Шабуыл және қорғаныс құралдары

Кіріспе
3
I. Қазақтардың ұлттық қару.жарақтарды жетілдіруі
12
1.1. Қазақтардың қару.жарақ түрлері
12
1.2. Шабуыл және қорғаныс құралдарын пайдаланудың жолдары
24
II. Жауінгерлік дәстүр және оның қоғамдағы рөлі
34
2.1. Жауінгерлік дәстүрге сипаттама
34
2.2. Жауінгерлік дәстүрдің қоғамдағы рөлі
42
Қорытынды
50
Пайдаланған әдебиеттер тізімі 55
Тақырыптың өзектілігі. «Тарихсыз халық- тұл» демекші, әр халықтың өзіндік өткен жолы, даму тарихы болады.
Бүгінде Қазақстан Республикасы өз мемлекеттілігін арттырып, уақыт әр нәрсені орнына қойып жатқан кезде, қазақ халқының революцияға дейінгі мән берілмей келген тарихының қатарын байыта түсу-басты парымыз. Келешек ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыру мен ұштау, ел тарихын, өзің өскен ортаның тарихын, тарих қойнауындағы әрбір құбылыстық өзгерістің қыры мен сырын терең білу міндетін жүктейді.
«Тарихпен бірге - тарихи ойлайда өзгереді» - демекші, соңғы жылдары елімізде болып жатқан қоғамдық тарихи қатынастардың өзгерістерге ұшырауы қоғамдық санаға да тікелей әсер етуде. Тарихқа үңілу көшпелілердің әлемдік өркениет дамуына қосқан үлесі, оның ішінде «әскери өнерді» білу /1/ міндетін жүктейді. Қазақ халқының өткен тарихындағы ат үсті зерттелген мәселелердің көпшілігі бүгінгі заман талабына сай қайта қаралып жатса, кейбір мәселелер бойынша терең зерттеулер жүргізілуде. Соның бір айғағында XV-XVI ғасырларда қазақ мемлекетінің құрылуы, нығаюы және көрші елдермен жасасқан әртүрлі қарым қатынасы мәселелерінің тарихшылар назарына ілігіп, әрбір мәселенің жеке зерттеу обьектісіне айналуы жатады. Осы кезеңдегі маңызды мәселердің бірі – XV ғасырдың орта тұсында құрылған Қазақ хандығының XV-XVI ғасырларда өзінің күшею, нығаю дәуірін бастан өткеруі, қазақ халқы өз атауын сырт елдерге танытуы. Бұл нығаю, күшею процесі және халық ретінде тарихи сахнада өзін- өзі танытуы жәйдан -жәй келе қойған жоқ, ол ұзақ уақытқа созылған ежелден жер үшін, бейбіт өмір үшін қан төгіскен, шабысқан, атысқан табанды күрестердің, осы күрестер барысында халықтың соғыс ісіне бейімделуі мен шыңдалуының, қазақ хандарының шебер жүргізген дипломатиялық және әскери - қолбасшылық саясаттарының нәтижесінде келді.
Жетісу өңірінде өз шаңырағын көтеріп, керегесін бекіте түскен Қазақ хандығы жас мемлекет болса да жаугершілік заман талабына сай соғыс ісіне қатты мән бөлген. Алғашқы қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы мемлекеттің негізгі мына принциптерін толық қамтыды:
1) мемлекет билік жүргізетін белгілі бір жер аумағының болуы
2) мемлекеттік көлемде белгілі бір ұлттың, ұлттық мемлекеттің қалыптасу процесінің аяқталуы.
3) басқару органдары мен мекемелерінің ерекше жүйесінің болуы, бұл жүйеде зорлық аппаратының болуы, яғни сол мемлекеттік жер аумағы мен халықтың кәуіпсіздігін қамтамасыз ететін қорғаныс аппараты- әскердің болуы./2/
1. Қазақстан Республикасында тарихи сананы қалыптастыру концепциясы. Егемен Қазақстан. - Алматы, 1995. – 30 маусым
2. Назарбаев Н. Ә. Қапшағай гарнизоны алдында сөйлеген сөзі // Егемен Қазақстан. - 1993. – 28 қазан
3. Рубрук Г., Карпини П. Путешествия в Восточные страны. Алматы, Ғылым, 1993. – 248 с.; Гринев А.С. Конницы Чингиз хана и Батыя. // Журнал «Колосья». - СПб., 1885. - С. 172-183; Марков М.Н. История конницы. - Тверь, 1896, ч.2.; Владимирцов Б.Я. Чингиз хан. - Берлин, 1922. – 175 с.; Хаара - Даван Э. Чингиз хан, как полководец и его наследие. - Алматы, Крамдс Ахмед Яссауи, 1992. – 272 с.; Чулуны Далай. Монголия в XIII-XIV вв. – Москва: Наука, 1983. – 232 с.
4. Иванин М. И. О военном искусстве и завоеваниях монголо-татар и среднеазиатских народов при Чингиз хане и Темирлане. / Под ред. Н.С. Гольщина. - СПб., 1875. – 252 с.
5. Азиатский вестник. (содержащие при себе избранные сочинения и переводы) издаваемый Григорием Спасским. // Описание Западной части Киргиз-Казачьей или Киргиз-Кайсацкой степи. - СПб., кн. XII , 1827. - 315-346 с. Н.Н. Балкашин. О киргизах и вообще о подвластных России мусульманах. - СПб., 1887. – 56 c.; Сибирский вестник издаваемый Григорием Спасским. - СПб., 1823. – 373 с.
6. Гейнс А.К. Сборник статьей о Средней Азии. Т.1. - 585с. т.2. - 743 с. СПб., 1890; Очерк Туркестана. - СПб., 1874. – 75 с.
7. Вельяминов-Зернов В.В Исследование О Касимовских царях и царевичах. ч.1, СПб., 1864. Киргизские очерки. – Восточный сборник. 1866. № 1,6,7. – 558 с.
8. Левшин А. И. Описание киргиз-казацких, или киргиз-кайсацких орд и степей. СПб., 1832. ч.1 – 265 с., ч.2 – 233 с., ч.3 – 304 с.; Левшин А.И. Описание киргиз-казацких, или киргиз-кайсацких орд и степей. - Алматы, Санат, 1996. – 656 с.
9. Вамбери А. Путешествие по Средней Азии. - СПб., 1865. – 279 с.
10. Броневский С.Б. о киргиз кайсаках Средней Орды. О торге невольниками. // Отечественные записки. - 1830. – Май. - №121. - 163-194 с., 404-411с.
11. Ягмин А. Киргиз-кайсацкая степь и их жители. (Сочинения Штаб-лекаря Альфонса Яглина). - СПб.,1845. - IV. - 77 с.
12. Диваев А. Обычай киргизов Семипалатинской области. // Этнографические материалы. - Ташкент, 1896. – 96 с.; Киргизские почитания на покойнике. Т., 1903. - 35с.
13. Бларамберг И.Ф. Военно-статистические описания земли киргиз-кайсаков Внутренней и Зауральской Орды, Оренбурского ведомства. // Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. XIV., ч.1. -СПб., 1848. С. 30-119; Зобнин Ф.К. К вопросу о невольниках, рабах и тюленгутах в киргизской степи. Сборник. - СПб., Вып.VI , 1901, отд.I, С.1-99.
14. Бартольд В.В. История турецко-монгольских народов. // Соч., М., 1928, т.5.; Соныкi: Отчет о командировке в Туркестан. Август-декабрь. 1920. Соч. -М., 1973. С. 87-219; Тюрки: двенадцать лекции по истории турецких народов Средней Азии. Алматы: Жалын, 1998. – 192 с.
15. Өзбекстан Республикасы орталық Мемлекеттік Архиві, 69-қ., Қордың аты «Орыс географиялық қоғамы», 1-т.,42-іс, 99-п.
16. Потанин Г.Н. Казак-киргизские и алтайские предания, легенды и сказки. // Живая Старина. 1916, вып. II-III. - СПб., с.47-198; Аристов Н.Я. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности. // Живая Старина. - СПб., 1896, вып. III-IV. - С. 277-456.
17. Катуков В. Национальное военное строительство в Казахстане. - Алматы, 1930. – 39 с.
18. Абрамзон С.М. Черты военной организации и техники у кыргызов. // Труды ин-та языка, лит-ры и истории. Фрунзе, 1945, вып.1., С. 167-180.; Абрамзон С.М. киргизы и их этногенетическая и историко-культурные связи. - Фрунзе, 1990. - 178с.
19. Росляков А.А. Основные черты военной системы азиатских степняков. // Изв. Туркмен.филиал. АНСССР. - 1951. - №12.
20. Кун В.Н. Черты военной организации средневековых кочевых народов Средней Азии. // Учен. Зап. Ташкентск. Пед. ин-та им. Низами. Сер. Общ. Наук. - Ташкент, 1947. Вып.1. - с. 15-33.
21. Бичурин Н.Я. Собраний сведений о народе обитавших в Средней Азии в древние времена. Из 3-х частей, М.-Л., Изд. АН СССР.1950. - Т-1. -382 с., Т-2. – 335 с., т-3. – 339 с.
22. Толстов С.П. Древний Хорезм. Издание МГУ. Москва, Ин-т этнографии им. Н.Н Миклухо-Маклай, 1948. – 342 с.
23. Семенов А.А. Бухарский трактат о чинах и званиях, и обязанностях их в Средневековой Бухаре. М., 1948 с. 137-153; Проблема истории кочевых племен и народов периода феодализации (на материалах Казахстана). Калинин, 1973.
24. Худяков Ю.С. Военное дело кочевников Южной Сибири и Центральной Азии(11в. до н.э. – X в. н.э.): Автореферат на соискание ученой степени д.и.н., Новосибирск, 1987. – 31 с; Чахкиев Д.Ю. Оружие и вопросы военного искусства позднесредневековых вайнахов, XII-XVIII вв:// Автореферат на соис.уч.степ.к.и.н., Грозный, 1986. – 17 с.; Худяков Ю.С. Вооружение енисейских кыргызов VI-XII веков н.э:// Автореферат на соис.уч.степ.к.и.н., Новосибирск, 1977. – 29 с.; Хазанов А.М. Социальная история скифов: // Автореферат на соис.уч.степ.к.и.н., Москва, 1972. – 42 с.; Хазанов А.М. Очерки военного дела сарматов. Москва, Наука, 1971. - 171 с.; Мелюкова А.И. Скифия и фракийский мир: // Автореферат на соис.уч.степ.к.и.н., М., 1980. - 49 с.; Соловьев А.И. Военное дело населения лесной полосы Западной Сибири эпохи средневековья: Новосибирск, 1984, -18с.; Автореферат на соис.уч.степ.к.и.н., Аржанцева И.А. Вооружения раннесредневековой Средней Азии: // Автореферат на соис.уч.степ.к.и.н. - М., 1896. - 25с.
25. Мейендорф Е.К. Путешествия из Оренбурга в Бухару. - Москва, Наука, 1975. – 182 с.
26. Литвинский Б.А. Древние кочевники «Крыши мира». - Москва, Наука, 1972. – 269 с.
27. Курылев В.П. Памятники традиционной-бытовой культуры народов Средней Азии, Казахстана и Кавказа. - Л.: Наука, 1989, с.49; Соныкi: Оружие казахов. - Л., 1978, т.34. - С. 4-21; // (Материальная культура и хозяйство народов Кавказа, Средней Азии и Казахстана. Сб. Мат. Антрополог. и Этнограф.). – Ленинград: Наука, 1972. – 216 с.
28. Кайдаров А.Т. Доспехи и вооружения воина-батыра в казахском эпосе и их этнолингвистические объяснения. Изв. АН КазСССР. Сер.общ,наук. - 1976. - №6. - С. 24-35.
29. Ахмедов Б.А. «Государство кочевых узбеков». Москва, Наука, 1965. - 195 с.; История Балха (XVI-первая половина XVIII вв.). Т.: «Фан», 1982.; Тарихдон собоклар. Ташкент, изд. Укутувчи, 1994. -с. 427. Азимджанова С. К истории Ферганы второй половины XV в. - Ташкент, «Фан». 1957. – 94 с.
30. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан летопись трех тысячелетий. - Алматы: Рауан, 1992. – 347 с.; Султанов Т.И. Кочевые племена Приаралья в XV-XVII вв. – Алматы: Наука, 1982. – 133 с.; Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии. – Москва: Наука, 1964. – 215 с.
31. Этнографические аспекты традиционной военной организации народов Кавказа и Средней Азии (Сб.статей). - М., Академия наук СССР, 1990, вып.1,-148с., вып.2. – 229 с.
32. Черикбаев Э. История развития военного дела и физической подготовки киргизов. (С средних веков до XX века): Автореф. На соиск.уч.ст.к.и.н. - Фрунзе, 1990. – 22 с.
33. Ибрагимов С.К. Новые материалы по истории Казахстана XV-XVI вв. // История СССР. - М., 1963. – 299 с., т.4. - С. 152-158.
34. Юдин В.Н. Орды: Белая, Синяя, Серая, Золотая. // Казахстан и Центральная Азия в XVI-XVII вв. - Алматы, АН КазССР. 1983. – 192 с.; Утимиш-хаджи. Чингиз-наме. / Пер.с тюркского, исследование и текстолог.примечан. В.П. Юдина; Подготовили к печати Ю.Г. Баранова, Комментарий и указатели М.Н. Абусеитовой. - Алматы, Ғылым, 1992. -296 с.
35. Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в середине XIV-XVI в. Алматы, Наука, 1977. – 288 с. Сулейменов Р.Б. Из истории Казахстана XVIII века. - Алматы, Наука. 1983. – 143 с.
36. Абусеитова М.Х. Казахское ханство во второй половине XVI в. – Алматы: Наука, 1985. – 103 с.; Казахстан и центральная Азия в XV-XVII вв.: политика, история, дипломатия. – Алматы: «Дайк-пресс,» 1998. – 268 с.; Абусеитова М.Х. Кочевая государственность у казахов (XV-XVIII вв.).// Культура кочевников на рубеже веков (XIX-XX, XX-XXI вв.). Тезисы международной конференции 1-5 июля в Алматы 1995г. Проблемы генезии и трансформации. - А., 1995. – 104 с.
37. Аманжолов К.Р., Рахметов Қ. Түркі халықтарының тарихы. 1-к. (көне дәуірден XIV ғ. дейін). – Алматы: Білім, 1997. – 272 б., 2-к., (XIV ғасырдағы XVIIIғң 1-ші жартысына дейін). – Алматы: Білім, 1998. – 288 б.; Тасболатов А. және Военная история Казахстана. Очерки. – Алматы: Рауан, 1998. - 176 с.; Әскери терминдердің орысша қазақша түсіндірме сөздігі. - Алматы, Қазақстан, 1992. – 128 б.
38. Валиханов Э. Вооружения и тактика военных действий казахов в период борьбы против народа за свою своду и независимость в первой половине XVIII в. - Целиноград, 1991.
39. Жетібаев Ж.М. Маңғыстау және Үстірт қазақтарының халық суреттеріндегі қару-жарақ. // Изв.НАН РК, Сер.общ.наук. 1993. - №5.
40. Қасымбаев Ж.К. Жоңғар-қазақ тартысындағы саяси және әскери мәселелер // Қазақ тарихы. - №2. - 1993.
41.Кәрібаев Б.Б XV ғ.соңы-XVI ғ. I ширегіндегі Қазақ хандығының Мәуереннахр мемлекеттерімен саяси қарым-қатынасы: Автореферат (т.ғ.к.), - А., 1996. – 23 б.
42. Алланиязов Т.К. Очерки военного дела кочевников Казахстана. – Алматы: Фонд «XXI век», 1997. – 94 с.
43. Ахмеджанов К.С. Жараған темір кигендер (батырлар қару-жарағы, әскери өнері, салт-дәстүрі). – Алматы: Дәуір, 1996. - 256 б.
44. Кумеков Б.Е Государство кимаков IX-XI вв. По арабским источникам. - Алма-Ата: Наука, 1972. – 156 с.; Шалекенов У.Х. Әлем халықтарының этнографиясы. – Алматы: Санат, 1994. - 208 б.; Мұхаметқанұлы Н. Тарихи зерттеулер. – Алматы: Жалын, 1994. - 144 б.; Өтенияз С. Шоқан өскен орта. – Алматы: Ғылым, 1995. - 200 б.
45. Кушкумбаев А.К. История военного дела казахов XVII-XVIII вв: / Автореф. На соиск.уч.степ.к.и.н. - А., 1998. – 24 с. Козыбаев М. К. История и современность. - А., 1991.; Эволюция государственности Казахстана.// Материалы апрельской международной конференции. - Алматы, 1996. – 416 с. Осында: Кушкумбаев А. Истоки возникновения традиционной военной организации кочевников Центральной Азии. - С.22-26.; Абылхожин Ж.Б. и др. Страна в сердце Евразии. - Алматы: Каз.Универ., 1996. – 280 с.
46. Кадырбаев А.Ш. Сакский воин-символ духа предков. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 1998. – 168 с. Очерки истории средневековых уйгуров, джалаиров, найманов и кереитов. – Алматы: Рауан, «Демеу», 1993. -164 с.; Китайские источники по истории тюрок XII-XIV вв. – Алматы: Ғылым, 1991. – 36 с.; Тюрки в монгольской империи Чингизхана и его приемников, XIII-XIV вв. – Алматы: Наука, 1989. - 36 с.; За пределами Великой степи. – Алматы: «Демеу», 1997. – 200 с. Мамырұлы К. Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы күресі және саяси астарлары: Автореферат (т.ғ.дәр.алу үшін), 1998. - 48 б.
        
        ЖОСПАР
Кіріспе
3
I.‭ ‬Қазақтардың ұлттық қару-жарақтарды жетілдіруі
12
1.1.‎ ‏Қазақтардың қару-жарақ түрлері
12
1.2.‎ ‏Шабуыл және қорғаныс құралдарын пайдаланудың жолдары
24
II.‭ ... ... және оның ... ... ... дәстүрге сипаттама
34
2.2.‎ ‏Жауінгерлік дәстүрдің қоғамдағы рөлі
42
Қорытынды
50
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
55
‎ ‏Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі.‭ «‬Тарихсыз халық-‭ ‬тұл‭» ‬демекші,‭ ‬әр халықтың өзіндік ... ... ... тарихы болады.
Бүгінде Қазақстан Республикасы өз мемлекеттілігін арттырып,‭ ‬уақыт әр нәрсені орнына қойып жатқан кезде,‭ ‬қазақ халқының ... ... мән ... келген тарихының қатарын байыта түсу-басты парымыз.‭ ‬Келешек ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыру мен ұштау,‭ ‬ел тарихын,‭ ‬өзің өскен ортаның тарихын,‭ ‬тарих ... ... ... ... қыры мен ... ... білу ... жүктейді.‭
«Тарихпен бірге‎ ‏-‎ ‏тарихи ойлайда өзгереді‭» ‬-‭ ‬демекші,‭ ‬соңғы жылдары елімізде болып жатқан қоғамдық тарихи қатынастардың өзгерістерге ұшырауы қоғамдық ... да ... әсер ... ... ... ... әлемдік өркениет дамуына қосқан үлесі,‭ ‬оның ішінде‭ «‬әскери өнерді‭» ‬білу‭ ‬/1/‭ ‬міндетін жүктейді.‭ ‬Қазақ халқының өткен тарихындағы ат үсті зерттелген ... ... ... ... талабына сай қайта қаралып жатса,‭ ‬кейбір мәселелер бойынша терең зерттеулер жүргізілуде.‭ ‬Соның бір айғағында‭ ‬XV-XVI ... ... ... ... ... және ... ... жасасқан әртүрлі қарым қатынасы мәселелерінің тарихшылар назарына ілігіп,‭ ‬әрбір мәселенің жеке зерттеу обьектісіне айналуы жатады.‭ ‬Осы кезеңдегі маңызды ... ... –‬ XV ... орта тұсында құрылған Қазақ хандығының‭ ‬XV-XVI ғасырларда өзінің күшею,‭ ‬нығаю дәуірін бастан өткеруі,‭ ‬қазақ ... өз ... сырт ... ... ‬Бұл нығаю,‭ ‬күшею процесі және халық ретінде тарихи сахнада өзін-‭ ‬өзі танытуы жәйдан‭ ‬-жәй келе қойған ... ‬ол ұзақ ... ... ... жер ... ... өмір үшін қан төгіскен,‭ ‬шабысқан,‭ ‬атысқан табанды күрестердің,‭ ‬осы күрестер барысында халықтың соғыс ісіне бейімделуі мен шыңдалуының,‭ ‬қазақ хандарының шебер ... ... және ... ‬-‭ ... ... нәтижесінде келді.‭
Жетісу өңірінде өз шаңырағын‭ ‬көтеріп,‭ ‬керегесін бекіте түскен Қазақ хандығы жас мемлекет болса да жаугершілік ... ... сай ... ... ... мән ... ‬Алғашқы қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы мемлекеттің негізгі мына принциптерін толық қамтыды:‭
1‎) ‏мемлекет билік жүргізетін белгілі бір жер ... ... ... ... ... бір ұлттың,‎ ‏ұлттық мемлекеттің қалыптасу процесінің аяқталуы.
3‎) ‏басқару органдары мен мекемелерінің ерекше жүйесінің болуы,‭ ... ... ... ... ... ‬яғни сол мемлекеттік жер аумағы мен халықтың кәуіпсіздігін қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... халқының әскері‭ ‬XV-XVI ғасырларда‭ ‬қалыптасып жатқан қазақ жерін,‭ ‬халқын сыртқы жаулардан қорғау,‭ ‬өз жер ... ... тұру және ... ... өз ... және ... дала көшпелілері‭ ‬-‭ ‬түрік-монғол тайпаларының ғасырлар бойғы шыңдалған әскери ісі мен ... кей ... өз өмір сүру ... сай қабылдауы мен өзіндік төлтума көшпелі және мәдени-шаруашылық өмір салты ... ... ... бейімділік нәтижелерінде қалыптасты.‭ ‬Зерттеу жұмысының маңыздылығы мемлекеттік даму барысында нығайып,‭ ... ... ‬-‭ ... ... ... болмақ.‭
Мемлекет және әскер‭ ‬-‭ ‬бұл екеуінің қалыптасуы бір бірін сапаландыра түсетін,‭ ... егіз ... ... бір ... айта ... ... ‬XV-XVI‭ ‬ғасырларда бой көтерген қазақ мемлекетінің және қазақ ... ... мен ... ... әскер құрылуына байланысты болған.
Тақырыптың өзектілігіне,‭ ‬қазақ халқының өзінің ұлттық ерекшеліктеріне,‭ ‬салт дәстүріне,‭ ‬өмір сүру тіршілігіне сай,‭ ‬өзіне тән әскери ... ... ... ... зерделеп беру жатады.‭ ‬Қазақ халқының өзіне тән XV-XVI‭ ‬ғғ әскери өнері,‭ ‬әскери дәстүрі,‭ ‬қару түрлерін жетілдіруі,‭ ‬қазақ ... мен ... ... ... ... ... ... мемлекетінің өз аумағында үлкен жерді игеруіне себеп болды.‭ ‬Бұл мәселе бұрын зерттелмеген.‭
Қаралып отырған ... ... ... Орта‭ ‬Азия мен Қазақстан тарихында күрделі саяси әскери мәселелерге толы.‭ ‬Диплом жұмысында‭ ‬мына ... ... ... ... қазақ халқының ғасырлар бойы жинақтаған әскери өнерәне,‭ ‬жауынгерлік дәстүріне және оның қоғамдағы рөліне,‭ ‬әскери қызмет түрлеріне,‭ ‬әскери жорықтарды ... ... ... ... жарақ түрлеріне және олардың даму тарихына,‭ ‬қазақтардың оларды жетілдеруіне,‭ ‬қолдану тәсілдеріне қарай оларды классификациялауына,‭ ... ... ... ... салу және ... ... ... ұйымдастыруға,‭ ‬әскер түрлеріне,‭ ‬олардың тамақтануына,‭ ‬әскери тәртібіне т.б тоқталған.‭ ‬Аталмыш кезеңдегі Қазақ хандығының саяси тарихы көрші Мауреннахр ... ... ... қатынасы,‭ ‬әскери қақтығыстардағы іскерлік Бұрұндық,‭ ‬Қасым,‭ ‬Хақназар,‭ ‬Тәуекел ханлар секілді ірі ... ... ... ... алып ... ... ... мәңгі ұмытылмас етті.
Зерттеу жұмысының маңыздылығын байыта түсетін күрделі мәселелердің бірі бүгінгі тәуелсіз Қазақстанмен тығыз байланыстылығында.‭ ‬Жалпы алғанда‭ ‬диплом ... ... XV-XVI ... ... ... ... ... өнері мен дәстүрін,‭ ‬қазақ халқының әскери тарихында қару жарақты жетілдіруге және ел қорғауға пайдалануға ... ... ... ... ... ... ... анықтау болып табылады.‭ ‬Мәселенің бұлай қойылуы-көшпелі қазақ қоғамындағы әскери өнер мен дәстүрдің даму деңгейін көрсетеді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.‭ ‬Қазақ ... XV-XVI ... ... ... ... ... ... айтқанда,‭ ‬әскери-тарихи тақырыпты‭ ‬көшпеліліктанудан бөліп алып қаруға болмайды.‭ ‬Себебі қазақ халқының әскери даму тарихынан өз алдындағы көшпелілердің кей ... ... ... біте ... ... ... ... ретінде,‭ ‬әрі өзіндік мәдени шаруашылық тұрмыс деңгейіне сай сұрыпталып қабылданғаны байқалады.‭ ‬Бірақта қазақ ... ұлт ... ... өз ... ... ... ‬қажеттілік ретінде туындаған әскер мәселесі тарихи-ғылыми тұрғыдан зерттелген жоқ..‭ ‬XIX ғасырдың өзінде ақ монғолдар әскери өнері ... ... ... ... ... ... ... ішінде ерекше тоқталып кететін өз тумысы жағынан генерал-‭ ‬лейтенант М.‭ ... ... ... ... өнері мен дәстүрін зерттеудегі алғашқы қадам іспеттес еңбегі.‭ ‬/4/‭ ‬Аталмыш еңбекте дала көшпелелерінің Шыңғысқан мен ... ... ... ... ‬ірі қолбасшылардың әскер құру қабілеттері және оны басқару тәсілдері,‭ ‬соғыс енгізу әдістері,‭ ‬әскери заңдары,‭ ... ... ... ‬жеке жеке тоқталу арқылы баяадалады.‭
Орта ғасырлардағы Орта Азия көшпелілерінің қоғамдық саяси өміріне және оның ... ... ... ... ... өмірінде аң аулаудың рөлі туралы,‭ ‬әскери қарулануына патша өкіметінің ХІХғ.‭ ... ... ... ішкі ... шолу ... ... жіберілген‭ ‬өкілдерінің‭ ‬мақалаларынан,‭ ‬жинақтарынан‭ ‬/5/‭ ‬көруге болады.‭ ‬Қазақтардың әскери іске ... ... ... ... ‬үлкен әскери бекіністер тұрғыза алатандығы,‭ ‬аң аулауға топ бплып баратындығы ... орыс ... ... ... даласының түрлі аймағында шаруашылықты жүргізүдің ерекшеліктерін зерттеу мақсатымен шыққан комиссия құрамында болып,‭ ‬1856-1869‭ ‬жылдардағы күнделіктері‭ ‬/6/‭ ... ... және ... көпшілік әскери басылымдарда ішінара жарық көрді.‭
Қазақтардың орта ... ... ... В.В.Вельяминов-Зернов‭ ‬/7/‭ ‬еңбегінен белгілі.‭ ‬Қазақ хақының тарихы XVI-XVIII ғасырлардағы тарихы жөнінде Ш.Ш.Уәлиханов‭ (‬1835-1865‭) ‬қазақ халқының Герадоты‭ ‬атаған ... ... ... ... ... ... ... бөліп қорытып,‭ ‬негізінен деректер мен архив материалдарына сүйенген еңбектері қазақ халқының қару жарақтары,‭ ... киім ... ... ... ... қалпы туралы мәлемет бергенімен,‭ ‬әскер тарихы жөніндегі арнайы зерттеу емес.
XIX ... ... ... ... қатарына өз саяхатының күнделігі істетпес неміс саяхатшысы А.‭ ‬Вамбери‭ «‬Путешествие по Средней Азии‭» ‬еңбегінде‭ ‬/9/‭ ‬әскери шендердің бөлініп жіктелуіне,‭ ... ... өмір ... ... ... ... мән бере кетеді.
ХІХ ғасырларда орыс шығыстанушыларының қазақ даласын зерттеу жөніндегі еңбектердің ... ... В.‭ ... ... «‬О ... ... Средней Орды‭»‬,‭ «‬О торге невольниками‭» ‬және елші Альфонс Ягминнің‭ ‬/11/‭ «‬Киргиз-‭ ‬кайсацкая степь и их жители‭» ... ... ... қазақтардың дене бітімдері,‭ ‬соғыс ісіне жастайларынан шынығатындарын,‭ ‬қаруланулары туралы мәліметтер береді.‭
Қазақтардың әскери салт-дәстүрлерінің көріністерінің бір қырын‭ ‬дипломдық ... ... ... этнограф А.‭ ‬Дибаевтың‭ «‬Обычай киргизов Семипалатинской области‭» ‬/12/‭ ‬мақаласы береді.
XIX ғасырлардың соңы және XX ... ... ... ... әскери‭ ‬-потестарлық қоғамына,‭ ‬әскери өнері мен жауынгерлік дәстүріне белгілі орыс ғалымдары,‭ ‬зерттеушілері‭ ... ‬-‭ ... ... ... өз ... ара ... тоқталып кетеді.
Қазақтардың орта ғасырлардағы тарихын танып білуде,‭ ‬орыс шығыстану мектебінің негізін ... бірі ... ... (‬1869-1930‭) ‬ғылыми зерттеулерінің маңызы зор,‭ ‬өз еңбектерінде ол XVI-XIX ғасырлардағы қазақтардың көрші халықтармен мәдени және ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінен қазақтардың әскери құрылымын,‭ ‬қару-‭ ‬жарағы,‭ ‬киім‭ ... ... ... т.б ... ... ... ... болады.‭ ‬В.‭ ‬В.‭ ‬Бартольд өз еңбектерінде Шайбаниліктердің соғыс тактикасы жөнінде шығыс деректеріне сүйене отырып,‭ ‬баға жетпес материалдар береді.‭ ... ... ... ... ... бөлімшесі‭ ‬1890-1916‭ ‬жылдары шығарып тұрған‭ «‬Живая старина‭» ‬журналында қазақ халқының әдеп‭ ‬-ғұрып,‭ ‬киім‭ ... ... ... ... ... ... ... әскери жорықтар маңызы айтылып тұрған.‭ ‬/16/‭ ‬Революция орнағаннан кейін әскери өнер мен дәстүрді,‭ ‬жалпы алғанда ... ... ... ... ... ... «‬Орыс географиялық қоғамы‭» ‬мүшелерінің қазақ даласында жүргізілген арнайы тарихи этнографиялық‭ ‬зерттеулерімен қомақтала түсті.‭ ‬Осы қоғамның материалдары тіркелген папкада А.П.‭ ... XV-XVIII ... ... ... саяси әскери,‭ ‬шаруашылық,‭ ‬қоғамдық тарихын қамтыған еңбегі тіркелген.‭ ‬Аталған ерекше папкада салыстырмалы ... ... ... ... М.‭ ... ... еңбекке арналған сын баяндамасы қоса тіркелген.‭ ‬әскери өнер және жауынгерлік ... ... ... ... ... ... тек бейбіт жағдайдағы ел басқаруы ғана емес,‭ ‬әскери қолбасшылық қасиеттері осы зерттеу еңбектерінен өз көріністерін ... шолу ... ... ... ... көрген кейбір зерттеулердің кеңестік идеология шеңберінде болып,‭ «‬орыстар әскерге алғанда дейін қазақтар әскери істен хабарсыз болды‭»‬,‭ ‬/17/-‭ ... ... ... бір ... ... ... тарихына көз жұма қарап,‭ ‬айта салуы көңілді жүдетеді.‭ ‬Соған қарамастан,‭ ‬Орта Азия халықтарының әскери тарихи ... ... ... ... ... ... ... шеңберін қырғыздардың әскери құрылымы жөніндегі С.‭ ‬М.‭ ‬Абрамзон‭ ‬/18/‭ ‬еңбектері кеңітсе,‭ ‬әскери құрылымы,‭ ‬әскери бөлшектер құралы,‭ ... ... және ... ‬қару жарақ,‭ ‬қорған‭ ‬-бекіністер туралы шолу мәліметтерімен А.‭ ‬А.‭ ‬Росляков‭ ‬/19/‭ ‬мақалалары ... ... ... көзқараспен Азия көшпелілерінің әскери жүйесін жіктеп береді.
жылғы жинақталған Өзбекстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Архиві қорынан А.‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬бойынша қаумалай аулаудың операциялары мен көшпелі өмірдің әскери іс мәселелері арнайы ... ... ... ... ... ... ... зерттеушісі Н.‭ ‬Я.‭ ‬Бичурин‭ ‬1807‭ ‬жылдан бері Қытайдағы орыстың діни миссиясын басқарып,‭ ‬сол жақтан Орта Азия мен Қазақстанның ертедегі орта ... ... сай ... ... ... ‬Осы құнды қазыналардың көпшілігі‭ ‬1850‭ ‬жылы еңбек‭ ‬/21/‭ ‬болып ... ... ... осы ... ... ... әскери ұйымдасу принциптері мен қарулану дәстүрі де назардан тыс ... ... Орта Азия мен ... ... жүрген әскери‭ ‬-инженерлік фортификация өнеріне,‭ ‬бекіністер соғу шеберлігіне,‭ ‬оның түрлеріне,‭ ‬бекініс ішінен және сыртынан ... ... ... ... осы ... ... көрген негізінен тарихи-археологиялық зерттеу болып табылатын С.‭ ‬П.‭ ‬Толстов‭ ... ... ... ‬Еңбек бекіністердің сыртқы,‭ ‬ішкі,‭ ‬бір бетінен қарағандағы түрлерін көрсететін иллюстрациялы суреттермен ғылымилана түскен.‭ ... ... ... ... ... ... ... зерттеулеріне үлес қосқан А.‭ ‬А.‭ ‬Семенов‭ ‬/23/‭ ‬өз еңбектерінде Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... мен сыртқы саясаттарына тоқталып,‭ ‬әскери терминдеріне,‭ ‬атқаратын міндеттеріне тоқталады.
1950-1990‎ ‏жылдары КСРО-да еуразиялық көшпенділердің әскери ... ... ... ... ... ... бастады.‭ ‬Еңбектердің көпшілігі скиф сатматтық көшпенділік тарихына арналады.‭ ‬Әсіресе Ю.‭ ‬С.‭ ... ... ... және Орта Азия көшпенділерінің әскери ісін зерттеу еңбегінде XX‭ ‬ғасырдың‭ ‬70‭ ‬жылдарына дейінгі қарулану мен әскер мәселесін зерттеулердің заттық,‭ ... ... ... ... ... ... ... түріктердің,‭ ‬ұйғырлардың қимақтардың қару жарақ технологиясының даму эволюциясына,‭ ‬оны қолдау тактикаларына,‭ ... ... ... ... мен ... ... бейімділіктеріне,‭ ‬әскер ұйымдастыруына ғылыми тұрғыдан талдау жасайды.‭ ... ... ... тарихи Ю.‭ ‬С.‭ ‬Худяковтың басқа еңбектерінен және А.‭ ‬И.‭ ‬Мелюкова,‭ ‬А.‭ ‬Е.‭ ‬Хазанов,‭ ‬А.‭ ‬И.‭ ... ... ... ‬Аржанцева,‭ ‬Д.‭ ‬Ю.‭ ‬Чахкиев зерттеулерінен‭ ‬/24/‭ ‬көрінеді.‭
Түрік халықтарының әскери тарихы,‭ ‬әскери өнері мен ... ... ... қазақтардың өмір сүру тұрмысы,‭ ‬қоғамдық құрылысы шет ел зерттеушілері ... де ... ... ... ... ... ... ‬1820-1821‭ ‬жылдары А.Ф.Негри бастаған дипломатиялық миссия құрамында болған әскери қызметкер Е.‭ ‬К.‭ ‬Мейендорфтың‭ ‬/25/‭ ‬еңбектерінен ... ... Орта Азия ... ... қарым қатынасы,‭ ‬тұрмыс тіршілігі,‭ ‬жылқы жануарының ролі,‭ ‬соғыс енгізу және ... ... ... түрлері,‭ ‬шапқыншылығы мен шегіну,‭ ‬қашу жолдары,‭ ‬әскери іске төзімділіктері ... ... ... ... ... дамуы мен ғылыми,‭ ‬тұрғыдан сұрыпталынып Литвинский зерттеуі‭ ‬/26/‭ ‬толығынан Орта Азия көшпелері тарихына арналады.‭ ... ... тағы да ... ... ... әскери бекіністер жақсы суреттелген.‭ ‬Қару түрлерінен тек жәй ғана атап кетпей,‭ ‬күрделі құрылысты етіп ... ... ... ... ... береді.
Әрмен қарай,‭ ‬қазақы ұлттық қарулану мәселесі В.П.Курылевтің зерттеу еңбектері мен мақалаларында орын тепкен.‭ ‬Оларда зерттеушінің‭ «‬Орта Азия мен Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ‬деп пайымдағанымен,‭ ‬қазақ халқының әскери өнері және дәстүрі нысанаға топтап алынбайды.
А.‭ ‬Т.‭ ‬Қайдаров өз зерттеу ... ... ... ... ... коплексті қарулануына және олардың этнолингвистикалық атауларына,‭ ‬қазақи ... мен ... ... ... ... тоқтайды.
Шығыс деректеріне сүйене отырып,‭ ‬кең әрі жалпы құнды дерек беретін Орта Азияның қазақ хандарымен Шейбанилер мен Аштарханидтер династиялары ... ... ... ... ... саясатын,‭ ‬қазақтар мен өзбектердің әскери өнері мен жауынгерлік дәстүрін сабақтастыра байланыстыратын Б.‭ ‬А.‭ ‬Ахмедов пен С.‭ ... ... ... ... зор ... ... ‬И.‭ ‬Сұлтанов пен С.‭ ‬Г.‭ ‬Кляшторныйдың‭ ‬/30/‭ ‬еңбектерінде басты мәселе‭ ‬-‭ ‬Өзбек ұлысы мен Қазақ ... XV-XVII ... ... ... ... ... ... болғанмен,‭ ‬зерттеулерінің біраз бөлімдерін әскери дәстүрлерінің көшпенділер өміріндегі роліне,‭ ... ру ... ... ... ... ‬әскери тактикасы мен қару жарақ жасау техникасы арнайды.
Әскер тарихи,‭ ‬әскери өнер мен дәстүр мәселелерін зерттеуші арнайы ... ... ... ‬«Этнографические аспекты традиционной военной организации народов Кавказа и Средней Азии‭» ‬/31/‭ ‬жинағын және Чирекбаев ... ... ... ісі дамуы туралы ғылыми зерттеуін‭ ‬/32/‭ ‬жатқызуға болады.
Қазақстандық‭ ‬шығыстанушылар қазақ халқының өткенін зерттеуде шығыс деректерімен бай қазына өндірді.‭ ‬Олар атап ... ... ... ... ... ... ‬Юдин,‭ ‬К.‭ ‬А.‭ ‬Пищулина.‭ ‬Аталған ғалымдарға жеке тоқталсақ С.‭ ‬К.‭ ‬Ибрагимов еңбегі‭ ‬/33/‭ ‬XV-XVI‭ ‬ғасырдағы қазақтардың ... ... ... қарым қатынасын ашып берсе,‭ ‬бұрын тарихи зерттеулерге көп аса тартыла бермейтін,‭ ‬аз зерттелеген әскери мәселелерді В.‭ ... ... ... ... ... ... ‬ол ... ‬«Чингиз-наме‭» ‬орта ғасыр тарихынан‭ ‬диплом жұмысының мазмұнын байытатын мол дерек ... ... ... ... ... саясатындағы сырдариялық қалалар ролін және күрделі мәселелердің қатарындағы қазақ халқының этногенез мәселесін,‭ ... ... ... әдісінде К.А.Пищулинаның‭ ‬/35/‭ ‬ғылыми еңбектері береді.‭ ‬Осы зерттеулер қатарын Р.‭ ‬Б.‭ ... ... ... ... ... молая түспек.
Қазақ хандығы тұсындағы мемлекеттіліктің қалыптасуы мен Қазақстанның Шығыс елдерімен дипломатиялық қатынас тарихына баса назар аударатын тарих ... ... ... ... ‬шығыс деректеріне сүйенген ғылыми зерттеу жұмыстары,‭ ‬кітаптары,‭ ... мен ... ... ... ... өнерін,‭ ‬тактикасы мен жауынгерлік дәстүрін,‭ ‬қару жарағын,‭ ‬әскери қызмет түрлерін айқындайтын құнды материалдар кездеседі.‭
Соңғы кезде ... ... ... тарихына үлкен мән бөліп,‭ ‬өз зерттеу кітаптарын жазып жүріп әскери істі ... ... ... ... К.‭ ‬Р.‭ ‬Аманжолов‭ ‬/37/‭ ‬еңбектеріне үлкен мән беріледі.‭ ... ерте ... ... күнге дейінгі әскери тарих мәселесіне тоқталғанмен,‭ ‬біз қарастырып отырған ... ... ... ... ... ... ... әскери мәселеге мойын бұрып жүргендер көп болғанмен,‭ ‬дәл мемлекеттілік нығаю нәтижесінде қажеттілік ретінде туындаған әскер мәселесі ... ... ... ‬Валиханов‭ ‬/38/‭ ‬өз еңбегінде қазақ-жоңғар қатынасындағы әскери іс-қимылдың негізгі кезеңдеріне,‭ ‬стратегиялық және тактикалық әдістеріне,‭ ... ... мен ... ... ... ... ... ‬/39/‭ ‬Батыс Қазақстан өңірі қазақтарының қазба ескерткіштеріне сүйеніп,‭ ‬қазақтардың қару жарақ түрлерін ... ... ... ... ... мол ... ... Ж.‭ ‬Қасымбаев‭ ‬/40/‭ ‬өз әскери тақырыпқа қатысты мақалаларында әскери өнер және дәстүрге,‭ ... ... ... отты ... ... ‬ал Б.‭ ... ... Қазақ хандығының Мәуереннахр мемлекеттерімен қарым қатынасын зерттеу еңбегі‭ ‬/41/,‭ ‬осы‭ ‬дипломдық жұмыстың хронологиясымен біршама сәйкес келеді.
Тарих ғылымының ... ... қол ... ... ... ... тарихтың қыр сырларын көрсетуге ұмтылды.‭ ‬Солардың қатарына М.Қ.‭ ‬Қозыбаевтың‭ «‬Военная история Казахстана:‭ ... ... ... ... ... ... ‬6‭ ‬июль‭) ‬және‭ «‬Ақиқат‭» ‬журналының‭ ‬1996‭ ‬ж.‭ ‬№2‭ ‬санындағы‭ ‬«Тархан,‭ ‬генерал және әскери шен ... ... ... ... ... өз ... арттыруы белең алып тұрған тұста‭ ‬диплом жұмысына сай ... ... ... ... ... ... ... қатарына Ф.М.‭ ‬Шамшадинованың‭ ‬«Сібір жылнамасы бойынша XVI-XVII ғғ.‭ ... ... ... ... ... және Ш.‭ ... ... батырлық жырларының поэтикасы‭»‬ атты докторлық диссертациясы жатады.‭
Соңғы жылдары жарық көрген Т.‭ ‬К.‭ ‬Алланиязов‭ ... ... ... ... ... әскери ісіне көне заманнан XIX‭ ‬ғ.‭ ‬дейінгі аралықты қамтып,‭ ‬жалпы шолу жасайды.‭ ‬Ал,‭ ‬К.‭ ‬С.‭ ‬Ахмеджанов‭ ‬/43/‭ ‬бай деректерге,‭ ‬негізінен ... ауыз ... ... отырып,‭ ‬өз еңбегін иллюстрациялық безендірулермен мазмұндара түседі.‭ ‬Бұл еңбекте ... ... ... ‬-‭ ... ... ... ‬-‭ ‬жарағы киім‭ ‬-‭ ‬кешегі т.б.‭ ‬туралы айтылып,‭ ‬әскери терминдерге ана тілде жол табуға ұмтылуымен ерекшеленгенімен,‭ ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің негізгі түйіні дәлел‭ ‬-‭ ‬фактілерге сүйену болғандықтан,‭ ‬біз ... баса ... ... ... ... ... ... мүмкін емес.
Әскер тарихына қатысты элементтер дәйегін,‭ ‬орта ғасырларды зерттеуші бірден‭ ‬-‭ ‬бір ғалым Е.Б.‭ ‬Көмековтың,‭ ... ‬-‭ ... ... ... У.‭ ... ... және де,‭ ... жаңа да тың көзқарастары мен пікірлері арқылы байытып жүрген,‭ ‬ғылымның жоғары белестерінен көрініп жүрген ғалым ... С.‭ ... бен Н.‭ ... ... ... ... ... ‬/44/.
Қазақ халқының XVII-XVIII ғасырлардағы әскери іс тарихы жас ғалым А.‭ ‬Көшкімбаевтың ғылыми зерттеу жұмысында өз дәрежесінде көрінісін ... ... ... ... ... бар бұл ... өз ... мазмұнында‭ ‬әрине ерекшеленеді.‭ ‬Бұл зерттеу біріншіден,‭ «‬Көшпенділердің әскери ісінің генезис ... ... ... ... комплексінің қалыптасу және таралу тарихы‭»‬,‭ ‬үшіншіден,‭ «‬Қазақ‭ ‬-‭ ‬жоңғар қақтығысындағы көшпелі қазақтардың әскери ұйымдасуы,‭ ‬ұрыс тактикасы‭» ‬бағыты мен мақсатында ... ... мен ... ... ... ... ... тыс болған соң қамтылмаған.
Осындай,‭ ‬тарих ғылымындағы маңызды да сапалы өзгерістер ғалымдардың мемлекеттілік,‭ ‬көшпелілік,‭ ... және ... ... ... ... ... ... маңыздылығына жаңаша,‭ ‬объективті,‭ ‬негізділікпен зерделеген көзқарастарының нәтижесі‭ ‬/45/.‭ ‬Соның бір қыры ретінде ... ... ғана ... тарихын байытып жатқан қазақ халқының әскер тарихын шола ашып ... ... ... ... және ... жоңғарларға қарсы күресін ашып берген К.‭ ‬Мамырұлының докторлық диссертациясы‭ ‬/46/‭ ‬болып ... ... ... қоғамның әскери тарихы зерттелуіне шолу жасай келе түйіндесек,‭ ‬XV-XVI ғғ.‭ ‬қазақ әскері мәселесі тарихнамада өз ... ... ... ... ... ‬біздің байқағанымыздай,‭ ‬аталмыш мәселе арнайы зерттеудің бастапқы ... ғана ... ‬ал XV-XVI ғғ.‭ ... ... тек бірнеше ғана мақалаларда жарық көргенімен,‭ ‬арнайы зерттеу жоқтың қасы...
Тақырыпты зерттеудің ... мен ... ... жұмыстың негізгі мақсаты‭ ‬XV-XVI‭ ‬ғасырлардағы қазақ халқының әскери ісі мен өнерінің даму ... ... ... ... ашық көрсету болып табылады.‭ ‬XV-XVI‭ ‬ғасырларда қазақ мемлекетінің ... ... ... жатқан қазақ ұлтының сан және сапа жағынан арта түсуі әскер құрылуына байланысты екендігін,‭ ‬қазақтардың ... тән ... ... ‬жауынгерлік дәстүрі,‭ ‬ұлттық қару жарақ түрлері,‭ ‬батырлардың өзіндік соғыс тәсілдері ... ... ... ... мемлекетінің өз аумағында үлкен жерді игеруін диссертациялық жұмыс басты мақсат етіп алдына ... ... ... шешу үшін мына міндеттерге баса назар аудардық:
-Қазақтардың әскерді ұйымдастыру принциптері және осы ... ... ... ... ... ... әскери өнерінің шындалуын ашып көрсету,‎ ‏бекіністер салу,‭ ‬алу түрлеріне тоқталып,‭ ‬табиғи кедергілерді соғыс қажеттілігіне айналдыру әдістерін топшылау‭;
-Әскери міндетке дайындаудың алғы ... ... ... ... ‬аң ... ... тәрбиелерінің орнын ашу‭;
-Баланы жастайынан Отан қорғауға баулу ... ... ... түрлері даму эволюцияның ұлттық ұрдіспен жетілдіруін көрсету‎;
-Жауынгерлік дәстүрлері және олардың қоғамдағы ролін айқындау‎;
-Қазақ ... ... ... ... ... барысын байқау.
‎ ‏I.‭ ‬Қазақтардың ұлттық қару-жарақтарды жетілдіруі
.1.‎ ‏Қазақтардың қару-жарақ түрлері
Қазақтардың қару-жарақтары қоғамның экономикалық даму деңгейіне,‭ ‬көшпелі өмір ерекшелігіне сәйкес ... ‬Ол ... ... ... ‬сыртқы елдермен болған сауда-саттық,‭ ‬жаугершілікке қатысты өзгеріп отырған.‭ ‬Ғылымда қару-жарақтарды,‭ ‬олардың жасалу жолдарын материалдық мәдениетке жатқызады.‭ ... ... өмір сүру ... ... ... байланысты болып келген.
Қарулану‭ –‬соғыс ісі өнерінің ажырағысыз бөлігі,‭ ‬негізгі сүйетін тіреніші.‭ ... ... ... ... ... ер ... ... міндеті‭ –‬Отанын қорғау.‭ ‬Өз туған елі орналасқан жер аумағын қорғау және ондағы өмір сүріп отырған ұлт қауіпсіздігін қорғау және ... өмір ... ... ұлт ... сақтау әрбір атқа мінген ер азамат,‭ ‬мемлекет ... ... ... ... деп санаған.‭ ‬Ал отбасын,‭ ‬мал мүлкін т.б.‭ ‬қорғау қазақ жауынгері үшін Отан алдындағы міндетінен ... ... ... ... ‬Батыр үшін Отан алдындағы күресте өлу‭ –‬мәртебе.
‎«‏Бар арманым,‭ ‬айтайын.
Батырларша жорықта
Өлмедім оқтан қайтейін,
Ел аман болсын ылайым‭»‬.
/Ақтамберді жырау/
Қарулану ... ... ... ... тұрмыс тіршілігімен тығыз байланысты.‭ ‬Біздің бұл параграфта ... ... ... мәселеміз:‭ ‬орта ғасырлардағы жаугершілікті замандағы қазақ халқының ұлттық қару-жарақ,‭ ‬сауыт-сайман,‭ ‬құрал-жабдық түрлерін анықтау,‭ ‬бір ізге жүйелеу және олардың ... мен ... ... ... ... ... ... біз‭ «‬қару-жарақ‭» ‬түрлері деп қоя салмай‭ «‬ұлт‭» ‬сөзін қосып тұрмыз‭?
Қазақ‭ –‬ұлт.‭ ‬Басқа халықтардың бәріне тән секілді қазақ халқына да ... ... ... ‬Ұлттардың өзіндік тән ерекшеліктерінің қатпары көп:‭ ‬ұлттық дәстүр,‭ ‬ұлттық мәдениет,‭ ‬ұлттық салт-сана,‭ ‬ұлттық идеология т.б.‭ ‬Бүгінгі тәуелсіз мемлекетіміздің жаңа ... ... ... ... ... ‬даму стратегиясындағы бірінші басымдық‭ «‬ұлттық қауіпіздік‭» ‬болып отыр емес пе‭?
«Қырғыз қазақ бір туған‎»‏,‎ «‏Өзбек‭ ... ... ... бауырлас халықтарды тарихи тағдырлас,‭ ‬түп-атамыз бір түрік болған соң жақын тартып өзіміздей көргенмен,‭ ‬осы үш ... ... ... ... ... ... айырмашылықтары айқын көрініп тұрады.
Сондықтан,‭ ‬қару-жарақтар мәселесін қарастырғанда‭ «‬ұлттық‭» ‬деп атап алғанымыз дұрыс секілді.
Қазақ ... ... ... ... мен ... өз ... өмір сүрген мемлекеттердің,‭ ‬дала көшпелілерінің ізін басқанмен,‭ ‬өзіндік ұлттық ерекшеліктері болды.‭ ‬Ерекшеліктердің бір қыры етіп кей қаруларға ... ... ... ат ... ‬қаруларға қазақтың ұлттық ою-өрнектерін қалыптау,‭ ‬зерлеу,‭ ‬кестелеу,‭ ... ... ... ... ‬орамалау,‭ ‬құю,‭ ‬шеку,‭ ‬өру,‭ ‬бұрау,‭ ‬қақтау,‭ ‬оюластыру,‭ ‬кіріктіру,‭ ‬дәнекерлеу әдістерімен бастырмалата жасалғанын ... ... ... ... ... ауыз ... арқылы жеткен батырлық эпостар,‭ ‬ерлік жырлары дәлелдермен куәлік етеді.‭ ‬Халық ішінде арнайы қазақ жасақтарының жауынгерлері мен ... ... түр ... ... ұсталар болған:‭ «‬Ұсталы ел озар‭»‬,‭ «‬зер қадірін зергер білер‭»‬,‭ «‬у жасаған удан өледі‭»‬,‭ «‬ата көрген оқ жонар‭» ‬секілді,‭ ‬жаугершілік заманынан ... ... ... сөзімізге айғақ болады.
Қарыма сүңгімді ілейін,
Сендерден алған дұшпанға
Жалғыз да болса тиейін
Дәуіт соққан беренді
Кебінім деп ... ... ... ... өнерді зерттегендер еңбектеріне басты назар аударып,‭ ‬өз ой-елегімізден өткізе отырып біздің негізгі арқа сүйейтініміз‭ –‬архив қазынасы,‭ ‬музейлік суреттер,‭ ... ... ... ... ... ... ‬ерлік эпостары болады.
Өйткені,‭ ‬дербес қазақ атымен аталатын әдебиеттің өмір сүруі‭ ‬– XV ғасыр ортасынан басталады.‭ ‬Бұған ... ... ... ... халқының шығуы қазақ хандығының қалыптасуы.‭ ‬Бұл зерттеу кезеңімізге дәл келеді.
Қару-жарақтардың пайда болуы адамзат қоғамы пайда болуымен байланысты.‭ ‬Бағзы замандарда ... ... ... пайдаланылды.‭ ‬Жаңа тас дәуірінде‭ (‬неолит‭) ‬адам садақ пен жебені ойлап тауып,‭ ‬қолдана бастады.‭ ... ... ... табылатын сақ,‭ ‬хұн,‭ ‬үйсін,‭ ‬қаңлы,‭ ‬түріктер түрлі қарулар арқылы соғыс өнеріне жетік жауынгер халықтар болған.‭ ‬А.М.‭ ‬Хазанов өз ... ... ... ... б.ғ.д.‭ ‬VIII-VII ғасырларда қалыптасқан сармат тайпаларының әскери өнерін,‭ ‬қару-жарақ түрлерін зерттеген.‭ ‬Онда сарматтар өз балдарын садақ тартып үйренуге скифтерге ... ... ... ... жаяу ... садақ пен жебені қолданып,‭ ‬мейлінше көп салт-аттылар садақ,‭ ‬семсер,‭ ‬қанжармен қаруланған.
Ал,‭ ‬хұн әскерінің негізгі қарулары ... пен жебе ... ... ... ‬4‭ ... ... күрделі құрылысты болып келеді,‭ ‬жебе ұштары үшке бөлінген:‭ ‬темір,‭ ‬қола,‭ ‬сүйек.‭ ‬Жаяу ұрыс қарулары темір ... ... ... ... табылған.‭ ‬Қорғаныс қаруларына хұндардың темір сауыттары,‭ ‬қолға киетін сауыттар,‭ ‬темір белдіктер т.б.‭ ‬жатады.‭ ‬Жебені арақашықтық сақтай ататын ... ... ... қару ... ... ... ... ‬Түрік қағанатының ханы Бумын жужан ханы Анахуанға қызын айттыра сөз салғанда:‭ «‬Сен менің темір балқытқан теміршімсің‭»‬,‭ –‬деген жауабын алған.
Алтайдан сол ... ... ... ... ... сияқты темір өндіру ісінің іздері кездескен.‭ ‬Темір балқытып алу әдісі‭ –‬сазды үрлеу.‭ ‬Темір қышқылы көміртегі қышқылымен ... ... ... ‬ол ... ... ... ... құйма металл болып шығады.‭ ‬Жоғарғы сапалы темірден алтайлық ұсталар бір жүзді пышақ,‭ ‬балта‭ ... ... мен ... ... мен наркескендер,‭ ‬найза мен жебе ұштарын,‭ ‬сол сияқты қазанның екі ... ... және ... ... жасайтын болған.
Түріктер мекендеген жерлерден темір балқытатын пештер орны кездеседі.‭ ‬Бұл арада да еңбек құралдары мен қару-жарақтар ... мен ... ... ... ат ер-тұрмандарының бөлшектері жасалатын.
Түріктердің қаруларына арақашықтық таяу ұрыстар мен қорғану жабдықтары ... ... Ю.‭ ... отырған кезеңде‭ (‬б.ғ.д.‭ ‬XI ғ.‭ –‬б.ғ.‭ ‬X ғ.‭) ‬садақтың көлемі ұлғайып,‭ ‬қарулардағы жапсырмалар саны ... ... ... ... ... ... темір және сүйектен жасалды.‭ ‬Олардың ысқырғыштары болды.‭ ‬Жебе түрлерінің көбейе түсуін түрік мемлекетінің ыдырауы да тоқтата ... ұрыс ... ... ... ... ... ... ‬шапашот,‭ ‬күрзі жатса,‭ ‬қорғану құралдарына қабыршақты сауыт,‭ ‬қалқан,‭ ‬ат жабулары,‭ ‬оқ өтпейтін сауыттар жатты.
IX-X ғасырларда археологиялық ... ... ... ... семсер,‭ ‬алдаспан,‭ ‬қылыш,‭ ‬түріктерде‭ –‬алдаспан,‭ ‬ұйғырларда‭ –‬семсер,‭ ‬қимақтарда‭ –‬семсер,‭ ‬алдаспан,‭ ‬қылыш белгілі болған.‭ ‬Түріктерде найза,‭ ‬сүңгі ... ... ... ... ондық жүйенің біршама элементтерінен құралды.‭ ‬Кейініректе бұл әскери дәстүр жужан,‭ ‬түрік,‭ ‬ұйғыр,‭ ‬қырғыз т.б.‭ ‬көшпелілерде үрдіске айналды.
Әскери іс дамуының ... ... ... ... ... ... ... жауынгерлердің ұрыс жабдықтарын,‭ ‬ұрыс тактикасын,‭ ‬әскери өнердің даму деңгейін,‭ ‬әскери тарихқа ... ... ... ... ... ... қару-жарақтардың дамуы көшпенділердің саяси,‭ ‬әлеуметтік-экономикалық,‭ ‬этникалық,‭ ‬тарихи өміріне зор маңызы барлығын С.А.‭ ‬Плетнева жақсы атап ... және ... ... үшін қару және ат ... ... ... кезінде басқа еңбек құралдары секілді‭ «‬өнеркәсіптің‭» ‬негізгі жабдығы саналады.‭ ‬Соғыс және тонаулар ортағасырлық көшпелілер өмірінде заңды құбылыс болып тұрады.‭ ... ... ... жер иеленушілерден гөрі қару қатардағы кез-келген көшпенді үшің ... ... ... ... өмірдегі әскери істің лға басуының себебі жеке қару түрлерінің қарама-қайшылықтары,‭ ‬қарулану комплексі,‭ ... ... ... ... даму ... әр ... ... жүргенмен негізінен оған мұқтаждық туған жағдайда шапшаң үрдіске түседі.
Қару-жарақ туралы шынайы мәліметтер білу археологиялық-этнографиялық зерттеулерге әкеп тірейді.‭ ‬Қазақстан ... ... ... ... ‬іс ... ... өз ... тағы да бөлінетіндігін көрсетеді.‭ ‬Қазақстан территориясында және әрі шығысқа қарай‭ ‬/Миннусиннск шұңқыры/‭ ‬ерте сақ ... ... қола ... екі түрі кең тараған:‭ ‬екі қомақты тығынды жапырақ тәрізді және ассиметриялы‭ ... ... ... ‬үш ... шыршығы бар әр түрлілер.
Көшпенділердің молаларының көпшілігінде адамның ертедегі жауға ... ... ... мен ... қару-жарақтарымен бірге жатты.‭ ‬Темір үзенгілер,‭ ‬жебелердің темір ... және ... ... жаңа ... пайда болады.
Мола шұңқырынан мынадай көмілген құрал-саймандар темір қанжар,‭ ‬темір саптыаяқтың сынықтары жебелердің темір ұштары,‭ ‬садақтың сүйек ... ... ... ... ... ... семсер табылды.
Қабірлеріндегі құрал-саймандар қару,‭ ‬ат әбзелдері тұрмыстық мақсаттағы заттар болып тбылады.
Шығыс ... ... ... ... ... ‬2‭ ‬жүзді семсер табылды,‭ ‬оның сабы жүрек тәрізді және тік ... ... ... ... ... бір қабірден ұзындығы‭ ‬80‭ ‬см және жалпақтығы‭ ‬3‭ ‬см ... ... ‬ол ағаш ... ... ‬Сондай-ақ қиындысы ромбы тәрізді найза ұшы табылды.
Қабірлердегі ... ... ... ... ... ... жиі ... ‬Олардың біразы ағаштан жасалып қабымен қапталған қорамсақтарға салынған.‭ ‬Қорамсақтардың ішкі жағы ... ... ... ... келеді.‭ ‬Жебелер ұштары жоғары қаратылып салынған,‭ ‬олардың ұштарының ... әр ... үш ... ... қырлы,‭ ‬ұңғылы үш қалақты болып келеді,‭ ‬түп жағы жапырақ тәрізді жалпақтары да ... ... ағаш ... ... ... ‬см ... ... өайсыбір қызыл түске боялған:‭ ‬екі шетімен ортасы ... ... ... ... ... ағаш ... ... екі ағаш жақтауы салынған.
Археологиялық зерттеулер жәй садақтан бөлек Қазақстан территориясы мен Орта Азиядан күрделі құрылысты ... ... ... мен жебе және оның ... ... мен ... жағынан сан алуан түрлері жөнінде мол мәліметтер береді.
Күрделі ... ... ... А.Г.‭ ‬өз зерттеу еңбектерінде жүйелі береді.‭ ‬Күрделі құрастырмалы садақтар болғанын байланыстыратын ... мен ... ... ... мен ... мен табылғаны күәлік етеді.‭ ‬Садақтар осы платинка тақталарға ... ... ... ‬І ... Орта Азия ... табылған біршама дамыған күрделі садақтар түрлеріне ол‭ “‬орта азиялық садақ‭” ‬деп айдр таққан.
Қарулардың орны мен маңызды тарихи ... ... ... ... ... ... жаугершілікті соғыстардан құралған халықтар өмірінде ерекше.‭ ‬Әскери қарулардың көшпелі қоғамда ... роль ... ... ... ... ... ... жасаған,‭ ‬қоректенген,‭ ‬яғни қарулар‭ ‬-‭ ‬әлеуметтік статус белгісі.‭ ‬Қазақ хандығының заңдары бойынша тек ... ... адам ғана ... ... ... болып саналған.
Орта Азия халықтарының қарулануы таяу ұрыс,‭ ‬қорғану,‭ ‬арақашықтық соғыстарды енгізу жабдықтарын құрайды.
Қазақтар ... да ... ... ... халқы тарихындағы олардың алатын орны мен маңызы ерекше.‭ ‬Орта Азияда кең тараған бірнеше қарумен қос қабат қарулану соғыс ... ... мол ... енгізуге тиімді болды.‭
Әскери іс ата кәсібі саналған,‭ ‬бар өмірі ... ... ... ... ... құралдары‭ ‬-‭ ‬олардың қару жарағы.‭ ‬Оларды біріктіріп,‭ ‬түрлеріне қарай жүйелеу қарулардың пайдаланылуы мен‭ ‬ұрыс түрлерінен келіп тіреледі.
Қару жарақтар туралы зерттелген Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... топтастыра келсек қару-жарақтар мына үш топқа бөлінеді.
Таяу қоян-қолтық соғыстың қарулары.‭ ‬Қазақтардың шабуыл ... ... ... ... ... мен ... ... шабатын,‭ ‬түйрейтін,‭ ‬сұғатын,‭ ‬кесетін қарулар болып бөлінеді.
Арақшықтық сақталатын ұрыстағы шабуыл құралдары.‭ ‬Бұл құралдар ... ату ... ... ... ... ... құралдары.
Бұл үш жікке топтастыруымыз,‭ ‬қарудың пайда болып дамуына,‭ ‬өндіріс тәсіліне және оның техникалық негізіне байланысты екенін көрсетеді.
Кез-келген халықтың көп ... орта ... ... пен ...
Қазақ жасақтарының қаруы‭ –‬көшпелілер қаруының заңды жалғасы.‭ ‬Қазақтардың қару жасау,‭ ‬олардың қолдану ісінде ғасырлар бойғы көне дөстүрлер жалғасып ... ... ... ‬жасалуына тоқтала отырып,‭ ‬біз терминологиялық анықтама мәселесіне тоқталмай кете алмаймыз.
1.‎ ‏Таяу немесе қоян-қолтық слғыс тәсілінің ұлттық қару-жарақ ... ‬Өз ... ... бұл ... тобы үш бөлікке жіктеледі.‭ ‬Бұл заттың материалдар формасы мен кесу ... ... ... ... мен тұсының формасына қарай типтерге жіктеледі.
Таяу соғыстың түйрейтін,‭ ‬сұғатын қарулары.
Найза‭ ‬/жәй/‭ –‬қадалғыш немесе лақтырғыш қару.‭ ‬Бұл қару ... ... ... ... және аң ... ... ... ‬Пайда болуын ғалымдар палеолит дәуіріне жатқызады.‭ ‬Алғашқыда ұшы ұшталған таяқтан жасалыды,‭ ‬бертін келе ... ЙЙ ... ЙЙ ... ... ... ағаш ... тастан немесе сүйектен металдан үшкір ұш орнатылған түрлері шықты.‭ ‬Орта ғасырлардағы қазақ батырлары мен жауынгерлерінің ... ... ... ... ... мен ... ... қаруларына айналған.‭ ‬Найзаның жебе деп аталатын ұштығы болған қазақтрда.
Найзаның жарақат ... ... ... ‬қолға ұстайтын жері‭ «‬сабы‭»‬.
Жебелі найза қолында
Бес мың қолдың соңында
/Ер Қосай/
Жебенің ұшы,‭ ‬қыры ... ... ... ... «‬ұңғысы‭»‬.‭ ‬Ұшы мен ұңғысының арасында кейбір найза жебелерінің дөңгеленіп келген күмбезі ... ... ақ ... оның ... ұшын ... ... ... ‏/Тегіс,‎ ‏Кегіс/
Ындастың салған найзасы
Ұңғысынан омырылып
/Жұбаныш/
немесе,
Сонша ердің соңында
Күмбезді найза қолында
/Қобыланды батыр/
Жебе ұңғысының,‭ ‬сабымен түйіскен жері‭ –‬сағағы.
Найза ұстар деуші едім,
Сағағын жезбен қайраған
/Алмас ... ... ... ... ... ... немесе төменгі жағына қайыстан ілгек жасайды.‭ ‬Жорықта сол ілгектерінен қолдың қарына,‭ ‬және етік пен ... ... іліп ... ... ерте заманда көшпелілердің кейбір үзенгілердің найзаның төменгі жағын кигізіп қоятын арнаулы ілмегі де болған.‭ ‬Саптың қолға ұстайтын жеріне жұмсақ болу үшін ... ... ... ... ... ... болсын деп
Топтап барқыт ораған
/Қобыланды батыр/
Найзалардың жебелері болаттан,‭ ‬алмас темірден,‭ ‬көбіне екі қырлы ... ... ... ... ... ... ақ ... бір қолға алайын
/Асан қайғы,‎ ‏Тоған,‭ ‬Абат/
Қазтуғандай батырдың
Алмастан екі найзасы
/Қарғы бойлы Қазтуған/
Жебе қырлануына қарай ауыз әдебиетінде ... ... ... ... қырлы‭» ‬деген түрлері кездеседі.‭ ‬Жебелердің болаттан не темірден жасалуына ... ... ... ... ... «‬көк найза‭» ‬деген сөздер кездеседі.
Қолындағы ақ найза
Жарқырайды жебесі
/Айсаның ұлы ... ... әр ... ... ... ... байланысты‭ «‬қалың найза‭»‬,‭ «‬қарағай‭»‬,‭ «‬емен найза‭» ‬деп атаса,‭ ‬сабын қызыл түске бояп ... ... ... ... ... ... те атайды.
Сабын сынбас үшін тарамыспен орап,‭ ‬темір шығыршығтармен бекітеді.‭ ‬Кейбір ... ... ... ... ‬зәрге суырылатын.‭ ‬Халық ауызындағы‭ «‬У жасаған удан өледі,‭ ‬найзагер найзадан өледі‭» ‬деген мәтелдер содан қалғн.
Қылышынан қан ... зәр ... ... ... ... қырлаған
Он екі түрлі сырлаған
Бөрі тіл жүзін шығарған
Ұшын уға ... ... ... ... ... жауынгерлер әр түрлі дәреже белгілері ретінде ту,‭ ‬байрақ,‭ ‬қыл ... ... ... ... ... ... –‬әскербасылық,‭ ‬батырлық дәреженің,‭ ‬жалау‭ –‬әскер бөліктерінің айыру белгісі,‭ ‬шашақ‭ –‬батырлар белгісі саналады.
Тәуекелге бел байлап,
Найза ұшына ту байлап
/Төрехан/
Жалаулы найза қолға ... ... ма ... жырау/
Ю.С.‭ ‬Худяков Енисей қырғыздарының қарулануы‭ ‬/VI-XII ғ.ғ./‭ ‬деген зерттеуінде найзалардың ұзындығы салт атты ұзындығына сай‭ ‬2:1-н‭ ‬3-2‭ ‬аралықта ... ... ауыз ... ... найза‭» ‬да жиі айтылады.
Қоңыраулы найза қолға алып
Қоңыр салқын төске алып
Қол төңкерер ме екенбіз
/Ақтамберді/
XII-XVI ғасырларда найза ұштықтары әмбебап қызмет атқарған,сұғылатыннан бөлек ... ... ... ‏сүнгі‭ –‬найзаның өте өткір сауыт тесуге арналған түрі.‭ ‬Екі жағыда ұшты болып келген соң,‭ ‬екеуінде бірдей ... ... ... ортасына кейде ілгек тағылып,‭ ‬сол арқылы қарына ... ... ... іліп ... ... бар ... ілгегі
Қарына оны іледі
/Сүйініш/
Қару ұштықтарын кейде сүңгісі деп те ... ... ... ... де‭ ... ... ... қырлы‭» ‬аталып,‭ ‬жасалу сапасы мен сынына қарай‭ «‬ақ сүңгі‭» ‬т.б.‭ ‬деп аталған.
Толғамалы ақ ... ... ... ... ... ‏Жыда‭ –‬найзалардың түріктерде лақтыруға ыңғайлы жыда түрі болған.‭ ‬Жыданы көбіне жаяу әскер қолданылған.‭ ‬Атты әскер мен соғысу дамығаннан кейін,‭ ‬көшпелілерде ... ... ... қолданыстан шығып кетті.
Найзаларды жасайтын халық арасында өнерлі,шеберлі найзагерлер болған.‭ ‬Батырлар найзасынан опық жеп ... ... ... ... ... ... соғыста кесу қаруларының маңызы зор болған.‭ ‬Енді солардың ... ... ... ... ... ... ... өткір жүзді,‭ ‬имек қшкір қару.‭ ‬Тарта сермегенде сырғи тілетін имек қылыш терең жарақат салады.‭ ‬Қылыш негізінен атты ... ... ... ‬2‭ ... ... ... ... ‬Болат қорыту ісі дамығаннан кейін Орта Азияның көшпелі елдерінде,‭ ‬Шығыс Еуропада болат қылыш пайда болды.‭ ‬Алғаш‭ ‬8‭ ... ... ... ‬10‭ ‬ғасырда Батыс Еуропаға тараған.
.5‎ ‏селебе‭ –‬қос жүзді қылыш.‭ ‬Немесе семсер аталған,‭ ‬Ш.Уәлиханов бұл селебені қанжарға жатқызады.
.6‎ ... ... ‬-‭ ... ең ... ... ... ... қазақ батырлары асынған бес қарудың бірі.
Қылыш түрлеріне мына топтар жатады.‭ ‬1.‭ ‬бір жүзді.‭ ‬2.‭ ‬екі жүзді,‭ ‬ал типтеріне тура және ... ... ... ‬Алмас қылыштың өткір болу себебі суару тәсілінде және болатты салқын соғуында екенін ауыз әдебиетіндегі дастандар ... сұлу ... ... ... ... ... ... қылыш шаншады
/Қобыланды батыр/‎ ‏
1.7‎ ‏наркескен‭ ‬-‭ ‬қылыштың бір түрі.‭ ‬Наркескеннің ... ... ... ‬-‭ ... асыл ... екі жүзді етіп жасайды.‭ ‬Сабын сүйектен немесе мүйізден жасап,‭ ‬алтыннан немесе күмістен әшкей өрнек ... ... ... ... ... ... қылыштар хандарды,‭ ‬хан сарайындағы жлғары лауазымды әкімдерді,‭ ‬кейбір мәртебелі билерде болған.‭ ‬Наркескенді хандар өздерінің әскери қолбасшыларына,‭ ‬ел бастаушы атақты батырларға ... ... ... ... ... ... ... қәдірлі мұра,‭ ‬мүлік болып есептелген.
Найзасын көкке үйіріп
Наркескендей жарқылдап
Наурызбай келді арттан
/Хан‎ ‏кене/
Наркескен негізінен ... ... ... ... ... үрдісін қазақтар өздеріне қабылдап,‭ ‬өздері жасаған қылыштарын наркескен атаған.‭ ‬Қазақ халқы аузында‭ ... ... ‬-‭ ... ‬мәтелі әлі күнге дейін сқталуда.
.8‎ ‏Ақинақ‭ –‬қысқа семсер,‭ ‬қоян-қолтық ұрыста жауды жаншуға арналған ... ... ... ‬см ... ‬Б.з.б‭ ‬4-3‭ ‬жылдарда парсылар мен сақтар қолданған.‭ ‬Кейінірек өз дәстүрлі жалғасын тапты.
.9‎ ‏Алдаспан‭ –‬соғыс қаруы,‭ ‬жекпе-жек шйқаста сілтсетін ауыр ... ... ... ... болат қаңқасы бар.
Алдаспан ауыр қылыш асынған,
Ажалға қарсы жүгірген.
Ақтабан ару торы ат ... ауыр ... ... ... ‏Сапы‭ –‬көбіне жауынерлер қолданған қысқа семсер.‭
1.11‎ ‏Аша‭ –‬болаттан екі айырып етіп соғылған найза.‭ ‬Тармағының арасы‭ ‬10-15см.‭ ... ... ... ... ... жасалынған.‭ ‬Онымен қарсы шапқан жауды шаншып құлатады.
Аталған қылыштың бұл түрлері бірнеше бөлімдерден тұрады:‭ ‬кесетін темірі‭ ... ... ... –«‬сабы‭»‬,‭ ‬қолға ұстауға арналған жібі‭ –«‬бүлдіргі‭»‬,‭ ‬сапқа кіргізілетін бөлігі‭ ... ... ... ... тіреп тұратын бөлігі‭ –‬балдағы деп аталады.
Соңғы айтылған бөлігіне орай кей қылыштар‭ «‬балдақ қылыш‭» ‬деп аталады.
Балдағы алтын құрыш болат,
Балдағынан ... ... ... ... түзу ... ... ‬кесуге қолданылатын бөлігі‭ «‬басы‭»‬,‭ ‬кесетін жері‭ «‬жүзі‭»‬,‭ ‬қарсы басы өте ауыр болса оны‭ «‬жалманы‭» ‬деп атаған.‭ ... ... ... олар сапалы түрлендіріліп жасала берген.
Балдағы алтын,‭ ‬сабы жез
Ұзындығы үш‭ –‬төрт кез,
Сырты қалың,‭ ‬жүзі құрыш,
Алқымы түзу,‭ ‬қайқы ұш.
/Манас/
Қылыштар ұрысқа қолданбай ... ... ... ... қалтасын қазақтар‭ «‬қынап‭» ‬деп атаған.‭ ‬Қынап ағаштан жасалып,‭ ‬терімен,‭ ‬барқытпен қапталған.‭ ‬Қылыштың қынабының ілгегі‭ «‬қын‭» ... ... ... ... ... ... бауы‭ «‬қылышбау‭» ‬аталған.
.12‎ ‏қанжар‭ –‬соғыстың негізгі қаруларының бірі,‭ ‬қоян-қолтық ұрыста ... ... ... ... ... ... алып жүрген.‭ ‬Ол екі жүзді,‭ ‬ұшы үшкір,‭ ‬пышақ секілді қысқасапты қару.‭ ... ... ... ... ... қоладан,‭ ‬мыстан,‭ ‬темірдені болаттан соққан.‭ ‬Бек,‭ ‬тархандар қанжарының сабы мен қынына әшекей өрнек салып,‭ ... ... ... ‬Қазақ хандығы тұсында қазақтардың халық жасағының ықшам қаруы ... ... ... ... бір ... ‬сүйек,‭ ‬мейіз,‭ ‬ырғай сапты,‭ ‬жетелі ұзын пышақ,‭ ‬яғни пышақтың соғысқа арналған ... ... ... ... үшін сабынан мойнағына жезден,‭ ‬мыстан,‭ ‬күмістен әшекей жүргізген.‭ ‬Бұйда пышақты ... ... деп те ... және қоян-қолтық ұрыстарының шабу және соғу құралдары.
.14‎ ‏Айбалта‭ –‬соғыс қаруы.‭ ... ... ... ... ‬Айбалтаның алғашқы үлгілері Батыс пен Шығыстың басқа елдерінен кездеседі.‭ ‬Орта Азияға және Қазақстанға ең бері дегенде XIV-XV ғасырларда тараған.‭ ‬Сабының ... ... екі жағы ... ... ... ... ... айбалтаны қошқар мүйіз ою-өрнектермен безеуді ерекше өнерге айналдырған.‭ ‬Айбалталар әскери қару ... даму ... ... ... ... тұрақты үлгілері пайда болды.‭ ‬Сақ заманындағы айбалталар екі жүзді болып‭ «‬сагарис‭» ‬деп аталған.‭ ‬Көне айбалталардың шүйде жағы ... ... ... ... ол ... ... ... ‬Ол атты әскердің негізгі сүйеніш құралдарының бірі болып,‭ ‬қоян-қолтық ... ... ... жиі ... алтынмен бұлатқан,
Алафасын арттырып,
Арпалап атты құлатқан
/Бұхар жырау/
Өткір балталар тар жүзді болып бір топқа бірікті.‭
.15‎ ... ... ... ... Греция,‭ ‬Египет,‭ ‬Рим,‭ ‬Орта Азия елднрінде соғыс қаруы ретінде қолданылған.‭ ‬Сақпан түркі халықтарында да жаугершілікке және аң аулауға,‭ ‬мал қайыруға ... ... ... ... қылынан,‭ ‬жүннен есіліп немесе таспадан өріліп жасалған.‭ ‬Соған тас салып үйіріп,‭ ‬жіптің бір ұшын ... тас ... ... ‬Қазақстанда сақпанның екі түрі болған:
.16‎ ‏Сапты сақпан‭ –‬бір жағына ағаш сап байланады‭;
.17‎ ‏Түйме сақпан‭ –‬жіппен оралып білекке тағылады.‭ ‬Сапты сақпанды ... ... мал ... ... пайдаланады.
.18‎ ‏Сойыл‭ –‬қол қаруының бірі.‭ ‬Ол алып жүруге ыңғайлы ұзынша сидам ағаш.‭ ‬Сойыл‭ ‬2-2,5‭ ‬м,‭ ‬диаметрі‭ ‬6-7‭ ‬см ... ... ... ‬Сойыл ағашын бұтақтарынан тазартып,‭ ‬қабығын аршып кептіреді.‭ ‬Әбден кеуіп,‭ ‬көп ұсталған сойылды қақ сойыл деп атайды.‭ ... ... ... барымта алу,‭ ‬дау,‭ ‬ұрыс кезінде ұрыс қаруы ретінде пайдаланған.
.19‎ ‏Шоқпар‭ –‬қол қаруы.‭ ‬Түркі ... ... ... ... ... ... ... қысқа,‭ ‬басы жұмыр болады.‭ ‬Мұны ырғай,‭ ‬тобылғы,‭ ‬қайың сияқты қатты ағаштан жасайды.‭ ‬Ондай ... ... қоса ... алып,‭ ‬бас жағын жұмырлайды.‭ ‬Кейде шоқпар басына ... ... ... ... атқа кідіріп,
Ер салғанша асықты,
Ат басындай тс шоқпар
Тақымына басыпты
/‎«‏Қобыланды батыр‭»‬/
.20‎ ‏Дойыр‭ –‬жуан өрімді ... ‬он алты ... он ... ... ... ‬кейде жұмыр болып келеді.‭ ‬Дойыр өгіздің иленген жон терісінен таспаланыла өріледі.‭ ‬Әдетте дойыр ырғай не тобылғы,‭ ‬кейде ... мен ... ... ... пен ... ... ... ‬Өрімі мен сап алақан арқылы бекітіледі.‭ ‬Алақаның сапқа бекітілген ұшының үстіне сәндік үшін жұқа жез ... ... ... ... ... әшекейленіп,‭ ‬қолға ұстайтын жағына бүлдіргі өткізіледі.‭ ‬Дойыр ұрыс‭ –‬төбелеске,‭ ‬ал айдауға қолданылған.‭ ‬Дырау,‭ ‬бұзау тіс қамшы деген дойырдың бөлек түрлері ... ... ... ... ... ... және сұғатын қарулар сипатына оларды сақтау және алып жүру ... ... ағаш ... ... ... ... оқ ... болғаны туралы деректер куә.‭ ‬Оқ сауыты тағалар арқылы иыққа асатын екі жағына да оқ ... бар ... ... ... ... ... жататын кесу,‭ ‬қаруларының жүзі сол жаққа асылды,‭ ‬иілген кезде сабы оң қол ұстауына ... ... ... әсер ... ... және ... ... пайдаланудың жолдары
Арақышықтық сақталатын ұрыстағы шабуыл құралдары туралы айтқанымызда қолмен атылатын ату құралдары топтарына тоқталамыз:
.1‎ ... ... ... ... қол ... ... мезолит дәуірінен ХХ ғасырға дейін дүние жүзінің көп халықтары кең ... ... ... тобылғы,‭ ‬үйеңкі тағы басқа қатты ағаш шыбықтарын доғаша иіп,‭ ‬екі ұшын қайыңмен керіп жасайды.‭ ‬Күрделі ... ... ... ... ... ‬ішкі жағы мүйізбен қапталады,‭ ‬кейде ортасы мен екі шетіне сүйек бастырма қағылады.‭ ‬Оны ... ... ... кезеңдерде сақтар,‭ ‬кейінірек ғұндар және Орта Азия халықтары пайдаланған.‭ ‬Қазақ садағы‭ –‬көшпелілер садағының көшірмесі,‭ ‬жауынгерлік жорықтар күшейгенде оған өз ... ... ... ... ерте кезде аң аулауға,‭ ‬кейін соғыс ісіне қолданылған.‭ ‬Садақ тарту тәсілі қазақ халқының ... ... ... ... ... ату ... ... ойындарында кең тараған.‭ ‬Бұл ойындар жаугершілік кезеңіндегі әскери тәрбие секілді ... ... ... ғасырларда атты ұрыстардың көбеюіне байланысты садақтар ағаш және сүйектен ... ... ... садақтар жақын арақашықтықта өте тез атылатын болды.‭ ‬Тез ... ... ... күш орта тұсына түсті.‭ ‬Күрделі құрылысты садақ салт ... ерге ... ... байланысты.
Былғары садақ,‭ ‬бұхар жәй
Тарта алмасам маған серт‭!
Бел күшіме шыдамай,
Беліңнен кетсең саған серт
/‎«‏Қобыланды батыр‭»‬/
Ауыз әдебиетінде қолданылған ... ... ... ... садақ‭»‬,‭ «‬үйеңкі садақ‭» ‬т.б.‭ ‬деген атаулары кездеседі.‭ «‬Сарыжа садақ‭» –‬қайыңның сарғайған қабығымен қапталған садақ.
Адырна‭ –‬садақтың кірме қайысы.‭ ‬Өгіздің жон ... ... да,‭ ... ... екі ... иіп ұстап тұрады.‭ ‬Осыдан садақ серіппелі болады.‭ ‬Адырна түркі,‭ ‬монғол тілдеріндегі адар сөздерімен төркіндес.
‎«‏Адырнасын ала өгіздей мөңіреткен,
Атқан оғы ... тең ... ... ... «‬адырнаға‭» ‬жоғарыдағы анықтама берілген.‭ ‬Ал халық ауыз әдебиетіне сүйенсек,‭ «‬адырна‭» ‬сөзінің мағынасы басқа екенін көруге болады,‭ ... ... бір түрі ... ... ... қалаға
Ындас пенен қалмақты
/‎«‏Сүйінші‭»‬/
.2‎ ‏Жақ-ұрыс құралы,‭ ‬бір басы жазық иілген ағаш садақ.‭ ‬Сырт түрі малдың жақ сүйегіне ... ... ... ұшқандықтан,‭ ‬жақты кейде жай деп те атайды.‭ ‬Көлемі ... ... ... және ... ... жуан,‭ ‬оның садақша иңлген жағын сері таспамен орап қаптайды.
Тобыршақты биік жай салып
Дұшпан аттым өкінбен
/‎«‏Доспанбет‭»‬/
.3‎ ‏Жебе-садақ оғының масағы.‭ ... ... ... өте ... жасалынған.‭ ‬Жебені алғашқыда өте берік кремень тасынан,‭ ‬кейін қола,‭ ‬темірден жасаған.‭ ‬Темір жебе ХІХ ғасырдың І жартысына ... ... ... кең ... ... ... ... ‬темір дәуірінде Қарағанды облысы өңірінен шалқалап жатқан өліктер қасынан үш қырлы қола ... ... ... ... ... табылған.‭ ‬Осындай жағдай б.з.б І мыңжылдықтың ортасы‭ –‬Тасмола мәдениетіне де тән болған,‭ ‬ал Жетісудағы обалар тобынан,‭ ‬әр өліктің сол ... қола ... оқ ... ... табылған.‭ ‬Мұндағы‭ ‬12‭ ‬түрлі жебе саны‭ ‬50-ден ... ... ұрыс ... ... тағылды,‭ ‬ал жәй жүріс кезінде адырнасы шешіліп арнайы құндақ қапқа ... ... ... ... ... ... ... былай бөлінеді:‭ ‬оссимметриялы‭ –‬ромбы тәріздес,‭ ‬ұзын үш бұрышты,‭ ‬қабатты т.б.‭ ‬Жебелер оқшантайға салынып жүрен.
Ауыз әдебиетінде жебелердің боялуына қарай‭ «‬сырлы жебе‭»‬,‭ ... ... ... ... ... қарай‭ «‬сары жебе‭»‬,‭ «‬сарымсақ‭» ‬т.б.‭ ‬түрлері бар.‭ ‬Жалпақ келген қырлы жебелерді көлеміне байланысты‭ «‬қозы жауырын‭» ‬деп атаған.‭ ‬Сауыттады тесуге арналған төрт ... ‬үш ... ... жебелерді‭ «‬сауыт‭ ‬бұзар‭»‬,‭ «‬көбе бұзар‭» ‬деп атаған.
Түсң суық тартқанда
Төрт қырлаған жебенің
Ажал оғы келгенде
Қорғаны болмас көбенің
Қазақтарға сырттан жаудың көз ... көп ... ... ... ... ... ... ‬әсіресе,‭ ‬жоңғар шапқыншылығында олардың от қаруы‭ –‬зеңбірек пайдаланулары қазақтарда мылтық түрлерін тудырды.‭ ‬Тарихтан Тәуекел ханның‭ ... ... ... патшалығына жіберген елшілігінің бір мақсаты мылтық алуға‭ «‬келісім шарт‭» ‬болған.
Мылтықтың алғашқы түрлері қазақ арасында XV-XVII ғасырда белгілі бола ... ... ... ‬XYI ғасырда пайдаланған деп тоқталамыз.‭ ‬Оның шитті,‭ ‬бытыралы,‭ ‬білтелі,‭ ... ... ... ... ... ... ... болды.
.4‎ ‏Ақберен‭ –‬болаттан құйылған ұзын ұңғылы шитті мылтық.‭ ‬Салмағы ауыр болғандықтан ұнғының үш жағына таяныш орнатылады.‭ ‬Оңдайды‭ «‬сирақ мылтық‭» ... ... ... ... ... ‬құтылмас жау көздеген‭»‬,‭ –‬дейді халық.
.5‎ ‏Білтелі мылтық‭ –‬мақта білтемен от салатын қазақтардың өзі ... ... ... ... ғасырларда жоңғарларға басқа халықтарға қарсы соғыста қазақ шеберлері қөп жасап шығарған.‭ ‬Жалпы құрылысы басқа мылтықтармен бірдей,‭ ‬оқтығы ұзын,‭ ‬от ... ... ... ‬оқ ... ... тұтатады.‭ ‬Білте мылтықтың жерге тіреп ататын үш аяғы болады.‭ ‬Ең ұзыны әрі ауырын‭ –«‬шамғал‭»‬,‭ ‬ең алысқа тиетінін‭ –«‬күлдір ... ... ... ... ... ... ... жауынгерлері қолданған.‭ ‬Білте мылтықтың оғында,‭ ‬оқ-дәрісін де фосфор мен күкірттен жасаған.‭ ‬Бергі кезде білте мылтық тек мергендердің меншікті ... ... ...
.6‎ ‏Жеке ауыз‭ ‬/бір ауыз,‭ ‬қынды ауыз,‭ ‬жезді ауыз,‭ ‬шиті,‭ ... ... бір ... ... ғана ... ... ... ауызға оқты аузынан салады.
Қазақтар арнайы оқ-дәрі ісіне үлкен мән беріп,‭ ‬оған балдарында жастайынан баулыған.‭ «‬Ата көрген оқ ... ... ... ... өмір ... ... ішінде арнайы оқшы деп аталатын шеберлер өмір сүрген.‭ ‬Оқшы‭ –‬қарапайым әдіспен оқ ... ... ... ... оқ ... ... пайда болды.
Оқшы алдымен қызған темірді соғып қалыпқа келтіру,‭ ‬өңдеп жону,‭ ‬ысқылау арқылы шар ... ... ... жұмсақ металдарды балқытып,‭ ‬қыштан,‭ ‬тастан арнайы жасалған қалталарға қғйыпғ оқ ... ... ... ... ‬Оқты арнайы салып жасайтын қалып қорама деп аталады.‭ ‬Ол қазақ қауымдары арасында XV-XVII ғасырдан белгілі.
Қазақтардың оқ ... ... ... ... іліп ... ... ... оққа арнап қалта жасаған.‭ ‬Ол оқ-дәрі,‭ ‬қару-жараққа қажетті басқа да ... ... салу үшін ... ... қалтамен қатар оқшантай,‭ ‬кішкене сопақша дорба,‭ ‬пышақ,‭ ‬қанжар салатын қынап тағылады.
.‎ ‏Құты‭ –‬оқ-дәрі,‭ ‬шақшақ тас ... ... ... ‬Оны ағаш безінен,‭ ‬сүйектен,‭ ‬мүйізден жасап,‭ ‬былғарыдан ... ... ... ... ... ... ... арналған қалта.‭ ‬Ол қазақ зергерлері жасаған ұлттық бұйым.‭ ... ... ... ... төменгі жиегіндегі шығыршықтарға іліп қойылған.‭ ‬Белбеуге оқшантаймен қатар пышақ ... ... қыны ... ... ... ... ... жасалады.‭ ‬Оқшантай етек жағы дөңгелектеніп келеді,‭ ‬жоғарғы жағы оймалы,‭ ‬сүйірлеу болады.‭ ‬Кейде оның айналасы былғарыдан шашақ салып тігіледі.‭ ... ... ілу үшін ... жоғарғы жиегіне күмістен не темірден ілгек орнатылады.
XV-XVIII ғасырлардағы қазақ хандығы дәуірінде маңызды роль атқарған қала Қарнақтан археологтар ежелден шойын,‭ ... ... ... ... ... ... кәсібі кең дамығандығын анықтаған.
Қазақтар жасайтын‭ ‬оқ-дәрінің‭ ‬құрамы:‭ ‬көмір мен күкірттен тұрады.
Қазақтар сорды және жұрттағы мал қиынан немесе‭ «‬қалмақ‭» ... ескі ... ... ... тек тал ... ‬ал ... Ташкент базарынан келіп жатса да,‭ ‬татар саудагерлері ... ... орыс ... ... ‬олардың сапасы жоғары екенін айтады‭»‬,‭ –‬белгілі ғалым ... ... ерте ... адамдар өмір сүрген деп жорамалдайды,‭ ‬сол себепті қапты топыраққа толтырады да,‭ ‬оның құрамында сор бар ма,‭ ‬соны ... үшін ... ... отқа бір шым топырақты тастайды,‭ ‬егер топырақ лап еткендей болса,‭ ‬онда сор ... ... сай ... ... ... отқа ... да,‭ ‬қажетті мөлшерде су құяды,‭ ‬үстіне топырақты салып,‭ ‬қайнардың кқзіндей ... ... ... ... ... ... да,‭ ‬ал судың түсі сап-сары болады.‭ ‬Қайнаған қазанды оттан алып,‭ ... ... ... ... ... ... ‬қазанның түбіне жетеді‭; ‬осыдан соң сары түсті сұйықта топырақ қалмасын деп киізден сүзіп өткізеді‭; ‬содан соң барып киіз сүзгіден ... суды таза ... ... да,‭ ‬қайта бір қайнатып,‭ ‬таза астаушаға немесе сондай бос ыдысқа қотарады да,‭ ‬үстіне тор етіп айқұш-ұйқыш екі буда ши ... ... шиге ... ... кристалданып,‭ ‬сирақ ұзындығындай,‭ ‬немесе одан да кіші,‭ ‬ал қалыңдығы қаз қауырсынындай көптеген сүңгілер жасайды.‭ ‬Қалған суды қайтадан қайнатып,‭ ... ... ... ... жеті ... ... ‬әр ... сайын,‭ ‬бір тостаған сор алып отырады.
Сорды жеткілікті мөлшерде алған соң,‭ ‬шойын қазанға салып,‭ ‬жұмыр ... ... ... ... бір ... бойы ... езгілейді.
Әбден ұнтақталған сорды дайындап болғаннан кейін,‭ ‬көмірді әзірлеуге кіріседі.‭ ‬Көмірді тек ... ... да оқ ... ... ең ... күйдіреді.
Сондай-ақ,‭ ‬көмір де сор тәрізді әбден ұнтақталынады,‭ ‬қазақтардың айтуынша,‭ ‬оны үгу үшін шаршап,‭ ‬қалжырағанына қарамай күні бойы ... ... бес кісі ... ... соң,‭ ‬өлшеуіш безбенді алып,‭ ‬сорды,‭ ‬көмірді,‭ ‬күкіртті өлшейді.‭ ‬Екі жарым фунт оқ-дәрі алу үшін,‭ ‬бір фунт сор,‭ ‬жарты фунт көмір,‭ ... фунт ... ... ... құрамдарды өлшеп болып,‭ ‬бәрін қоса қазанға салып,‭ ‬сол салынған құрам тұтанып ... үшін отты ... ... да,‭ ... ... ... ... отырып,‭ ‬тәулік бойы ұнтақтайды.‭ ‬Ұнша үгітіліп оқ-дәрінің түсіне енгенше ... ... ... немесе құйрығынан бір буда қыл алып,‭ ‬сонымен тарының үлкендігіндей түйіршіктер пайда болғанша езеді,‭ ... ... ... үшің ... су ... ... мөлшердегі оқ-дәрі түйіршіктерін іріктеп алып,‭ ‬тым ірілеріне су себе отырып қажетті мөлшерге жеткенше қылмен езгілейді.‭ ... ... ... ... деп ... ... да ... қылымен езгілейді.‭ ‬Ең соңында осынша еңбекпен алынған оқ-дәрісін жұмсақ ұнтақтардан тазарту үшін,‭ ‬ашық күндері желге ұшырады.‭ ‬Содан кейін ... қана ... ... ... ... ... қорғаныс құралдары
Қазақтарда қару-жарақтардың түрлеріне түсу өз дамуында соғыстың қорғаныс құрал-жабдықтарының шығуына кепіл болды.
.1‎ ‏Сауыт‭ –‬садақ,‭ ‬қылыш,‭ ... ... ... ... ... ... ‬Ол ұзақ темір шығыршықтарды бір-бірінен өткізіп тоқылған тордан қысқа жеңді жейде ... ... ... ... ... ... ... жабатын далбағай сауыт және қол сауыт,‭ ‬аяқ сауыт,‭ ‬темір шығыршықтан жеке тоқылады.‭ ‬Алғаш б.з.б.‭ ‬І ... ... ... ... ... бар елдерге тарады.‭ ‬Қазақтардың ежелгі тұрғындары сақтар да сауыт жасаған‭ ‬/Есік обасы/.‭ ‬Қазақтардың‭ ... ... ... ... ... ... ‬деген мәтеліне қарасақ жағалы сауыт болған.‭ ‬XVII ғасырда мылтық көп қолданылуына байланысты пайдаланудан бірте-бірте қалды.‭ ‬Көптеген сыртқы жарақаттан қорғайтын Орта Азия ... ... ... ... классификациялағанда мыналарға арқа сүйенеді:‭ ‬сауытты құрайтын құрақ-қапсырмалардың бекітілу жүйесіне,‭ ‬құрақ-қапсырмалардың пішініне,‭ ‬сауыт пішініне.
3.2‎ ‏Кебенек‭ –‬бұрынғы жауынгерлердің,‭ ‬малшылардың жауын-шашыннан,‭ ‬бораннан қорғану үшін ... сырт ... ... ... болған.‭ ‬Кебенекке арналған киізді бір рет илеп жұқалап басады.‭ ‬Халық ішінде кебенек баламасы ретінде кебентай сөзі де жиі ... ... ... тірі ... ... ... «‬Кебенек киген келеді,‭ ‬кебін киген келмейді‭»‬,‭ «‬Ерді кебенек ішінде таны‭» ‬деген ... ... ... мақалдардан әрі сауыттың бір түрі екенін байқауға болады.
.4‎ ‏Көбе‭ –‬батырлардың соғыста кебенек сыртынан‭ ‬/киіз кеудешек/‭ ... ... ... ‬2‭ ‬түрі болады:‭ ‬а‭) ‬жүректің тұсын,‭ ‬білекті,‭ ‬тізені,‭ ... ... ... ... ... үшін ... темірден жасалған‭; ‬ә‭) ‬бүкіл кеудені қорғану үшін тырнақ кебісіне ұқсас қола не мысты,‭ ... ... ... ... тізіп немесе металл шынжырларды,‭ ‬біріктіріп көйлек тәріздес етіп жасаған.‭ ‬Кейін көбенің жеңіл ... түрі ... ... оғы ... бұза ... ... «‬көбе бауыр‭» ‬қозы жауырын жебені шығарған.
‎«‏Көкірек қысқан көбені,
Қозы жауырын ғана бұза ... ... сөз ... ... ‬Батырлар мінетін аттың арқасы мен жанын,‭ ‬қабырғасы мен ... ... ... ... ... ... ... сауыт‭ –‬садақ,‭ ‬найза,‭ ‬қылыш өтпейтін соғыс киімі.‭ ‬Көзе сауыт көбінесе бас ... ... ... ... ... ... ... жабатын қыш қоруыштар түрінде жасалады.‭ ‬Кейде темір шығыршықтардан үзбеленген көк сауытты да көзе сауыт деп ... ... ... ... бір ғана қабаттан тұрады.‭ ‬Металдан тұтастай етіп соғылып,‭ ... мен рқа ... ... ... ‏Ақберен‭ –‬І/‭ ‬батырлар киетін жапырақ торлы сауыт,‭ ‬асыл болаттан соғылады.‭ ‬Оны қылыш кеспейді,‭ ‬найза теспейді деседі.‭ ‬2/‭ ‬мылтық түрі.
Егізбай мен ... ... ... сауыт беренді
/‎«‏Шынтасұлы Төрехан‭»‬/
Қазақтар сауытқа денені терлетпеу үшін көздер ... ... ... ... жырларда қос көзді және бадана көзді деген түрлері кездеседі.
3.8‎ ‏Кіреуке‭ –‬ерте замандағы соғысқа киетін оқ өтпес сауыт.‭ ‬Кіреукенің басқа ... ... ... ‬арқасында,‭ ‬білек үстінде темірден немесе көзеден істелген қорғаныс шаралары-шарайнасы болған.
Ақ кіреуке көк ... ... тот ... оғын ... ... ... –‬матадан,‭ ‬жұмсақ киізден тігіліп,‭ ‬мақтамен,‭ ‬жүнмен сырылып жасалған сауыт.‭ «‬Тоғыз қабат қаттаудан,‭ ‬түйрей қтіп сыртынан‭»‬.
.10‎ ‏Зере‭ –‬садақ жебесін ... үшін ұрыс ... киіп ... орта ... ... сауыттың бір түрі.‭ ‬Оны бір қабат киім сыртынан киген.‭ ‬Зеренің кеуде тұсында жүректі қорғайтын екі бөлек ... ... ... ... ... ... ‬қола,‭ ‬жез,‭ ‬күміс сияқты жылтыр шығырларды үзбелестіру арқылы жасайтын болған соң зере ... ... ... ... мен батырлар киген.
.11‎ ‏Аймауыт‭ –‬асыл болаттан соғылған ұсақ шынжыр,‭ ‬торлы сауыт,‭ ... ... ... киімі.‭ ‬Оны қылыш кеспейді,‭ ‬найза теспейді.‭ ‬Соғылуы қиын болғандықтан,‭ ‬өте қымбат бағаланып,‭ ‬кез-келген батырдың қолына түсе бермеген.‭ ‬Аймауыттың шынжыр торы ... ... үшін ... киіз ... ... ... ... қалпақ,‭ ‬батырлар соғысқа аттанарда басына киеді.‭ ‬Дулығаның екі жағы мен артқы етегіне темір тор ... ... ... мен ... ‬тымақ тәрізді тұтас жауыр тұрады.
.13‎ ‏Жыға‭ –‬соғыста киетін бас киім.‭ ‬Жығаның төбесі үшкір келеді.‭ ‬Маңдай алды қасқа дейін түсіп ... ... ... мойынды айнала ұзындығы‭ ‬1-1,‭ ‬5‭ ‬қарыстай шынжырлы баулар тағылады.‭ ‬Жығаның өзі садақ оғы өтпес үшін киілсе,‭ ‬шынжырлы баулар ... ... үшін ... ... ... ... ... тәріздендіріп қалың не жұқа матадан,‭ ‬ақ киізден ... ... екі жаны мен ... етегі тұтас тігіліп,‭ ‬иық пен желкені жауып тұрады.‭ ‬Қысты күні далбағайды тымақ сыртынан жылқышылар киеді.‭ ‬Қазақстанның әр ... ... ... ‬далбай,‭ ‬күләпара деп те аталады.
.15‎ ‏Жалбағай‭ –‬еркек бас киімі,‭ ‬төбесі төрткілденіп,‭ ... мен екі ... ... жағы тұтасып адамның мойнын,‭ ‬иығын жауып тұрады.
.16‎ ‏Күлпара‭ –‬су өтпес үшін тымақ астынан киетін бас ... ... ... де жиі қолданылған.
.17‎ ‏Қасаба‭ –‬қазақтар дулығаның биік төбесін осылай деп атаған.
Басына киіп ... ... ... ... ... ... бас ... ‬яғни дулығалар материалдық жабдықталуына,‭ ‬құрылымына қарай көбелі,‭ ‬құрама,‭ ‬тұтас,‭ ‬қаттама,‭ ‬томағалы болып‭ –‬формасына қарай тақия типтес,‭ ‬күлпара типтес,‭ ‬бөрік типтес ... ... ... ... ... ... ‬қынды белбеу.
Қалқан‭ –‬батырлардың қарсы жақтың найза,‭ ‬қылыш соққысынан,‭ ‬садақ оғынан майданда өзін қорғау үшін қолына ұстайтын қорғаныс құралы.‭ ‬Металл ... ... рет ... ‬2‭ ... ... ежелгі ассириялықтар пайдаланған.‭ ‬Адам баласы өзінің ұзақ тарихында қалқанның төрт бұрышты,‭ ‬дөңгелек жарты цилиндр ... ... ... т.б.‭ ‬түрлерін қолданған.‭ ‬Қазақ халқы мен Шығыс халықтары арасында дөңгелек қалқан дамып,‭ ‬оларды көннен,‭ ‬қоладан,‭ ‬ағаштан,‭ ‬темірден ... ... ... алды ... ... асыл тастан жасалынған‭ «‬тілле қалқан‭» ‬дегенді пайдаланған.
Бұл аталғандардан басқа қазақтың күнделікті өмірінде пайдаланып жүрген жабдықтары ішінара қару ролін ... ... ... ... пышақтар,‭ ‬жебе деп аталатын жау жолына құрылатын торлар,‭ ‬арқандар,‭ ‬күнділер‭ ‬/темір шынжыр/‭ ‬т.б.‭ ‬болды.
Алпыс құлаш ала арқан,
Қызыл ердің ілулі
Босағада тұр ... ... ... кем ... мына ... ... ... ‬екі немесе үш садақ,‭ ‬я болмаса бір ... ‬үш ... оқ толы ... ... балта және қаруларды таңу үшін арқан.
Қорғану соғыстары мен шапқыншылық жорықтардан басқа кезде қазақтардың құрал-саймандары ... ... ... деп ... ұрыс ... ... ... ‬әрекет жүргізуінде‭ «‬ердің атын аты шығарады‭» ‬демекші,‭ ‬осы ... ... ... ... ‬құрал-саймандарды сөз еткенде аттап алмаймыз.
Темір сауыттарды күрделендіре қолдануды сөз еткенде техникалық өнерді өзгертіп отырып,‭ ‬жылжымалы тез әрі ... атты ... ... ауыр садақ тудырды.
Қасым хан Султан Саид ханға былай дейді:‭ ‬Біз дала халқымыз,‭ ‬бізде сирек кездесетін,‭ ‬қымбат зат,‭ ‬товар ... ... ... ... жылқы,‭ ‬ет пен тері бізге әрі тамақ,‭ ‬әрі киім береді.‭ ‬Мен бір өзі үйір ... тең ... екі атым ... ‬Ол ең ... ... аттар.
Ер-тұрман‭ –‬атқа салт міну үшін кезекті жабдықтардың жиынтық аты.‭ ‬Ер ... ... ... ... ... ... ‬терлік,‭ ‬тебенгі,‭ ‬үзенгі,‭ ‬үзенгі бау,‭ ‬таралғы тартпа,‭ ‬ойыл,‭ ... ... ... ... ... ‬ат ... ‬көпшік,‭ ‬пыстан,‭ ‬кежіли,‭ ‬қамшы,‭ ‬шілдер,‭ ‬тұсамыс,‭ ‬кісен,‭ ‬қанжыға т.б.‭ ‬жатады.
Айыл‭ –‬ер-тоқым,‭ ... ... ауып ... үшін ... малының бауырын тартатын жіңішке тартпа.‭ ‬Айылдың төс айыл,‭ ‬шаш айыл,‭ ‬т.б.‭ ‬түрлері ... ... ... емес аты ... ... ... ... аталған ұлттық қару-жарақ түрлерінен басқа тек ұрыс емес,‭ ‬бейбіт өмірдегі ... ... ... пен жеке ... басының мұқтаждығына арналған қару-құралдар:‭ ‬қынды пышақ,‭ ‬жетелі бәкі,‭ ‬сабақты ... ... ... ... ... ... торсық,‭ ‬қу шақпақ,‭ ‬сапты аяқ сияқты жабдықсыз жол жүру қазақтың ерте салты бойынша ұқыпсыздық деп саналған.
Орта Азия көшпенділерінің соғыс ісінде ... ... ... ... тән ... ... зерттеулерден белгілі.
Бұл дәстүрлі жалғасын қазақтардың әскери өнермен қарулануына үйлестірді.‭ ‬Қазақтар ұрыста міндетті ... ... ... ... ... жиналған құрамасын‭ «‬бесқару‭» ‬деп сан мөлшеріне байланысты атаған.‭ ‬Олар:‭ ‬қамшы‭ ‬/дойыр/,‭ ‬сойыл,‭ ... ... ... ... ... бәрін қасиет тұтқан ағаштардан жасаса,‭ ‬қарулардың эволюциялық дамуынан кейін,‭ ‬садақ жебесі мен найза ұшын қола ... ... ... ... халқының‭ «‬Ер қаруы‭ –‬бесқару‭» ‬мәтелі осыдан қалған.
Сонда алды ... ... ... жас ... ... ... қару
Оны да алды алқынып,
Ұрысуға жаулармен
Тұрды сонда сайланып.
/Ақжапасұлы Ер Кеңес/
Қару жарақтар тек соғыс үшін ғана қадірлі ... ... ... ... ... дәстүрге бай халқы өзінің күнделікті күйбең тіршілігіндегі жөн-жорағаларынан да қалдырмаған.‭ ‬Мысаы:‭ ‬қалың малға немесе кісі ... ... ... ... ... ... ... тобына қарудан да қосатын болған:‭ ‬1‭ ‬нар,‭ ‬2‭ ‬жүйрік ат,‭ ‬3‭ ‬кілем,‭ ‬4‭ ‬қылыш,‭ ‬5‭ ‬бұлғын ішік.
Қорыта келсек,‭ ‬қазақ халқы дала ... ... ... ... ... өз ... сай ... өзіндік жолмен дамыта білген,‭ ‬яғни дала тәсінде еркін өскен жауынгер халық‭ –‬қару технологиясының жетік шебері,‭ ‬фәлсефалық ... ... ... ... ... басты саласын қарулану қамтиды.‭ ‬Параграф барысында біз қарулар жігін пайдалануы мен қолдану тактикаларына қарай мынадай үш топқа біріктірдік.
Жаяу ... ... ... ‬түйрейтін,‭ ‬сұғатын,‭ ‬кесетін қарулары:‭ ‬найза,‭ ‬сүңгі,‭ ‬жыда,‭ ‬қылыш,‭ ‬селебе,‭ ‬наркескен,‭ ‬ақинақ,‭ ‬алдаспан,‭ ‬сапы,‭ ‬аша,‭ ‬пышақ,‭ ‬айбалта,‭ ‬сақпан,‭ ‬сойыл,‭ ‬шоқпар,‭ ... ... ... ... ... ату ... ... пен жебе,‭ ‬жақ,‭ ‬мылтық түрлері‭ –‬шитті,‭ ‬білтелі,‭ ‬бытыралы,‭ ‬шамғал,‭ ‬күлдір мамай,‭ ‬ақберен,‭ ‬жеке ауыз,‭ ... ауыз ... ... ... ... ‬сауыт,‭ ‬қалқан,‭ ‬дулыға,‭ ‬жалбағай т.б.
Мінекей,‭ ‬қаруланып жүру қазақтарға тек заңды құқық емес,‭ ‬міндет болған.‭ ‬Ол,‭ ... ... ... ... принцип болды.‭ ‬Өз ұлттық қасиеттерімен қару-жарақтарын әрлендіріп,‭ ‬жетілдіріп елін,‭ ‬жерін қорғаған.‭
II.‭ ‬Жауінгерлік дәстүр және оның ... ... ... ... сипаттама
Әскери дәстүрлердің қазақтарлың өмірінде зор маңызы болды.‭ ‬Әскери ... ... ең ... және ... міндеткерліктердің,‭ ‬басты жауапкершіліктердің бірі еді.
Бұл параграфымызда ұдайы ... ... ... ... ... феодалдық патриархалдық қоғамдық құрылыстағы қазақ халқының өмір салтын әскери демократиялық принцип ... ... ... ... ... мына бағыттарда топтастыра отырып,‭ ‬қарастырамыз:
.Батырлар және олардың қоғамдағы ролі
.Жауынгерлік дәстүрлерде орын ... ... ... және хан ... ... беру және кек алу ... құрмет және оның жорықтағы ролі.
.Жауынгерлік ұрандар мен таңбалар.
Үздіксіз шапқыншылықтардан көз ашпаған қазақ хандығындағы басқару жүйесін де,‭ ... ... ... ... әділ заң ... ... қарамағындағылармен санасса‭; ‬пікірлерін тыңдаса,‭ ‬өз ойын осы орайға өзгертсе,‭ ‬қол ... ... ... топ жарып,‭ ‬батыр атанса,‭ ‬неге бұлай демеске.....
Әскери демократия дегеніміз‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... ... ертедегі скиф,‭ ‬кельт,‭ ‬герман тайпалары секілділерде болған.‭ ‬Бар иелік халық жиналысында болды.‭ ‬Ірі әскери мәселелерге,‭ ‬бар еркек кіндік түгел қатысты.‭ ... ... ... жиыны арқылы сайлаған және олар жеке негізгі үлгі ретінде іс-әрекет жасады.‭ ‬Бұл анықтаманы мен тек ерен ерліктерімен көзге ... ... ... ... ‬қол басы атануымен сәйкестендіреміз.
Дала тұрғындары негізінен қаруланған адамдар тобы еді.‭ ‬Қару асынып жүру бейбіт өмірде де дәстүрге айналған.‭ ‬XVI ... ... ... және саяхатшы Антоний Дженкинсонның айтуынша,‭ ‬көшпелілер мейлі аңға шықсын,‭ ‬басқа да көңіл көтеруге барсын ешқашан садақ,‭ ‬жебе,‭ ‬қанжарсыз шықпаған.‭ ‬Қаруланып жүру тек ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Кейінгі орта ғасырлардағы көшпелілік өмір,‭ ‬қазақтардың әдет құқығына тәуелді болған.‭ ‬Бірде бір қазақ халық жиналысына қарусыз келмеген.‭ ‬Қарусыз ... ... ол ... орын ... және ... дауыс бере алмаған.‭ ‬Ру тайпалық құрылым жауынгерлік дәстүрде де өз жалғасын тапты.
Әрбір еркек адам орта ғасырлардағы көшпелілерде жауынгер болып табылды.‭ ... ... ... ... ... жаудан қорғану қазақтарда өзіндік мына жауынгерлік дәстүрлерді қалыптастырды.
Батырлардың ерен ерліктері арқылы батырлық салт ... ... ... атағы жеке тұлға секілді көрінгенімен қоғамда басты орынға ие болады.‭ ... ... ... сөзінің мағынасын ортақтастырсақ:
1.‎ ‏Батыр‭ ‬-‭ ‬тарихи қаһарман,‭ ‬эпостық жырлардың ... ‏Ер ... ... ... ғылыми көпшілік энциклопедиялар бұл сөзге мынадай анықтама береді.‭ «‬Батыр‭ (‬араб,‭ ‬ирани тілдерінде‭ «‬баһадүр‭») ‬жаугершілік кездер мен ... ... жеке ... ... ... ... ер ... қаһарман адамдарға берілетін атақ.‭ ‬Батырдар рулық құрылыс кезінде рулардың әскер басы,‭ ‬көсемі болған.‭ ‬Феодализм дәуірінде олар әрі ел басқару ісін ... ... ... «‬ақсүйектерге‭» ‬айнала бастады.‭ ‬Батыр бола алмаған адам хан,‭ ‬бек бола ... ... ... ... ... ... ... ‬сөзінің мағынасы‭ «‬ер жүректілік,‭ ‬өжеттілік‭» ‬дегенді білдіреді.
Батыр тек жеке адамды білдірсе,‭ ‬батырлық оның қасиеттерін білдіріп отырған.‭ ... ... ... ... ... ... халқының ауыз әдебиетінен,‭ ‬батырлық эпос,‭ ‬жырлардан,‭ ‬жыраулардың поэзиясынан,‭ ‬батырлық ертегілерден табуға болады.‭ ‬Дала төсінде сан ғасыр ... ... ... ... халқы жан сезімін жырмен айтқан,‭ ‬даналық сөз өнерінде өрбіткен.‭ ‬Дегенмен сөз асылы жыраудан‭ ‬-‭ ‬жыршыға,‭ ‬атадан‭ ‬-‭ ‬балаға ұласып,‭ ... ... ... ... ... ... жеткен.
Батырлар қоғамдық жіктің бір тобы ретінде басқа жіктерден айрықшылайтын ... ... ‬-‭ ... қана ... кәсіппен шұғылдану болды.‭ ‬Бұндай жағдай,‭ ‬мына тұрғыдан түсіндіріледі:‭ ‬біріншіден,‭ ‬батырлар‭ ‬-‭ ‬шебер жауынгер бола отырып,‭ ‬әрі ... ... ... мен дәстүрінің алып жүруші жетекшісі мен сақтаушысы,‭ ‬екіншіден,‭ ‬тек осындай‭ «‬әскери дала ... ... ... епті ... құра алды және әскери іс-қимылға бейімделгіш етіп дайындалды.‭ ‬Үшіншіден,‭ ‬хандар мен сұлтандар өздерінің ішкі және ... ... ... шешкенде белгілі батырлардың әскери және саяси қолдауына ... ... мен ... оны ... батырлардың атақтылығы мен саны арқылы танылды.‭ ‬Хан кейде өзі жорықтардан қалып,‭ ‬ерен ерлікті батырлардың өзін‭ «‬шолғыншылары мен жасақшылары арқылы жіберіп ... ... ... ... ... ... ... ‬басқа кәсіппен шұғылдануды өздеріне ар санаған.‭ ‬Кейбір деректер,‭ ‬батыр атағын алу үшін кем дегенде бір адам өлтіру керек дейді.‭ «‬Қай ... жау ... ... ‬-‭ ... ... орта ғасырлардағы жаугершілік заманында қазақ батырлары соғыс үстінде өлуді өздеріне қасиетті өлім деп санаған.‭ ‬Әскери‭ ‬іс ... ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬Отанды жаудан қорғау,‭ ‬елді басқыншылардан азат ету,‭ ‬халықтың қонысын,‭ ‬жерін кеңейту,‭ ... ... ... азат ... ... қолынан қаза тапқан ата-кегін қайтару болды.
Жау екен деп именіп,
Аттың басын тартпаған,
Жауға кезек беруден,
Жаңылмапты қалқасын,
‎«‏Бермеймін,‭ ‬-‭ ... ‬еш ... мен ... ... ... ‏-‎ ... халық аузындағы жырлар қазақ батырларының елі,‭ ‬жері үшін күрескендігін көрсетсе,
Атадан ұл туса,
Құл боламын деп тумайды.
Анадан қыз туса,‭ ‬күң боламын деп ... мен ... ... алмайтын елміз....
Танысуға көнбесең,
Шабысқалы келгенбіз,
-‎ ‏деген жігіттердің жігерін рухтандыра қайраған Қазыбек би
Қара қазақ,‭ ‬сары бала
Қамы үшін қылыш сермедік,
-‎ ‏деп,‭ ‬кейінгі ізін ... ... ... жауға дес бермеген.
Қазақ батырлары жоғарыда дәлелдегеніміздей елін,‭ ‬жерін,‭ ‬жанұясын,‭ ... ... дала ... болғаны сөзсіз.‭ ‬Жанын қиса да,‭ ‬жау қолынан өлсе де,‭ ‬сатқындық жасау батырлар қалыптастырған жан ... ... ... ... ... қорлықтан
Жалынды жан қайнатып,
Ел жұртты қорғайлап,
Өлімге жүрміз бас байлап,
-‎ ‏деп Ақтамберді жырау өз заманында батыршылдық өмір ... ... ... ... ... да ... сүйетін,‭ ‬елі үшін жанын аямай күресетін асқан патриот,‭ ‬жақсылыққа жаны құмар ізгі жан.‭ ‬Ол ... ... ... ... ... ‬туған туысқан,‭ ‬отбасына,‭ ‬ел жұртына соншалықты мейірімді,‭ ‬жұмсақ,‭ ‬аңғал да ақкөңіл жан.‭ ‬Ауыз ... ... ақын ... ... ... ... шапқан кейпін
Жауды көріп қызды арқам,
Қашар ма жаудан,‭ ‬мен малқам‭?
Бүгінгі күні не ... ... ... ... ‏деп сереттейді,‭ ‬көбінесе.‭ ‬Батырлардың әскери сословие ретіндегі екінші ерекшілігі батырлар үшінн әскери кәсіп ата кәсіп саналып,‭ ‬әкеден балаға мұра ... ... ... ... ... ... ел үшін ... араласып,‭ ‬әскери кәсіппен айналысуға міндетті.‭ ‬Қазақ баиырларының кәсібі ата-дәстүрін жалғастырған.‭ ‬Батырлық ... ... ... ... ... ... тұқым‭»‬,‭ «‬ат ізін басу‭»‬,‭ «‬ата кәсіп қуу‭»‬,‭ «‬төс беріс‭» ... ... ... ... ... жауынгерлік ата кәсіп саналған дәстүрлі салттың бірі‭ «‬шынжырды үзбеу‭» ... ... ... ... ... болған әулеттің кейінгі ұрпағы жау келгенде жауға қарсы аттанбауын халық Ата бабасы елінің аш арығын ... ... ... ‬Мұнда ол жоқ,‭ ‬әй,‭ ‬осының‭ «‬шынжыры үзіледі‭»‬,-‭ ... ... ‬-‭ ... ... емес пе,‭ ... ... ... қазақ азаматтарын соғысқа итермелеген.
Үзілді шынжыр дегені
Қиын болды біздей балаңа
Атаның ... ... туып бола ... ... атқа ... үшін ата ... жалғастырмау‭ ‬-‭ ‬масқаралық.‭ ‬Сондықтан батырдың балалары ерте ... ... ‬15‭ ... соғысқа араласып,‭ ‬он жасқа жеткенге дейін дайындық,‭ ‬тәрбиелеу жағдайында ... бір ... ... мәнісін білгенмін.
Он екіге келгенде,
Жақсының алдын көргенмін,
Он үш жасқа келгенде,
Жақсы соңына ергенмін.
Кей ... ... ... ... аты ... жасаған ерлігінен кейін ғана қойылатын болған.‭ ‬Мысалы:‭ «‬Қорқыт ата‭» ‬кітабында Дерсе хан баласы Баяндур ханның сүзеген өгізін ... ... ... ... ... ата ... Бұқаш аталған.‭ ‬Кей батырларда соғысқа балаларын ерте барып,‭ ‬әскери іс өнеріне баубу дәстүрге айналған.‭ ‬Мысалы:‭ ‬Қойгелді батыр жаумен айқасқа‭ ‬13‭ ... ... ерте ... ... Ақша ... жау соққысынан атынан түсіп қалғанда‭ «‬Атасы бөлек аттан түс‭» ‬-‭ ‬деп баласының атын алып,‭ ‬інісін құтқарады.‭ ‬Баласын әдейі шынықсын ... ... ... ... деп ... ... ... да өз айласымен жаудан аман шыққан.
Батырлық,‭ ‬қаһармандық эпостың негізгі сюжеті‭ ‬-‭ ‬Отан қорғау ... ... ... ... ... ... ... етеді.‭ ‬Отбасы,‭ ‬қалыңдық үшін күрес,‭ ‬соның бір саласы ... ... рөл ... ... де кей ... негізгі қаһармандар ретінде суреттелген‭ (‬батырдың анасы,‭ ‬қарындасы,‭ ‬жары,‭ ‬әйел бақсылар т.б.‭) ‬мұның кей ерекшеліктері батырлық жырларда сақталған:
Үндемейсің,‭ ‬қыз ... ... амал ... де ... болғанда,
Болар ең жұртқа бір тұтқа.
Батырлық жыр қоршаған ... ... ... ... ... дәріптейді,‭ ‬ел қорғау,‭ ‬жерін жаулардан азат ету идеясын алға ұсынады.‭ ‬әйел сөзіне еруді батырлар намыс көрген.‭ ‬Бірақ батырлық жырларда ... жары көп аса ... ... іске ... болып келеді.‭ ‬Батырлардың алысатыны‭ ‬-‭ ‬түрлі ғажайып қас күштер емес,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬асқан күш иесі.‭ ‬Бір өзі мыңдаған жаумен алысады.‭ ‬Дегенмен,‭ ‬оның да ... жері ... ... ... Бабай түкті шашты Әзиз,‭ ‬Қыдыр,‭ ‬Қайырберген Қырық Шілтен,‭ ‬Арыстанбаб т.б.‭ ‬көмекке келеді.‭ ‬Олар көбінде батыр түсінде ақ ... ‬ақ ... ‬ақ ... шал ... ... ‬Батырлар жырынан үзінді келтірейік:
Қысылған жерде дем бере,
Ықылас Ата,‭ ‬Шашты Әзіз.
Жеті кәміл пірім-ай,
т.б.‭ ‬болып ... ... ... ... бірі ... ... кезіндегі аты өзгертіліп,‭ ‬жасаған ерлігіне қарай қойылатын болып және ата-баба есіміне де қатысты болған.‭ ‬Бұған кейінгі ... ... ... ... ‬Әбілмансұрдың Абылай болуы дәлел.
Батырлар ата кегін қууды кең ұғымда,‭ ‬жалпы халықтың,‭ ‬елдің кегін қуу мақсатында түсінетін.‭ ‬Елді ... ... ... ... алу‭ ‬-‭ ‬батырлардың басты міндеті.‭ ‬Сондықтан өмір бойы елдің кегін ... ... ... батырлардың есімі халықтың жадында мәңгі сақталып,‭ ‬өмірлері жырға өзек ... ... ... ... хан ... әскери кеңес мүшелері,‭ ‬түрлі мемлекеттік лауазым иелері де болды.‭ ‬Батырлар қоғамының тағы да бір ... ... ‬-‭ ... ... тап өкілдері ретінде үлкен меншік иелері болуы.‭ ‬Олардың меншігінде қалалар,‭ ‬елді мекендер,‭ ‬ұлыстар болуы мүмкін.‭ ‬Бұл меншікке батырлар,‭ ‬мұрагерлікпен не ... ... ие ... ... Орта ... ортағасырларда үстем болған‭ «‬сойырғұл‭» ‬жүйесін атауға болады.
Сойырғұлдық жүйе,‭ ‬әсіресе ... ... ... ... көрінді.‭ ‬Әмір-темір,‭ ‬әр жауынгерге бахадұр атағымен бірге жер беретін болған.
Ауыз әдебиетінің деректері әскери қызмет үшін батырларға меншікке ... ... ... беру ... қазақ хандығында болған.‭ «‬Асанқайғы,‭ ‬Тоған,‭ ‬Абат‭» ‬жырында Әз-Жәнібек хан Асанұлы Абат батырға көрсеткен ... үшін ... ... өзендерінің бойынан меншікке жер береді.
Соғыс батырларға кәсіп қана емес,‭ ‬табыс көзі де болған.‭ ‬Көшпелі халықтарда қалыптасқан ... ... ... ... ... бестен бірі‭ (‬әрине ең жақсы бөлігі‭) ‬ханға тиесілі де,‭ ‬қалғаны соғысқа ... ... ... ... ‬көрсеткен ерлігіне қарай олжадан тиісті үлесін алуы керек.‭ ‬Бұл заң қатаң сақталып,‭ ‬ешқашан бұзылмайтын.‭ ‬Соғыстан ... олжа ... ... мән беріліпті,‭ ‬оның дұрыс өткізілмеуі,‭ ‬не біреудің шет қалуы шатаққа айналып,‭ ‬жауласуға әкелуі мүмкін.‭ ‬Басын сауғалау сөз тіркесі,‭ ‬жанын аман алып қалу ... ... ... сөзі ... ... олжамен байланысты‭ «‬Батырдан сауға,‭ ‬аңшыдан‭ ‬-‭ ‬сыралғы‭» ‬мақалы осыны көрсетеді.‭ «‬Сауға сұрау‭» ‬дәстүрінің қалыптасуы ел ішіндегі,‭ ‬асыраушылары жоқ,‭ ... ... ... ... үлес алуына мүмкіншілік беруден туған.‭ ‬Батырлар өз ... үлес ... ... ... ... түскен олжа‭ ‬-‭ ‬алапа деп аталды.
Әскери олжаға қару ... ... оған мал мен ... ... ... ... да ... ‬Тұтқынға түскен әйел ала күшік деп аталды.‭ ‬Қазақ тіліндегі жесір,‭ ... ... ... ... ... ... ... түскен әйелдер мен балаларды мағыналаған.‭ ‬Соғысқа қолға түскен ... ... құл ... ... ... қазақтар да қолданады.
Қай қазақтың қанында олжадан түскен,‭ ‬сауғадан түскен тұтқын қыздың қаны ... ... ... тұтқын қыз,‭ ‬кейін талай қазаққа ана болған,‭ ‬қазақша үйреніп,‭ ‬әдет ғұрпына ... ... ... соғыстар мен ел тонаудан түскен пайда болса,‭ ‬сауға өз ... ... ... ‬Мысалы,‭ ‬жекпе жекте екі батырдың біреуі өлу керек ... ... ... ... ... өз ... бір қызын,я батыр қалауын берген.
Қабанбай батыр мен Аманәліні өлтіреді.‭ ‬Оның қызы зар ... ... ... ... атан құн ... ‬сүйек сұрау дәстүрі бойынша,‭ ‬әкесінің сүйегі мен көш ... ... ... жорыққа шығар алдындағы дәстүрлерінің бірі ақ тілекті‭ «‬бата алу‭» ‬болған.‭ ‬Ал,‭ ‬соғыс кезінде құдайға,‭ ‬ата-баба аруағы мен пірлерге сыйынған.‭ ... ... ... болғандықтан,‭ ‬жылқы жануараның пірі Қамбар атаға да сыйынған.‭ ‬Батырлық істің ерекше қадірлі түрі қарсыласын өлтіріп,‭ ‬оның атын,‭ ‬қару жарағын ... ... ... ... ... оны ... ‬қалғандарының қару жарағын алып қоя берген.
Ата-кәсіп ұрпаққа жалғасатындықтан батырлар ... ... ... ... мұра ... ‬Егер мұрагері жоқ болса,‭ ‬өлгенде қаруын бірге жерлеген.‭ ‬Кей ... ер адам ... ... найза шаншылған батырдың жаны мен қарудың өзара байланысы ... ... ... болу ... ... ... өлгенде оның қарулары сындырылып,‭ ‬арнайы білдіру ырымы да бар.‭ ‬Археологиялық қазбаларда көшпелілер ... ... ... ... ... кездесуі осы ырыммен байланысты болуы керек.
Әскери әлеуметтік топ ретінде батырлардың өзіндік этикасы болды.‭ ‬Оны олар өте қатты ұстанған.‭ ‬Үлкен айқастар ... ... ... ... ... ... батырлардың басты міндеттерінің бірі.‭ ‬Жауынгердің шын мәнісінде батыр атануы осы жекпе-жек айқастарда жеңіске жетуден басталатын.‭ ‬Жекпе-жек айқастың алдында ... бір ... атын ... ... ... ... ‬Бұдан батырлар қарсыласын жеңсе,‭ ‬кімді жеңгенін,‭ ‬жеңілсе кімнен жеңілгенін біліп,‭ ‬екі жақтың әскері де жекпе жекке қатысқан,‭ ‬батырлардың есімдерін еске ... ... ... ... батырлардың атағы шартарапқа кетіп жататын.
Батырлардың өлімге көзқарасы басқалардан өзгеше болды.‭ ‬Батырлар әскери кәсіппен үнемі шұғылданып,‭ ‬соғыстан бас үзбейтін ... ... ... кез ... уақытта қабыл алуға тәрбиеленді.‭ ‬Олар үшін ең өкініштісі соғыста өлмеу,‭ ‬олар үшін өзінің жауынгерлік намысы,‭ ‬әскери ... ... ... ... ‬Ел ... ... үшін,‭ ‬намысы үшін жан қию парыз даңқ саналды.
Бар арманым айтайын,
Батырларша жорықта
Өлмедім өқтан қайтейін‭!
деген секілді өлімге ... ... ... ... ... ... рухты тәрбиелеудің бір бөлігі болатын.‭ ‬Керек болған жағдайда жан қию,‭ ‬әскери кәсіптік міндеттерінің бірі саналды.‭ ... ... тек ... ісі мен ... іске тәрбиелеп қана қаймай,‭ ‬олардың рухани тәрбиесіне де мән берген.
Қазақтарда жазба ісі аз ... ... ... орны ... ... ‬біз бұл кезеңдерді зерттегенде,‭ ‬ауыздан ауызға тарап жеткен ауыз әдебиетіне тоқталамыз.‭ ‬Жоғарыда батырлық жырлардағы батырлар орнын айырып алып ... ... ... ... келе батырларға мынадай анықтама шығады екен соғыс ісін кәсіпке айналдырған‭ ‬бүкіл өмірі соғыста өтетін,‭ ‬кәсібі бүкіл әулиетіне жалғасып отыратын,‭ ‬елдік,‭ ... ... ... ... ‬әр түрлі меншік иелері болған,‭ ‬хандық билікпен тығыз байланыстағы,‭ ... ... ... ... ... ‬Жеке идеологиясы,‭ ‬моральдық этикасы,‭ ‬өзіндік салт дәстүрі,‭ ‬діни нанымы,‭ ‬ырым жоралары бар,‭ ‬әскер жасақтайтын ... ... жігі ... ... ... басты принцип‭ ‬-‭ ‬Отан және оның жер аумағын қорғаудан басқа біз осы жыраулар арқылы,‭ ‬жорық ... ... ... да ... ... ... жорықта жүру,‭ ‬қол бастау,‭ ‬қару асыну,‭ ‬сауыт ... ... ... ... олжа ... ... ... ‬халықты тойғызу,‭ ‬тұлпар міну,‭ ‬сұлу құшу,‭ ‬қару соқтыру,‭ ‬әскери өнер үйрену,‭ ... ... ... ... өзіндік және ол мүше болып табылатын,‭ ‬өмір сүріп отырған ... ... ... табылады.
Бұл кезде жауынгерлік ерлік жоғары бағаланады,‭ ‬кім бәрінен көп‭ «‬бас шауып,‭ ‬қан төксе‭»‬,‭ ‬сол көшпелі мемлекетте үлкен құрметке ие ... ... ... ... үшін ... ... ‬көп дәрежелі батыршылдықтары үшін‭ «‬толы батыр‭» ‬атағына ие болған.
Ал,‭ ‬батыршылдық,‭ ‬батырлардың өмір сүру ... ... ... ... өмір сүру ... ... ... толғауларында айтылады:
Кеудеге тастай болып тимесе,
Үстіме көбе кимен-ді‭!
Күмістен екі қолтық жоқ болса,
Сыпайышылық сүрмен ді.
Алғаным ару болмаса,
Алдыма алып сүймен-ді‭!
Дулығамның төбесі
Туған айдай болмаса,
Батыршылдық ... ... ... жік ... ... ел,‭ ... мемлекет болып,‭ ‬өзін сақтап,‭ ‬қорғап тұруы мүмкін емес.‭ ‬Жаугершілік заманға сай батырлар тобы дараланып,‭ ‬байларды біртіндеп билік ... ... ... ... ... ... ... орны жауынгерлік дәстүрі арқылы жоғары дәрежеге ие болғандықтан,‭ ‬сол ... ... ... ... тұлғасы болғандықтан емес пе,‭ ‬эпосқа,‭ ‬жырға,‭ ‬дастанға батырлардың бас ... ... ... ‬Біздің батырлардың батыршылдығы дәстүрін дәлелдеуіміздің барысында жыраулар толғауларын көп қолдануымыздың ... ... осы ... ... үздіксіз байланыста болған.‭ ‬Олар әрі қол бастаған батыр да болған.‭ ‬Әрине,‭ ‬бәрі дерлік деуден аулақпын.‭ ‬Олардың ... ... ... ... ... салтынан сусындап,‭ ‬олардың жырынан нәр алып,‭ ‬батырлық дәстүрі қуған.‭ ‬Сонымен қоса,‭ ‬олар жыр айту арқылы жауынгерлердің жорық алдында рухын ... ... ... келсе,‭ ‬дем берушісі,‭ ‬әрі кеңесшісі болған.
Әскери кәсіптің басты ерекшелігі:‭ ‬сыртқы жаудан елді қорғау ... ... ... ел ... билігі де әскери топ қолында болды.‭ ‬Хандардың өзі ерлік істерімен танылып,‭ ‬жауынгерлік дәстүрге жол салып беріп отырған.‭ ‬Хан соғыс ісін би ... ‬өз ... ... ... отырған,‭ ‬ортақ шешіммен кейін ғана бұйрық қылған.‭ ‬Бекер айтпаған,
‎«‏Ханнан жарлық болды,
Қарадан жабдық ... ... ... ... батырларына келсек,‭ ‬оның абыройын шығарып,‭ ‬мәртебесін көкке көтеріп,‭ ‬хан ордасына қамал болып соғылған‭ ‬-‭ ‬әр ... ... ... ... ... ... ... бәрі‭ «‬батыр‭» ‬атанбаған.‭ ‬Батыр ерен ерлікке беріледі.
Хандық биліктің тұрақтылығы батырлар тобымен әулеті болған,‭ ‬хан бар жарде ... да ... ... ... ... жерде хандық бар.‭ ‬Қазақ елінде хандық билік жойылуымен бірге,‭ ‬батырлардың таптық жігі де ыдырай бастады.‭ ... ... ... ... жойылып,‭ ‬қазақтардың әскери қызметтен аластау нәтижесінде,‭ ‬отаршылар қашанда халықтың тірегі ... ... ... ... сословиесін батырлар әулеттерін қоғамдық жік ретінде қазақта мүлде жойылтып жіберді.‭ ‬Хандық билікке ... ... ... ... ... ... ... саясатын анықтауға араласып,‭ ‬ханға кеңесші болып,‭ ‬түрлі мемлекет аралық қатынастарға қатысып,‭ ‬елшілік жүргізген.
Хандық билік ақыл мен ... ... ... мен билер билігіне ұштасты.‭ ‬Билер мен батырлар әкелген қара халықтың,‭ ‬кең сахарасының би батырлары түгел ... ... пен ... ... пен ... ... мен ... ‬басқа халықпен сауда және дипломатиялық қарым қатынас мәселелері көп ... ... ... шешілді.‭ ‬Жиындарда тайпалардың,‭ ‬жүздердің көкейкесті ой тілектері барша халықтың мүддесіне қабысатын.‭ ‬Елдің ішіндегі өзара қырқыс,‭ ‬рулардың ... ... ... дауы және ... ... ... ‬сол заманға лайық парламент болып табылатын халықтық жиынға алғы шарттарын туғызды.
Қасым хан‭ (‬1511-1518‭ ... ... ... ... ‬1‭ ‬миллионнан аса қазақтың ел болып бірігіп,‭ ‬мемлекеттіліктің нығая түсуі,‭ ‬оның айрықша белгілеуіне сай заң ... ... ... ... ... заң түрлері де шыға бастады.‭ ‬Олардың қатарына ... ... ... ‬«Ұлы жол,‭ ‬Қасым хан көрсеткен бастапқы жол‭» ‬деген мағынаны білдіретін,‭ ‬бес ғасыр ережелері Отан қорғау және әскери істер,‭ ... ... ат ... ... ‬ие ... ‬той томалақ т.б.,‭ ‬әкімшілік,‭ ‬елшілік секілді принциптерден тұратын,‭ ‬қазақ халқының ұлт болып қалыптасуы ... ... заң ... «‬Қасым ханның қасқа жолы‭» (‬XVI‭ ‬ғ.‭) ‬болды.‭ ‬Осы заң нормасы Есім хан‭ (‬1598-1628‭) ‬тұсында‭ ‬«Ескі жолы‭»‬ деп аталды.‭ ‬Бірақ‭ ... ... ... түрде бүгінгі күнге жетпеген.
Қазақ‭ ‬хандығының жазба негізінде бүгінгі ұрпаққа жетіп отырған,‭ ‬Қасым хан ... екі ... ... ... ... ... ... ‬алдыңғы бес ережеге толықтырма баптар қосқан жарғы‭ ‬-‭ ‬Тәуке ханның‭ (‬1680-1719‭) «‬Жеті Жарғысы‭»‬.‭ ‬...‭ ‬Бұл заңға әскери саяси және ... ... ... сәйкес келетін ережелер енгізілген.‭ ‬Соның ішіндегі әскери ... ... ... ‏қару асына алатын әрбір адам‭ (‬сұлтандардан басқа‭)‬,‭ ‬ханға және халық билеушілеріне жыл сайын өзінің мал мүлкінің жиырмадан бір бөлігі мөлшерінде ... ... ... болсын,
-‎ ‏«қанға қан‭»‬ принципінде кек алынсын,
-‎ ‏бірде бір қазақ халық жиналысына қару-жарқсыз келмейтін болсын,
-‎ ‏қарусыз адамнан ... ... ... орын ... ‏әрбір тармақтың,‭ ‬ру мен бөлімшенің өз таңбасы болсын.
Таңбалар ру тайпаға дерлік үлестіріліп,‭ ‬кімдікі екенін ажырату үшін малдарына,‭ ‬мүліктеріне ен ... ... ... сол ... ... «‬әскери демократиялық‭» ‬деп атауымызды растай түспек.‭ ‬Себебі,‭ ... ... ... жұрттың көз алдында өтіп,‭ ‬айыпкер биге күдіктенсе,‭ ‬оның ауыстырылуын өтіне алған.
Қазақ мемлекетінде өз мемлекеттілігін шыңдай түскен‭ «‬Қасқа жол‭»‬,‭ «‬Есім ... ескі ... ... ... ... ... ... бұл заңдардағы негізгі болған мәселелердің бірі‭ ‬-‭ ‬әскер мәселесі және соғыс.‭ ‬Сырттан үнемі жау тыныштық ... соң Отан ... үшін ... ... «‬Жеті жарғы‭» ‬заңын қабылдап,‭ ‬әрбір еркектің бес қарумен жүруін міндеттеген.‭ ‬Бес қару қазақта дәстүрге айналған қарулардың комплексті түрі.‭ ... ... ... кез келген ауыл түнетіп,‭ ‬күтіп алуға тиіс болған.‭ ‬Бұл ... ... ... ... іс шара ... табылады.
Қазақ халқы жауынгер халық болып табылатындықтан,‭ ‬өз ... ... де ... ... ... ... тілді болып келгендіктен әр нәрсенің философиялық мәніне көңіл аударып,‭ ‬бұл нәрселерді шебер атай білген.‭ ‬Сондай дәстүрлердің біріне тоқталсақ
«Ат құйрығын ... ‏-‎ ... ... ... ... ... ... қол жорыққа аттанарда аттың жал құйрығын түю арқылы,‭ ‬өзара анттан айнымастықты білдірген.‭ ‬Түркі ... ... ... ... ... ... ... ‬Ат құйрығын түйісу деп те аталады.‭ ‬Мұнда сыбанып майданға шығу деген мағына жатыр.
‎«‏Ат ... ... ‬-‭ ... ... ... ... ... дәстүр бойынша,‭ ‬әскери іске,‭ ‬басқа мәселеге болсын ... ... ... ... ‬-‭ ‬деп кеткен,‭ ‬ал келіспей қалса,‭ «‬Ат құйрығын кестім‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп ... ... ... ... қас ... биліктен айырып,‭ ‬ел жұрттан аластатып қана қоймай,‭ ‬оның басын найзаға шаншып,‭ ‬не үрім бұтағына қайтпас кек сақтап қалу ... ... ... ... ... ... ... ‬депте атаған.
‎«‏Ат сүйек беру‭» ‬дәстүрі Қазақ хандығы кезіндегі жауынгерлік қызметте көрінісін тапты.‭ ‬Ол ұғым ... ... ... аты оққа ... ... жауынгерді жау қолына түсірмей қағып әкетіп,‭ ‬екінші атқа ... үйлі ... ... ‬-‭ ... рет сол елге ... ... ... уәдә,‭ ‬бұдан кейін жауласпауға анттасып татулыққа келеді.
Ерен ерлігімен басынан өткерген оқиғаларына байланысты батырлар лақап аттарға ие ... ... ... «‬Қу жарғақ‭» ‬атануын халық жырлары оқ тимеген соң деп көрсетеді.‭ ‬Хан ... Ту ... ... бұл ... ... ... ‬деп атанған.
Батырлық ерлік істерімен тек батырлар,‭ ‬жауынгерлер ғана емес,‭ ‬қыз бала,‭ ‬әйелдер көзге түскен.‭ ‬Бұрын кіші Азияда ... ... ... ... ... ... еткен.‭ ‬Мысалы,‭ ‬Ақбикеш‭ ‬-‭ ‬жау қолынан ерлік жолында мерт болған Қаратаудың солтүстігін мекен еткен ... ... ... ... ‬-‭ ... тәуелсіздігі үшін жау қолынан қаза тапқан батыр қыз.
Соғыс тулары‭ ‬-‭ ‬қазақтардың ... ... бас ... ... кем ... екі ... ... олар қасиетті белгі және ұрыс кезінде сотта,‭ ‬әскер басқаратын бірден бір пайдалы жағы болды.‭ ‬Әрбір тайпаның,‭ ... ... ... туы ... ... ... тудың Ханда болатын ең жоғары саны тоғыз болды.‭ «‬Тоғыз тулы‭» ‬хан туралы айтқанда,‭ ‬олардың беделі халық ... өсе ... ... ... билеушілерді елестетті.‭ ‬Орта ғасыр авторларының айтуынша,‭ ‬қазақ билеушілері‭ «‬тоғыз тулы хандар‭» ‬болған.‭ ‬Ту қолбасшымен әскердің тек сыртқы белгісі емес,‭ ‬сонымен ... ... ... және даңқтың белгісі болатын.‭ ‬Жорықта әскери тудың ... ... ... ... қолбасшыдан,‭ ‬соңғы әскердегі бірінші адам болған сұлтандардың не беделді ... бірі ... ‬Ту ... ... ... ‬Шабуыл кезінде қарсыластың туы үшін,‭ ‬нағыз ұрыс жүретін.‭ ‬Ту ұстаушы жауынгердің өлімі әр қашан жауынгерлер арасында ... ... ‬ал ... тудың құлауы,‭ ‬не жоғалуы әскердің жеңілгенін білдіретін.
Жауынгерлік дәстүрде ... орын ... ту ... ... ... туыстыққа байланыстылығы да болды.‭ ‬Деректерден әр хан туыстары ... ... ... үшін әр ... ... ... ... ‬Бұған дәлел Құрбанғали Халидтің‭ «‬Тауарих хамсасында‭» ‬кездесетін‭ «‬Аула төренің ... ... ... ... ... көк тулы‭»‬,‭ «‬Оннан ханға туыстығынан ақ тулы‭»‬,‭ ... ... ... ұлы жүз ... ... жақындығынан қызыл,‭ ‬көк,‭ ‬ақ түсті‭ ‬Рүстем қосып ... ... ... ... ... ... ... тектес халықтар ежелден‭ ‬-‭ ‬ақ өз туын ру тайпалық одақтың дәнекері,‭ ‬жорықтарда рух ... ... ... ... ... ... петроглифтерінде байрақтың мейлінше марапатталуының сыры мінеки,‭ ‬осында жатыр.‭ ‬Белгілі ғалым Ә.‭ ‬Т.‭ ‬Қайдаровтың қазақ ... ... ... қару ... мен ... зерттеген еңбегіндехалық шығармаларында ақ,‭ ‬жасыл,‭ ‬сары,‭ ‬қызыл,‭ ‬қара тулармен қатар,‭ ‬көп түсті,‭ ‬яғни,‭ ‬ақ‭ ‬жасыл,‭ ‬ақ сары,‭ ‬ақ қара ... ... да ... ... ‬расында да қазақ хандары мен батырларының тулары бір түсті болмаған.
Қазақтардың әскери ... он мың ... ... ... ... ‬Онда әрбір жүздікте бір тудан,‭ ‬он ту болған.‭ ‬әр рудың өз қожасы болған.‭ ‬Түрік байрақтарында бөрінің басы ... ... ... ... соғыс жүргізетін тайпалар алдарына мынадай соғыс әдісін ... ... ... ... бас ... ... бөрі салынған тулар,‭ ‬ту ұстаушы алып жауына шапқанда,‭ ‬айбат көрсетіп жүріп келе жатқандай болған.
Бөріге табыну ата ... ... ... өз ... ... керек.‭ ‬Дала импровизаторлары ақындардың бірі Сүйінбай Аронұлы былай деп жырлаған‭
Бөрі басы ұраным,
Бөрілі менің байрағым,
Бөрілі байрақ көтерсе
Қозып кетер қайдағым.
Бөрі соғыс ... ... ... ‬Түрік қағанаты қоғамының қорғаушылары Қытай деректері бойынша фуле,‭ ‬яғни бөрі деп аталды.
Қазақтардың этногенетикалық толғауы ... Абақ ... ... көрнекті тұлғаларының бірі Шақшақұлы Жәнібек батырдың туы туралы айтылады.‭ ‬Жәнібек туы Абақ Керей тайпасының қасиетті туы ... ... ... өмір ... арнайы сандықта сақталып,‭ ‬оның үстіне отыруға тыйым салынған.
Соғыс күндері соғыс туларын салтанатты түрде алып ... ... ... ‬жайылған кезінде егіз екі бөрі айбынды көрінді.‭ ‬Оның екіншісі жорық ... ... ... ... ... Жәнібек туын сипаттағанда қиян кескі ұрыстан хабардар ететін,‭ ‬қозғалатын ерекше дауыс шығаратын секілді магиялық ... ... ... ... ... ... ... салады,‭ ‬дейді З.‭ ‬Самашев өз еңбегінде түрік тайпаларының қәдір тұтатын ... ... ... ... немесе белгілі бір тайпаның желеп жебеп жүрушісі,‭ ‬рухтандырушысы ... ... ‬Ту ... ... ... ... ру тайпалық құрылым мен мемлекет құрылысындағы тудың негізгі ... ... ... ... А.‭ ... ... Ту ... тайпалық немесе рулық бірлестіктердің заттық рәмізі,‭ ‬әрі қасиетті бас ұратындары.‭ ... ... алып ... ‬ту ... ... мен ... беделін көрсететін болған.‭ ‬Тусыз көсем не хан болмаған,‭ ‬дейді.‭ ‬Дәл осы жағдай Қожа Ахмед мавзолейінде бейнелі,‭ ... ... ... ... ‬Қазақ хандығының ордасы саналған Түркістандағы бұл комплекстік құрылыстағы аталған бейнелеу мына түрде болды адам ... ... ... ... ... ... құйрығымен бірге ту бекітілген және бұл көріністен қазақ ... ... ... ... ... ... ... және адал жауынгер алып жүрген.‭ ‬Туды,‭ ‬басқа да биліктің маңызды атрибутын жоғалту ... ... ‬ол мүше ... ... ... үшін үлкен масқарашылық болды.‭ ‬Тулар келісім шарт жүргізуде,‭ ‬дипломатиялық жорықтарда маңызды рөл атқарады.
А.‭ ‬Диваев өз еңбектерінде ту ... ... ... ... ... ... ... ту қызметіне жерлеу рәсімдері кезінде мынадай формула жататынын куәлік ... ту адам ... ... ... егер ... кісі тірі ... оған ... болса оның туын үстіне қойған,‭ ‬немесе найзаға ... ... ... ‬Ал егер ол ... ... ‬жәй қоғам мүшесі,‭ ‬жауынгер болса шаңырақ төбесінен ту шығарып қойған ... ... ... ... кісі ... ... ... табының өкілі болса,‭ ‬болатын шабыстарда және басқа ойындарда,‭ ‬дене бастамасын кейіптеу дәстүрінде,‭ ‬ту ағашын не ... ... ... ... ... ... жатқан отқа,‭ ‬ошаққа сындырып лақтырды.‭ ‬Қолбасшының жеке туы ұрпақтары арқылы сол ру ... ... ... ... ... ‬ал қоғамның мүшелерін жерлеуде қолданған қоралы тулар оған,‭ ‬найза сынықтарымен бірге өртелді.
Қазақ ауыз әдебиетіндегі дастандар мен ... ... ... түсі көбінесе ақ,‭ ‬жасыл,‭ ‬сары,‭ ‬қызыл,‭ ‬ақ сары,‭ ‬ақ жасыл,‭ ‬қара ақ болып келген.
Тудың түсі белгілі бір руға ... ... ... тиіс ... ... ту деп ... жүрген,‭ ‬ағаш сапқа тағылған барстың,‭ ‬аттың,‭ ‬қодастың құйрықтары,‭ ‬жібек жіп шашақтары,‭ ‬түсті ленталар да аттың мойнына тағылғандағыдай қаруларға ... ... ... ... ... ‬Байрақ басына әр халық өзі жиі тұтқан ... ... ... ... алла ... ... қойған.‭ ‬Байрақ арқылы түрлі тактикалық әдістерге әскерді басқарған.
Тулар ... ... төрт не үш ... ... ... ‬не ... матадан жасалып,‭ ‬басқа түсті матамен жиектеледі.‭ ‬өнер ескерткіштерінен тулардың құйрықты түрлері кездеседі.‭ ‬Байраққа,‭ ‬туға тағылатын түсті ... ... деп ... ... ... жүзі ... ... бөлінбей.
Жалау әскер бөліктеріндегі жауынгерлерді айыру белгісі.‭ ‬Ол бір елдің әскерін екінші мемлекеттен айыру үшін де ... ... ... ... болса да жалаудың тудан ерекшелігі айыру белгісінде.‭ ‬Айыру белгі ретінде ол түрлі түсті болып,‭ ‬көп дана болып жасала ... ты тек бір ... ... ... өзгертуге болмайды.
Әр әскердің өз жауынгерлік белгілері‭ «‬ұрандары‭» ... ... ... бұрынғы ата-‭ ‬бабаларының атынан немесе қадірлі батыр есімімен болды.‭ ‬Хан және сұлтандар өзіндік‭ «‬арқар‭» ‬деген ... ие ... ... ... ... бұл ... қолдана алмады.‭ ‬Жалпы бар жүзге ортақ ұран‭ «‬алаш‭» ‬болды.‭ ‬Тана руының батыры Жиембет батыр Есім ханға ренжіп ... ... ұран ... ... мыс ... ... ... батыр жоңғар шапқыншылығы кезінде,‭ ‬Суықтөбе басына туын тіккен.‭ ‬Мұны көріп ... ... ... ... ... ‬жауды түре қуып шыққын.‭ ‬Осыдан соң шапырашты руының ұраны‭ «‬Қарасай‭» ... ... ... ... жауларын,
Қоғадай қырып жапырған,
-‎ ‏деп‭ «‬Көрғұлы‭» ‬батырлық жырында суреттелсе,
Ықпалы жүрек ер еді,
Алтыннан қылыш будырған,
‎«‏Абылайлап‭» ‬ат қойып,
Жауды ... ... ... ... Бұхар жырау.
Осылай қазақ жауынгерлері аттандау жүргізіп,‭ ‬атой салған,‭ ‬ұрандата.‭ ‬Аттандау‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... қағу,‭ ‬ұран салу,‭ ‬көмекке кісі‭ ‬шақыру,‭ ‬жан жаққа ат шаптырып,‭ ‬қол жинау.‭ ‬Бұл кейде үлкен от жағу,‭ ‬қалың алау ... ... да ... ... ‬Атой салу‭ ‬-‭ ‬ұран салып,‭ ‬дабыл қағу,‭ ‬жауға қарсы аттануға шақыру.‭ ‬Ержүрек ... қиын ... ... ... ... ... салу ... заманда қазақтардың ұрандата шабуымен суреттеледі.‭ ‬Ортағасырлық архив деректері соғысқа шақыратын ... ... ‬3‭ ... ... ... ... ... тән құбылыс,‭ ‬жалпы халықтың ұраны‭ «‬алаш‭» ‬болған,‭ ‬жалпы Қадырғалы бидің өз елін‭ ‬«Алаш мыңы‭» ... ... ... ... сөзінің этимологиялық,‭ ‬әлеуметтік негізімен өте көп айналысқан Шоқан ... ... ... ... ... таба ... ... өкініш білдірген.‭ ‬Біздің пікрімізше,‭ ‬Қадырғали би еңбегінен қазақ атауын ... де ... ... ... ол ... қазақтар өздерін көрші халықтар берген атпен атамай,‭ ‬өз атымен атайтын.‭ ‬Ал ол ат‭ «‬Алаш мыңы‭»‬,‭ ‬кейінірек‭ ... ... ... ... ... ... ... би еңбегінен ғана емес,‭ ‬XVI-XVII ғасырларды өмір сүрген,‭ ‬қазақ қауымынан шыққан ақын жыраулардың шығармаларынан,‭ ‬сондай ақ‭ ... ... ... ... ... сақталып келген аңыз-әңгімелерден,‭ ‬бай шежірелерден де анық байқауға болады.‭ ‬Солардан бірер мысал келтірейік.‭ ‬XVI ғ.‭ ... ... ... түрде ат салысқан,‭ ‬қазақ ақындық өнерінің басында тұрған жыраулардың бірі Шалкиіз:‭ «‬Алаштан байтақ озбаса,‭ ‬арабадан атты сайлап мінбенді‭»‬,‭ ‬-‭ ‬дейді.‭ ‬XVII ғ.‭ ... XVII ғ.‭ ... ... өмір ... ‬Шалкиіздің ізбасары,‭ ‬Қадырғали бидің замандасы Жиембет жырау Есім ханның жасаған зорлығына налып:‭ «‬Арқаға қарай ... ... ұран ... ... ... қазақ қоғамының саяси жағдайын өз творчествосында сонша дәл бере алған бұл ... ... ... ... тарихы үшін деректік мәнін елемеске болмайды.
Қазақтардың бастапқы халықтық аты‭ «‬алаш‭» ‬болғандығы жайлы аңыздар да көп ... ... ... ... өзгешіліктеріне қарамастан мазмұны ортақ болып келіп,‭ ‬негізгі түйіндері мынаған саяды:‭ ‬1‭) ‬іргеде ұлыстан туыс тайпалар бөлініп шығады‭; ‬2‭)‬олар өз ... ... күн ... ‬байтақ елге айналып өзге көршілерін мойындатады‭;‬3‭) ‬ақылды,‭ ‬батыр алаша жаңа ... хан ... және оны үш ... бөледі,-‭ ‬деп тұжырымдайды ғалымдар Р.‭ ‬Сыздықова,‭ ‬М.‭ ‬Қойгелдиев өз ... ... ‬-‭ ... Шығыстан Жерорта теңізіне дейінгі ұлан ғайыр өлкені ... ... ... ... ... ... атын суарған түрік тайпаларының ерекше бір белгісі,‭ ‬мөрі,‭ ‬әрі жазу үлгісі болып табылады.
Біртұтас‭ ‬қазақ халқының ... ... ... ... таңба‭»‬.‭ ‬Көне түрік заманынан тартылған.‭ ‬Қазақтарды әр рудың өз ұраны,‭ ‬өз таңбасы ... ... ру ... ... төл ... ... ‬үйсіннің таңбасы‭ ‬-сүргі,‭ ‬дулат тайпасының таңбасы‭ ‬-дөңгелек,‭ ‬албан ... ... осы ... бір ... түседі,‭ ‬суанға‭ ‬-екі сызық қосылған.‭ ‬Арғын таңбасы‭ ‬-қос дөңгелек,‭ ‬жалайыр таңбасы-‭ ... ... ‬-‭ ‬+‭ ... ‬Х,‭ ‬наймандікі‭ ‬-‭ ‬аша жоғары қараған,т.б.‭ ‬Шыңғыс хан үлкен...болғанда,ру ... ... ... ... ... ... ... ұлы жүз Үйсін Майқы биге ұраның‭ ‬-‭ ‬Салауат,‭ ‬құсың‭ ‬-‭ ... ... ‬-‭ ... ... ‬-‭ ... таңба болсын десе,‭ ‬орта жүздің Қоңырат Сеңгіле биге ұраның‭ ‬-‭ ‬қоңырат,‭ ‬құсың‭ ‬-сұңқар,‭ ‬ағашың‭ ‬-‭ ‬алма,‭ ‬таңбаң‭ ‬-‭ ‬ай ... ... бері адам ... ... ... ... ‬оның ішінде қазақ халқының тікелей таңғажайып тарихы болып келе жатқан таңбалар әлі ... ... ... ... ... ... ... ‬мал өсірумен айналысқан қырғыз,‭ ‬қарақалпақ,‭ ‬түрікмен,‭ ‬өзбек,‭ ‬түрік халықтарында таңба жиырмасыншы ғасырдың бірінші ширегіне дейін қолданылып келді.
Батырлық дәстүрдің қазіргі ... де,‭ ... ... де тәрбиелік маңызы тәуелсіздігіміз нығая түсіп,‭ ‬жатқан ... де өте ... ... ... ... қызмет етеді оны таратып,‭ ‬идеологияға ендіру әрбір адам міндеті деп ... ... ... ... бойынша ерен ерлігіне берілетін аты‭ ‬-‭ ‬алтын,‭ ‬айдар.‭ ... ең ... атау ... ... атақ тек қас батырларға берілген‭ (‬ерекше батырлық танытушыларды осылай атаған‭)‬.‭ ‬Дәстүрлі жалғасы ретінде,‭ ‬қазіргі кездің өзінде,‭ ‬жас балаларға,‭ ‬нағыз ер ... ... ... ... ... ... өміріндегі әскери өмір салты,‭ ‬өнері,‭ ‬өзіндік,‭ ‬далалық ... ... ... ... және ... ... дәстүр және хан бейнесі,‭ ‬хан батырлары,‭ ‬ант берісу мен кек алысу,‭ ‬тулар және қоғамдағы ролі,‭ ‬ұрандар мен таңбалар ... ... ... тоқталып кеткендеріміздегідей жауынгерлік дәстүр қалыптастырды.
Қазір тәуелсіз ел болып,‭ ‬ұлттық қасиеттерімізді орнына келтіре бастағанда‭ ‬-халқымыздың ... ... ‬-‭ ... ... ... ... жауынгерлері,‭ ‬ұландары,‭ ‬қазақтың қазіргі әскерлері осы жауынгерлік дәстүрлерді бойына сіңірсе,‭ «‬Отан қорғау‭» ‬-‭ ‬деген патриоттық ... ... ... ... нышандарды қадірлеуге тәрбиеленері сөзсіз.
‎ ‏Қорытынды
Біздің жұмысымыздың басты мақсаты қару-жарақ түрлері мен оның даму эволюциясының ұлттық ... ... ... ... ... ‬ал енді осы ... жету жолында жүггізген ғылыми зерттеулерімізді қорытындылай келсек,‭ ‬мына мәселелерге назар ... ... ... ... ... дамыту эволюциясындағы ұлттық үрдісті байқау,‭ ‬ашу‭;
алдыңғы өмір сүрген тайпалармен мемлекеттердің қару-жарақ мәдениетінің ықпалы‭;
қару-жарақтың адам өміріндегі,‭ ‬қоғамдағы маңыздылық принциптері‭;
қару-жарақтарды,‭ ‬сауыт-сыйлықтарды жасау ... ... ... соғыстың шабатын,‭ ‬түйрейтін,‭ ‬сұғатын,‭ ‬кесетін қарулары‭;
арақашықтық сақталатын соғыс қарулары‭;
қазақтардың оқ салатын жабдықтары‭;
қазақтардың оқ-дәрі‭ ‬,‭ ‬пытыра жасау әдістері‭;
дене қорғанысы ... жүру ... мен ... ... ... екінші сұрағында мәселенің өзектілігін арттыра түсетін мақсаттарымыздың бірі‭ –‬жауынгерлік дәстүр және оның ... ... ... ... мына пункттерді қамти отыра ғылыми тұрғыдан жауап береді:
жауынгерлік дәстүрлердің қоғамдағы орны‭;
батырлар және ... ... ... ... орны алатын‭ «‬хан‭» ‬бейнесі және хан батырлары кімдер‭;
ант беру және кек алу дәстүрлері‭;
туға құрмет және оның жорықтағы ролі‭;
жауынгерлік ұрандар мен ... ... аша ... ‬зерттеуіміздің жаңалығының бірі болып табылатын,‭ ‬сол әскерленген қоғам тәртібін,‭ ‬хан,‭ ‬би,‭ ‬батырлардың ел басқару,‭ ‬әскер ... ... ... принциптерін әскери-демократиялық жүйе деп топшыладық.‭ ‬Бұл мәселе қарастырылғанда баса ... ... олжа ... ... де ... ... пен ... сыйын,‭ ‬олжасын бөлісуді сұрыптай келе мынадай нәтиже шығарсам деймін:
жаудан түскен олжаны жауынгер ерлігіне,‭ ‬атақ дәрежесіне сай бөлу‭;
ерлік көрсеткендерге әскери атақ ... ... ... ... ... ... ... тарату‭ (‬ту,‭ ‬ат,‭ ‬қылыш,‭ ‬асаба т.б.‭);
әскери лауазым иелерін ерлігі үшін сыйға жер,‭ ‬қала,‭ ‬ұлыс беру,‭ ‬салық ... ... ... бір түрі ... батырды хан кеңесіне қатыстыру‭;
ерлігіне қарай қаражаттай,‭ ‬заттай сый ... бір түрі ... ... хан ... ... ... қаражаттай,‭ ‬заттай сый беру‭ (‬шапан жабу т.б.‭)
Зерттеп отырған мәселеміз ... ... ... ... ... ... ... және қазақ халқының бостандығы үшін жүргізген соғыстарынан‭ (‬XV-XVI ғғ.‭) ‬аттап,‭ ‬тоқталмай кете алмаспыз.‭ ‬Бұл сұрағымызда тақырыбымыздың өзектілігін құрайды.‭ ‬Бұл ... мына ... ... аударылды:
XV-XVI ғғ.‭ ‬Қазақ мемлекетінің сыртқы саясатының бағыттарын ... ... мен ... ... ... шолып өту‭;
осы сыртқы саясаттың ішкі саясатпен байланыстылығы‭;
Қазақ хандығының өз саясатында алдына қойған міндеттері‭; ‬соғыс бағыттары,‭ ‬себептері‭; ‬XV ... ... ... ... ... ‬Бұрындық хандардың сыртқы саясатында жүргізген соғыстарының негізгі бағыттары‭;
XVI қазақ хандығының ... ... хан ... ... және ... ... ... қазақ даласына жасаған төрт дүркін соғысынң сипаты‭;
Шығай,‭ ‬Тақыр,‭ ‬Хақназар хандар ... ... ... ... ... ... аштарханиліктермен болған соғыстарының сипаты‭; ‬Тәуекел хан‭;
Қазақ хандығы хандарының сырт елдерімен жүргізген елшілік жоралғылары‭;
қазақ хандығында XV-XVI ғғ.‭ ... ... ... ... ... ... ... хандығы хандарының соғыс бағытындағы маңызды аймақ екендігін дәлелдеу т.б.
Ал,‭ ‬қазақ хандарының әскер санының мөлшеріне келсек,‭ ... ... жоқ ... ... ... әміршісі жаппай әскер шақырған жағдайда‭ ‬300-400‭ ‬мың адам алғанын көрсетеді.‭ ‬Мәселен,‭ ‬Рузбиханның айтуынша,‭ ‬қазақтардың аға ханы ... ... ... барлық жағына:‭ «‬Шапқыншылық үшін атқа қоныңдар‭» ‬деп бұйрық жібергенде,‭ ‬тез ... ... мың ... ... ... ... ... ‬Бабырдың‭ (‬1483-1530‭) ‬мағлұматтарына қарағанда,‭ ‬Бұрындықтың мирасқоры Қасым ханның әскерінде‭ «‬үш жүз ... жуық адам ... ... ... ... ... ‬бірде-бір қазақ ханының қол астында жасақтардың мұндай саны,‭ ‬әрине,‭ ‬ешқашан болған емес.‭ ‬Деректемелердің сан деректеріне талдау ... ... ... ... ... ... ... саны орта есеппен‭ ‬30-50‭ ‬мың адам болғанын көрсетеді.‭ ‬Әскери жорық қарапайым шапқыншылық болмаған ... ... ... ғана ... хандары өз әскерін күшейту үшін қазақтарддың иеліктеріне жақын жатқан аудандардан ... ... ... ... ... ‬Бинаидың мәліметіне қарағанда,‭ ‬Шайбани ханнан жеңіліс тапқан қазақ сұлтаны Махмұд Бұрындық ханға барып,‭ ‬одан көмек сұраған.‭ ... хан оның ... ... ... ... ... әскерімен Созақ уалаятына аттанған.‭ ‬Созақтың және Қарақұм төңірегінің адамдарынан‭ «‬жаяу және атты әскер‭» ‬жасақтап,‭ ‬оларды үлкен бір әскерге біріктіріп,‭ ... ... ... шыққан.‭ ‬Басқа бір шығармада Тәуекел ханның‭ ‬1598‭ ‬жылғы Мауренахрға жорығы ... оның ... ... өз қазақтарынан басқа‭ «‬Ташкент пен Түркістанның сұлтандары,‭ ‬қырғыздар мен қыпшақтар‭» ‬болғаны айтылады.‭ ‬Қазақ ханының осы жорық кезіндегі әскерінің жалпы саны‭ ... ... адам ... ‬Махмұд ибн Уәлидің айтуынша қазақ ханы Тұрсын-Мұхаммед‭ (‬1627‭ ‬жылы өлген‭) ... ... ... ... ... ... ... барған,‭ ‬оның‭ ‬10‭ ‬мыңға жуығы қырғыз тайпаларының жасағы болған.‭
Осы жер тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні XIV-XVI ... ... ... мен ... хандары,‭ ‬Тұқа-Темірліктер Дешті-Қыпшақ далаларында күресті өз өмірлері үшін емес,‭ ‬керісінше әскери ... ... өлім ... ... ... ... ... ‬көшпелілеріне үстемдік үшін,‭ ‬халық,‭ ‬жер үшін жүргізгенін ... ... ... ... ... ... және ... фактор қазақ халқының әскери тактикасының әдістері мен тәсілдеріне белсенді әсер етті.‭ ‬Қазақтардың әскери тарихы ... ... ... тарихының тұтас бір бөлігі екендігіне сөз жоқтығын ашып көрсетуге тырыстық.‭
Әскер тарихы ... ... ... бекітудегі ғылыми-техникалық потенциал біріктіріп отырған көптеген білім салаларың ғылыми базасының бастысы болып табылады.‭ ‬Әскер тарихы соғыстың сипатын,‭ ‬заңдылығын,‭ ‬оған ... ... ... ... ... тәсілдерін зерттейтінін ашып көрсеттік.‭ ‬Көпшілігі бұл әскер тарихына оның спецификасына назар аудармай жалпы ... ір ... ... ... салады.‭ ‬Ол мынадай специфика:‭ ‬әскер тарихы жалпы тарихты толықтырып,‭ ‬тереңдетіп қана қоймай,‭ ‬соғыстардың шығу себебін,‭ ‬сипатын ашып берумен ... ... ... ‬әскер түрлерін,‭ ‬олардың ұйымдық барысын,‭ ‬әскер шығынын,‭ ‬жеке тұлғаның моральді-жауынгерлік сапасының жасампаздығын қолбасшылардың әскери өнерлі басуларын қамти зерттейтін ғылым екен.‭ ... ... ... ... барысында жауап берілді.
Белгілі тарихшы,‭ ‬соғыс мәселесін зерттеуші,‭ ‬академик М.Х.‭ ‬Қозыбаев ... ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келе жатқан ерлік және Отанына қалтқысыз ... ... ... ... ... ... шындығында ерекше айту керек‭»‬.
Қазақ халқының әскери тарихының зерттелуі,‭ ‬кеңестік дәуірде сол қоғам ... ... ... ... тарихы республикамызда срңғы кезде факт жағынан өз көрінсін ... ... ... ... ... ... ... қолданған ерлік дәстүрлерін,‭ ‬әдістерін бүгінгі күндегі әскер құрылысында қолдану көріністерінде байқауға болады.
Қазақтардың әскери іске,‭ ... ұлт ... ... ... қалыптастырып,‭ ‬әскерилік жағынан гүлденген тұсы,‭ ‬біз қарастырып отырған кейінгі орте ... ... ... ... ... ... –‬Қазақ хандығында‭ ‬15-ке толған еркек кіндік атаулы қару иемденіп,‭ ‬әскерге қосылуға,‭ ‬Отан қорғауға қазақ ... ... ... ‬ережесі бойынша міндетті болса,‭ ‬бүгінгі ел басымыз Н.Ә.‭ ‬Назарбаев та ... ... ел ... ‬-‭ ... ... отыр емес пе‭? ... ... жаңа құрылған мемлекет шаңырағын көтерген күннен әскер мәселесіне өз мемлекеттілігін ... ... ... ... ... ... ... түскен бүгінгі Қазақстан республикасының Ата Заңында‭ ‬36-бабта былай көрсетілген:
1.‎ ‏Қазақстан Республикасын қорғау‭ –‬оның әрбір азаматының қасиетті борышы мен ... ... ... ... ... ... пен түрлер бойынша әскери қызмет атқарады.
Ұлттың әскер тқұру тарихы мәселесі туралы айтқанымызда,‭ ‬1917‭ ... ... ... ... ... жаңа саяси жағдайды да өзге халықтар сияқты қазақ халқы да өзінің ұлттық дербестігін алуға ұмтылып,‭ ‬саяси ... ... ... ‬сол бір аласапыран жылдары қазақ халқы үшін алдыңғы кезекте іске асырылатын шаралардың бірі‭ ... ... құру ... ... ... ... ... екінші қазақ съезінде Алаш әскерінің жоспары жасалып,‭ ‬бекітіліп,‭ ‬оның басты міндеті‭ –‬соғысқа бару емес,‭ ‬ел ... ... ... жау ... ... тұрып,‭ ‬еліне қорған болу болды.‭ ‬Осы съезде әскер саны,‭ ‬әскер ғылымын үйрету,‭ ... ... ... ету ... анықталып,‭ ‬Алаш көсемдері әскер мүшесі‭ ‬26500‭ ‬болсын деген де ... ... ‬8‭ ... ... А.‭ ... ... ... Кеңес қаулысының бірінде‭ «‬әскерге керек ат,‭ ‬ақша жұрттан жиылып алынсын,‭ ‬байдан‭ –‬байша,‭ ‬кедейден‭ ‬-‭ ‬кедейше‭» ... ‬XV ... ... ... ... ... мен ... тәуелсіз Қазақстан әскері бастан кешіріп отырған қару,‭ ‬киім,‭ ‬тамақ,‭ ‬қаражаь ... ... ... ... кезеңдерде бастан кешірген кадр мәселесінің жетілмеуіне мына шешім дәлел:‭ «‬Қазақ офицерлерін дайындау үшін Орынбор қазақ әскерінің тәжірибесімен ... ... ... ... фактілер қазақ даласында ұлт әскерін құру үлкен қиындықпен жүргізілгендігін көрсетеді.‭ ... ... құру ісі ... ‬яғни тәуелсіз мемлекет құруға барар жолдың алғашқы қадамы болды.‭ ‬Ғасыр барасында қазақтың ұлттық әскерін құру әрекеті Қазақстан ... ел ... ... ... ғана ... іс ... ... отыр.‭ ‬1992‭ ‬жылы Ел басы жарлығымен Қазақстан Қарулы күштері Республика ұланы жасақталып,‭ ‬ол ... ... ... ... ... көп ұлттылығы ескеріліп,‭ ‬Ұлан‭ «‬республикалық‭» ‬деп аталды.‭ ‬Ал,‭ ‬жарлыққа қол қойылған күн,‭ ‬яғни‭ ‬8‭ ‬мамыр жауынгерлеріміздің әскери мереке күні ... ... ... ‬әрі әскер басшысы болатын дәстүрге айналғаны секілді,‭ ‬бүгінгі Қазақстанның Президенті,‭ ‬әрі Қарулы Күштерінің Жоғары Қолбасшысы бола отырып,‭ ‬осы құрылған ... алты алғы ... ... ... ... ... кәәсіби мамандығының жоғары болуы‭;
әскери-техникалық ғылымның ең жаңа жетістіктерін мейлінше мол пайдалану‭;
Қазақстанның Азия ... ... ... ... ... және ... ... мәселе жөнінде қарым-қатынаста болу‭;
Қазақстанның Қарулы Күштері қатарындағы жауынгелердің беделін мемлекеттік тұрғыдан ... ... ... икемді сипаттар құру‭;
Қазақ халқының ғасырлар бойы жинақтаған ерлік дәстүрін,‭ ‬әскери өнерін әскерді үйретуде,‭ ‬ұлттың сана қалыптастыруда кемінен қолдану.
Қоғамда Қазақстан‭ –‬біздің ... ... ... ұғым ... ... ... ‬Отаншылдық дәстүрлерді біздер,‭ ‬қазақстадықтар да қабылдап алып,‭ ... сәби ... ... ... ... рухта тәрбиелеуіміз керек.
Қазақстан Республикасының‭ «‬Жалпыға бірдей әскери міндеттілік және ... ... ... ... өз Отанын қорғау әр азаматтың борышы мен міндеті болып табылады.‭ ‬Осы заттың төртінші ... ... ... ... ‬15‭ ... толған жасөспірімдер өтілсін делінген.‭ ‬Бұдан,‭ ‬қалайша,‭ ‬Қасым хан тұсындағы‭ ‬15‭ ‬жастан әскерге мүше болу,‭ ‬яғни‭ «‬15-те ұл‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... бір ... ‬әскердің мемлекетпен қамтамасыз етілуі,‭ ‬өйткені әскер міндеті Ел басы Н.Ә.‭ ‬Назарбаевтың сөзі бойынша‭ «‬қаншама қиындықтармен қол жеткен жер ... ... ... ... білу‭»‬.
Міне,‭ ‬осындай күрделі әскери тарихы және әр қыры ... әлде де ... ... ... ... іс ... ‬әр ... ұлттық әскердің дәстүрлі ұқсастығын сәйкестендіру Қазақстан тарихы ғылымында зор маңыздылығына ие бола ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру концепциясы.‭ ‬Егемен Қазақстан.‭ ‬-‭ ‬Алматы,‭ ‬1995.‭ ‬– 30‭ ... ... Н.‭ ... ... ... ... ... сөзі‭ ‬//‭ ‬Егемен Қазақстан.‭ ‬-‭ ‬1993.‭ ‬– 28‭ ‬қазан
3.‎ ‏Рубрук Г.,‭ ‬Карпини П.‭ ... в ... ... ... ‬Ғылым,‭ ‬1993.‭ ‬–248‭ ‬с.‭; ‬Гринев А.С.‭ ‬Конницы Чингиз хана и Батыя.‭ ‬//‭ ‬Журнал‭ «‬Колосья‭»‬.‭ ‬-‭ ‬СПб.,‭ ‬1885.‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ... ‬1896,‭ ‬ч.2.‭; ‬Владимирцов Б.Я.‭ ‬Чингиз хан.‭ ‬-‭ ... ... ... ‬с.‭; ‬Хаара‭ ‬-‭ ‬Даван Э.‭ ‬Чингиз хан,‭ ... ... и его ... ‬-‭ ... ... ... ... ‬1992.‭ ‬– 272‭ ‬с.‭; ‬Чулуны Далай.‭ ‬Монголия в‭ ‬XIII-XIV‭ ‬вв.‭ –‬Москва:‭ ... ... ‬– 232‭ ... ‏Иванин М.‭ ‬И.‭ ‬О военном искусстве и завоеваниях монголо-татар и среднеазиатских народов при Чингиз хане и ... ‬/‭ ... ... ... ... ‬-‭ ... ‬1875.‭ ‬– 252‭ ‬с.
5.‎ ‏Азиатский вестник.‭ (‬содержащие при себе избранные сочинения и переводы‭) ... ... ... ‬//‭ ‬Описание Западной части Киргиз-Казачьей или Киргиз-Кайсацкой степи.‭ ‬-‭ ‬СПб.,‭ ‬кн.‭ ‬XII‭ ‬,‭ ‬1827.‭ ‬-‭ ... ... ... ... ‬О киргизах и вообще о подвластных России мусульманах.‭ ‬-‭ ... ... ... ‬c.‭; ‬Сибирский вестник издаваемый Григорием Спасским.‭ ‬-‭ ‬СПб.,‭ ‬1823.‭ ‬–373‭ ‬с.
6.‎ ... ... ... ... о ... ... ... ‬-‭ ‬585с.‭ ‬т.2.‭ ‬-‭ ‬743‭ ‬с.‭ ‬СПб.,‭ ... ... ... ‬-‭ ... ... ... ... ‏Вельяминов-Зернов В.В Исследование О Касимовских царях и царевичах.‭ ... ... ... ... ... –‬ Восточный сборник.‭ ‬1866.‭ № ‬1,6,7.‭ ‬–558‭ ... ... А.‭ ... ... ... ... киргиз-кайсацких орд и степей.‭ ‬СПб.,‭ ‬1832.‭ ‬ч.1‭ ‬–265‭ ... ... ... ... ... ... ‬с.‭; ‬Левшин А.И.‭ ‬Описание киргиз-казацких,‭ ‬или киргиз-кайсацких орд и степей.‭ ‬-‭ ‬Алматы,‭ ... ... ... ‬с.
9.‎ ‏Вамбери А.‭ ‬Путешествие по Средней Азии.‭ ‬-‭ ‬СПб.,‭ ‬1865.‭ ‬–279‭ ‬с.
10.‎ ‏Броневский С.Б.‭ ‬о киргиз ... ... ... ‬О ... ... ‬//‭ ‬Отечественные записки.‭ ‬-‭ ‬1830.‭ ‬–Май.‭ ‬-‭ №‬121.‭ ‬-‭ ‬163-194‭ ‬с.,‭ ‬404-411с.
11.‎ ‏Ягмин А.‭ ‬Киргиз-кайсацкая степь и их жители.‭ ... ... ... ... ‬-‭ ... ‬-‭ ... ‬-‭ ‬77‭ ... ‏Диваев А.‭ ‬Обычай киргизов Семипалатинской области.‭ ‬//‭ ‬Этнографические материалы.‭ ‬-‭ ‬Ташкент,‭ ... ‬– 96‭ ... ... ... на ... ... ‬1903.‭ ‬-‭ ‬35с.
13.‎ ‏Бларамберг И.Ф.‭ ‬Военно-статистические описания земли киргиз-кайсаков Внутренней и Зауральской Орды,‭ ... ... ‬//‭ ... обозрение Российской империи.‭ ‬Т.‭ ‬XIV.,‭ ‬ч.1.‭ ‬-СПб.,‭ ‬1848.‭ ‬С.‭ ‬30-119‭; ‬Зобнин Ф.К.‭ ‬К ... о ... ... и ... в ... ... ... ‬-‭ ‬СПб.,‭ ‬Вып.VI‭ ‬,‭ ‬1901,‭ ‬отд.I,‭ ‬С.1-99.
14.‎ ‏Бартольд В.В.‭ ‬История турецко-монгольских народов.‭ ‬//‭ ‬Соч.,‭ ‬М.,‭ ‬1928,‭ ‬т.5.‭; ‬Соныкi:‭ ‬Отчет о ... в ... ... ... ‬Соч.‭ ‬-М.,‭ ‬1973.‭ ‬С.‭ ‬87-219‭;‬ Тюрки:‭ ‬двенадцать лекции по истории турецких народов‭ ‬Средней Азии.‭ ... ... ... ... ‬с.
15.‎ ‏Өзбекстан Республикасы орталық Мемлекеттік Архиві,‭ ‬69-қ.,‭ ‬Қордың аты‭ «‬Орыс географиялық қоғамы‭»‬,‭ ‬1-т.,42-іс,‭ ‬99-п.
16.‎ ‏Потанин Г.Н.‭ ‬Казак-киргизские и ... ... ... и ... ‬//‭ ... ... ... ‬вып.‭ ‬II-III.‭ ‬-‭ ‬СПб.,‭ ‬с.47-198‭; ‬Аристов Н.Я.‭ ‬Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их ... ‬//‭ ... ... ‬-‭ ‬СПб.,‭ ‬1896,‭ ‬вып.‭ ‬III-IV.‭ ‬-‭ ‬С.‭ ‬277-456.
17.‎ ‏Катуков В.‭ ‬Национальное военное строительство в Казахстане.‭ ‬-‭ ‬Алматы,‭ ‬1930.‭ ... ... ... ... ... ... ... и техники у кыргызов.‭ ‬//‭ ‬Труды ин-та языка,‭ ‬лит-ры и ... ... ... ... ... ... ‬Абрамзон С.М.‭ ‬киргизы и их этногенетическая и историко-культурные связи.‭ ‬-‭ ... ... ‬-‭ ... ... ... ... ... военной системы азиатских степняков.‭ ‬//‭ ‬Изв.‭ ‬Туркмен.филиал.‭ ‬АНСССР.‭ ‬-‭ ‬1951.‭ ‬-‭ ... ... ... ... военной организации средневековых кочевых народов Средней Азии.‭ ‬//‭ ‬Учен.‭ ‬Зап.‭ ‬Ташкентск.‭ ‬Пед.‭ ‬ин-та им.‭ ‬Низами.‭ ‬Сер.‭ ‬Общ.‭ ‬Наук.‭ ‬-‭ ‬Ташкент,‭ ... ... ‬-‭ ... ... ... ... ... сведений о народе обитавших в Средней Азии в древние времена.‭ ‬Из‭ ‬3-х частей,‭ ‬М.-Л.,‭ ‬Изд.‭ ‬АН СССР.1950.‭ ‬-‭ ... ... ... ... ‬– 335‭ ‬с.,‭ ‬т-3.‭ ‬– 339‭ ‬с.
22.‎ ‏Толстов С.П.‭ ‬Древний Хорезм.‭ ‬Издание МГУ.‭ ‬Москва,‭ ‬Ин-т этнографии им.‭ ‬Н.Н ... ... ‬– 342‭ ... ‏Семенов А.А.‭ ‬Бухарский трактат о чинах и званиях,‭ ‬и обязанностях их в Средневековой Бухаре.‭ ‬М.,‭ ‬1948‭ ‬с.‭ ‬137-153‭; ... ... ... ... и народов периода феодализации‭ (‬на материалах Казахстана‭)‬.‭ ‬Калинин,‭ ‬1973.
24.‎ ‏Худяков Ю.С.‭ ‬Военное дело кочевников Южной Сибири и ... ... ... ... –‬X в.‭ ... ... на ... ученой степени д.и.н.,‭ ‬Новосибирск,‭ ‬1987.‭ ‬– 31‭ ‬с‭; ‬Чахкиев Д.Ю.‭ ‬Оружие и ... ... ... ... вайнахов,‭ ‬XII-XVIII вв://‭ ‬Автореферат на соис.уч.степ.к.и.н.,‭ ‬Грозный,‭ ‬1986.‭ ‬– 17‭ ‬с.‭; ‬Худяков Ю.С.‭ ‬Вооружение ... ... ... ... н.э://‭ ‬Автореферат на соис.уч.степ.к.и.н.,‭ ‬Новосибирск,‭ ‬1977.‭ ‬–29‭ ‬с.‭; ‬Хазанов А.М.‭ ‬Социальная история скифов:‭ ‬//‭ ‬Автореферат на ... ... ... ... ... ‬Хазанов А.М.‭ ‬Очерки военного дела сарматов.‭ ‬Москва,‭ ‬Наука,‭ ‬1971.‭ ‬-‭ ‬171‭ ‬с.‭; ‬Мелюкова А.И.‭ ‬Скифия и фракийский мир:‭ ‬//‭ ‬Автореферат на ... ... ... ‬-‭ ‬49‭ ... ‬Соловьев А.И.‭ ‬Военное дело населения лесной полосы Западной Сибири эпохи средневековья:‭ ‬Новосибирск,‭ ‬1984,‭ ‬-18с.‭;‬ ... на ... ... И.А.‭ ‬Вооружения раннесредневековой Средней Азии:‭ ‬//‭ ‬Автореферат на соис.уч.степ.к.и.н.‭ ‬-‭ ‬М.,‭ ‬1896.‭ ‬-‭ ‬25с.
25.‎ ‏Мейендорф ... ... из ... ‬в ... ‬-‭ ... ‬Наука,‭ ‬1975.‭ ‬– 182‭ ‬с.
26.‎ ‏Литвинский Б.А.‭ ‬Древние кочевники‭ «‬Крыши мира‭»‬.‭ ‬-‭ ‬Москва,‭ ... ... ... ... ‏Курылев В.П.‭ ‬Памятники традиционной-бытовой культуры народов Средней Азии,‭ ‬Казахстана и Кавказа.‭ ‬-‭ ‬Л.:‭ ‬Наука,‭ ... ... ... ‬Оружие казахов.‭ ‬-‭ ‬Л.,‭ ‬1978,‭ ‬т.34.‭ ‬-‭ ‬С.‭ ... ‬//‭ ... ... и ... ... ... ‬Средней Азии и Казахстана.‭ ‬Сб.‭ ‬Мат.‭ ‬Антрополог.‭ ‬и ... ... ... ‬1972.‭ ‬– 216‭ ‬с.
28.‎ ‏Кайдаров А.Т.‭ ‬Доспехи и вооружения воина-батыра в ... ... и их ... ... ... ... ... ‬Сер.общ,наук.‭ ‬-‭ ‬1976.‭ ‬-‭ ‬№6.‭ ‬-‭ ‬С.‭ ‬24-35.
29.‎ ‏Ахмедов Б.А.‭ «‬Государство кочевых узбеков‭»‬.‭ ‬Москва,‭ ‬Наука,‭ ‬1965.‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... ‬XVIII вв.‭)‬.‭ ‬Т.:‭ «‬Фан‭»‬,‭ ‬1982.‭; ‬Тарихдон собоклар.‭ ‬Ташкент,‭ ‬изд.‭ ‬Укутувчи,‭ ‬1994.‭ ‬-с.‭ ‬427.‭ ‬Азимджанова С.‭ ‬К ... ... ... ... ‬XV в.‭ ‬-‭ ‬Ташкент,‭ «‬Фан‭»‬.‭ ‬1957.‭ –‬94‭ ‬с.
30.‎ ‏Кляшторный С.Г.,‭ ‬Султанов Т.И.‭ ‬Казахстан летопись трех тысячелетий.‭ ‬-‭ ‬Алматы:‭ ‬Рауан,‭ ... ... ... ‬Султанов Т.И.‭ ‬Кочевые‭ ‬племена Приаралья в‭ ‬XV-XVII вв.‭ ‬–Алматы:‭ ‬Наука,‭ ‬1982.‭ ... ... ... ... ... ... ... как источник по истории Средней Азии.‭ –‬Москва:‭ ‬Наука,‭ ‬1964.‭ ‬–215‭ ... ... ... ... ... ... народов Кавказа‭ ‬и Средней Азии‭ (‬Сб.статей‭)‬.‭ ‬-‭ ‬М.,‭ ‬Академия наук ... ... ... ... ... ... ‏Черикбаев Э.‭ ‬История развития военного дела и физической подготовки киргизов.‭ ‬(С средних веков до‭ ‬XX‭ ‬века‭)‬:‭ ‬Автореф.‭ ... ... ‬-‭ ... ‬1990.‭ –‬22‭ ‬с.
33.‎ ‏Ибрагимов С.К.‭ ‬Новые материалы по истории ... ... вв.‭ ‬//‭ ... ... ‬-‭ ... ‬1963.‭ –‬299‭ ‬с.,‭ ‬т.4.‭ ‬-‭ ‬С.‭ ‬152-158.
34.‎ ‏Юдин В.Н.‭ ‬Орды:‭ ‬Белая,‭ ‬Синяя,‭ ‬Серая,‭ ‬Золотая.‭ ‬//‭ ‬Казахстан и ... Азия в‭ ... вв.‭ ‬-‭ ... ‬АН ... ... ... ‬с.‭; ‬Утимиш-хаджи.‭ ‬Чингиз-наме.‭ ‬/‭ ‬Пер.с тюркского,‭ ‬исследование и текстолог.примечан.‭ ‬В.П.‭ ‬Юдина‭; ‬Подготовили к печати Ю.Г.‭ ‬Баранова,‭ ‬Комментарий и ... ... ... ‬-‭ ... ... ... ‬-296‭ ‬с.
35.‎ ‏Пищулина К.А.‭ ‬Юго-Восточный Казахстан в середине‭ ‬XIV-XVI в.‭ ‬Алматы,‭ ... ... ... ... ... Р.Б.‭ ‬Из истории Казахстана‭ ‬XVIII‭ ‬века.‭ ‬-‭ ‬Алматы,‭ ‬Наука.‭ ‬1983.‭ –‬143‭ ... ... ... ... ... во второй половине‭ ‬XVI в.‭ –‬Алматы:‭ ‬Наука,‭ ‬1985.‭ ... ... ... и центральная Азия в‭ ‬XV-XVII вв.:‭ ‬политика,‭ ‬история,‭ ‬дипломатия.‭ ‬– Алматы:‭ «‬Дайк-пресс,‭» ‬1998.‭ ‬– 268‭ ... ... ... ... ... у казахов‭ (‬XV-XVIII вв.‭)‬.//‭ ‬Культура кочевников на рубеже веков‭ (‬XIX-XX,‭ ‬XX-XXI‭ ‬вв.‭)‬.‭ ‬Тезисы международной ... ... ... в Алматы‭ ‬1995г.‭ ‬Проблемы генезии и трансформации.‭ ‬-‭ ... ... ‬– 104‭ ... ‏Аманжолов К.Р.,‭ ‬Рахметов‭ ‬Қ.‭ ‬Түркі халықтарының тарихы.‭ ‬1-к.‭ (‬көне дәуірден‭ ‬XIV‭ ‬ғ.‭ ... ... ... ‬1997.‭ ‬– 272‭ ‬б.,‭ ‬2-к.,‭ (‬XIV‭ ‬ғасырдағы‭ ‬XVIIIғң‭ ‬1-ші‭ ‬жартысына‭ ‬дейін‭)‬.‭ ‬–Алматы:‭ ‬Білім,‭ ‬1998.‭ ‬–288‭ ‬б.‭; ... А.‭ ... ... ... ... ... ‬–Алматы:‭ ‬Рауан,‭ ‬1998.‭ ‬-‭ ‬176‭ ‬с.‭; ‬Әскери терминдердің орысша қазақша түсіндірме сөздігі.‭ ‬-‭ ‬Алматы,‭ ‬Қазақстан,‭ ... ... ... ... Э.‭ ... и ... ... действий казахов в период борьбы против народа за свою ... и ... в ... ... ‬XVIII в.‭ ‬-‭ ‬Целиноград,‭ ‬1991.
39.‎ ‏Жетібаев Ж.М.‭ ‬Маңғыстау және Үстірт қазақтарының ... ... ... ‬//‭ ... РК,‭ ... ... ‬-‭ ...
40.‎ ‏Қасымбаев Ж.К.‭ ‬Жоңғар-қазақ тартысындағы саяси және әскери мәселелер‭ ‬//‭ ‬ Қазақ тарихы.‭ ‬-‭ ... ‬-‭ ... Б.Б‎ ‏XV ... ... ‬I ... ... хандығының Мәуереннахр мемлекеттерімен‭ ‬саяси қарым-қатынасы:‭ ‬Автореферат‭ (‬т.ғ.к.‭)‬,‭ ‬-‭ ‬А.,‭ ‬1996.‭ ‬– 23‭ ‬б.
42.‎ ... ... ... военного дела кочевников Казахстана.‭ ‬–Алматы:‭ ‬Фонд‭ «‬XXI век‭»‬,‭ ‬1997.‭ ‬–94‭ ‬с.
43.‎ ‏Ахмеджанов К.С.‭ ‬Жараған темір кигендер‭ (‬батырлар ... ... ... ... ‬–Алматы:‭ ‬Дәуір,‭ ‬1996.‭ ‬-‭ ‬256‭ ‬б.
44.‎ ‏Кумеков Б.Е‭ ... ... ‬IX-XI вв.‭ ‬По ... источникам.‭ ‬-‭ ‬Алма-Ата:‭ ‬Наука,‭ ‬1972.‭ ‬–156‭ ‬с.‭; ... ... ... ... ... ‬–Алматы:‭ ‬Санат,‭ ‬1994.‭ ‬-‭ ‬208‭ ‬б.‭;‬ Мұхаметқанұлы Н.‭ ‬Тарихи зерттеулер.‭ ‬–Алматы:‭ ‬Жалын,‭ ‬1994.‭ ‬-‭ ‬144‭ ‬б.‭;‬ Өтенияз С.‭ ‬Шоқан ... ... ... ‬Ғылым,‭ ‬1995.‭ ‬-‭ ‬200‭ ‬б.
45.‎ ‏Кушкумбаев А.К.‭ ‬История военного дела казахов‭ ‬XVII-XVIII вв:‭ ‬/‭ ‬Автореф.‭ ‬На ... ‬-‭ ... ... ‬– 24‭ ‬с.‭ ‬Козыбаев М.‭ ‬К.‭ ‬История и современность.‭ ‬-‭ ‬А.,‭ ‬1991.‭; ‬Эволюция государственности Казахстана.//‭ ‬Материалы апрельской международной конференции.‭ ‬-‭ ... ... ... ... ‬Осында:‭ ‬Кушкумбаев А.‭ ‬Истоки возникновения традиционной военной организации кочевников Центральной Азии.‭ ‬-‭ ‬С.22-26.‭; ‬Абылхожин Ж.Б.‭ ‬и др.‭ ... в ... ... ‬-‭ ... ‬Каз.Универ.,‭ ‬1996.‭ ‬– 280‭ ‬с.
46.‎ ‏Кадырбаев А.Ш.‭ ‬Сакский воин-символ духа ... ... ... ... ... ‬– 168‭ ... ‬Очерки истории средневековых уйгуров,‭ ‬джалаиров,‭ ‬найманов и кереитов.‭ –‬Алматы:‭ ‬Рауан,‭ «‬Демеу‭»‬,‭ ‬1993.‭ ‬-164‭ ‬с.‭; ... ... по ... тюрок‭ ‬XII-XIV вв.‭ ‬–Алматы:‭ ‬Ғылым,‭ ‬1991.‭ ‬–36‭ ‬с.‭; ‬Тюрки в монгольской империи Чингизхана и его ... ... вв.‭ ... ‬Наука,‭ ‬1989.‭ ‬-‭ ‬36‭ ‬с.‭; ‬За пределами‭ ‬Великой степи.‭ ‬–Алматы:‭ «‬Демеу‭»‬,‭ ‬1997.‭ –‬200‭ ‬с.‭ ‬Мамырұлы К.‭ ‬Қазақ халқының ... ... ... күресі және саяси астарлары:‭ ‬Автореферат‭ (‬т.ғ.дәр.алу үшін‭)‬,‭ ‬1998.‭ ‬-‭ ‬48‭ ‬б.
53

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тж тұрғындарды қорғау формалары. Ұжымдық жане жеке қорғану құралдары. Санитарлы өңдеу6 бет
«Ерекше қорғалатын табиғи аймақтардың құқықтық режимі»19 бет
Іргелі елге – ізгі заңнама5 бет
Альфа кенорны бойынша ұңғыманның түп аймағына әсер ету әдістерін талдау ( ҚСЖ )67 бет
Арысқұм кен орнының мұнай тасымалдау құбырларын корозиядан қорғау60 бет
Ауыл шаруашылығы мамандарының табиғат қорғау саласындағы міндеттері6 бет
Ерекше қорғалатын табиғи аймақтарда туристерге қызмет көрсету79 бет
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жалпы сипаттамасы76 бет
Еңбекті қорғаудың түсінігі және қағидалары60 бет
Жануарлар биотехнологиясының жалпы биологиялық негіздері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь