткізіледі.
Күрделі сөздер
7 сыныптан бастап, «Күрделі сөздер» тақырыбын ... ... ... ... сөз құрамы мен түбірді табуға қайталау негіз болады.
Мұғалім ... ... ... арқылы, сөздің екі түбірі болуы
мүмкін екенін түсіндіреді. ... ... ... ... беру
ұсынылады: Қолөнер деген не? (қолдан жасалынған зат, нәрселер) т.б. Күрделі
сөздерді талдау ... ... ... ... екі түбірі бар екенін
түсінеді.
Яғни, екі немесе одан да көп түбірден жасалған ... ... сөз ... деп қорыту шығарады. Бұл қорыту, күрделі сөздердің әр түрліше
құралатынын ... = ит + ... = шаң + ... = түйе + ... = ... + ... түбірден жасалған сөз біріккен сөз деп аталады: көкқұтан, қаражол.
Адам аттарында алдыңғы ... соңы ... ұяң, үнді ... ... ... басындағы қ,к дыбыстары ұяң болып айтылса, ғ,г
әріптері жазылады, қатаң болып айтылса, қ,к әріптері ... ... ... Айғыз, Қаламқас.
Жер-су аттарын білдіретін біріккен сөздердегі қатар келген екі дауысты
дыбыс сақталып жазылады: Сарыөзек, Қараой, Сарыбел.
Екі сөзден түратын кісі ... ... ... екі ... ... ... жазылады: Мырзахмет, Жұмаділ,Әбдахмет.
Балалар бұл ережелер бойынша, қолдануда көп болатын сөздерді талдау
жасап, түбірді анықтайды, ... бір ... ... 7 ... қысқарған сөздермен танысады (ҰҒА, ҚР, педкеңес).
Күрделі сөздерді дұрыс жазу, қолдану жүйелі жаттығулар ... ... ... ... ... ... сөз құрау.
Сақалы ақ - ақсақал
Жиек көк - көкжиек
Сары шұнақ - саршұнақ
2.Көп ... ... ... ... ... жазу. Таңдауының
дұрыстығын түсіндіру.
Төре...елді, ... ... ... т.б.
Ауыл - , - аймақ; көл -,- ... ... ... мынау түбір
сөздерден күрделі сөз құрау.
Үлгіге қарап күрделі (қысқарган) сөз құрау.
Педагогикалық кенес - педкеңес.
Сөздерді ... ... ... осы қағида бойынша жаңа сөздер жасау: АлМУ,
ұжымшар, облмәслихат.
Түсіндір мына сөздер қалай жасалған: БҰҰ, педколледж, драмтеатр.
Берілген сөз тіркестеріне ... сын есім ... ... ... жазылуын
түсіндіру.
Еңбекті сүйетін адам - еңбексүйгіш. Кітапты қызығып оқушы -кітапқұмар.
8. Берілген ... ... ... ... ... жаз. Ата ... жолдас-жора, т.б.
Сөз құрамы тақырыбына берілген ... ... ... ... ... ... ... сабақ түрлерін дайындап
өткізуге көмектеседі.
Бұл тақырыптың өзектілігі - зиятында ауытқуы бар балаларды ... ... ... ... болуы. Бәрімізге белгілі, осы ... ... ... оқу ... ... ... жоғарғы сыныптарда жұмыс
істейтін мұғалімдеріне арналған қазақ ... ... ... ... ... арнайы білім беретін ұйымдар, жалпы
білім беретін ... ... ... ... ... болып жүр. Бұның өзі, мұғалімдерге қазақ тілі сабағын
жоспарлау мен өткізудегі ... ... ... ... туғызады.
Осы жағдайларды ескере отырып, біз қазақ тіліндегі көмекші мектептердің
жоғарғы сыныптарына арналған ... ... ... ... ... ... ... тапсырмалары мен нәтижелеріне тоқталып
өтейік.
1).Өзіндік жұмыс 5,7,9 сыныптарда кесте сәйкес ... ... ... сол сөздерді сөз құрамына талдау жасалады. Жұмыс барысында
5,7,9 сынып оқушыларына сөз ... ... ... ... ... мына сөздер: (малшылар, дәріханада, көршіден, шеберханада,
жапырақтарды) берілді. Тапсырманың мақсаты берілген сөздерді сөз ... ... ... ... ... (10 оқушы қате жіберген) 66,6%
пайызды құрады.Түбірлес сөздер бойынша (12 ... 80% ... ... ... 5 ... қателер 60% құрады.
Ал, 7 сыныпта кестедегі сөздерге қосымша үш сөз берілді: жұмыскерлер,
құрылысшылар, ақсақалдардың.
Түбір сөз бойынша 42,8% құрады, яғни 6 ... қате ... ... ... 50% яғни ... ... ... бойынша 8 оқушы яғни
57,1 % құрады. Күрделі сөз ... 28,6 % қате ... ... ... күрделеніп, тағы үш сөз қосылды: ... ... ... ... 8 оқушы - 66,6% ... ... сөз ... 7 оқушы - 58,3%, қосымша бойынша 9 оқушы -
75% қате жіберген. Күрделі сөз ... ... ... 25%, ... 33,3% ... Сөз құрамын тексеру үшін бақылау диктантына 5,7,9 сыныптарға
«Серуенде» атты мәтін қолданылды.
«Серуенде»
Балалар серуенге ... ... күн ... Бір ... ... жауып
кетті. Олар ағаштың түбіне паналады. Жаңбыр басылды. ... үйге ... ... - ... жас ерекшеліктеріне сай, өте жеңіл, қиын
сөз және сөз ... жоқ. ... ... ... ... ... ... өзгеруі, балалар әрекеті сипатталады. Мәтін арқылы балалар табиғат
өзгерістерін байқап, көре ... ... ... ... ... тақырыбы бойынша бақылау диктантын жазудағы қателер: 5
сынып оқушыларында сөз түбірін ... ... жиі ... Бұл ... ... ... буынды тастап кетуі 40%, дауыстылардың ауысуы 53,3%
құрады. Түбірлес сөздер ... 40% ... ... ... ... сөзден
буынды тастап кету қатесі 40% құрады, балалар-балалар (Алмас) түбір сөзден
- ла буынын тастап ... ... ... ... ... ... ... қосымшаны дұрыс жалғамауы: үйлеріге - үйлеріне (Диас),
басылді - басылды ... ... ... ... ... ... жазу емлесін толық игермеу салдарынан деп түсінеміз. Жалғау
бойынша 25% бала, жұрнақтан 50% құрады.
Ал, 7 сыныпта бұл ... ... енді ... түбір сөзден 42,8% қате
жіберсе, түбір сөзден буынды ... ... 35,7% ... түбірлес сөздер
бойынша 42,8%, қосымша бойынша 50% құрады.
9 сыныпта балалардың бақылау диктанттары бойынша қателер көбейе түсті.
Түбір сөзден 83,3%, ... ... 66,6%, ... яғни ... ... ... ... қосымшаны тастап кету, ... ... ... 66,6% құрады. Мысалға: кесде -кезде ... - ... ... ... - үйлеріне (Ахан) бұл қателер түбірден
жіберілген.
3). ... жазу ... 5,7,9 ... ... атты ... пен ... ... жүзіп жүр. Санат ескекпен есіп отыр. Оспан
қайық түмсығында суға қарап отырған. Бір кезде Оспан судың жылулығын ... суға ... ... Ол: «Санат, құтқар» деп айғай салды. ... ... ... ... ... ... пен ... қайда отырған.
3.Оспан не істеді.
4.Санаттың әрекеті.
Мәтінге сипаттама: мәтін жеңіл сөйлемдерден құралған, қиын сөз, ... жоқ, ... ... ... ... ... ... келетін болсақ, тәрбиелік мәні өте зор, балаларды бір-
біріне мейірімді, қамқор ... ... ... ... ... тобына бергенде, көмек көрсеткен жоқпыз, ал
екінші топқа мәтіннің басын не ... ... ... карточкаға жауып
бердік. Үшініш топ балаларына, мәтінді ... ... ... ... ... ... 5 ... оқушылары өте көп қателер жіберген, соның
ішінде түбір бойынша 40%, түбірлес сөз бойынша 46,6%, ... ... 66,6% ... дауыссыздар орнын ауыстыруы 53,6%, ... ... 53,3% ... ... сөзге дұрыс жалғамауы 80% оқушыда
кездеседі. Мысалға: әріптердің түсіп қалуы: біейін
- білейін (Сымбат, еңейіп - ... ... ... - ... (Фарида).
Қосымшаларды сөзге дұрыс жалғамауы: қайықтеп – қайықпен (Шолпан), суні
- суға ... ... - ... (Әлия).
5-7 сынып оқушыларының да мазмұндама жазу бойынша жіберген қателері өте
көп. Ондай қателерге: түбір сөзді дұрыс жазбауы, яғни ... ... ... ... ... ... ... сөздегі әріптің түсіп қалуы,
буындардың орнын ауыстыру, ... ... ... ... дұрыс
жалғамауы, түбірлес сөзді дұрыс құрастырмауы және тағы басқалар жатады. Осы
қателер ішінде 7 ... ... ... ... ... дұрыс
жалғамаған, 57,1% құрады. Ал, түбір ... 42,8%, ... ... бойынша
50%, күрделі сөз бойынша 21,4% көрсетеді.
7 сыныпта қателер көбейген, ... ... ... ... ... сөзден 50% қате жіберген, түбірлес сөздерден 33,3%,
әріптердің орнын ауыстыру 66,6% ... ал ... ... ... ... ... Шығарма жазуда 5,7 сынып оқушыларына «Аңшы» тақырыбы ... жазу ... ... ... ... ... бойынша әңгіме
құрастырылды (ауызша) мәтін жазуға жоспар берілді.
Аңшы мен бүркіт.
Аңшы кім?
Бүркіт қандай қүх?
Аңшылық деген ... ... ... ... үйретіп, яғни аңшылық ... ... ... ... оқушыларында әртүрлі қателер көп кездесті.
Оқушылардың көбі түбір сөзге жалғауды жалғай алмайды, ... атың ... ... ... - ат - түбір сөз, -тың - септік жалғау.
Қайты - қайтты (Динара) «қайтты» - түбірі - ... - ты - ... ... ... ... 66,6% ... ... сөзден 66,6%, түбірлес
сөзден 46,6%» құрады.
7,9 сыныптарда оқушылар көбі түбір сөзді дұрыс жазбаған 5 сынып -50%, 9
сынып - 66,6% құраса, түбірлес ... буын және ... қосу 5 ... 57,1%, 7 ... - 58,3% ды ... ... ... соңғы буынмен
үндестіріп жалғаудан 5 сынып 42,8% қате жіберсе, 7 ... 41,6% ... ... ... бойынша 5 сыныптарда біріккен сөздерден 21,4% қос
сөздер бойынша 14,2% қате жіберсе, 7 сыныпта біріккен сөздерден - ... ... - 33,3% ... сөздерден - 33,3% құрайды.
Шығарма жазғанда, кейбір балаларға, яғни екінші топ балаларына мәтіннің
басындағы 2-3 ... ... Ал, ... ... балалармен карточкалар
арқылы жұмыс жүргізілді.
Зертттеу нәтижелері бойынша әр сынып ... (5,7) үш ... ... ... «сөз ... ... ... деңгейде меңгерген. Бұл
оқушылар ережені толық біледі, орынды қолдана ... ... ... жақсы қатысады. Бұл топ үлгерім көрсеткіші 28% ды ... Бұл ... ... ... орта деңгейде еңгерген,
ережелерді толық игермеген, ... ... ... ... ... ... қатысуы орташа. Тақырыпты еңгеру деңгейі 55% құрады.
3-топ. Бұл топтағы оқушылар тақырыпты нашар меңгерген, ережелерді өте
төен деңгейде ... ... ... ... ... ... ... үнемі
шатастырады, өздерінің қателерін таба білмейді, мұғалімнің көмегін ... ... ... ... 17% ... 1 - характер орфографических ... при ... ... ... в %). ' ... ... Слова|Түбір |Қосымша ... ... ... | ... | | |
| | ... ... |
|1 |' ... өзгерту |
-72-
Түзету бойынша жүргізілген жаттығуларды тексеру нәтижесіне тоқталатын
болсақ, оқушылардың сөз ... ... ... ... ... ... Оқушыларды жіберген қателері бойынша 4 топқа бөлдік:
|Ітоп. |Оқушылар сөз құрамы тақырыбын толық меңгерген. Сөз ... ... ... кең, ... және ... олардың айырмашылығы, |
|меңгеру ... және ... ... ... түбірлес сөздер, |
|деңгейі ... ... ... сөздер, олардың емлесін толық ... ... ... біледі. ... топ. ... ... аз, ... ... ... |
|Тақырыпты |Түбір, түбірлес сөз, жұрнақ-жалғау, күрделі сөз туралы ... ... ... ... Тек ... мен ... ... 80% |жалғануынан қателеседі. ... топ. |Бұл ... ... қателері көбірек, түбір сөзді дұрыс|
|Тақырыпты |анықтамаған, қосымшалар түбір сөзге қате жалғанған, ... ... ... ... ... түбірлес сөздерді |
|деңгейі 60% |біледі, бірақ ажыраудан қиналады. Күрделі сөздерді жазу |
| ... ... ... топ. ... ... өте ... оқушылар, түбір және қосымша |
|Тақырыпты |айырмашылығын айыра алмайды, қосымшаларды дұрыс жалғауды ... ... ... ... ... ... өте тар. Түбір |
|деңгейі 45% |сөзден түбірлес сөздер жасай алмайды. ... ... «Сөз ... ... ... оқушылардың
грамматикалық білім және ... ... ... ... аспекттердің жоқтығы, сондай-ақ, оның кемтар
баланың ... және ... ... маңыздылығы. у
«Сөз құрамы» тақырыбы бойынша 5-S( сынып оқушыларының орындаған ... ... ... ... ... ... ... қателерді сандық және сапалы талдау, оқушылардың ... ... ... ... жұрнақ, қосымшаны грамматикалық
тұрғыдан ... ... ... ... дұрыс таңдай алмайтынын
көрсетті.
Сөзді морфемдік түрде талдауда, көп оқушылар, эсіресе, өзіндік ... ... ... ... ... ... түрде
қайталап, сөзді құрамына қарай талдау барысында оларды ... ... ... жазу ... ... ... қателердің көп болуы тек ақыл-ойы кем қазақ балаларының таным
қабілеттерінің ... ... деп қана ... ... ... ... ... «Сөз құрамы» тақырыбын ... ... деп ... ... біз, ... экспериментінің әдістемесін құрастырып, қазақ
тілінде оқу жүретін көмекші мектептердің 5-§ сыныптарында «Сөз
құрамы» ... ... ... ... ... арналған
әдістеме жазу үшін, тәжірибелі - экспериментальды оқыту жүргіздік.
Зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы- құрастырылған бақылау эксперимент
әдіагемесі,қазақ ... оқу ... ... ... 5-$ ... «Сөз ... тақырыбы бойынша грамматикалық білім және
орфографиялық дағдыларының ... ... да, ... ... ... әдебиеттер тізімі:
Рахметова С. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» Алматы, 2001.
«Қазақ тілін оқыту ... Р/б. ... ... ... Бастауыш кластарда қазақ тілін ... ... ... ... ... ... оқыту методикасы. Р/б. Ш.Әуелбаев. Алматы.
Мектеп,1987
Ұ.Ботабаева. ... ... ... ... Алматы. Рауан.
К. Бектаева. Арнаулы-көмекші мектептерде ана тілін оқыту ... ... ... ... ... ... ... Алматы. Кітап,2002
Р.Әміров «Қазақ тілі» оқулығына методикалық нұсқау /3 класс/ Алматы, 1990
Гнездилов М.Ф. ... ... ... ... ... ... Москва,2000
Ю.Аксенова А.К. Методика обучения русскому языку во вспомогательной
школе. Москва,2000
П.Петрова В.Г. Развитие речи ... ... ... ... ... «Методика обучения грамматике и правописанию
в вспомогательной школе 5-8 классах» ... ... ... ... ... русскому языку в начальных
классах» Москва. 1997.(раздел «состав слова»)
Хабаршы-Вестник «Арнайы педагогика» сериясы ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқытудың әдәс – тәсілдері16 бет
Сөздің тура және ауыспалы мағыналары, мақал-мәтел5 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
12 жылдық жалпы орта мектептің базалық білім мазмұнын анықтау әдістері55 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь