Ш.Уәлихановтың педагогикалық және философиялық ой-пікірлері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.6

1 . Ш.Уәлихановтың педагогикалық ой.пікірлерінің қалыптасуы мен дамуы
1.1. Ш.Уәлихановтың өмірі мен ағартушылық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7.9
1.2. Ш.Уәлиханов өзінің «Жоңғар очерктері» еңбегі арқылы әлемге танылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13

2 Ш.Уәлихановтың философиялық саяси әлеуметтік және ағартушылық көзқарастары.
2.1. Ш.Уәлихановтың орыс мәдениетінің алдыңғы қатарлы қайраткерлерімен творчестволық байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14.17
2.2. Шоқан Уәлихановтың еңбегіндегі тағы бір қазақ елін орыс жұртшылығына таныстырудағы өзіндік ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18.21

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
Зерттеудің өзектілігі:
Қазақ топырағында ағартушылвіқ идеяның туын алған көтерген Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов бүкіләлемдік ғылым-білімнен мейлінше мол сусындаған, жан-жақты быімді, озат ойлы, ерекше дарынды адам еді. Ол өзін терең тарихшы, ерінбес этнограф, батыл саяхаттшы, талмас географ, білгір әдебиетші шебер суретші, жалынды публицист, жан сырын ұққыш, нәзік психолог, тәлімгер-үлгілі ұстаз ретінде көрсете білді. Небәрі отыз-ақ жыл өмір сүрген Шоқан аз өмірінің ішінде бүкіл азаматтық ғылымның көптеген салаларына бағасын мәңгі жоймайтын үлес қосуы осы жұмыстың өзекті мәселесі болып табылады.
Зерттеудің маңсаты:
Ш. Уәлихановтың әдеби мұрасынан халық ауыз әдебиетінің барлық нұсқаларына байланысты ойлы тұжырымдарды, тың мағлұматтарды табуға болады. Талантты ғалымның "Бұқардың Абылайва айтқаны", "Абылай туралы жырлар", "Шора", "Орақ жырлары", "ХVIII ғасыр батырлары туралы тарихи аңыздар" т.б. шығармалары қазақ әдебиеті тарихына қатысты көлемді зерттеулер болып табылуы, соңдай-ақ Шоқанның "Қазақ халық поэзиясының түрлері туралы" еңбегі поэзиямыздың теориясы жөніндегі алғашқы зерттеулердің қатарына жатуы, ал атақты "Жоңғар очерктері", "Қырғыздар туралы жазбалар" сияқты монография дерлік шығармаларының көптеген беттері қазақ әдебиеті мәселелеріне арналуы осы жұмыстың басты мақсаты болып табылады.
Зерттеудің міндеті:
Қазақтың әрбір ру басылары өз ру-тайпасының шежіресін шыққан тегін, елдің әдет - ғұрып заңдарын, ескі жарлықтарын, халықтың басынан өткен тарихи жайлары көп жасаған ақсақалдардан ыждаһатпен үйреніп, өзінің шешендік өнерін шындауда аңыз - әңгімелерді, мақал мәтелдерді, маңызды оқиғаларға қатысты ұлағатты асыл сөздерді ұзақ уақыт жатайтынын, сондай дайындығы бар билердің ауызынан шыққан сөздерді халық ұйып тыңдайтының ол нақыл сөздердің өмірдің бар саласын қамтитындай өсиет-өнегеге, тәлім-тәрбиелік, ғибраттық мазмұнға толы болатынын ұлы ғалым тебірене жазуы осы жұмыстың басты міндеті болып табылады.
Зерттеудің теориялық мәні:
Ш. Уәлиханов қазақ өлеңдері мен ауыз әдебиеті туралы алғаш деректер жинаған Н.П. Рычковтың 1770 жылы жарық көрген "Күнделік жазбаларын", А.И. Левшиннің 1832 жылы баспадан шыққан "Қырғыз-қазақ немесе қырғыз-қайсақ ордалары мен даласы туралы жазбаларьш" т.б. ғалым-саяхатшылардың жазғандарын ой елегінен өткізіп, сын-ескертпелер жасағанын айта кеткен жөн. Әдебиетімізді, тарихымызды, мәдениетімізді, ағартушылық тәлімді теріс түсіндіруді көздегендерге батыл наразылық білдірген Уәлиханов өзі бас болып әдеби мұрамыздың шынайы мәнін ғылыми негіздеуге арналған зерттеулер жазды. Қазақтың халық поэзиясына алғаш теориялық талдау жасалы.
1. Абдумаев М. «Баланың ақыл ойы мен парасатын тәрбиелеу». А, 2000ж.
2. Арын Мұхтар. «Бес анық» тәрбие туралы толғаулар. А, 1996ж.
3. Арғынбаев Халел. «Қазақтың отбасылық дәстүрлері». А, 2005ж.
4. Әнуар Имағамбетов. «Шоқан Уәлиханов таңдамалы». А, 1980ж.
5. Әбиев Ж, Бабаев С, Құдиярова А. «Педагогика». Алматы, 2004ж.
6. Әбиев Ж. «Педагогика тарихы». Алматы, 2006ж.
7. Әбиев Ж, А.Құдиярова. «Педагогика». Дарын: Алматы, 2004ж,
8. Әкбар Қажы Мәстүра Әшірбайқызы. «Қазақтың салт дәстүрлері». Алматы, 1999ж.
9. Әдібай Табылдиев. «Тағылым». Алматы,1995ж.
10. Бабаев С.Б., Оңалбек Ж.К. «Жалпы педагогика» Алматы, 2006ж.
11. Дербісәлиев Ә. «Қазақ даласының жұлдыздары». Алматы, 1995ж.
12. Жарықбаев Қ., Қалиев С. «Қазақ тәлім тәрбиесі». Алматы, 1995ж.
13. Қанафияұлы Н. «Шоқан әдебиетші публицист» Алматы, 1998ж.
14. Калиев С. «Оқушылардың тұлғалық қасиеттерін дамытудың педагогикалық негіздері». Алматы, 2001 жыл.
15. Қоянбаев Ж.Б. «Педогогика». Алматы, 1992 жыл.
16. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. «Педагогика». Алматы, 2002 ж.
17. Қазақ тәлімдік ойлар антологиясы 1 том, Алматы, 2005ж.
18. Қалижанұлы У. «Қазақ әдебиетіндегі діни - ағартушылық ағым». Алматы, 1998ж.
19. Илина Т.А. «Педагогика». Алматы: «Мектеп», 1984 ж.
20. Лемберг Р. «Оқыту әдістері». Алматы, 1958 ж.
21. Ұзақбаева С. «Тамыры терең тәрбие» Алматы, 1995ж.
22. Оразбекова К. «Иман және инабат» әдет және тұрмыс салт психологиясы. Алматы, 1993ж.
23. Нұрғалиева Г. «Оқыту әдістері». Алматы, 1991 ж.
24. Сағындықұлы Е. «Педагогика». Алматы, 1989ж.
25. Сейталиев К.Б. «Тәрбие теориясы». Алматы, 1986 ж.
26. Шашақова А. «Халық тәлімі - тәрбие бастауы». Алматы, 1994ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
..................................................5-6
1 . Ш.Уәлихановтың педагогикалық ой-пікірлерінің қалыптасуы мен дамуы
1.1. Ш.Уәлихановтың ... мен ... ... өзінің «Жоңғар очерктері» еңбегі арқылы әлемге
танылуы.....................................................................
.................................................13
2 ... ... ... ... және ағартушылық
көзқарастары.
2.1. Ш.Уәлихановтың орыс мәдениетінің алдыңғы қатарлы ... ... ... еңбегіндегі тағы бір қазақ елін орыс жұртшылығына
таныстырудағы ... ... ... ... ... ... туын ... көтерген Шоқан
Шыңғысұлы Уәлиханов бүкіләлемдік ... ... мол ... быімді, озат ойлы, ерекше дарынды адам еді. Ол өзін ... ... ... батыл саяхаттшы, талмас географ, білгір
әдебиетші шебер суретші, жалынды ... жан ... ... ... ... ... ретінде көрсете білді. Небәрі отыз-ақ жыл
өмір сүрген Шоқан аз өмірінің ішінде бүкіл ... ... ... ... мәңгі жоймайтын үлес қосуы осы жұмыстың өзекті мәселесі
болып табылады.
Зерттеудің маңсаты:
Ш. Уәлихановтың әдеби ... ... ауыз ... ... байланысты ойлы тұжырымдарды, тың мағлұматтарды табуға болады.
Талантты ... ... ... ... "Абылай туралы жырлар",
"Шора", "Орақ жырлары", "ХVIII ғасыр батырлары туралы тарихи аңыздар" ... ... ... ... ... көлемді зерттеулер болып
табылуы, соңдай-ақ Шоқанның ... ... ... ... ... еңбегі
поэзиямыздың теориясы жөніндегі алғашқы зерттеулердің қатарына жатуы, ал
атақты "Жоңғар очерктері", "Қырғыздар ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті мәселелеріне арналуы
осы жұмыстың басты мақсаты болып табылады.
Зерттеудің міндеті:
Қазақтың әрбір ру басылары өз ру-тайпасының ... ... ... әдет - ... ... ескі ... ... басынан өткен
тарихи жайлары көп ... ... ... ... ... ... ... аңыз - әңгімелерді, мақал мәтелдерді, маңызды
оқиғаларға қатысты ұлағатты асыл ... ұзақ ... ... сондай
дайындығы бар билердің ауызынан шыққан сөздерді халық ұйып тыңдайтының ол
нақыл сөздердің ... бар ... ... ... ... ғибраттық мазмұнға толы болатынын ұлы ғалым тебірене жазуы ... ... ... болып табылады.
Зерттеудің теориялық мәні:
Ш. Уәлиханов қазақ өлеңдері мен ауыз әдебиеті ... ... ... Н.П. ... 1770 жылы ... ... "Күнделік жазбаларын", А.И.
Левшиннің 1832 жылы баспадан шыққан "Қырғыз-қазақ немесе қырғыз-қайсақ
ордалары мен ... ... ... т.б. ғалым-саяхатшылардың
жазғандарын ой елегінен өткізіп, сын-ескертпелер жасағанын айта кеткен жөн.
Әдебиетімізді, тарихымызды, ... ... ... ... ... ... наразылық білдірген Уәлиханов өзі бас болып
әдеби мұрамыздың ... ... ... ... ... ... жазды.
Қазақтың халық поэзиясына алғаш теориялық талдау жасалы.
Зерттеудің практикалық мәні:
Ғалым өзінің "Жоңғар ... ... ... ... ... этнография үшін орасан зор маңызы бар екенін, оны өзінен бұрынғы
ғалымдар да сан рет аңғарғанын, өйткені одан ... ... мен ... ... көрінетінін тебірене жазған. "Ескі нақыл сөздерге бай келу
Солтүстік Азия мен Орта Азияның ... ... ... бір қасиеті
болып табылады. Овдай нақыл сөздер не ру ескерткіші ретіңде, ... ... ... ... қариялар аузыңда қасиеттеліп сақталып отырады, не
халық жыры түрінде бір ... ... ... ... ... ... ... Қазақ мақалдары ықылым замандағы көріністі, сенімді
айқындай түсетін ... ... ... ... Қазақ тілінде
халықтың мінез-құлқың, жалпы ... ... ... ... ... да бар ... айта келіп, мақалдарды бір тілден екінші ... мәні ... оны дәл ... ... айтқан және өзінің
үш жүздей мақал жинағанын да білдірген. Зертгеуші халықтың тұжырымды ... ... ... ... дәл ... отырып
орыс тіліне аударды, оған түсініктер берді. Ондағы ойы орыс оқырмандарын
халқымыздың мәдениетімен, ... ... ... түсу ... Ш. ... ... ой – пікірлерінің
қалыптасуы мен дамуы
1.1 Ш. Уәлжхановтың өмірі мен ... ... ... ... географ, музыка зерттеушісі, археолог,
этнограф, саяхатшы, ағартушы-демократ. ... ... ... Абылайханның немересі, қазақтың сұлтаны Шыңғыс Уәлихановтың
отбасында дүниеге келген. Ауыл ... ... ... ... бітірген
(1853). Батыс Сібір Генерал - губернаторында әскерлік қызмет атқарған. Орта
Азия мен ... ... ... экспедицияға қатысқан. 1859-1862 ж.ж.
Петербургке ... ... А. ... пен Т. Елисеев т.б. тобындағы,
тәрбиесіндегі демократиялық ... ... ... ... "Современник" және А.И. Герценнің "Колоколымен" танысалы.
Ғылым Академиясының және орысгың ... ... ... ... ... мұсылман дін басіпылары халық ағарту ісін өз ... ... мен ... ... оқушыларға құрғақ жаттататының,
оның маңызын түсінбейтінін, сол кезең үшін, оның ешбір пайдасыз ... ... ... ... сипатынын оның мәнділігі мен маңызын, сол
кезең үшін гумандық, халықтық - деп түсінген Шоқан, ... мен оқу ... ... ... ... тек ... мен ... қоғамдық прогресс пен еркін дамуға жол ... - ... ... ... ... көзқарастары материалистік бағыт ұстады. Психологияны, оның
ішінде этнопсихологияны, оның ... ... ... ... факторларын толықтыруы соны көрсетеді. Орта Азия, Қазақстан мен
Шығыс Түркістан ... ... ... ... мәселені Ш.
Уәлиханов жалпы мәдениетті дамыту және "халықтық рухты" қайта ... ... ... етіп шешуге тырысты. Ғалым Шоқан халық
мінезінің сипатын, оның пайда болуын көп ... сан қилы ... ... ол ... ... ... ... тұрмысын, әдет-
ғұрпын, тілін, өзара қарым-қатынасын, дінін, оның ... ... ... ... жасалы.
Ш. Уәлихановтың оқу-ағарту қажеттілігі туралы ойы, ғылым халықты
дамытатынын, олардан оқу-тәрбиедегі маңызды жол ... ... ... ... оның ... ... ерекшеліктерін көрсете
отырып, Қазақстандағы қоғамдық ойдың дамуына айтарлықтай әсер ететінін
дәлелдейді.
Ғалымның шығыс, батыс халықтарының ... ... ... әр ... көздерге сүйене отырып, көне жазбаларды, жылнамаларды салыстыра
зерттеуге, тарихи шындықты айтуға мүмкіндік туғызды. ... өз ойын ... үшін Орта Азия ... ... көп ... ... ... Абылғазының "Түрік шежіресі" атты ... ... ... ... толықтыра түсу мақсатында ол "Қазақ шежіресі"
еңбегін жазады. "Қазақтардың көшпелі ... ... ... ... ... ... ... керек. Олай дейтін себебіміз, орыс жылнамалары
(Пеков жылнамалары) біздің ... ... ... да, ... ... авторлардың еңбектеріне шолу жасайды, олардың деректерін
шежірелермен салыстырады.
Қазақтың ... ру ... өз ... ... - ... ... ... зандарын, ескі жарлықтарын, халықтың басынан өткен ... көп ... ... ... үйреніп, өзінің шешендік
өнерін ... ... ... ... ... ... асыл ... ұзақ уақыт жаттайтынын, сондай дайындығы бар
билердің аузынан шыққан сөздерді халық ұйып тындайтынын, ол ... ... бар ... ... ... ... ... толы болатынын ұлы ғалым тебірене жазған.
Зерттеуші тарихи аңыздар - тарихи деректер жаңғырығы деп ... ... ... ... ... шебер пайдаланған. Ауызша
айтылған тарихи толғаныстарды, жазба және ... ... ... ең сенімді дегенін кәдеге жаратқан. Тарихм аңыздардың маңызын
ашуда ... ... ... ... мұрасының бірі - "Оңтүстік
Сібір тайпаларының тарихынан жазбалар". Зерттеуші бұл ... жазу ... жүзі ... ... ... ... шығармаларына
жүгінгенін көреміз. Левшин, Риттер, Клапрот зерттеулеріндегі ... ... ... ... Шоттың және орыс этнографы
Евгений Огородниковтың якут (саха) халқының ... ... ... бұрмалаушылықты, қателер мен үстірт жорамалдарды ... ... ... ... ... ... ... қолда бар деректерді ел аузындағы аңыздармен, ... ... ... ... ... Жалайридың "Жылнамалар
жинағымен" салыстырған жөн" - деп жол ... ... ... ... ... Орта Азия ... өздерінің ата-бабаларының,
даңқты батырларының ерлік істерін баяндайтын, құйма-құлақ аңызшылар аумай-
төкпей жеткізген аңыздары бар, бұл ... ... ... ... ... ... ... өздерінің батырлары мен халық
арасындағы ... ... ... ... ... ... ... от
басындағы естелік-әңгіме ретіңде жеткізіп отыру барлық көшпелілерге тән
салт", - деген саликалы қорытынды ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің барлық
нұсқаларына байланысты ойлы тұжырымдарды, тың мағлұматтарды табуға болады.
Талантты ғалымның ... ... ... ... ... ... "Орақ жырлары", "XVІІІ ғасыр батырлары туралы тарихи аңыздар" т.б.
шығармалары қазақ әдебиегі ... ... ... ... ... ... Шоқанның "Қазақ халық поэзиясының тұрлері туралы"
еңбегі поэзиямыздың теориясы жөніндегі ... ... ... Ал ... "Жонғар очерктері", "Қырғыздар туралы жазбалар" ... ... ... ... ... ... ... арналған.
Ш. Уәлиханов қазақ өлеңдері мен ауыз әдебиеті туралы алғаш деректер
жинаған Н.П. Рычковтың 1770 жылы ... ... ... ... А.И.
Левшиннің 1832 жылы баспадан шыққан ... ... ... мен ... туралы жазбаларын" т.б. ғалым-саяхатшылардың
жазғаңдарын ой едегінен өткізіп, сын-ескертпелер ... айта ... ... ... ... ... ... теріс
түсіндіруді көздегеғідерге батыл наразылық білдірген Уәлиханов өзі ... ... ... шынайы мәғгін ғылыми негіздеуге арналған зерттеулер
жазды. ... ... ... алғаш теориялық талдау жасалы.
Ғалым өзінің "Жоңғар очерктерінде" ... ... ... ... этнография үшін орасан зор маңызы бар екенін, оны өзінен бұрынғы
ғалымдар да сан рет аңғарғаның, ... одан ... ... мен ... ... ... ... жазған. "Ескі нақыл сөздерге бай келу
Солтүстік Азия мен Орта ... ... ... ... бір ... ... Оңдай нақыл сөздер не ру ескерткіші ретінде, мәселен заң,
ғұрып аңыздары ретінде қариялар аузында ... ... ... ... жыры ... бір ... екінші ұрпаққа белгілі жыршылар арқылы
жеткізіліп отырады". Қазақ мақалдары ықылым ... ... ... ... ... ... ... жазады. Қазақ тілінде
халықтың мінез-құлқын, жалпы ... ... ... ... білдіретін
мақалдар да бар екенін айта келіп, мақалдарды бір ... ... ... мәні ... оны дәл ... ... ... және өзінің
үш жүздей мақал жинағанын да біддірген. Зерттеуші халықтың тұжырымды ... ... ... мазмұнын дәл сақтай отырып
орыс ттліне аударды, оған түсініктер берді. Ондағы ойы орыс оқырмандарын
халқымыздың ... ... ... ... түсу ... мен ... әр ... көрінетін, бүкіл түркі тектес
халықтарға ортақ тарихи тұлғалардың бірі - ұлы ... ... Ата ... ... қысқа болғанымен мәнді, мағыналы мағлұматтар келтіреді. Әр
халықтың жазба мәдениеті, ауыз ... ... ... ... ... да көптеген халықтарға ... ... ... ... ... ... ... ертегі, жырлар территориялық және
тіл жағынан жақын ... ... ... ... ... ... айтады.
1.2 Ш. Уалиханов өзінің «Жоңғар очерктері» еңбегі арқылы әлемге танылуы
Ш.Ш. Уәлиханов өзінің атақты "Жоңғар ... ... ... ... ... ... ... публицистік құнды еңбек өткен ғасырдың алпысыншы
жылдарында Еуропа ғалымдарын, шетел баспасөзін, ... ... ... ... ... ... ... ардақты есімін дүниеге асқақтата
шарлатты.
Онда саяси-әлеуметтік мәні бар ... ұлы ... ... тән сипатта шебер баяндайды. Философиялық терең ой түйіп,
батыл пікірлер айтады. Сөйтіп, ғылыми очеркті саяси деңгейге ... ... аса ... ... "Сот ... ... ... хатында" саяси
көзқарасын бұрынғыдан да тереңдете түскен.
Ш. Уәлиханов Қашқарға барған сапарында ... ... ... ... ... ... аса сирек кездесетін кітаптар алып
қайтты. Этнографиялық ... ... ... ... ... онда
халық әдебиетінің үлгілері, білім, ғылым, оқу қырлары жинақталған деректер
толы.
Әлемдік әдебиет пен мәдениетен және ... ... ... болған
Шоқан - түркі тектес халықтардың әдеби мұраларын да ... ... ... ... қырғыз елінің "Манас" жырына айырықша ... ... ... ... тұңғыш таныстырутиы Ш. Уәлиханов екенін мақтан
етуге ... ... ... ... ... ... халық есіңде,
тамаша философ ретінде сақталған Асан ... ... ... қазақ екенін, оның аты тек қазаққа ғана емес көрші қырғыз еліне де
мәлім болып, "Манас" жырында кездесетін, зираты ... ... ... ... аса ... ... ... мен жыраулардың өміріне, ол
туралы айтылған естелік аңыздарға, жыршылар мен жыраулардың өздері ... ... ... жыр" терминін ... ... ... ... ... тарихи жырдың жанрлық
ерекшелігіне мынандай анықтама берілген: "Тарихи жыр деп, ... ... ... ... адамдар турасында басқа жұрттардың ... ... бар, ... ... ... ... ... басынан
кешірген оқиғалары толып жатыр, солар туралы өлең етіп шығарған сөздер
болса, солар тарихи жыр ... ... ... ... ... ... ерекше дамыған тарихи жырларға зор мән ... ... ... ... ... ... ... атты еңбегіңде тарихи жырларда,
аңыздарда есімдері зор сүйіспеншілікпен айтылатын ... ... ... ... ... ... ... жасаған.
Шоқан қазақтар импровизаторлық өнерге шебер келетінін атап ... ... ... ... ... өнердің жоғары дәрежеде
дамығандығы жайлы пікірлері назар аударарлықтай мәнді. Өлең ... ... ... ... ... білмеу себебін өзінше тоишылай келіп,
Шоқан: "Мұндай қасиеттің болуына көшпелілердің ... ... әсер етті ... ... жоқ ... дала мен ... тізілген жұлдызды, көк ашық
аспанды сұлу табиғат әсер етті ме, ол әзір бізге мәлімсіз", - деп ... ... ... ... ... ... елдің салт-тұрмысына
байланысты ғасырлар бойы қалыптасқан ақындық ... ... ... ... ... ... қазақ ақындары көшпелі араб
ақындарынан бір де бір кем ... - деп ... ой ... Ш. ... өнерге, оны баяндаушыға деген
сүйіспеншілігің, екіншіден, ана тіліміздің қоспасыз, таза күйінде ... ... ... және ... арасыңда жылт етіп көрінген ... қалт ... ... да, ... де ... ... ... өзінен-ақ қабілетті, дарынды және ғажайып
сезімтал келеді... Сұлтандардың ерлік істері мен ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Қазақтардың
барлық эпосы мен аңыздары, ертегілері өте көп және олар өлең мен ... ... бұл ... поляк саяхатшысы Адольф Янушкевичтің ойларымен
үндес келеді: "... мен алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... бардтары - ұлы ақындары. Олардың өлең
шығаруы мен қазақтардың көбіне тән орындау ... осы ... ... тамаша айғақтайды, қазақтар еңбекке де бейімділігін байқатады".
"Қытайлар мен мұсылман жазушыларының ... ... ... өз ... ... және ... ... қарағанда мәдениеттің
анағұрлым жоғары сатысында тұрған". Шоқанның мұндай қортындыға келуіне ... ... ... нұсқаларымен де таныс болуы, Қасым ханның тұсында
Қазақ ... ішкі және ... ... ... нығайғаны, сондай-ақ
Қазақстан мен Ресейдің арасындағы алғашқы саяси байланыстар осы ... ... ... ... ... болғандығын 1575-1584
жылдары жүргізілген патша тізімдері айқындайтыны, "38-ші ... ... ... ... ... мен ... бар" деген деректі дәлел,
басқа да көптеген көне жазба нұсқаларда сақталған нақты ... ... ... ... әдебиет зерттеу ғылымына қосқан үлесі оның И.Н.
Березиннің "Хан ... ... ... мен ... ... ... ... алғаш орыс тіліне аударып, ондағы шығыс
терминдерінің сөздігін ... да ... ... "Профессор И.Н. Березиннің "Хан жарлығы" кітабына ескерше"
деген шығармасында Сеадат-Гирей жарлығыңда ноғайлының Орал ... ... Әли биді ... ... күні бүгінге дейін айтылатын
Кіші орданың батыры ... ... ... суреттелген.
"Жамих-ат-тауарихты" тарихи, әдеби құнды мұра ретінде ... ... ... Жалайри халқымыздың тарихын, өмірін басқа тармхшылардан
жақсы білгендіктеп, өз еңбегінде оларға кең орын ... тілі өте ... ... ... ... аңызға айналған, түріктілі арқылы дүние жүзінің
барлық негізгі тілдеріне аударылып, әлемді ... ... ... бас қаһарманы Оғызхан жайлы мәліметтерге зор көңіл бөлген.
Ш. Уәлмхаіюв зерттеулерінде "тарихи жыр" ... ... ... танытқыш" еңбегінде тарихи жырдың жаирлық
ерекшелігіне ... ... ... ... жыр деп, ... ... қазақтан шыққан адамдар турасында басқа жұрттардың тарихында
жазылған мағлұматтар бар, халықтың ... ... ... ... басынан
кешірген оқиғалары толып жатыр, солар туралы өлең етіп ... ... ... ... жыр ... Шоқан ХУШ-ХІХ ғасырларда, Абылай заманы
тұсында ерекше ... ... ... зор мән ... ... "XVIII
гасыр батырлары туралы тарихи аңыздар" атты ... ... ... есімдері зор сүйіспеншілікпен айтылатын тарихи тұлғаларға,
олардың қаһармандағына ғылыми ... ... ... ... "XVIII ... ... ... тарихи аңыз" шығармасында атақты
Баян батырдың қазасы, қалмақ әйелдерінің (Шарыштың анасының, Теміржан
батырдың қарындасының) ... ... ... ... ... және басқа да
жайлар қамтылған.
"XVIII ғасыр батырлары туралы тарихи аңыз" - ... ... ... ... адам ... ... ашып суреттеген асыл мұра, әрі
қысқа, әрі нұсқа туынды. Ұлы зерттеуші осынау ... ... ... ... ... ... заман тынысын қалай дөп басып,
естен кетпестей айшықты бейнелеген десеңші! Көз ... ... ... мінезді ірі тұлғалар, жанды қаһармандар ... ... ... ұрыс ... ... ... сезінесіз. Бұл қаламгер
дарынының сиқырлы құдіреті болса керек!
Ш.Ш. Уәлихановтың ... озық ... ... ... Омскідегі кадет корпусына түсіп оқуы себеп болды. Осы оқу орны
арқылы жас ... ... ... ... ... ... ... беретін
физика, химия, арифметика, алгебра, геометрия, тригонометрия, география,
жалпы тарих, Ресей тарихы, орыс және ... ... ... ... ... сурет, орыс және түркі тілдері пәндерін оқып үйренді.
Кадет корпусында ол ... ... Н.Ф. ... ... және Г. ... т.б. сияқты өз кезінің жан-жақты білімді
адамдары болып табылатын оқытушылардан дәріс ... ... ... осылардай жақсы оқытушылары, - деп жазады Ә.Х. ... - ... ... ... ... ... оның демократиялық
көзқарастарының қалыптасуына көмектесті, кітапқа, ғылыми және ... ... ... ... жүрген кезінде Шоқанның өз кітапханасы болған, ол орыс және Батыс
Еуропаның атақты жазушыларынан Пушкин, Гоголь, Белинский, Герцен, ... т.б. ... ... ... Бұл ... осы корпустағы оның
досы Г.Н. Потанин былай деп жазады: ... ... тез дами ... ол ... орыс жолдастарын басып озып ... Оның ... ... ... да артықша қасиеттері болушы еді... Шоқанға көп
адамдар құштар болатын...
Бұл ... ... ... ... ... ... де ... келуден
бұрын жақсы сала бастаған".
Ш. Уәлиханов корпус оқытушыларының үлгі, әсерінен тарих, географиямен
әуестеніп, соның негізінде ... ... ... зерттеуді арман ете
бастайды. Г.Н. Потанин Шоқанның оқып ... ... ... ... ... суреттейді: "Ол мектеп қабырғасында-ақ саяхатшылыққа
әзірленді, Палластың, Рычковтың, ... ... ... және ... да ... ... кітаптарды бірнеше рет қайталап
оқып үлгерді...
Оған ... ... ... ... ... ... болады деп
қарайтын еді". Ал кадет корпусының соңғы курсында өзінің оқытушысы Н.Ф.
Костылецкий арқылы Шоқан ... ... ... И.Н. ... Осы таныстық Ш. Уәлихановтың Шығыс тарихы мен ауыз ... ... ... ... да ... ... орыс ... достық байланысының кеңейе түсуінде орыстың
көрнекті ғалымы және ... ... Петр ... ... ... зор мәні ... 1856 жылдың қасында Омскіде ... ... ... ... болашақ ғалымның
талаптылығына және табандылығына, білім құмарлығына сүйсініп, өмірін өз
халқы үшін ... ... ... ... ... жоғары бағалайды.
Ш. Уәлихановтың философиялық саяси әлеуметтік және ағартушылық
көзқарастары XIX ғасырдың ортасындағы ... ... ... ... ... ... демократтарының идеяларының
ықпалымен қалыптасты. Сонымен ... оның ... ... екі ... ... ... да ... әсері тиді. Шоқанның
Петербургтегі еңбегін Тянь-Шанский жоғары бағалады. Ол: "Өте үздік талант
иесі болған ... ... ... ... ... ... ... бен ағылшын тілдерін сонша жақсы үйренумен бірге, "Шығыс
тарихын", әсіресе қырғыз тайпалас ... ... өте ... ... ... жазды.
"Современник" журналының редакциясымен ... ... ... ... Н.Г. ... ... қазақтың жас демократ
ғалымының материалистік және демократиялық ... ... ... "Ол ... ... ... де ... деп
жазды академик А.Н. Пыпин.
2 Ш. Уәлихановтың ... ... ... және ағартушылық
көзқарастары
2.1 Ш. Уәлихановтың орыс мәдениетінің алдыңғы қатарлы ... ... ... орыс ... ... ... қайраткерлерімен
творчестволық байланыстарымен өрістеуі мен дамуына оның ... ... Ф.М. ... ... таныстық 1854 жылы Достоевскийдің
Семейде айдауда болған кезінде басталып, әрі қарай Петербургте де ... ... олар алты жыл бойы ... жылдар) өзара үзбей хат жазысып
тұрды.
Ф.М. Достоевский мен Ш. Уәлихановтың жазысқан хаттары аса құнды тарихи-
педагогикалық дерек ... ... ... онда орыс пен ... ... ... қарым-қатынастардың тууы мен дамуы өте
әсерлі баяндалған.
Ф.М. Достоевский өз ... ... ... ... кең ... ұсынады. Атақты жазушы оны туған халқының ағарту жолындағы ой-
арманын білдіруші болуға шақырады. Бұл ... ойын ... ... ... не ... оның маңызын және өз халқыңыздың
Ресейге қандай қатысы бар екенін ... ... ... ... ең ... болу ... өзі ... ұлы мақсат емес пе, оның бер жағында орыстар
арасында өз Отаныңыздың ағарту жолындағы іздеушісі болуыңыздың өзі ... іс",- деп ... ... пікірінше, мәдениет қайраткерлерінің ағартушылық
талпыныстары мен творчестволық еңбегі негізінен ел, халық жөніндегі ғылыми-
зерттеу жұмысына, оқу-білім ... ... ... ... мен ... ... және ... көрсетуге бағытталуы тиіс.
Ф.М. Достоевский Уәлихановпен достығы, қазақ ғылымына шынайы қамқор
ойлары, ақыл ... ... ... мәдени қарым-қатынастарының кеңеюі
мен дамуына зор үлес қосты. Ш. ... ... ... ... жазбаған адам. Бірақ оның ... ... орыс ... ... достық байланыстары педагогикалық және ағартушылық
жағынан ... ... өз ... ... мен ... ... үшін күресті. Қазақ халқында
экономика мен мәдениет саласында артта қалуына қатты қынжыла да қинала ой
жіберіп, халық ... сол ... ... ... ... ... жұмыс
жүргізді.
Ш. Уәлихановтың орыс-қазақ мәдени-педагогақалық ... ... ... сол - ол ... озат ... мен ғылымын таратушы,
насихаттаушы болды, артта қалушылық пен надандыққа қарсы күресті. ... оның ... ... бірі Н. ... "Ол ... ... ... және еуропалық цивилизация негізінде онымен туыстас болып
кетуге дайын еді", - деп жазды.
Ш. Уәлиханов ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да оның ... ... жайы ... ... сипатына тәуелді болып келмек деген
революционер-демократтардың ... ... ... Н.Г. ... ... ... еңбегінде "Саяси билік, материалдық әл-ауқат және
білімділік - осы үш ... ... ... ... ... Ш. ... сол ізбен: "Халықтың жетіліп дамуы үпіін бостандық пен білім қажет...
Демек, оларды ең алдымен оқыту қажет",- дейді.
Оның ... ... ... ... мен ... ... сүйену қажет. Тілмаштар мен билеп-төстеуші ... ... ... ... ... мен гуманизмді таратуға
болатын мектептер мен тәрбие жұмыстарын ... ... ... ... қазақтар арасында орыс білімін, оның ғылымы мен ... ... ... үшін ... Ол ... ... ... ұясы болатындай мектеп түрлерін ұйымдастыруды талап ... ... ... ғана күдіктерден құтылуға жәрдем етіп, өмірмен материалдық әл-
ауқатты бағалауға үйретеді",- деді ол.
Халықтық ... жаңа ... ... ... Ш. ... ... ... ғылым мен техниканың табыстарымен, дүние жүзі
мәдениетінің бай қазынасымен таныстыра ... ... (өз ... үшін ... еді Ж. Ә.) бөлінген дүниелік білімдерді енгізуді ... ... Орта Азия ... ... ... басты себебі, - Ш. Уәлихановтың
пікірінше, монархиялық тәртіп пен ислам діні. Сондықтан да ол ... ... ... ... Діннен келетін ешбір пайда жоқ, адамдарды аздыра ... мен ... ... ... ... - деп ... ол. Шоқан діннің
халықтарымыздың бірлігіне қауіп туғызатынын атап көрсетті.
Шоқанның психологиялық пікірлерінің екінші бір ... оның ... ... ... ... ... ғалым алғашқы адамның
қиялы мен діни сенімдері оның табиғатқа тікелей қатынастарының ... ... ... ... Ол ... ... кейінірек тараған шаман
дінінің пайда болуының да белгілі ... бар ... ... ... аз ... табиғатпен күрестегі енжарлығы, оған тәуелді
болуы - діни елестер мен сенімдердің пайда болуының көзі. Оның ... ... ... ... ... бір көзі ... жан дүниесінін, оның
сана-сезімінің кейбір ... ... ... ... ... - ... өзі. Оның жаны, қабілеті, ойлайтын және бәрін білгісі
келетін рухани өмірдің зерттелуі аса қиын ... ... ... ... - діни ... ... ... басты себептерінің бірі. Жас
сәбиге ұқсаған алғашқы адам үшін табиғаттың апаттары қанша қаһарлы болса ... одан ... ... алушы еді. Ендігі бір үлкен қырсық адамның
өзінде болды. Өзі сезінетін, бірақ түсіне алмайтын сиқырлы ... ... ... ... ... ... халқындағы шамандық ұғымдардың (ем, ұшық, сиқыр, арбау,
кесір, кие, тіл тию, ырым т.б.) шығу ... ... де, ... ... ... да ... позицияны берік ұстады. Ол
осы ұғымдардың адам баласының ерте ... ... ... оның сан қилы ... ... ... ... кезде
пайда болғандығын, мұның дала жұртының ... мен ... ... күнделікті тұрмыста әлде де сақталып келе жатқандығын ... ... ... тәптіштеп түсіндіреді.
Ғалым діннің гносеологиялық (шығу тегін) тамырын ... ... алса да, оның ... ... терең түсіндіре алмады.
Шоқан психологияда өзіндік теориялық тұжырымдар ғана жасап ... ... ... ... ... ... де көрсете алды. Оның ... ... ... сипаттамалары жақсы дәлел. Мәселен, құлжалық
Тоғалдай деген кісіге берген психологиялық сипаттамасында былай деп ... ... ... көзін үлкен көзілдірігімен сәндеген, қаршыға тұмсық,
арықтау келген қарт. Оның аузы сәл қисық, үстіңгі ерні үш ... ... үш ... төбе ... да, ... екі ... ерінге тіреледі...
қушиған сүйір ерні ... ... ... арасынан онымен
тамаша табысқан көгілдір-буырылдау кофе түсті ... ... ... ... ... ол өте сөзшең екен, шұнаңдап-ақ тұр. Үстіне жібек шапан
киіп, қара белбеу буынған, оған темекі дорба мен ... ... ... қытай қызына берген мінездемесі де тамаша. «Бет ажары бір ... де ... қою қара шашы ... ... ... ... ... өкіыесіне түсіп тұр. Басына әр түрлі көбелектер мен сүйкімсіз
бүршіктері бар қолдан істелген гүл ... ... ... ... және ол ... тасындай қып-қызыл. Ол өзінің қысықтау көзімен біресе
жоғары, біресе төмен қарап, көз ... әсте ... ... ... адам ... сом күйінде суретшінің қыл қаламымен
полотноға ... ... ... ... Бұл ... өзінің
көркемдігімен, адам жанының нәзік қырларын көрсеткендігімен оқырманды өзіне
бірден ... ... ... шығармаларында осы іспеттес психологиялық бейне
жасау мол. ... ... ... ұлт ... ... ... сырт-келбеттері, нақты істері мен ... ... ... мен ... ... ... ... автор назарынан
тыс қалмайды. Мұның бәрін ... ... беру тек адам ... ... аса ... психолог кісінің ғана қолынан келетіні белгілі.
Көркем очерк түрінде жазылған Шоқан күнделіктері мен жол ... ... ... ... ... ... күнделігі» психологиялық
жағынан құнды дүниелер. Табиғатты көз алдына әкеліп кісіні қызықтыратындай
бейнелеп ... ... сол ... халық өмірімен жеке адамдардың
қайталанбас өзіндік психологиялық ерекшелігімен байланыстыру ... ... ... Байрон мен Лермонтовтың Қавқаз очерктерімен өте
ұқсас және бұлардан еш кем түспейді», - деп ... ... ... ... ... ... ... туған халқының әдет-ғұрпының түрлі жақтарын талдай келіп, қазақ
арасындағы кейбір жағымсыз әдеттерді де ... ... ... ... ілгері бастырмай келе жатқан мерездер деп қарады.
Ш. Уәлиханов қазақ ... ... ... де, ... де
емес, тек цивилизапия мен оқу-ағартудың табыстарына ... деп ... ... ... ол да ... діни ... мен ... оның адамгершілік сезімін оятып, ұлттық сана-сезімін дамыту қажет
дейді. Бұл үшін Шоқан өкіметтің ислам дінін таратушыларға ... ... ... мұсылмандық діни мектептердің орнына орыс мектептерін ашуды
талап ... ... бұл ... ол ... ... ... ... негіздеді.
"...ақыл-парасаты тың, ұғымтал қазақ халқы бұл татар ағартушы-ларынан
ақыл-ой мен ... ... ... ғана бола ... ... ... не күте ... Біз қалай да болса татар дәуіріне соқпай
өтуіміз керек, ал өкімет бұл жөнінде де бізге жәрдемдесуі керек. ... Сөйтіп
қазақ ... ... ... ... орыс мектептерін ашу керек",-
дейді.
Ш. Уәлихановтың дінге қарсы ... ... ... ... діни ... ... пен қараңғылыққа ағартушылық
тұрғыдан алғашқы ашық түрде қарсы шығу ... еді. Бұл ... ... орыс пен ... мәдениет қайраткерлерінің достық-ынтымағы
бағытында өрістеді. Оның айрықша ... да ... ... ... орыс ... мен ... халықтық және ұлттық
принципті негізге ала отыра, қазақ ағартушыларының ішінен бірінші болып өз
елінің табиғатын, тарихын, өмірі мен ... ... баға ... ... ... Шоқан Уәлихановтың еңбегі тағы бір қазақ елін орыс жұртшылығына
таныстырудағы өзіндік ... ... тағы бір ... ... - өз елін орыс жұртшылығына
таныстырып, екі халықты жақындастыруға тырысты. Сол халықтардың достығының,
бауырластығының және өзара толық түсінуіпілігінің дамуына ... ... ... тарих, этнография, география, психология салаларындағы
көлемді де ғылыми мәні терең зерттеулері оған өз халқының мәдениеті туралы
маңызды топшылаулар ... және ... пен орыс ... арасында достық
қарым-қатынастарды нығайтудың қажеттілігі туралы ойлар айтуға ... ... ол ... ... бейбіт өмірді тілейтін, еңбек сүмгіш,
момын халық деп сипаттады. ... ... ... ... ... ... ... Оның үстіне, біз... орыстармен тарихи
жағынан да ... ... қан ... жағынан да тығыз байланыстымыз",- деп
жазды ол.
Шоқан ... ... ... байланысты әр түрлі
сипаттағы деректер баршылық. Осылардың ... ... ... ... ... - ... ұлттық санасы, оның ішінде өзіндік психологиялық
ерекшеліктері туралы мәселе еді.
Қазан төңкерісіне дейінгі ... ... мен ... ... ... орыс ... ... халқымыздың оидаған
ғасырлық тарихы бар ... ... ... ... ... ... жағып, екінші сорттағы халық деп келгені белгілі.
Осындай келеңсіз көзқарасқа қыр жағдайында алғаш ... ... ... халқының ұлттық ар-намысын қызғыштай қорғап, қазақ халқын «тағы
халық» деп қарау мүлде ... бұл ... ... сөз, халқымыз
ертеден елдігі, өзіндік өнері бар, ылғи ... ... ... ... қалса да, рухани дүниесі бай, прогресс атаулыға ұмтылғыш,
жаңалыққа ерекше бейім халық деп ... ... ... ... ... тағы бір мақсаты өз халқының өмірін жете зерттеп, кең ... ... ... берісі орыс, әрісі Еуропа жұртшылығына таныстыруы еді.
Сондықтан ол өз еңбектерінде дала халқының қоғамдық ... ... ... ... Бұл ... ол ... жағынан зор ғылыми маңызы бар
деректер келтіріп қана қоймай, кейбір қисынды ой ... да ... ... өз ... тарихын мәдениеті ерте ... ... ... ... халықтың бай және поэзиялық құны жоғары,
реалистік әдебиеті бар. Ол ... ... емес ... ... - деп ой ... ... ол қазақтардың ... ... аса бай ірі ... ... қарайды. Енді бір
еңбегінде ол былай деп жазады: «Түрік тектес халықтардың ... ... ... ... ... орын ... ... болады. Біздің Шығысты
зерттеуші ғалымдарымыздың арабтар туралы айтқан сөзі қазақтарға дәл келеді.
Қазақтар да ... ... ... ... және ... ... психика
өнер саласында ерекше көрінеді, өйткені өнер адамдардың өз айналасын көркем
түрде ... алу ... ... қалыптасатын халықтың
эстетикалық талғамдарын көрсететін қоғамдық сананың бір формасы.
Шоқан ... ... ... ... қабілетін олардың негізгі
ерекшеліктерінің бірі деп бағалады. Күні бүгінге дейін халқымыздың ұлттық
психологиясынан елеулі орын алып келе ... ... ... ... құйылдыра
жырлау, суырып салма сияқты ой қабілетінің ... ... ... хас шеберлігін ерекше қажет етеді. ... ... сөз ... ... ырық ... ащы шындық, ұтымды дәлел,
әзіл-шыны аралас өткір ... ... ... ... оны ... тастау, беталды, мақсатсыз айтылған пікір таласының орын ... ... ... ... ... - Шоқан айтқандай қазақтардың шешендік
өнерге қабілетті өлең мен жырға икем келетіндігінің айқын ... ... ... халықтардың қай-қайсысына да осындай қасиеттің тән екендігін
атап көрсетеді: «Қөшпелі елдердің қай-қайсысының болсын бір ... ... ... ... бай, ... келеді. Бәдуилердің ақын келетіндігі Европа
халықтарына әбден мәлім. Араб даласын кезгендердің бәрі де ... ... ... ... ... сұраулардың бәріне қисынды, ұйқасты өлеңмен
жауап ... ... ... суы құриды. Монғол, түрік тектес рулар
дәл осындай». Шоқан бұл халықтарда төкпе, суырып ... ... ... ... ... ... да ... қасиеттің болуына көшпелілердің алаңсыз өмірі әсер етті ме,
болмаса ұшы-қиыры жоқ жасыл дала мен моншақтай ... ... көп ... сұлу ... әсер етті ме, - ол әзір ... ... Шоқан осындай
қабілеттің пайда болуының көзі жазира даладағы көшпелі ... не ... ... ... ... керек деп топшылайды.
Ғалым қазақ халқының ұлттық психологиясын мына төмендегі пікірлерінде
жеріне жеткізіп сипаттаған: «...қазақ барлық сенім, ... ... ... - ойың - ... де, әр кезде жасаған адамдарының тарихи мәні бар
оқиғаларды баяндайтын ... құны ... ... ... жасаумен
де, сауыққа құмарлығымен де, халықтық заңның көптеген кодекстерін сақтаумен
де, соттық шешімдерімен де, ... ... де, ең ... қосылады». Өз халқының мәдениеті мен ... ... ... ... жоғары бағалаған Шоқанды қайтып қана ... ... ... туралы Шоқан бір еңбегінде
тағы да былай деп жазды: «Тарихи жағынан алғанда ... ... ... ... ... ақындарының еске тұту жайы барынша ... өз ... ... ... бұл ... дейін бұрмалаусыз
сақтап келген, екіншіден, қазақтың өткен замандағы аңыздары мен сенім-
нанымдарын ... бағы ... ... ... Одан да ... ... ... эпикалық жырлары кең даланың қай қиыр ... бір ғана ... ... ауыздан-ауызға сөзбе-сөз
ауысып отыруы. Сауатсыз көшпелі орданың (қазақтың - Қ.Ж.) ... ... ... сиымсыз дәлдігі таңырқарлықтай, сөйтсе де бұл күдік
келтіруге болмайтын ақиқат.
Шоқан ... ... ... ... ... ... бірі - сол халықтың тіл байлығы, сөз өнері, шешендік
қасиеттері. Ол сөз ... ... ... ... зор ... ... ақындық қуаттың белгісі деп санады. «Халықтың тұрмысы мен әдет-
ғұрпы,-деп жазды ол,-бәрінен де артық ... ... ... ... және ... ... - ... және Орта Азия көшпелі
халықтарының ерекше қасиеті. Қазақ тілінде араб тіліндегідей жасама ... жоқ, ол ... таза ... осы ... кең-байтақ өлкемізде өткен замандарда
болған орыс, украин, поляк зиялылары да қостайды. Олар халқымыздың ... мен ... ... де ... жақтарын, атап айтқанда, сөз
өнеріне жетіктік, шешендік пен парасаттылық, суырып ... ... жаны ... тағы ... ... ... суы ... таңданған.
Мәселен, «өлең-жыр,- деп жазды П.И. Пашин,-қазақтардың жан ... ... өзі ... ... ... ... тұрады». Ал, А. Брем
«қазақтар сөз өнеріне жетік келеді - бұл жұрттың бәріне: оқыған ... ... таяқ деп ... де, ... да, жарлыға да тән қасиет»
дейді. Белгілі ғалым В.Радлов ... ... ... бар ... ... ... сондықтан да олардың поэзиясы дамудың жоғары сатысында
жеткен»,-деп түйіндеген.
Алғыр ... ... ... көп ... бері ... мен ... Орта ... Шығыс Түркістан халықтарының тіршілік ... ... де ... ... ... ... әлемге паш етіп
анықтап берді. Мұны ол сырттан жорымай, солармен мидай ... ... ... ... ... да ... бұл ... пікірлері тайға
таңба басқандай анық, ғылым мәні әрі тұжырымды да оралымды. Мәселен, ... ... ... ... ... ... рет зерттеушілердің бірі болды. Ол осы халықтың
атамекені Шығыс Түркістанға ғылыми сапармен екі рет ... ... ... өзіндік ерекшеліктері, көне тарихы мен мәдениеті туралы құнды
еңбектер жазды ... ... ... пен тәуелсіздік жолындағы ерлік
істерін, өз ... ... сүю ... жоғары екендігін көрсете
келіп: «патриотизм - олардың ең ... ... ... ... атап өтті.
Қашқарлықтардың мінезі жайдары ... ... ... еңбеккер және
өте кішіпейіл,-деп жазды ол бірде.
Ғалым Шығыс Түркістанды ... ... ... (қырғыздар,
түрікпендер, өзбектер, қытайлар т.б.) психологиялық ерекшеліктерін, ... тән ... мен ... де өте білгірлікпен
көрсете келіп, бұларды ерекше дәріптемей, психологиялық ... ... ... ... айта ... ... томаға-тұйықтық көзқарасқа да
соққы беріп отырды. Шоқан аталған ... ... ... ... ... әсіресе туған халқы - қазақтардың бұл
арадағы кешеуілдеген жағдайын баса айтып, одан шығудың ... ... ... ... ... ... жолдың түп төркіні - өрісі тарлау, тек
ағартушылық жол еді. ... ... ... ... ерекше байқалады. Онда этностардың психологиясы сыртқы ... ... ... ... ... ... қалыптасып
отырады дейтін сындарлы пікірлер баршылық. Бірақ Шоқан адам психологиясының
қалыптасуындағы тарихи-қоғамдық ... ... ... ... ... ұлттық мінез-құлқы мен әдет-ғұрыптардың қалыптасуына географиялық
орта мен табиғат ерекше әсер етеді деп соңғылардың ... ... ... кездері болды.
Оның этнопсихологиялық пікірлерінің бұдан басқа да ... ... бар. ... ол халқымыздың басты-басты психологиялық
ерекшеліктерін (қонақ-жайлылық, ... ... т.б.) ... ... ... ... мінезде кейбір өзгермейтін, тіпті тұқым қуалайтын негіздер де
бар ... ... ... ... ол 1862 ... 6 ... A.H.
Майковқа жазған хатында ол өз ... ... ... жақтарын «менмендік қазақ халқының ұлттық ерекшелігінің бір
көрінісі еді»-десе, 1862 жылы 2 ... ... ... ... ... ... байқалатын кейбір салдыр-салақтықты мойындай келе, мұны да
«қазақ халқының өзіндік психологиялық ерекшелігі еді»,- деп жаңсақ тұжырым
жасайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта ... Ш. ... адал ... ... өз ... ... іпын
сүйіспеншілігін басқа халықтарды сыйлау, олардың ұлттық ерекшеліктерін
ұлттық демократиялық мәдениетін сыйлаумен ұштастырды. Шоқан өзінің ... және ... ... ... көршілес Шығыс және Орта ... ... ... мен ... ... терең зерттеумен
байланыстырды. Ол бұл салада қытай, ұйғыр, монғол, бурят, ойрот, татар,
башқұрт, қалмақ, қырғыз ... ... ... мен ... шығыстану ғылымына ерекіпе үлес ... ... ... ... ... "Алты шаһардың немесе Қытайдың ... ... алты ... жайы" атты еңбектері өз кезінің Шығыс
зерттеу ғылымында бағалы жаңалық болды.
Ш. ... ... ... ... ... зерттеудегі баға
жетпес еңбегі оның бауырлас ... ... ауыз ... ... мен
этнографиясын жете зерттеуінен айқын көрінеді.
Бұған - Ш. Уәлихановтың қырғыз халқының әдеби мұрасы "Манас" жырып
жазып ... оз ... ... дәлел. "Манас" жырын
зерттеушілердің бірі, қазақ ... ... Ә.Х. ... ... ... ... атты монографиясында ол жайында былай дейді: ... - ... ... Азия ... ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып келе ... жыр, ... ... ... ... Бұл ... алғашқы рет қағаз
бетіне түсіріп, оны әдебиет дүниесінің белгілі бір кеніші ... жас ... еді". ... өз ... ... ... Шығыс және Орта Азия
халықтарының арасындағы мәдени-ағартушылық байланыстар мен ынтымақтықтыц
мықты негізін қалады.
Ш. Уәлихановтың ... ... ... қалыптасуына, қоғамдық-мәдени
қызметіне Ресейдің алдыңғы қатарлы қайраткерлерінің тікелей ықпалы тиді,
сонымен қатар оның орыс ... ... және ... ... ... ... мен ... орыс және қазақ
халықтары достық байланыстары тарихының тамаша кезеңін ашты. Шоқан - ... ... мен ... ... ... орын ... қайраткер,
халқымыздың мақтанышы, демократ-ағартушы, тұңғыш педагог, ақын жазушы.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Абдумаев М. «Баланың ақыл ойы мен ... ... А, ... Арын ... «Бес ... ... ... толғаулар. А, 1996ж.
3. Арғынбаев Халел. «Қазақтың отбасылық дәстүрлері». А, 2005ж.
4. Әнуар Имағамбетов. ... ... ... А, 1980ж.
5. Әбиев Ж, Бабаев С, Құдиярова А. «Педагогика». Алматы, 2004ж.
6. Әбиев Ж. «Педагогика тарихы». Алматы, 2006ж.
7. Әбиев Ж, ... ... ... ... ... ... Қажы ... Әшірбайқызы. «Қазақтың салт дәстүрлері». Алматы,
1999ж.
9. Әдібай Табылдиев. «Тағылым». Алматы,1995ж.
10. ... С.Б., ... Ж.К. ... педагогика» Алматы, 2006ж.
11. Дербісәлиев Ә. «Қазақ даласының жұлдыздары». Алматы, 1995ж.
12. Жарықбаев Қ., Қалиев С. «Қазақ ... ... ... ... Қанафияұлы Н. «Шоқан әдебиетші публицист» Алматы, 1998ж.
14. Калиев С. «Оқушылардың тұлғалық ... ... ... ... 2001 ... Қоянбаев Ж.Б. «Педогогика». Алматы, 1992 жыл.
16. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. «Педагогика». Алматы, 2002 ... ... ... ... антологиясы 1 том, Алматы, 2005ж.
18. Қалижанұлы У. «Қазақ әдебиетіндегі діни - ағартушылық ағым». ... ... Т.А. ... Алматы: «Мектеп», 1984 ж.
20. Лемберг Р. «Оқыту әдістері». Алматы, 1958 ... ... С. ... ... ... ... 1995ж.
22. Оразбекова К. «Иман және инабат» әдет және ... салт ... ... ... Г. ... ... ... 1991 ж.
24. Сағындықұлы Е. «Педагогика». Алматы, 1989ж.
25. ... К.Б. ... ... ... 1986 ... Шашақова А. «Халық тәлімі - тәрбие бастауы». Алматы, 1994ж.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ ағартушылығының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов13 бет
Әлеуметтану ғылымының даму кезеңдері20 бет
Шоқан уәлиханов туралы7 бет
Шығыс және грек ойшылдарының қоғамдық пікірлері6 бет
Құқық жасаушылық7 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«Мәдениет» ұғымының тарихи қалыптасуы және философиялық мағынысы22 бет
«Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастары»90 бет
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет
Абай – қазақтың ұлы данасы. Оның философиялық көзқарастары19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь