Түйсік жайлы

1. Түйсіктер туралы жалпы ұғым.
2. Түйсіктің физиологиялық негізі.
3. Түйсіктердің негізгі заңдылықтары.
4. Түйсіктердің өзара байланысы.
5. Түйсіктердің түрлері.
Сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының жеке қасиеттерінің сезім мүшелеріне тікелей әсер етуінен пайда болған мидағы бейнелерді түйсік деп атайды.
Түйсік арқылы заттардың түсін, иісін, дәмін, қатты-жұмсақтығын, кедір-бұдырлығын т. б. осы секілді қасиеттері ажыратылады. Сондай-ақ түйсік денеде болып жататын түрлі өзгерістер жөнінде де, яғни дененің қозғалысы мен оның кеңістікке орналасуын, жеке бөліктерінің жұмысы жайлы хабарлайды. Сыртқы дүниені танып-білу түйсіктен басталады. Ол білім атаулының алғашқы көзі. Мәселен, жолдасыңнан көзін жұмуын өтініп, оның алақанына белгісіз бір затты тигізсең, сосын одан оның не екенін сұрасаң, ол: "қатты, жылтыр, мұздай, жұмсақ, жылы, кедір-бұдыр бір нәрсе" деп жауап береді. Заттардың нақты атауы емес, тек түрлі қасиеттерін білдіретін осы сөз тіркестері түйсік болып табылады.
Түйсіктер заттар мен нәрселердің тек жеке қасиеттерін ғана мида бейнелейді. Мәселен, адам секундтың /10 бөлігінде жалт еткен жарықты көрдім деп айта алады, бірақ оның қалай деп аталатынын білмейді.
И. П. Павловтың жүйке қызметі туралы ілімі түйсіктердің пайда болуын анализатор (талдағыш) деп аталатын анатомиялық-физиологиялық жүйке аппаратының жұмысына байланысты түсіндіреді. Адамдар мен жануарларда көптеген анализаторлар бар. Олардың қай-қайсысы болмасын (көру, есту, қозғалыс т. б.) үш бөліктен құралады. Олар: бірінші сезім мүшесі (рецептор). Сезім мүшесі сырттан келген тітіркендіргіштерді жүйкелік қозуға айналдырып отыратын жер. Анализатордың екінші бөлігі — миға баратын жүйке талшықтары. Олар секундына 120 метр тездікпен рецепторларға түскен қозуларды мидың түрлі бөліктеріне жеткізіп отырады. Анализатордың үшінші компоненті (құрамы) — мидағы түрлі жүйке орталықтары. Олар тітіркендіргіштерді айыра алуға қабілетті нейрондардан тұрады.
1. Қ.Жарықбаев «Жалпы психология» Алматы 1982 ж. 221-241 беттер.
2. Ж.Аймауытов «Психология» Алматы 1992 ж. 115-118 беттер.
3. Т.Тәжібаева «Жалпы психология» Алматы 1993 ж. 120-124 беттер.
        
        Түйсік
Жоспар
1. Түйсіктер туралы жалпы ұғым.
2. Түйсіктің физиологиялық негізі.
3. Түйсіктердің негізгі заңдылықтары.
4. Түйсіктердің өзара байланысы.
5. Түйсіктердің түрлері.
Түйсік
§ 1. Түйсіктер туралы жалпы ... ... ... мен ... жеке қасиеттерінің сезім
мүшелеріне тікелей әсер етуінен пайда болған мидағы бейнелерді түйсік ... ... ... ... ... дәмін, қатты-жұмсақтығын, кедір-
бұдырлығын т. б. осы ... ... ... ... ... ... жататын түрлі өзгерістер жөнінде де, яғни дененің қозғалысы
мен оның ... ... жеке ... ... ... ... ... танып-білу түйсіктен басталады. Ол білім атаулының алғашқы
көзі. Мәселен, жолдасыңнан көзін жұмуын өтініп, оның ... ... ... ... сосын одан оның не екенін сұрасаң, ол: "қатты, жылтыр,
мұздай, ... ... ... бір ... деп жауап береді. Заттардың
нақты атауы емес, тек ... ... ... осы сөз ... ... ... заттар мен нәрселердің тек жеке ... ғана ... ... адам секундтың /10 бөлігінде жалт еткен жарықты ... айта ... ... оның ... деп ... ... П. Павловтың жүйке қызметі туралы ілімі түйсіктердің пайда ... ... деп ... ... ... ... ... түсіндіреді. Адамдар мен жануарларда
көптеген ... бар. ... ... ... ... ... т. б.) үш ... құралады. Олар: бірінші сезім мүшесі
(рецептор). Сезім мүшесі сырттан келген ... ... ... ... жер. ... ... бөлігі — миға баратын жүйке
талшықтары. Олар секундына 120 метр тездікпен ... ... ... ... бөліктеріне жеткізіп отырады. Анализатордың үшінші
компоненті (құрамы) — ... ... ... ... ... ... алуға қабілетті нейрондардан тұрады.
Егер осы айтылған анализатордың үш бөлігінің біріне зақым келсе,
(мәселен, ... ... ... көру ... ... ... ... ядролары тиісті аймақтарға орналасқанмен, олар бір-бірімен тығыз
байланысып жатады. Анализаторлар бірінің қызметін екіншісі атқара алуға ... Мұны ми ... ... ... деп атайды. Сезім
мүшелерінің мимен байланыстылығы жәйлі Шәкәрім "Тән сезіп, ... ... тіл — ... ... бермек. Бесеуінен мұндағы ой хабар ... ... ор істі сол ... деп ... ... ... рөлін
ерекше атап көрсетеді.
Кейбір философтар мен психологтар адам түйсіктері заттардың объективтік
қасиеттерін ... олар тек осы ... ... ... ... ... ... ғана бейнелейді дейді. Олардың айтуынша,
түйсіктердің мазмұны сыртқы тітіркендіргіштердің, яғни ... ... мен ... қасиеттеріне байланысты емес, түгелдей сезім
мүшелерінің өздерінің қасиеттерімен белгіленетін болып шығады. Осы ... ... ... ... заттардың бейнесі емес, қайдағы бір
шартты ... ... ... ... шығады. Бұл түсінік бойынша
біз ... нені ... ... не ... ... ... қалайша танып білуге болатынын да түсіндіре алмаймыз. Мұндайда
тіпті біз заттардың өзінің қандай нәрсе екенін де біле ... ... ... ... ... ... болса да", қандай оқиғаны болса да
таңбалай алады, ... оның өзі ... ... ... бола ... ... осы ... қай қайсысы да сезім мүшелерінің
көрсеткеніне ... ... мен ... бізден тыс өмір
сүретіндігіне күдік туғызады, егер ... ... ... ... ... онда ... табиғат пен қоғамды танып
білудегі табыстары мен олардың белгілі бір мақсатқа сай еңбек етуі ... ... ... ... ... ... ... процесі, тарихи-
әлеуметтік жағдайлар, екінші сигнал жүйесінің (тілдің), сананың пайда болуы
күшті себеп ... Адам ... ... түйсіктерінен сапалық
айырмашылығы болатындығы, олардың тіршілік жағдайына ... ... ... әлде ... дәлелденген жәйт.
Мәселен, құстардың дене құрылысын да, психикасын да айқындайтын негізгі
факторлардың әуелде ұшып жүріп тіршілік етуге бейімделгендігі. Бұл ... көзі ... ... ... болуы аса қажет. Жыртқыш құстардың
көзі аса ... ... олар өз ... ... ... ... ал иттерде
иіс түйсігі ерекше дамыған. Әйтсе де, құстар да, иттер де заттардың ... ... ... ... ... Адам ... олардың ойлау, сөйлеу әрекетімен тығыз байланыстылығында.
§ 2. Түйсіктердің ... ... ... және табалдырық
Психологияда адамның түйсіне алу қабілетін сезгіштік деп ... 1) ... 2) ... ... деп ... ... ... дегеніміз — ... ... өте ... ... ... Сезгіштік түйсіктің табалдырығымен тығыз
байланысты. Мәселен, ... ... ... табалдырығына тәуелді.
Абсолюттік табалдырық — түйсік табалдырығының ... ... ... ... ғана ... ... ең аз шамасы. Түйсік
табалдырығының шамасы азайған сайын адамның абсолют сезгіштігі арта ... ... ... бір ми ... аумақка түсетін салмақты 3 гр-
нан бастап сезетін ... ... ... ... ... ... салмақты алты
грамнан бастап сезеді. Бұдан соңғы адамның түйсік табалдырығы екі есе артық
та, абсолюттік сезгіштігі екі есе кем ... ... Егер ... ... ... жатса, онда түйсік пайда болмайды. Мәселен, адам
денесіне қонған тозаңды сезе алмайды, кез ... ... ... ... ... дыбыстарды естімейді. Өйткені осы тітіркендіргіштердің бірде-
біреуінде түйсік ... күш ... ... деп сезім мүшелерінің тітіркендіргіштердің арасындағы
болмашы айырмашылықты түйсіне алуын айтады. ... ... ... не ... ... ... пайдаланады. Мәселен, егер алақанға
жүз грамм салмақ ... оған тағы бір ... ... салмақтың артқаны
білінбейді. Оны айыра білу үшін 3—4 грамм қосу керек. Айыру табалдырығы
түйсіктің ... ... ... ... ... жарықты айыратын
табалдырықтың күші 1/100-ге тең. Бұл ... ... ... 100 шамдық жарық күшіне тағы бір шамдық ... ... ... ... та болса артатындығы байқалады. Ал жүз кісі қатынасқан хорға
тағы да он адам ... ... ... ... болса да көтеріледі.
XIX ғасырдың орта шенінде өмір сүрген неміс ... Э. ... мен С. ... (1801 -1887) ... ... ... ... байланысты заң түрінде тұжырымдады. Мұны түйсіктің
психофизикалық заңы дейді. Осы заң ... ... ... ... ... көбейсе, одан туатын түйсіктер
арифметикалық прогрессия жолымен өседі.
Әлсіз ... ... ... әсерін бұл заңмен түсіндіру
қиынға соғады.
Ә. Адаптация29
Сезім мүшелерінің ... әсер ... ... ... ... да өзгеріп отырады. Бұл құбылысты адаптация дейді.
Адаптация құбылысы адам сезгіштігінің артуын немесе ... ... ... ... да ... Мәселен, көру
түйсігіндегі адаптацияны алайық. Жарық жерден қараңғы үйге кіру ... ... ... ... ... ... бөлмеге кіргенде
көздін қарашығы 17 есе ұлғаяды. Бұл қарашықтан өтетін жарықтың мөлшері ... ... ... сөз. ... ... ... торлы қабықтың шетіне
орналасқан таяқшалардың әсері өте ... ... ... ... да ... алатын қасиеті бар. Мәселен, 30—40 минуттан кейін қараңғыдағы ... 200 мың есе ... Ал ... жарыққа қарай сезгіштіктің
өзгеруі жарық адаптациясын көрсетеді. Алғашқыда күн көзге шағылысып, көз
еріксіз жұмылады. ... ... ... ... көз бұған үйренеді де,
көздің ... ... ... ... ... нерв жүйесімен қатар ми қабығы да
қатысады.
Адаптация тері (тактиль) түйсіктерінде де күшті ... ... ... ... ... ... де ... түйсіктердің де адаптациясы мол.
Мәселен, судың бірқалыпты салқындығына дене тез уақыт ішінде төселеді
де, адамның терісі суыққа тітіркенбейтін ... ... ... ... ... ... Мәселен,
камфараның иісі 1—2 минуттан кейін сезілмейтін ... ... мен ... ... адаптациялану тезірек болады.
Ауырсыну түйсіктеріндегі адаптация өте ... ... ... жұмысының бұзылғандығын, осы сигналдың биологиялық рөлін ... ... ... ... ... сыртқы дүние тітіркендіргіштеріне
анализаторлардың қалай да бейімделе алатындығын байқатады.
Б. Түйсіктердің ... ... ... ... ... ... ... жағдайларға
байланысты артуының төмендеуінің ... ... ... тек артуын ғана көрсететін құбылыс болып табылады.
Сезім мүшелерінің біреуінің әсерінен басқаларының сезгіштігі артып
отырады. Мұны ... ... ... ... тітіркендіргіштер өзімен бірге
әсер етіп тұрған басқа тітіркендіргіштердің сезгіштігін арттырады. ... ... ... түскен жарық оның кору қабілетін арттырумен қатар
есту түйсігінің сезімталдығының ... да ... ... ... ... ақ, қара ... ... ажыратуына жәрдемдеседі. Түнгі ұшуға
дайындық кезінде ұшқыштардың көздеріне 20—30 минут ... ... ... ... В. ... К. X. ... ... адамның дамыл-дамыл таза
ауада дем алуы, жеңіл дене қимылын жасауы, беті-қолды салқын ... ... ... ... дәлелденген.
Сыртқы дүниенің заттары бір ғана анализатормен түйсінілмейді. Бір сезім
мүшесіне түскен ... ... ... ... де әсер етеді. Түйсіктердің
бір-бірімен байланысқа ... ... ... ... ... ... жасайды. Болар-болмас дәм түйсігі (қышқыл нәрсе) көру
сезгіштігін арттырады, түз ерітіндісін ішкеннен кейін таза ... өзі ... ... ... ... ... көру, сипай сезу, қозғалыс
түйсіктерінде де көп байқалады. Түйсіктердің ... ... өте ... ... ... (қарама-қарсылық) құбылысы. Мәселен, айналасын ақ
түске бояған сүр тік бұрыш айналасын қара түске бояған сұр тік ... ... Ал осы сұр тік ... ... қоңыр түске бояса,
жасыл тартып, сары түске бояса, ... ... ... Тым-тырыс кезде
дыбыс жақсы естіледі, ыссы нәрседен кейін салқынды түйсіну ... ... ... ... түйсіктердің қарама-қарсылығы
жүйке процестерінің өзара индукция заңдылығымен (бір ... ... ... ... ... ... ғана түйсік туғызудың
орнына сол сәтте басқа түйсіктердің, пайда ... да ... ... кейбір адамдар біреудің сөзін естігенде, бұған қоса түрлі дәмдер
мен түстерді де сезінуі ... ... ... бірі қызғылт түстен
жылылықты, екіншілері — көгілдір-жасыл ... ... ... ... ... ... синестезия дейді. Есту, көру, сипай сезу, иіс,
дәм ... ... ... осы ... ... онша жиі кездесе
бермейді. Синестезия — түйсіктердің өзара байланысының ... ... бір ... Бір ізді ... ... ес)
Тітіркендіргіш әсерінің тоқталғанына қарамай, аз ғана уақыт болса да,
түйсіктің өз күшінде қалатын кездерін бір ізді ... деп ... ... ... иіс, дөм тактиль түйсіктерінде жиі кездеседі. Мәселен, адам 2—3
секунд бойы көз алмай шамға қарап отырып, содан кейін ... ... ... қабақтан жарық түсірмеу үшін шамды алақанмен қалқалау керек),
жарықтың ізін ... көре ... Бір ізді ... бұл түрі оң бір ... деп ... екі парақ ақ қағаз алып, бірін ақ күйінде ... ... ... ... ... қағаз жапсырайық. Бұдан кейін
осы қызыл қағаздан көз алмай 20—30 секундтай қарап отырып, көзімізді сәл ақ
қағазға аударсақ, оның ... ... ... ... болады.
Бұл теріс бір ізді образдардың мысалы. Соңғы түс алғашқы қызыл шаршының
теріс бір ізді ... Кино ... жеке ... ... ... ... оң бір ізді образдардың қызметі болып
табылады. Өйткені мұндайда бір тітіркендіргіш екіншісімен жалғасып ... ізді ... ... ... ... ... ... тор қабығы
үнемі қозғалып тұрады да, осыдан адамның көзі талмайды. ... ... ... ... ... ... қалған іздер — бір ізді
образдардың ... ... ... ... ізді ... ... ... одан табиғаты бөлектеу заңдылықтың
бірі — эйдетикалық құбылыс. Бұл — ... ... грек ... ... ... сурет, бейне, идея деген мағынаны білдіреді. Кейбір
адамдарда бұрын қабылдаған заттар мен ... сол ... ... пайда болған жағдайда да көріп тұратындай қабілет болады. Осы ... ... ... психологияда эйдетизм деп атайды да, осындай
кабілеті бар адамдарды эйдетиктер деп ... ... ... естің
елестеріне, сондай-ақ түйсікте, ілеспе, бір ізді образдарға ... ... ... Эйдетикалық бейнелерді естің елестері мен ілеспе
бейнелерден бір ерекшелігі, мұнда адам жоқ заттарды ... ... ... ... алады. Яғни, алдында жоқ нәрсені ... ... ... ... ... ... көзін оңай жүгіртеді.
§ 3. Түйсіктердің түрлері
Түйсіктердің түрлерін үлкен үш ... ... ... ... ... ... мен ... жеке қасиеттерінің бейнесі
болып табылатын түйсіктер. Бұлардың рецепторлары ... ... ... ... ... Осындай сыртқы анализаторлардың рецепторларын
экстероцептор деп атайды. Бұған көру, ... иіс, дәм, тері ... Ішкі ... ... ... ... түйсіктерге
түрлі органикалық түйсіктер жатады. Олардың рецепторларын интероцептор
деп атайды.
3. Дене мүшелерінің қозғалысы мен ... ... ... ... ... ... отырады. Мұның рецепторы проприоцептор деп
аталынады. Енді осы топтағы түйсіктерге жеке тоқталып өтейік.
А. Көру ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде пайда болады. Егер бір ... ... ... ... 780 ... дейін (миллимикрон мм-дің 1/1000 000
бөлімі) электромагнит толқындары әсер етсе, біз ... ... ... бар әр ... ... әсер етсе ғана көз ... түсін (бояуын)
ажыратады. Меселен, қызыл түс ұзындығы 700 ... ... түс ... ... ... ... әсер ... пайда
болады. Спектрге қараған кезде одан табиғаттағы жеті негізгі түсті және
олардың ... ... ... ... ... адам ... 180 дей ... және он мыңнан астам реңктерін ажырата алады.
Түстер хроматикалық, яғни бояулы (қызыл, қошқыл сары, жасыл, көгілдір,
көк, күлгін), ахроматикалық яғни ... (ақ, қара және ... сұр ... ... ... түстер үш түрлі сапамен (түстің жарықтылығы, өңі,
қоюлығы), ахроматикалық түстер тек жарықтылығымен ғана ... ... ... қара ... ... ... ... ақ тус ең
жарық түс, қара түс жарықтылығы ең ... түс ... ... өңі ... бір ... ... ... өзіндік ерекшелігін
көрсететін сапасы. Түстің қоюлығы — жарықтылыгы бірдей сұр түстерден ... ... Ең қою түс — ... түс ... ... — көз. Оның ... ... — көз алмасы. Көз алмасы үш
түрлі қабықпен (ақтүсті, тамырлы жөне торлы) қапталған шар тәріздес ... ... түсі ... ... ... ... Мұның алдыңғы жағы
аздап дөңестелген түссіз мөлдір қасаң ... ... Көру ... ... Мөлдір қасаң қабық арқылы көз алмасының ішіне ... ... қабы қақ ... ... ... ... ... артқы жағы,
тамырлы қабыктың алдыңғы бөлігі нұрлы қабық деп аталады. Көздің түсі осы
нұрлы қабықтағы пигментке ... ... ... ... Нұрлы қабықтың
ортасында қарашық орналасқан.
1 - көздің ақтүсті қабығы: 2 - ... ... ... 3 - ... 4 ... ...... қабық; 6 — торлы қабық (сетчатка); 7 - шыны ... ... ... үшінші қабықты торлы қабық дейді. Мұнда жарық сәулесінің
сезімтал таяқшасы ... және ... ... деп ... ... Онда 130 ... жуық таяқша,
7 миллиондай шақша клеткалары бар. Таяқшалар ымыртта, қараңғыда
көрудің, ал шақшалар ... ... ... ... ... ... ... ал таяқшалар оның шеткі жағына орналасқан.
Таяқшаның клеткаларында көру пурпуры (зрительный ... ... ... бұл ... ... ... ... бөліну арқылы көру жүйкесін
қоздырып ... ... үшін ми ... (оның желке бөліміндегі көру орталығы),
сондай-ақ, ... ... ... да ... кірпік, қас т.б.)
тиісінше қызмет атқаратыны түсінікті.
Заттардың ... керу "үш ... ... ... түсіндіріледі. Осы
теорияны алғаш ұсынған ұлы орыс ғалымы М. В. Ломоносов болса, оны одан ... ... ... Г. ... Осы ... ғалымдар көздің тор
қабығында үш түрлі жүмыр клеткалар бар, ... ... ... ... ... ... сезетіндігіңде деп жорамал жасады. Егер
көзге ұзын толқынды сәуле әсер етсе, онда бірінші ... ... ... ... де, осының нәтижесінде қозса, онда жасыл түсті түйсіну пайда
болады, ал ... ... ... ... күлгін түсті түйсінуге
мүмкіндік береді. Осы үш жұмыр клетка ... ... ... кісі ақ ... ал ... қозу күші әр ... ... келсе, аралық түстер
түйсініледі. Заттың түстерін дүрыс айыра алмау көздің тор қабығындағы осы
аталған үш ... ... ... жұмысына зақым келуден болады. Заттың
түсін сезбейтін адамдарды ахроматтар деп атайды. Оларға айналадағы нәрсенің
барлығы бір түсті ... ... ... осы ... ... ... да ... заттың түстерін дұрыс түйсіну қиын: соғады. Түстерді көре
алмайтын адам зор азап ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, паровоз машинистері, шоферлер мен ... ... ... ... ... қажет. Өйткені светофорда тек
қызыл және жасыл түс қана ... Осы ... ... ... қалушылық,
транспорттың апатқа үшырауына себеп болады. Сондықтан осындай жұмыстарға
адам алғанда ... ... ... білу ... ... ... ... отырады.
Түстерді бірімен-бірін араластыру, яғни бұлардың қоспасынан жаңадан бір
түс ... да ... ... ... ... ... теориясының
схемалық кескіні.
Мәселен, қосарлап алынған таза спекторлық түстердің қосындысынан (қызыл
мен жасыл, көк пен сары) ахроматикалық, бояусыз ... (ақ, қара ... ... ... осы ... ... кез келген екі жұбын
араластырса, қандай болмасын бір аралық түс — түстің реңі ... ... ... мен сары ... ... күлгін түс пайда болады.
Басқа түйсіктер тәрізді көру түйсігі де тарихи дамудың нәтижесі. Адам
көзінің заттың түсін ... алу ... ... қалыптаспаған. Талай
ғасырлық дамудың нәтижесінде еңбек процесінің үстінде, заттың түсін ажырата
алу қабілеті біртіндеп қалыптасқаң. Бұл ... ... мына бір ... ... Жаңа ... ... айналасындағы заттар мен құбылыстар
біркелкі болып ... Ол ... ... тек 5—6 ... ... ... ... Баланың осы қабілетін дамытуда бояулы ойыншықтар үлкен рөль
атқарады. Ал көру ... ... ... ... ... ... қалайша әсер етіп отыратындығын мына бір ... ... ... қара мата ... тәжірибелі тоқымашылар бір қара
түстің өзінен-ақ оның 40 қа жуық реңкін ажыратса, қалған адамдар осының ... ... ... ... Есту ... ... ... ауа бөлшектерінің тербелістері — дыбыс
толқындары. Ауа бөлшектерінің тербелістері тербелудің жиілігі, амплитудасы
(құлашы) және тербелудің ... ... ... ... ... ... үш жағы болады. Олар: дыбыстың жоғарылығы — бұл ... ... ... ... — бұл ... ... тембрі — тербеліс түрінің сәулеленуі. Біздің құлағымыз ... ... 16 ... ... ... 22 мың герц (тербеліс) ішіндегі
дыбыс толқындарын сезе алады. Жиілігі бұдан ... ... ... шала
алмайды. Өйткені бұлар өте жіңішке, ультрадыбыстар. 16 ... ... да ... шала ... Дыбыстардың мұндай түрін ... ... ... ең сақ ... ... ең алдымен жарғанат айтылатыны
белгілі. Оның есту қабілеті 175 мың Гц, одан соң ит - 100 мың Гц, ... 90 мың Гц, ... — 38 мың Гц ... Адамның естігіштік қабілеті —
сайрауық құстармен бір деңгейде — 20 мың Гц болады ... ... ... ... (ән, ... ... ... және шулар (сан алуан сықыр-тықыр, дүрсіл, гүрсіл-сарыл т. б.)
болып ... ... ... ... ... ... дыбыстары дейді.
Есту мүшесі — құлақ үш бөлімнен тұрады. Оның біріншісі — ... ... ... түтігімен қосылған құлақ қалқаны жатады. Ортаңғы
құлаққа ... ... және үш есту ... ... ... ... Есту мүшесінің үшінші бөлігі — ішкі құлақ. Ішкі ... өте ... өзі үш ... ... ... ... және ... имек
каналдардан тұрады.
Есту мүшесінің құрылысы.
1-дабыл жарғағы; 2 - ... есту ... 3 - ... – төс; 5 - ... 6 - иірім; 7 - босаға; 8 - иірім түтік.
Бүкіл ... ... ... ... ... (дыбыс тітіркендіргіштерін
қабылдайтын аппарат) орналасқан. Оның құрылысы да өте ... ... аса ... ... — өте ... талшықтары бар сезімтал
клеткалардан тұрады. Ол клеткалар ... ... ... ... түйсіктерінің табиғатын Г. Гельмгольцтың резонанс ... ... ... Г. Гельмгольц корти мүшесіндегі ұзын ... ... ... қылы ... ... ... қабылдайды да,
ал қысқа жүйке талшықтары керісінше, жоғарғы дыбыстарды қабылдайды деген
пікір айтқан. Бұл ... ... ... ... да
эксперимент арқылы дәлелденген. Мәселен, иттің ... ... ... ... алып ... ол төменгі дыбыстарды қабылдай алмаған,
ал қысқа талшықтары кесіліп алынғанда, бұрынғы ... ... ... ... ... де ... ... танып, білуде зор маңыз атқарады. Есту
түйсігі әсіресе тілді меңгеруге аса қажетті түйсік. Сөздің мәнін ұғу, ... ... және ... ... ... ... естімейінше жүзеге аспайды.
Әрбір адамның ана тілі оның есту түйсігінің дамуына күшті әсер ... ... ... ажырата алу — есту ... ... ... ... ... Ал есту түйсігіндегі кемістік адамның
психологиясына да кері әсер ... ... ... ... еститін адамдардың
көңіл күйінің жабырқау болатыны да осыдан.
Музыканы есіту қабілеті адамдарда біркелкі емес. Бұл ... ... ... ... гармониялық ара қатынасын ажырата білуге
байланысты. Музыкалық қабілет абсолюттік және ... ... ... Бірінші түрі өте сирек кездеседі.
Б. Иіс түйсіктері
Мұрын кеңсірігіндегі кілегей қабықтың ... ... ... әсер етуі ... иіс ... ... болады. Осы кілегей
қабықтың таяқша ... ... ... бар. ... бірге мұрынға кіретін
иісті заттар иіс мүшесінің сезгіш ... ... ... ... ... көп (қош иіс, сасық иіс, өткір иіс т.б.). ... ... ... ... белгілі классификацияға түспеген. Өйткені ... ... ... ... ... ... Сондықтан да біз көбінесе
белгілі бір иістің атын атаудан гөрі, иіс ... ... ... ... исі, ... исі, шөп исі т. б.). Иіс ... ... тұрмыс
салтына, қызмет бабына қарай да ерекше ... ... ... ... ... ... ... зебрдің ізін иіскеп жүріп-ақ оңай
тауып алады, олар иісті ең жақсы аңшы ... ... ... ... ... жерін иісінен біліп табатын адамдар бар.
Иісті жақсы сезу ... ... ... ... ... ... олар бөтен адамдарды, түрлі нәрселерді алыстан-ақ исінен "таниды".
үйге ... ... да, ... ... де, тұрған үйін де олар иісіне қарап
оп-оңай айыра алады. Түрлі иістердің табиғатын ... ... ... деп ... ... адамның көңіл күйіне, жалпы психикасына ... ... әсер ... ... ... ... иісті гүл — адамның көңілін
сергітсе, (шылымның түтіні — басты ауыртады. ... ... ... ... — адам психикасына қолайлы әсер етудің бір факторы
екендігі даусыз. Гипократ пен Ибн хош ... ... ... ... ... ... ... пияздың иісінің өзі кейбір
аурулардан сақтайтынын білген, кейін пияздың иісі фитонцид деп ... ... ... ... ... Бұл ... шірік және
кінәрат бактериялары ғана емес, амеба мен ... ... ... ... ... ... зерттеушілері кейбір шөптердің иісі адамның жұмыс қабілетін
арттыратынын зерттеп ... ... ... олар шағын ғана бөлмеге
бірнеше адамды компьютер экраны алдына отырғызып, ... ... ... бір ... ... бұйырды. Жұмыс күрделі
болмағанымен, бір сарынды, оның ... ... ... ... ... ... ... шаршағаны байқалған кезде әрқайсысына тыныс алатын маска арқылы
ауамен қоса әр түрлі иістер ... ... ... ... ... жиырма
пайыз арттыратын ең тиімдісі жалбыздың иісі болып шықты.
Мектеп оқушыларының иіс түйсіктерін тәрбиелеу— ... ... ... Мұғалім сабақ үстінде де, сабақтан тыс кездерде де баланың
айналасындағы заттарды жан-жақты танып білуде, ... ... ... ... ... ... ... бақтың, шабындықтың хош иістерін,
қарағай, шырша ағаштары шайырының жүпар иісін, теңіз ... ... ... сезетіндей мүмкіндік туғызуы қажет. Оқушылар бұлардың
қайсысы пайдалы, қайсысы зиян ... ... ... ... иіс ... түтін т. б.) айыра білетін болсын.
В. Дәм түйсіктері
Дәмді ... мүше — ... дәм ... Оны тітіркендіретін
белгілі дәмі бар, суға ерігіш түрлі химиялық ... ... ... ... қышқыл деп төртке бөледі. Дәм, иіс түйсіктері бірімен-бірі араласып
жататындықтан, адам ... ... де ... айыра алмайды. Мәселен,
тымауратқан адамның дәмді айыруы бәсең болатындығы — дәм, иіс түйсіктерінің
араласып ... ... ... ... ... ... дәмнің жоғарыда
аталған төрт түрін түрліше сезеді. Мәселен, тәтті дәмді — тілдің ұшы, ащыны
- тілдің ... ...... екі жақ ... тұзды тілдің ұшы мен екі
шеті жақсы сезеді. Егер дәмі бар ... ... ... ... адам ... оның ... ажырата алмайды. Өйткені, дәм сезетін ... ... ... ... дәм ... ерте дами ... Бұлар түрлі
тамақ заттарының қасиеттерін айыра алу жолымен жетіледі. Дәм түйсіктері де
адам ... ... әсер ... із ... ... ... дәмді.
тағамдар — адамның тәбетін арттырады. Тәбет — дәм ... ... акт. Асты ... ... сүйсіне ішу адамға қай жағынан да, қандай
жағдайда да қолайлы әсер ... ... ... түрлері сияқты дәм
түйсігін де адам ... ... ... ... ... ... ... істейтін адамдардың (дегустаторлардың) дәм ... ... Тері ... ... рецепторы — денедегі терінің өн бойына орналасқан. Тері
түйсігі, сондай-ақ тілдің, ... ... ... да мол. ... өзі ... бөлінеді. Олар: тактиль (сүйкеніс), қысым, дуыл
түйсіктері), ... ... ... ... ... ... білдіретін түйсіктер. Тері түйсігі рецепторларының есебі жоқ. Тек
ауырғанды білдіретін нүктелердің өзі ғана денемізде 900 мыңнан асып жатады.
Терінің түрлі ... ... ... ... Мәселен, денеге заттың
тигенін тілдің, ... ұшы, арқа түс тез ... Бір ... ... сезетін: арқа мен бет терілері, ал ... ... ... мен ... Дененің киім жауып тұратын жерлері де ыстық пен суықты
өте сезгіш келеді. Тері түйсіктерінің қалыптасуына да ми ... ... ... ... рөль атқарады. Мәселен, жұлынның бір бөлегін кесу
арқылы тері нүктелерінің ... ... ... ... Кейбір
аурулар адамды жылылықты, суықтықты, ауырғанды сезбейтін күйге түсіреді.
Мұндай ... ... адам ... күйіп қалса да, оның ауырғанын сезбейді,
бірақ адамда осы түйсіктің қалған түрлері өз ... ... ... ... ... адам ... формасын, кедір-бұдырлығын, қатты-
жұмсақтығын жақсы ... ... ... да ... осы ... ... көрмейтін адамдар үшін ерекше маңызды болады.
Ғ. Сипай сезу түйсіктері
Адамдардың еңбек әрекетінде ерекше орын алатын түйсіктерінің бірі ... сезу ... ... ... екі түрі бар. ... — пассив сипай
сезу. Бұған тері түйсігі түгелдей ... ...... ... ... ... сезу тері және ... түйсіктерінің ұштасып келуінен
көрінеді. Актив сипай сезу, түйсігінің рецепторы адамның ... ... ... Осы ...... ... бір ... ықпалымен
күшті дамып отырады. Мәселен, тәжірибелі диірменшілер ұнды ұқалап көріп,
оның сапасын қай жердің бидайынан ... ... ... ... ... сезу ... жалпы еңбек процесінің "ұсақтүйек"
ерекшеліктерін меңгеруде, мектепте оқушыларды қол ... ... ... ... ... керең адамдардың тіршілігінде ерекше
орын алатыны түсінікті.
Д. Органикалық түйсіктер
Түйсіктердің ... ...... ... ... ... ішкі мүшелердің қабаттарына (өңеш, қарын, ішек, тамыр, екпе,
жүрек т. б.) ... ... ... не ... ... ... іш ауырғанда жөне т. б. осындай жағдайларда болатын сезінулер
органикалық түйсіктерге ... Адам тоқ, дені сау ... ... іс-әрекет
үстінде түйсіктердің бұл түрін байқай бермейді. И.М.Сеченов ... ... бұл ... ... ... деп атаған. ... ... ... дені сау ... органикалық
түйсіктері оның жалпы "хал-күйінің" негізі болып табылады.
Е. Кинестезиялық түйсіктер
Кинестезиялық түйсіктер дененің жеке мүшелерінің бір ... ... ... ... ... ... ... түйсігі деп
те атайды. Оның рецепторлары — ет, ... ... ... ... қозғалыс түйсігінің анализаторына зақым келсе, адам өз
денесіндегі бір ... ... ... тұрғанын сезбейді. Осы түйсіктер
адамның сөйлеу әрекетінде де, жазу, сызу жұмыстарын атқаруда да зор ... Бір ... ... адамның қозғалысқа түсетін мүшелерінің
барлығы да осы түйсікке сүйенеді.
Пайдаланылған ... ... ... ... Алматы 1982 ж. 221-241 беттер.
2. Ж.Аймауытов «Психология» Алматы 1992 ж. 115-118 беттер.
3. Т.Тәжібаева «Жалпы ... ... 1993 ж. 120-124 ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Түйсік пен қабылдаудың патологиясы."3 бет
Адам түйсіктерінің түрлері мен рөлі9 бет
Түйсік5 бет
Түйсік бейнелеудің алғашқы процесі және қоршаған болмысты тану29 бет
Түйсік және оның негіздері25 бет
Түйсік және қабылдауға жалпы сипаттама19 бет
Түйсік пен қабылдау17 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы3 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы жайлы3 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы жайлы мәлімет4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь