Жоңышқаның құнды белгілері мен қасиеттері және селекция әдістері мен нәтижелері

РЕФЕРАТ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
І НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.1 ЖОҢЫШҚАНЫҢ ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІ МЕН ҚАСИЕТТЕРІ ЖӘНЕ СЕЛЕКЦИЯ ӘДІСТЕРІ МЕН НӘТИЖЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... .

1.2 Жоңышқаның түрлері, биоморфологиялық ерекшеліктері және оларды селекцияда пайдалану жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Сұрыптау әдістерін жоңышқа селекциясында қолдану бағыттары мен нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...


ІІ ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ, ӘДІСТЕМЕЛЕРІ ЖӘНЕ ЖАҒДАЙЛАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2.1 Жұмыс нысандары және әдістемелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2
2,3 Коллекциялық питомник.
2.3.Тәжірибе аймағының топырақ.климат ерекшеліктері және зерттеулік егіс технологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.4. Жер бедері, табиғи өсімдік құрамы.
2.5.Тәжірибе агротехникасы

ІІІ ЖОҢЫШҚАНЫҢ БЕЙІМДЕУ СЕЛЕКЦИЯСЫ ҮШІН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ СҰРЫПТАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3.1 Тек қоры үлгілерін селекция мақсатына сәйкес бағалау ... ... ... ...
3.2 Коллекциялық сорттардың пішен өнімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3.3


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ҒЫЛЫМИ ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ...
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстанның оңтүстік-шығысында және бұған iргелес суармалы егіс аймақтарында соңғы жылдары тәлімі жер көлемінің кеңеюі осыған лайықты жоңышқа сорттарына сұранысты арттыра түсуде. Өкінішке қарай, Семиреченская местнаядан басқа оған ұсынатын сорт жоқ, өйткені осы өңір үшін шығарылған сорттардың барлығы суармалы егіске арналған. Жоңышқаның жаңа тәлімі сортына көптеген шаруашылық мұқтаж болып отыр. Осындай өндіріс қажеттігі тұрғысынан тәлімі жоңышқа селекциясының маңызы айтарлықтай жоғарылауына байланысты белгіленген жұмыс тақырыбы өзекті болып табылады.
Бүгінгі таңда нарыққа негізделген экономика үрдісі егіс дақылдарының бір сортында шаруашылық үшін құнды белгілер мен қасиеттердің кешенді қамтылуын талап етеді. Сол себепті тәлімі жоңышқа селекциясының өзіне тән міндеттері, ерекшеліктері және қиындықтары көптеп саналады. Оның үстіне осы бағытта зерттеу жүргізудің генетикалық және селекциялық негіздерін қалыптастыруда, атап айтқанда, комбинативтік қабілетін анықтау әдістерін жетілдіруде ақтаңдақтар бар. Әсіресе, осындай жұмыс жүргізу үшін арнайы жасалған әдістемелердің жетіспеуінен шөлді дала аймағындағы қолайсыз жағдайларда будандар егілген жылы-ақ сиреп кетіп, зерттеулер доғарыла берген. Сондықтан аталып отырған өзекті ғылыми мәселемен айналысу бірнеше дүркін басталса да, нәтижесіз болып, әзір Алматы облысының тәлімі егістеріне арналған селекциялық сорт әлі шығарылған жоқ.
Жоңышқаның тәлімі сорты популяциялық гетерозисті өнімділігімен қатар аурулар мен зиянкестерге, бозқырауға төзімді, қорытылатын протеин шығымы жоғары, ауа райының суықтығына, құрғақшылығына және ыстығына, сондай-ақ нақты топырақ-климат жағдайларының басқа да қолайсыздықтарына бейімделген болуы тиіс. Тақырып бойынша жұмыс аталған мәселелермен қоса, селекциялық материалдың құрғақшылыққа төзімділігін зерттеудің және жекелеп сұрыптаудың аса қажетті зертханалық әдістемесін жасауға арналуы оның ғылыми міндеттерге де сәйкес көкейкестілігін көрсетеді.
Зерттеулердің мақсаты. Диссертациялық жұмыстың негізгі мақсаты селекцияда пайдалану үшін жоңышқаның ген қоры үлгілерін және будандарын бағалау.
Зерттеулердің міндеттері. Осы мақсатқа сәйкес зерттеулердің міндеттері мынадай:
- жоңышқа сорттары үлгілерін өнімділігі, өсіп-даму ерекшеліктері және басқа белгілері бойынша зерттеу, белгілер мен қасиеттердің өзгермелілігін және корреляциясын анықтау;
- сорттардың құрамынан пішен өнімділігі және сапасы жоғары, ауруларға төзімді, қоршаған орта жағдайларына бейімделген өсімдіктерді, сондай-ақ шаруашылықта құнды белгілер мен қасиеттердің селекция үшін қажетті көздерін сұрыптау;
- жоңышқаның құрғақшылыққа төзімділігін бағалаудың зертханалық әдістемесін жасау және оны сұрыптау жұмысында қолдану;
1 Иванов А.И. Люцерна. – М.: Колос, 1980. – 350 с.
2 Гончаров П.Л. Оптимизация селекционного процесса в растениеводстве / Материалы междунар. конференции – Алматы, 2004.- С. 23-26.
3 Мейрманов Г.Т. Селекция люцерны с использованием инбредных линий: автореф. ... д-ра с.-х. наук - Новосибирск, 1990.- 32 с.
4 Садвакасов С.С. Селекция, гетерозис и иммунитет люцерны. – Алматы: Бастау, 2002.- 220 с.
5 Бордаков Л.П. Люцерна синяя посевная.- М.-Л.: Сельхозиздат, 1936.- 51 с.
6 Лубенец П.А. Люцерна. – М.-Л.: Сельхозиздат, 1956.- 240 с.
7 Дзюбенко Н.И. Морфологическое разнообразие соцветий у культиви-руемой люцерны // Научно-тех . бюлл. ВИР.- Л., 1993. - № 230.- С. 25-26.
8 Шаханов Е.Ш. Получение и использование в селекции эксперимен-тальных полиплоидов люцерны // Вестник с.-х. науки Казахстана.- 1993.- № 3-4.- С. 19-21.
9 Садуақасов С.С., Сарсембаева А.Ш., Иманғалиева Э.Қ. Будандастыру әдістерін жоңышқа селекциясында қолдану / Материалы международной научной конференции. – Алматы, 2005.- Б. 45-46.
10 Годунов И.А. Изучение состава популяции местной дикорастущей люцерны серпообразной в предгорной зоне Краснодарского края: автореф. ... канд.с.-х.наук. - Л., 1979.- 19 с.
11 Байтулин И.О. Корневая система люцерны синей в чистых посевах и травосмесях// Докл. Казах. акад. с.-х. наук.- Алма-Ата, 1960.- № 1.- С.28-38.
12 Гончаров П.Л. Люцерна в Восточной Сибири. - Иркутск, 1975.-232 с.
13 Аубакиров К.А. Ценные формы посевной люцерны для селекции // Селекция и семеноводство.- 1972. - № 6.- С. 72-73.
14 Абубекеров Б.А., Сагалбеков У.М. Характеристика и особенности агротехники сортов многолетних трав селекции СибНИИСХ // Рекомендации.- Новосибирск, 1991.- 52 с.
15 Благовещенская Н.И. 0 строении и опылении цветка люцерны // Ботанический журнал.- 1968.- № 53.- С. 1246-1250.
16 Бобер А.Ф. Генетика систем размножения и селекции на повышение семенной продуктивности гречихи и люцерны: автореф. ... д-ра с.-х.наук. - Киев, 1989.- 42 с.
24 Мейрманов Г.Т., Садвакасов С.С. Изменчивость популяций люцерны и использование ее в селекции синтетических сортов // Семеноводство, биологическая ценность селекционируемых кормовых растений и их возделывание в Казахстане. - Алма-Ата: Кайнар, 1983.- С. 14-30.
25 Карлсон Г.Е., Гетгертон Н.Д., Харт Р.Х. Физиологические и морфологические основы урожайности и выживаемости люцерны / Материалы ХП междунар. конгр. по луговодству.- М., 1977.- №2.- С. 283-284.
26 Конырбеков М. Изучение состава популяций люцерны для использования в селекции и семеноводстве в условиях богары юга Казахстана: автореф. ... канд.с.-х.наук. - Алмалыбак, 1979.- 20 с.
27 Писковацкий Ю.М., Ненароков Ю.М. Создание высокоурожайных сортов люцерны для сенокосного и пастбищного использования в Нечерноземной зоне: сб. научн. тр. ВИК.- М., 1981.- №25.- С. 37-42.
29 Куркина Ю.Н. Показатели засухоустойчивости кормовых бобовых в условиях Нечерноземья // Кормопроизводство.- 2005.-№ 5.- С. 24-26.
30 Гасаненко Л.С. Корреляционная зависимость элементов структуры урожая люцерны в условиях орошения юга Украины// Селекция и семеноводство.- Киев, 1979.- №43.- С. 57-60.
31 Бримбетов М.Т., Ракишева Ч.С. Некоторые формы Семиреченской местной люцерны как ценный исходный материал для селекции // Генетика и селекция растений и животных в Казахстане.- Алма-Ата, 1974.- С. 146-148.
33 Железнова Н.Б. Изучение межвидовых гибридов люцерны // Селекция и генетика кормовых культур. - Новосибирск, 1983.- С. 39-47.
36 Zambrana T. Effect of Multiplication of Introduced Alfalfa Varieties (Medicago sativa L.) under Tropical Conditions // XII International Congress: Plant Introduction, Breeding and Seed Production.- M., 1974.- P. 380-384.
37 Исмаилов Б., Мейрманов Г.Т., Садвакасов С.С. Результаты испытания новых сортов люцерны // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана.- 1989.- № 4.- С.38-40.
102 Мейрманов Г.Т., Ракишева Ч.С., Садвакасов С.С. Исходный материал для селекции люцерны // Селекция и семеноводство кормовых трав на юге и юго-востоке Казахстана.- Алма-Ата: Кайнар, 1979.-№ 3.- С. 25-46.
103 Прокофьева И.В., Петкович И.П. Ценные образцы люцерны посевной и изменчивой // Селекция и семеноводство.- 1991.- №3.- С. 27-28.
104 Лубенец П.А. Гетерозисные гибриды люцерны // Сельскохозяйственная биология.- М., 1972.- №7, 2 .- С. 240-248.
105 Varga P., Gumaniuc L., Ittu M. Couil de lucerna "triumf" // Prod. Vaget. Cereale Plante Tehn.- 1987.- Vol. 39, № 7.- P. 35-41.
106 Ракишева Ч.С., Бримбетов М.Т. Исходный материал и селекция люцерны в Алматинской области: тр. Казахского НИИ земледелия им. В.Р. Вильямса.- Алма-Ата, 1975.- № 11.- С. 152-161.
107 Казенас Л.Д. Болезни сельскохозяйственных растений Казахстана.- Алма-Ата, 1974.- С. 82-91.
108 Назарбекова М.Х. Болезни люцерны и меры борьбы с ними // Защита кормовых культур от вредителей и болезней в Казахстане. - Алма-Ата, 1979.- С. 98-99.
113 Квасова Э.В., Шумный В.К. Перспектива использования автогамии в селекции люцерны на повышение семенной продуктивности // Генетические методы селекции кормовых трав/ Тез. научно-методич. сов. -Вильнюс, 1987.- С. 15-18.
117 Thal W.M., Campbell C.L. Assesment of resistance of leaf spot diseases among alfalfa cultivars in North Carolina Fields // Crop. Sci.- 1997.- Vol. 77, № 6.- P. 964-968.
118 Новоселова А.С. и др. Селекция и семеноводство многолетних трав.- М.: Колос, 1978.- 303 с.
119 Шамсутдинов З.Ш., Козлов Н.Н. Значение генетической коллекции в интенсификации селекции кормовых культур // Селекция и семеноводство.- 1996.- № 3-4.- С. 9-12.
120 Соломатина А.А. Селекция и семеноводство люцерны // Пути совершенствования научного обеспечения АПК // Докл. Всерос. конф.- Якутск-Новосибирск, 1994.- С. 129-131.
121 Childers W.R., Barnes D.K. Evolution of Hybrid Alfalfa // Agricultural Sci. review, 1992. 11-18.
122 Kachne I.D. Breeding Lucerne (Medicago Sativa, L.) with Higher Tolerance to Water logging // XII International Grassland Congress: Plant Introduction, Breeding and Seed Production.- M., 1974.- P. 146-153.
123 East E.M., Jones D.E. Inbreeding and autbreeding - their genetic and sociologicol significance.- Philadelfia-London, 1919. - 285 p.
124 Steuckardt R., Dietrich J. Die Bedentung der Selbstfertilitаt fur den Samenertrag und die Zuchtung der Luzerne, sowie der Einfluss der inzuchtdepression auf die Ermittlung der Kombinationsbignung in Nachkom-menschaftsprufungen // V. Z. fur Planzenzuchtung.- 1968.- V. 60.- S. 175-192.
125 East E.M., Mangelsdorf P.A. A new interpretation of the hereditary behavior of self-sterile plants // Proc. Nat. Acad. Sci. – 1925.- Vol. 11.- P. 93-116.
126 Уразалиев Р.А., Габдуллин К.М. Комбинационная способность образцов озимой пшеницы по хозяйственно-ценным признакам // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана.- 1997.-№ 8.- С. 9-12.
127 Хаджинов М.И., Вахрушева Э.И. Итоги и перспективы использования ЦМС в селекции кукурузы и других культурных растений // Цитоплазматическая мужская стерильность и селекция растений.- Киев, 1979.- С. 5-12.
129 Галеев Г.С. Результаты изучения и селекционного использования цитоплазматической мужской стерильности кукурузы на Кубанской оп. ст. ВИР // В кн.: Стерильность в селекции и семеноводстве кукурузы.- Киев, 1962. - С. 8-38.
130 Перуанский Ю.В., Хайбулина И.М. О белковых формулах само-опыленных линий кукурузы // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана.- 1996.-№ 12.- С. 37-42.
131 Jones R.A. Effects of Floury-2 locus on rein accimilation and RNA metabolism during maize endosperm development // Biochemical Genetics.- 1978.- Vol.16, №4/2.- P. 21-38.
132 Ostrem L. Kvalitetsforedling i forvekstar // Landbruksforsk.- 2000.- № 9.- P. 145-148.
133 Person C., Fleming R., Cargeeg L., Christ B. Present knowiedge and theories concerning durable resistance // Durable Resist. Crops. Broc. Adv. Study Inst.- London, 2003.- P. 32-40.
147 Волошин М.И. Изучение комбинационной способности клонов люцерны методом поликросса: сб. тр. Краснодарского НИИСХ им. П.П. Лукьяненко.- Краснодар, 1977.- №14.- С. 189-201.
148 Писковацкий Ю.М., Степанова Г.В. Методы создания и оценка гибридов для пастбищ // Селекция и семеноводство.- 1992.-№ 8.- С. 19-20.
149 Knapp E.E., Teuber L.R. Environmental factors and plant phenotype effect alfalfa floret tripping // Crop Sci.- 1990.- Vol. 30, №2. - P. 270-275.
150 Parrvliet J., Zadoks J. The integrated concept of disease resistance: a new view including horizontal and vertical resistance in plants // Euphytica.- 2002.- Vol. 26, №1.- P. 5-21.
151 Tesar M.B. Breeding (Alfalfa) // Alfalfa. Sci. and Techn. Agr.- 1972.- Vol. 15.- P. 301-314.
166 Sprague G.F., Tatum L.A. General and specific combining ability in single crosses of corn // Amer. Soc. Agron.- 1942.- Vol. 34, №10.- P. 923-932.
167 Pedersen M.W., Hill R.R. Combining ability in alfalfa hibrids made with cytoplasmic male sterility// Crop Sci.- 1972.- Vol. 12,№ 4. - P. 500-502.
168 Barga P., Gumaniuc L. Studiw capacitatii combinative a clonelor de lucerna prin testul polycross // Anal. Inst. Cerc. Cercale Plante tech., Fundules, Ser. c.- 1970.- V.36. - P. 327-333.
169 Уразалиев Р.А., Кененбаев Б.Б. Есимбекова М.А., Абсатарова А.С. Генетические ресурсы растений Казахстана: состояние и перспективы / Материалы междунар. конференции. – Алматы, 2004.- С. 45-50.
        
        МАЗМҰНЫ
| | ... | ... | ... ... БӨЛІМ………………………………………………………... | ... ... ... белгілері мен қасиеттері жӘне селекция ӘДІСТЕРІ | |
| |МЕН ... ... | ... ... ... ... ерекшеліктері және оларды | |
| ... ... ... | ... ... әдістерін жоңышқа селекциясында қолдану бағыттары мен | |
| ... | |
| | | ... ... ... Әдістемелері жӘне | |
| ... |
| ... | ... ... ... және ... | ... |Коллекциялық питомник. | ... ... ... ... ... және | |
| |зерттеулік егіс ... | |
| |2.4. Жер ... ... ... құрамы. | |
| ... ... | ... ... ... ... үшін бастапқы материал | |
| ... | ... |Тек қоры ... ... ... ... ... ……………. | |
|3.2 ... ... ... | |
| ... |
| ... | ... | | |
| | | |
| | | ... | ... ... Әдебиет тізімі...…………………........ | ... ... ... ... және бұған
iргелес суармалы егіс ... ... ... ... жер көлемінің
кеңеюі осыған лайықты жоңышқа сорттарына сұранысты арттыра түсуде. Өкінішке
қарай, Семиреченская местнаядан басқа оған ... сорт жоқ, ... ... үшін ... ... ... суармалы егіске арналған.
Жоңышқаның жаңа тәлімі ... ... ... ... ... отыр.
Осындай өндіріс қажеттігі тұрғысынан тәлімі ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы өзекті болып
табылады.
Бүгінгі таңда нарыққа негізделген экономика үрдісі егіс дақылдарының
бір сортында ... үшін ... ... мен ... кешенді
қамтылуын талап етеді. Сол себепті тәлімі жоңышқа ... ... ... ерекшеліктері және қиындықтары көптеп саналады. Оның үстіне осы
бағытта зерттеу жүргізудің ... және ... ... атап ... ... ... анықтау әдістерін
жетілдіруде ақтаңдақтар бар. Әсіресе, осындай жұмыс жүргізу үшін арнайы
жасалған ... ... ... дала ... қолайсыз
жағдайларда будандар егілген жылы-ақ ... ... ... ... ... аталып отырған өзекті ғылыми мәселемен айналысу бірнеше
дүркін ... да, ... ... әзір ... ... тәлімі
егістеріне арналған селекциялық сорт әлі шығарылған жоқ.
Жоңышқаның тәлімі ... ... ... ... қатар
аурулар мен зиянкестерге, бозқырауға төзімді, қорытылатын протеин шығымы
жоғары, ауа ... ... ... және ... сондай-ақ
нақты топырақ-климат жағдайларының басқа да қолайсыздықтарына бейімделген
болуы тиіс. Тақырып бойынша жұмыс ... ... ... ... ... ... зерттеудің және жекелеп сұрыптаудың
аса қажетті зертханалық әдістемесін жасауға ... оның ... ... сәйкес көкейкестілігін көрсетеді.
Зерттеулердің мақсаты. Диссертациялық жұмыстың негізгі мақсаты
селекцияда ... үшін ... ген қоры ... және ... ... Осы ... ... зерттеулердің міндеттері
мынадай:
- жоңышқа сорттары үлгілерін өнімділігі, өсіп-даму ерекшеліктері ... ... ... ... белгілер мен қасиеттердің
өзгермелілігін және корреляциясын анықтау;
- сорттардың құрамынан ... ... және ... жоғары, ауруларға
төзімді, қоршаған орта жағдайларына бейімделген өсімдіктерді, сондай-
ақ шаруашылықта құнды белгілер мен қасиеттердің ... үшін ... ... ... ... төзімділігін бағалаудың зертханалық
әдістемесін жасау және оны ... ... ... ... ... мен қасиеттер бойынша сұрыпталған көздердің пішен
өнімділігіндегі ... ... ... ... ... бағалау;
- будандарды иммунитет, биотикалық және абиотикалық қолайсыз жағдайларға
төзімділік, өнім сапасы, биохимиялық құрам және ... ... ... ... ... алу және ген ... өткізу.
Жұмыстың іс-тәжірибелік құндылығы. Жоңышқаның сорт үлгілерін, жекелеген
белгілерінің және ... ... ... бағалау арқылы
сұрыптаудың тиімділігі ... ... ... үшін Фландрия, Дерби (Франция), Овари
Ризо (Венгрия), Луна ... ... ... Ладак 65(АҚШ), Ризома
(Канада), Дархан 90, ... 96, Д-285 ... және ... ... Өнімділік, сапа, ауруларға төзімділік, қоршаған орта
жағдайларына бейімділік ... ... ... ЖКҚ ... ... мен ... будандар ұсынылды.
Бағытталған поликросс арқылы жергілікті сорт-тестермен ... ... ... ... ... бағдарламалардан
ауысқан күрделі будан популяциялардың пішен өнімділігі және ... ... ... ... ... ... деректер базасы және ЖКҚ деңгейі
жоғары генотиптер мен ... ... ... ... Мал
шаруашылығы және ветеринария ғылыми-өндірістік орталығының өсімдік ген
қорына енгізу үшін өткізілді.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... ген қорынан алынған бірнеше үлгіден ... рет ... тау ... ... дала аймағының тәлімі жағдайында шаруашылықта
құнды белгілері бойынша бағалануы.
Жоңышқа үлгілерінің құрғақшылыққа төзімділігін ... ... ... зертханалық әдістемесінің жасалуы осы жұмыстың маңызды
жаңалықтарының бірі болып ... ... ... ... ... үшін ... ... мен қасиеттері жӘне
селекция НӘтИЖеЛЕрі
1.1.1 Жоңышқаның түрлері, биоморфологиялық ерекшеліктері және оларды
селекцияда пайдалану жолдары
Жер ... ... ... мал азығы қорын нығайтудың басты
шарттарының бірі жемшөп дақылдарының өнімділігі жоғары сорттарын жеделдетіп
сұрыптап ... ... ... ... ... кешенді іс-
шаралардың жүзеге асырылуын жүйелі жолға қою болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... негізінде
жүргізіліп отырған жоңышқа дақылының маңызы зор.
Өнімді және белокты ежелгі дақылдардың бірі болып ... ... L.) ... жүйелеу ғылымында жүргізілген А.И. Ивановтың
соңғы жүйелік ... ... ... ... ... ... жатады және 50-ден астам түрге бөлінеді. Оның өндірісте
пайдалануға ... 21 түрі ... ... (M. Falcago ... ... ... Алайда дақыл ретінде оның 4 түрі ғана дүние жүзінде
таралған: ... ... көк (М. sativa L.), сары ... орақ ... ... L.), ... (M. coerulea Less.) және ... (М. varia Mart.)
немесе ортаңғы (M. media Pers.). Соңғысы көкбудан, сарыбудан және ... ... ... ... ... ... А.А. ... А.И. Белов, Л.П.
Бордаков, И.Т. Васильченко, Е.Н. Синская, П.А. Лубенец және ... ... үлес ... ... күні ... сақталып қалған түрлерін,
экоүлгілерін және жаңадан шығарылған ... ... ... тегі ... географиялық орталықтарын және биологиялық ерекшеліктері мен пайдалы
қасиеттерін атап айтып, өте құнды зерттеулерінің нәтижелерін ... ... ... ... ... үшін ... (M. coerulea Less.), солтүстік
жоңышқасы (M. borealis Grossh.), жартыайшық (M. ... ... (M. ... М. Вh.), ... (M. ... Vass.), ... (М. qvasifalcata Sinsk.), түрлі түсті (M. polychroa Grossh.), ... ... David.), ... ... (M. ... Sumn.) ... бірнеше түрі пайдаланылуы мүмкін [1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8].
Жоңышқа диқаншылық дақыл ретінде ертедегі дәуірлерден ... ... келе ... аса ... ... ... ... заманымыздан
бес мың жылдай бұрын Түркістан, ... және ... Орта Азия ... ... ... ... ... жүзінде ең алғаш айналыса бастаған.
Оның егістікке бейімделген түрлері, экотиптері және популяциялары ... ... ... ... ... ... ... Осындай негіздемелерге
байланысты бұл аймақтар ғылымда жоңышқаның “егістік” ... ... ... ... ... ... ең ... орталығы болып танылды. Осы жерден
бастау алған егістік жоңышқа ... ... ... ... Иран ... ... ... бұдан 2-2,5 мың жыл бұрын ежелгі Арабия мен Грецияға
жеткен. Содан соң ... ... және ... елдеріне тарап, Америка
құрлығы егістігіне ене бастаған. Кейін Австралияға, Жапон, ... ... ... таралып, бүгінгі күні бүкіл әлем диханшылары айналысатын
дақылдардың бірі болып отыр.
Жоңышқа бүгінгі күні ... әлем ... ... ... ... ... Оның ... тіліндегі “алфалфа” атауында араб сөздерінің
бастамасы “аль” немесе ... әрпі ... грек ... ... ... ... екі рет ... терминнің төркіні араб тілі
екенін, бірақ кейін гректер өз тіліне ... алуы ... ... ... ... ... да ... осы атпен батыс егіншілігі мен өркениетіне
түбегейлі енуі күмән туғызбайды [9].
Егістік ...... ... Оның жер ... барлық
органдары жыл сайын күзде қурап, тек ... ... ... ғана ... ... ... ең жоғарғы ұшындағы бұталану ... ... ... ... ... ... ... бүршіктерден
көктемде және орған сайын өсімдіктің қайта көктеуі басталады [ 10, 11, 12].
Жоңышқаның кіндік немесе өзектік ... ... ... ... бойынша топыраққа 3-21 м тереңдікке енеді, ... ... ... жан-жаққа 1-2 м жайылады. Кіндік тамырдан бүйірлік
тамырлар тарайды. Ең ұсақ ... 4-6-шы ... ... ... Тамыр
жүйесінің өн бойында ауа азотын сіңіре алатын бактериялардан тұратын
түйнектер дамиды.
Көк, ... және ... ... ... ... көп өркенді
және мол жапырақты. Сабақтарының іші қуыс, ... жиі, ... ... ... төрт ... ... 160 см ... жетеді, кей
жерде одан да биік өседі. Жапырағы үш ... және ... өн ... ... Негізгі сабақ пен бұтақша ұшындағы жапырақтар ара
тісті болса, орта тұсындағылардың жиектері тегіс. Жапырақтың ... ... де, ... жағы ... түсі ашық ... қошқыл жасылға дейін
өзгереді. Егістік немесе көк жоңышқа жапырақтарының аумағы үлкендеу, пішіні
дөңгелек, теріс қойылған ... ... ... эллипс, ал орақ пішінді
немесе сары түрінікі кішілеу, эллипс, ланцет немесе сызықша сияқты болады
[13, 14].
Жоңышқаның гүл ...... ... Онда ... 15-30 гүл ... түсі оның ең негізгі жүйелеу және жіктеу белгісі. Гүлінің түсіне
қарай жоңышқаның көк, ... ... және ... ... ... ... және ... деп аталатын сортотиптерге бөлінуі
сондықтан [15, 16].
Жоңышқа энтомофильдік айқас тозаңданатын өсімдіктер тобына жатады. Оның
ұрығы – көп ... ... Гүл ... ... жүйелегеннен кейін
жоңышқаны одан ары ... ... ... ... пішіні болып саналады.
Көк жоңышқаның бұршақбасы 3-5 айналымға дейін ... Сары ... ... ... бір ... толмай, орақ пішіндес болып
келеді. Бір бұршақбаста 14-ке ... ... ... ... ... ұзындығы
1,5-1,8 мм, көлденеңі 0,4-0,6 мм, жалпақтығы 0,5-0,8 мм, ... ... үрме ... ... түсі жасыл немесе қошқыл тартқан сары болады.
1000 тұқымының салмағы 1,3-2,7 г ... ... [17, ... ... ... ... 5-7 күнде пайда болады. Екінші және одан
келесі жылдары көктемде және орған сайын тамыр мойыншасындағы және ... ... ... жаңа ... өседі. Сөйтіп, жоңышқа
өсімдігі 15-20 жылға дейін өмір сүре алады. ... ... ... ... басталғанда пісіп жетіледі [24, 25, 26].
Писковацкийдің Ю.М. және Ю.М. ... ... ... ... ... ылғал сиымдылығының 60-80% болатын жерде
жоңышқа өте жақсы ... Бұл ... ... жылы 45%-ға дейін төмендейтін
болса, ... ... өте ... ... ... әсіресе, жоңышқа
егілген жылы жол беруге болмайды. ... ... ... жылы-ақ сиреген
тәлімі жоңышқа келесі жылдары жоғары өнім бере ... Осы ... ... тамырының тез өсіп дамитын биологиялық ... ... ... суы мол ... ... экологиялық бейімделуінің
белгісі деген анықтама берілген [27].
Жоңышқаның транспирация қарқыны өте құбылмалы. Құрғақшылыққа төзімді
жоңышқа түрлерінің транспирациялық коэффициенті ... ал ... ... тұру ... жоғары болады. Жоңышқа топырақ ылғалдылығына сезімтал
болғанымен, ауаның құрғақшылығына аса төзімді өсімдік [29, 30].
Қыс жағдайына төзімділігі жоңышқаның ... мен ... ... ... ... ... ... қыстау алдындағы қуаттылығы мен
шынығуы да өз әсерлерін тигізеді. Топыраққа көміліп тұрған тамыр ... ... ... үсіктен қорғау қызметін атқаратын қант ... ... ... жинаған болса, қыс жағдайына, яғни аязға, қардың
қалыңдығына ... ... және ... анағұрлым төзімді болады.
Осыған байланысты соңғы орым мерзімі өсімдіктің қыстауы үшін көп әсер етеді
[ 31, 33].
Жоңышқа кез ... ... ... өсе алады, тек қышқыл
топыраққа төзімсіз. Ондай жерде түйнек бактериялары нашар дамиды. ... өте ... ... ал тұздылау жерде өскенде, оның тұзын төмендетуге
жақсы ықпал ... ... ... оны ... ... ... ... [36].
Суармалы аймақтарда жоңышқа қант қызылшасы, күріш, мақта, жүгері, бидай
ауыспалы егістерінің ең жақсы алғы дақылы ... ... ... Ғ.Т. ... және ... ... тұқым қуалау
коэффициенттерін есептеу нәтижесінде олардың мәні ұрық ... ... ... жоғары, ал көкбалауса өнімділігі бойынша төмен
деңгейде ... ... ... ... ... жүзінде жоңышқаның мыңнан астам ... ... ... ... ... аймақтар егісінде қолдану үшін ... ... алу және тез ... шаруашылық өндірісіне енгізу – мал
азығын ... ... ... ... ... бірі [102, ... ... мәліметтері бойынша осы бағытта В.В. Таланов кезінде
Канададан алып келіп өсірген жоңышқаның Гримм алабудан сорты Украина ... ... ... да ... ... Жоңышқаның лайықты сортын таңдап
алып, тез арада өндіріске енгізудің тағы бір мысалы ... P. Varga, ... M. Ittu ... ... ... ... ... егістік
жоңышқаның Дю-Пюи сорты жер шарының барлық құрлықтарында бірнеше миллион
гектар жерге егіліп, ... аса ... ... ... ... жоңышқасын егжей-тегжей зерттеген ғалымдардың айтуынша,
оны сорт деп танысымен-ақ еліміздің сол кездегі 16 ... және ... ... ... 1 ... ... астам жерде мал азығын
өндіруге пайдаланылған [106].
Көптеген зерттеулер негізінен ... көп ... ... ... ... екпе ... және ... тәжірибелерде
салыстырмалы бақылау және бағалау жолымен жүргізілген. Б.Ә. ... ... ... ... тау бөктерлік шөлейт-далалық аймағында
Семиреченская местная жоңышқамен салыстыра отырып, оның ... ... ... ... ... екенін анықтаған, ал тәлімі жер үшін
жоңышқаның егістік және алабудан түрлері лайықты болған.
Жоңышқаның егістік және ... ... ... акад. Ғ.Т. Мейірман,
С.С. Садуақасов және басқалар Капчагайская 80 мен ... 90 ... . ... осы ... ... қарқындылығын, суармалы жерде
көкбалауса өнімділігі 1000 ц/га ... ... және ... ... анықтады.
Жоңышқа түрлерінің ауруларға шалдығуын зерттеген ғалымдар, сары немесе
орақ пішінді, сарыбудан және көгілдір түрлерінің ақұнтаққа төзімді екенін
байқаған. И.А. ... [10, б. 19], Т. ... мен В. ... б. 49-50] деректеріне қарағанда, жайылымдық жоңышқамен ... ... түрі ... ... ... ... ең көп зиян келтіретіндері
жоңышқа қандаласы, ұзынтұмсық қоңыз, сары қоңыз, шегіртке, жоңышқа көбелегі
және басқалары. Көкшетау өңірінде У.М. ... [79, б. 230] ... және ... көпжылдық шөптер зиянкестерінің саны мен дақылдар
өнімінің арасындағы байланыс коэффициентін және зиян ... ... [107, 108, 109, 110, 111, ... ... мен қасиеттерінің айтарлықтай өзгермелілігінің,
өзара тығыз байланысының және қанағаттанарлық деңгейде тұқым қуалауының
жоғары ... ... оның ... ... ... және ... құрылымдық топтарын бағалауда және сұрыптауда маңызды
рөл атқарады [113].
W.M. Tһаll, C.L. ... ... ... ... және сары теңбілдік,
аскохитоз, ақұнтақ және жалған ақұнтақ ең көп ... ... ... ... ... ... ... физиологиялық ерекшеліктері мен
аймақтардың климаты әсер ететіні белгілі ... ... ... ... ... жоңышқа өнімінің сапасымен ерекшеленеді.
Оның мүлде құрғақ затында 18-20% қортылатын протеин ... ... ... ... ... және Перу ... үлгілерінің
суарылмайтын егістікте басым болғанын хабарлайды [118].
Келтірілген деректер бойынша ... ... ... өнім ... және ... қасиеттердің деңгейі жоғары дәрежеде
болатын жоңышқа ... мен ... көк, ... алабудан және
сарыбудан болып табылған. Біздің елімізде жоңышқаның осы түрлеріне жататын
14 сорты егіледі. ... ... ... ... ... ... 90, ... 96 және Красноводопадтық екі сорт республиканың оңтүстік,
оңтүстік-шығыс, батыс және шығыс өңірлерінде, ал Көкше, ... ... 18 ... және ... ... ... ... суармалы аймағы болып есептелетін Алматы облысының тәлімі
егісі үшін жоңышқаның селекциялық сорты әлі ... жоқ ... ... шаруашылықта аса жоғары бағаланатын
биоморфологиялық белгілері мен ... ең ... мал ... ... ... ... ... әсері және ақзат
шығымдылығы болып табылады. Бұлармен бірге ... ... ... нақты табиғи және агротехникалық жағдайларға бейімдеу, қоршаған
ортаның биотикалық және ... ... ... ... көзделеді. Соңғы аталған міндеттер бойынша зерттеулер де жоңышқа
селекциясының дербес бағыттары ... ... ... ... ... және ... ... арттыру жұмыстарының
маңызы зор [119].
1.2 Сұрыптау әдістерін жоңышқа селекциясында қолдану бағыттары ... ... ... ... дақылдардың және селекциялық
бағдарламалардың қайсысы болса да ... ... ... Оның ... және ... ... ... селекциясы бойынша
зерттеулерде қажетті деңгейде жан-жақты қамтумен дамытылуда. Бұл ... ... ... биік ... ... селекциясы ауқымында
ашылған заңдылықтар, тәсілдер және басқа ережелер барлық көпжылдық шөптер
селекциясының да ... ... мен ... ... Олай болудың тағы бір себебі дақылдың құндылығына ... ... үшін ... байланысты. Сондықтан көпжылдық
шөптер арасында жоңышқа бірінші болып сұрыптауды жаңа генетикалық ... ... ... және оның ... ... ... ... пайдалануға бағытталды [120, 121, 122].
Гетерозис теориясының алғашқы нұсқасын Шелл және Ист 1908 жылы ... ... ... мүше ... тұқым беруінің, ауруларға,
зиянкестерге және қоршаған ортаның әртүрлі ... ... ... ... ... ... мағынада анықтама
берді. Кейін 1948 жылы Шелл оны гипотезаға айналдырып былай ... ... өзі бір ... ... құрамдастардың қосылуынан және
гетерозиготалық жағдайда болуынан организмнің физиологиялық жағдайын
көтермелейтін қолдау ... ... ... бұл әсер ... ... ... ... айналу деңгейінің жоғарылауына қарай
жоғала береді.» R. Steuckardt, J. Dietrich 183-бет ... өз ... [123, ... ... ... алдын ала болжам түрінде ашылса ... ... ... ... дәлел табыла қоймаса
да, гипотезаның өзіндік ғылыми ой-жүйелік ... ... ... ... үшін дұрыс жол көрсетіп, генетикалық негізделген
бағдар болды. Сондықтан гетерозис теориясы ... ... аса ... бірі ... ... ... ... одан әрі дамуы бидай, жүгері, күнбағыс, құмай, қарабидай,
жоңышқа және басқа бірқатар дақылдар ... ... ... ... нәтижелерге байланысты жүзеге асырылды [126, 127].
Гетерозис әсері (эффекті) табиғатын зерттеулердің ... ... ... іс-әрекеттесуі туралы теория пайда болды. Гендердің өзара
іс-әрекетінің аллеларалық түрі ... ... бір ... ... ... гендер көрініс беруіне әсер етуінің барлық түрлерін
қамтиды және астам басымдылық (сверхдоминирование) деп ... Бұл ... ... ... ... ... Будан жүгерінің дән өнімділігі
және пероксидаза шығымы басымдылық ... ... ... ... тіпті инцухтталған аталығы мен аналығы өнімінің қосындысынан да асып
кеткен. Осы деректер аддитивтік ... ... аса ... көрініс
беретін гендер әсер етеді деген болжам жасауға мүмкіндік берді [129, 130,
131].
Қуаттылықтың инбридингтен нашарлауы және будандастырудан ... ... ... ... ... ... жүзеге асады. Будандардың
қуаттылық бойынша ... ... ... аталығы мен аналығы
көрсеткіштерінің қосындысынан асып түсуін астам ... ... ... ... ... болады. Гетерозистің жоғарыда ... ... осы екі ... теориясы жоңышқаның қазіргі заманғы
бейімдеу селекциясының ... ... ... табылады. Басымдылық гипотезасын
пайдаланып гомозиготаланған, ал астам басымдылық теориясы немесе гендердің
эпистазы және ... ... ... материалды қолданумен
жаңа сорттар шығару жұмысын табысты жүргізуге болады. Екі ... ... И.М. , ... Ғ.Т. және басқалардың пікірлері бойынша ... ... ... ... селекциялық жұмыс екеуінінің қайсысына
негізделсе де гетерозиске жетуді көздейді [132, 133].
Табиғи және тәжірибелік популяциялардың ... ... ... ... сипатталатын гетерозис көріністерін теориялық
қорытындылау негізінде А.М. Палилов «көп ... ... ... ... ... бұл құбылысты «популяциялық ... ... жөн ... [142].
Тек қорының ерекшеліктері бойынша синтетикалық сорттар тобына табиғи
сортаралық тозаңданудан алынған будандар жақын жанасады. Кезінде ... ... ... ... ... ... әдістерімен
жүргізілді. Сол уақытта H.M. Tysdal et.al. сияқты селекционерлер ... F2 және F3, ал ... ... ... ... да ... байқап, оны “өшпейтін” гетерозис деп атаған [146].
Будандастыратын сорттарды эколого-географиялық алшақтық ... ... ... 28-30% гетерозис әсеріне қол жеткізуге
болады. Мұндайда ... ... бірі ... жүргізіліп
жатқан аймақтың топырақ-климат жағдайларына әбден төселген жергілікті сорт
болуы тиіс [31, 52].
Шолу жасалған деректерді ... ... ... Ғ.Т. ... [65, б.
158] және басқа ғалымдардың, тұжырымдарына сәйкес, жоңышқаның гетерозис
әсеріне қол ... ... ... жұмыс генетикалық басымдылық
(доминирование) және астам басымдылық (сверхдоминирование) гипотезаларына
негізделуі тиіс. ... іс ... көп ... будандар және күрделі
будан сорттар шығарылады [148].
Бүгінгі таңда селекциялық ғылым өсімдіктердің әртүрлі жағдайларда өсіп-
дамуға бейімделген ... ... бір ... ... ... ... және
т.б. факторларының кең ауқымдағы ауытқуларына төтеп бере алатын, сондай-ақ
қоршаған ортаның күрт ... ... не аса ... ... шығару үшін жан-жақты зерттелген теориялық негіздермен және
қолданбалық тәсілдермен жеткілікті ... ... ... Осы
бағыттарда сұрыпталатын жоңышқа өсімдіктерін ... ... ... ... етілген дәрежеде тозаңдандыру, қажетті мөлшерде тұқым өндіру,
сондай-ақ сапа және иммунитет ... ... шешу үшін ... ... орын алуы тиіс [138, ... ... белгіленген топырақ - климат аймақтары үшін ... ... ... ... ... ... ... өнімділік
бойынша жоғары гетерозис әсерімен ... олар осы ... ... төзімді және будандық деңгей мен тұқым мөлшерін арттыру үшін ... ... ... ... ... ... ... Аталған талаптарға
байланысты жоңышқа селекциясы ... ... ... ... және ... ... көп ... бөлінеді
және бұларды ойдағыдай шешу үшін мүмкіндіктер де молаяды [149, 150].
Жоңышқа ... ... келе ... ... аурулар және басқа
зиянкестер онымен біте қайнасқандай әбден қалыптасып төселіп ... ... ... негізінде осы дақыл өсімдіктерін сұрыптау
жүргізу үшін ауруларға төзімділік көздерінің тек қоры оларды ... ... ... ... ... тұруы қажет. Әйтпесе, яғни ауруларға
төзімділік ген қоры ... ... ... ... ... тежелуге ұшырауы немесе пайдасыз да болуы мүмкін [84, б. 111].
Мысалы, Т.Ш. Құбиева өзі жасаған стратегиялық жоспар ... ... ... және ... ... ... жұмыс жүргізуді үш
кезеңге бөліп жүзеге асырған. Сонда арнайы иммунитеттік бағдарлама бойынша
төзімділік көздерін және ... ... ... ... және саңырауқұлақтың қоздырғыштығын бақылайтын гендердің өзара
іс-әрекетін ... ... ... ... өсімдіктерді сұрыптау және
будандастыру жұмыстарын ойдағыдай жүргізу ... ... [100, б. ... ... төзімділігін генетикалық талдау организм аралық
экобиология қағидаларына негізделген. «Иесі» мен «паразиті» ... ... ... ... ген» теориясы пайда ... ... ... ... ... ... әсер ... беруі дәлелденген. Бұл гипотеза бойынша өзара қарым-қатынаста
болатын ... ... ... ... ... ететін жұбы осы
жүйедегі ген саны қанша болатынына қарамастан төзімсіздікті ... ... ... қағидасына сәйкес әсер етеді [99, б. 6].
Алайда нақты бір ген ... ... ... ... ... ... доминанттық та, рецессивтік те әсер етуі
мүмкін. Былай алып қарасақ, бұл өте орынды сияқты, ал ... ... ... ... ген» ... ... ... Өздерінің
тәжірибелік деректерін және басқа ғылыми зерттеу мәліметтерін осы екі
гипотеза ұстанымдарымен салыстырып ... ... В.А. ... ... және т.б. ... доминантты немесе рецессивті гендер табиғи
жағдайда болмайтынын дәлелдеген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... локустар әсерінің көрініс беру нәтижесі
ретінде ұғынылуы тиіс деп ... [72, б. 164; 158, б. ... ... ... ... қазіргі заманғы бейімдеу
селекциясы жоңышқаның шаруашылықта ... ... мен ... ... ... ... және иммунитетін ойдағыдай
пайдаланудың күрделі экобиологиялық мәселелерін тиімді шеше ... ... ... ... ... бағдарламалар жасалады. Оларды
бағыттары бойынша былай топтастыруға болады: жоғары көкбалауса, ... ... ... өнім ... ... мен ... төзімділік,
агротехнологияларға лайықтылық, экологиялық бейімділік және басқалары
[159].
Бүгінгі таңда жоңышқа селекциясының басты ... ... ... ... Селекциялық-генетикалық тәсілдер арқылы гетерозисті ... ... ... ... ... будандастыру
құрамдастарының сапасына, комбинативтік қабілетіне, протеин ... және ... ... төзімділігіне баса назар аударылған [63,
б. 41].
Селекция жұмысында пайдаланылатын бастапқы ... ... ... әдістері дүние жүзінде кеңінен қолданылады. Көбінесе ең
тиімді бағалау әдісі поликросс-тест болып табылған. ... 20-30 жыл ... ... жоңышқа сорттарының басым көпшілігі биомеханикалық
қоспалар және күрделі будан синтетиктер ... ... ... ... ... дақылдардың сорттарын сынау
мемлекеттік комиссиясының мәліметтері бойынша 1980-2004 жж. аралығында
жоңышқаның 14 жаңа ... ... ... ... 8-і облыстардың
әртүрлі топырақ-климат аймақтарында өндірісте пайдалануға жіберілген, атап
айтқанда, Желтогибридная 55, ... ... ... ... 80, ... 90 және Жайнақ 96.
Бұлардың барлығы сорт құрамдастарының комбинативтік қабілетін ... ... ... ... ... [4, б. ... ... будан сорттарын шығарудың әдістемелік тізбектілігін
жасаған акад. Ғ.Т. Мейірман ... соң бірі ... ... ... атап ... бастапқы материалды фенотип бойынша зерттеу және бәрінен ... ... ... ... ... ... ... поликросс-тест
әдісімен бағалау және құнды генотиптерді анықтау;
- синтетиктерді сұрыптау белгілері бойынша жетілдіру үшін Syn-2 ... ... ... жаңа ... ... ... ... және экологиялық сынақтардан
өткізу, бастапқы тұқым өндіруді ұйымдастыру [65, б. ... ... ... ... комбинативтік қабілеті бойынша
сынақтан өткен, ... ... ... гомозиготаланған инцухт-желілер
және гетерозиготалы өсімдіктер мен олардың клондары бола алады. Бұлардың
ішінде маркерлік белгілер бойынша ... ... ... болып есептеледі. Комбинативтік қабілеті жоғары желілерді айқас
тозаңдандырғанда инцухт теориясы бойынша депрессия ... ... ... ... да, ... ... ... доминанттық
гендердің бірлесіп басымдық алуы көрініс ... ... ... ... сорттар алынуы тиіс [81, б. 28].
Іс жүзінде аса терең жоңышқа инцухты мүмкін емес, өйткені 5-6 қайталап
өзін өзі тозаңдандырған инцухт-желілер ... ... ... ... ... ... аса ... тетраплоидты гетерозиготалы өсімдік
болғандықтан 2-3 инцухтта саны шектелген ген аллельдері бойынша діттеген
гетерозиготалыққа жету ... өте ... ... ... ... ... ... сорттарын шығару өрістей алмауда [38, б.
4].
Гетерозисті пайдаланудың ... жолы ... ... тозаңдануына
негізделіп, күрделі будан сорттар шығару мәселесіне байланысты ұсынылған.
Бағдарламаны ... үшін ... ... ... құрамдас биотиптерге
бөлшектеледі. Олардың арасынан жоғары өнімді, қуатты, протеин ... ... ... өзі ... ... және ... ... өсімдіктер, ауруларға және басқа жағдайларға
төзімділік донорлары сұрыпталады [161].
ІІ. Зерттеу нысандары, ... жӘне ... ... нысандары және әдістемелері
Зерттеу нысандары ретінде жоңышқаның ... ... ... және ... ... елдердің әртүрлі топырақ-климат
аймақтарында егілетін селекциялық сорттардың үлгілері пайдаланылды. Бұларды
біз ... жүзі ... тек қоры ... Н.И. Вавилов атындағы
Бүкілресейлік өсімдіктану ҒЗИ-дағы жоңышқаның әлемдік коллекциясынан Арал
өңірі тәжірибе станциясы арқылы алдық. Осы ... ... ... және ... сынақ жұмыстары тиісті көлемде жүргізілді (1-
кесте).
1 ... ... ... ... ... үлгілер
|№ ... ...... жері |
|1 |2 |3 |4 |
|1 |Vangard |47807 |АҚШ |
|2 |Ladak |26048 |АҚШ |
|3 |95 Plus |45692 |АҚШ |
|4 ... |36038 ... |
|5 ... |ВК504 |АҚШ |
|6 |8861 |41272 ... |
|7 |Luna |39088 |ФРГ |
|8 |Ovari Ruro |467619 ... |
|9 |Orka |39114 ... |
|10 |Lutetia |46513 ... ... |2352 |Вк303 ... ... ... |38920 |АҚШ ... |5444 |47706 |АҚШ ... |Апшерон |46414 ... ... |100 Brand |45694 |США ... |Дерби |45079 ... ... |KS-80 ... |АҚШ ... |NMP-11- cZS4 |47791 |АҚШ ... ... |2 |3 |4 ... |Камета |13785 ... ... |Sх90к Plus |45690 |АҚШ ... |5331 |47708 |АҚШ ... |Plus |45060 |АҚШ ... |Pike |45059 |АҚШ ... |167р |46245 |АҚШ ... |Prescot |43833 ... ... |5432 |47705 |АҚШ ... |Voris of 77 |43834 |АҚШ ... |BR-5wh |45049 |АҚШ ... |Spredor |44422 |АҚШ ... |Vally forde Brand |45056 |АҚШ ... |526 |47703 |АҚШ ... |Kaply |46528 ... ... ... |5976 ... ... |Sverre |3911 ... ... ... |39575 ... ... |Lutetia |39112 ... ... |Jravois |35642 |АҚШ ... ... |36038 ... ... ... |36046 ... ... |Euver |39109 ... ... |ДА-66-В-1 |38921 ... ... ... |45065 |АҚШ ... |WZ-311 |44419 |АҚШ ... |Ladak -65 ... |АҚШ ... ... |5975 ... ... ... |2 |3 |4 ... |Rhizoma |32788 ... ... ... |38914 ... ... ... 118 |25487 ... ... ... ... |47491 |АҚШ ... ... |47794 |АҚШ ... ... |47584 |АҚШ ... |Pravler |47802 |АҚШ ... ... |40812 ... ... ... |39949 ... ... ... 86 |45337 ... ... ... |44789 ... ... |Endure ... |Канада ... ... |46529 ... ... |Ereсta |46438 ... ... |Sonora 76 ... |АҚШ ... |Cplak ... ... ... |Spredor 2 |42705 |АҚШ ... |Kayseri |41422 ... ... |Cheres |46244 ... ... ... 85 |45036 ... |
|66 |Promor |45052 |АҚШ ... |WZ-451 |46257 |АҚШ ... ... |43610 ... ... |Liberty |45066 |АҚШ ... |Polar 1 |45068 |АҚШ ... ... |45064 |АҚШ ... |Armor |46449 |АҚШ ... ... |2 |3 |4 ... ... 7 |43788 ... ... |Classic |45063 |АҚШ ... |Matador |43828 |АҚШ ... |Riley |46519 |АҚШ ... |Raidor |45070 |АҚШ ... |Ladak 65 |47806 |АҚШ ... ... |47701 |АҚШ ... |ВНИИОЗ-16 |44032 ... ... ... |39930 ... ... ... |37255 ... ... |Zuna |39088 |АҚШ ... |WZ-313 |46518 |АҚШ ... ... 6 |43784 ... ... |Beaver |34704 ... ... ... 17 |26588 ... ... ... 15 |35656 ... ... ... |39952 ... ... ... 3 |31885 ... ... ... |37611 ... ... ... |39952 ... ... |Таежная |35377 ... ... ... |35013 ... ... ... |8142 ... ... ... |44044 ... ... |УРФ-С-21 |44569 ... ... |Nevada syn ХХ |47790 |АҚШ ... |Epic |47799 |АҚШ ... |Baron |46451 |АҚШ ... питомникте жоңышқаның тек қорын жинақтау, сақтау, тұқымын
көбейту және селекциялық ұйымдар мен бөлімшелерге тарату жұмысын ... ... ... ... ... тәжірибе станциясынан алынған 100
сорттың үлгілері егілді. ... ... ... ... озық ... Канада, Франция, Швеция, Германия, Венгрия, Италия, Ресей және Украина
селекционерлерінің ... ... ... ... және ... ... ... өнімділігі және басқа құнды белгілері жоғары деңгейдегі
жаңа сорттары қамтылған. Оған қоса коллекцияға қоршаған ортаның ... ... ... ... ... және Ладак
жоңышқасынан алынған будан синтетиктер мен ... ... жиі ... және ... ... жоңышқа үлгілері кірген. Бұлардың көпшілігі
соңғы жылдары шығарылған жергілікті сорттармен ... ... ... рет пайдаланылмақ.
Коллекциялық питомник 4 рет қайталаумен, әр мөлдектің ... ... ... (15см) себу ... 2006 жылы көктемде салынды.
Стандарттық сорттар Семиреченская местная және Капчагайская 80 ... ... ... орналасқан. Питомник үлгілері егілген жылы ... ... ... сондай-ақ Арал өңірі тәжірибе станциясының деректері
негізінде реципрок әдісімен ... ... ... ... ... ... өнімі және басқа белгілері бойынша үлгілерге сипаттама
берілді.
Бақылаулық питомникте 80 будан 4 рет қайталаумен, әр ... ... ... бүркеусіз, қатарлап (15см) себу тәсілімен 2007 жылы көктемде егілді.
Бұлардың 73-і реципроктық және 7-і ... ... ... ... ... ... 4 нөмірден кейін орналастырылды.
Селекциялық материалды бақылау, өлшеу, ... ... ... ... ... ... ... және
Бүкілресейлік мал азығы ғылыми-зерттеу институтының әдістемелері ... ... [185, 186, 187]. ... ... ... құрамын талдау
МШжәнеВ ҒӨО мал азығының сапасын анықтау зертханасында жасалды.
Далалық тәжірибелерде мынадай бақылаулар мен ... ... ... ... күнара, ал негізгі даму кезеңдері басталғанда,
күн сайын мына ... ... ... ... ... ... ... жылдары көктемде және орған сайын көктеу
кезеңі;
- алғашқы нағыз жапырақ пайда болу, сабақтану және ... ... гүл ... байлау кезеңі;
- гүлдей бастау кезеңі (мөлдектегі ... 10%-ң ... ... 3 гүл ... ... ... ... ору мерзімі.
2) Қыс түсер алдындағы және қар кеткен кездегі өсімдіктердің ... ... ... ... және суыққа (бозқырауға) төзімділігі.
4) Көктеу мен өсіп-даму қарқындылығы, егістік қалыңдығы ... орым ... ... 1-5 балл ... ... Өсімдіктердің биіктігі гүлдеу басталған кезеңде жердің бетінен
негізгі ... ... ... ... ... өсімдіктердің орташа
биіктігі 10 жерден алынған деректерден анықталады.
6) ... ... ... ... кезеңде 1-5 балл
аралығында бағаланды. Сорттардың орташа жапырақтылығы мөлдектердің әр
қайталануынан ... ... ... ... ... салмағы 500 г
бауларды көлеңкеде кептіріп, олардың ауа құрғақтығындай құрғақ зат шығымын
анықтағаннан кейін, ... мен ... ... ... бөлек
өлшеу арқылы пайыз өлшемімен бағаланды.
7) Сорттардың немесе будандардың көкбалауса және ... ... ... ... кг/м2 өлшемдерімен анықталды.
Биохимиялық анықтаулар 4-тармақта келтірілген әдістеме негізінде
зертханада жүргізілді. Протеин, азот, фосфор, кальций, ... май, ... ... құрылымдық заттар шығымы анықталды.
Тәжірибелік деректерді статистикалық өңдеу дисперсиялық әдіс [188]
бойынша орындалды.
2.2 Тәжірибе аймағының топырақ-климат ... және ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстары 2006-2009 жылдары
Алматы облысы тау бөктерлік шөлді дала ... Мал ... ... ... ... , Іле ... Комсомол ауылы
жанында орналасқан Жайнақ тұрақты тәжірибе алаңында жүргізілді. Ол ... ... ... ... ... 30 км, ... ... кентінен 25км қашықтықта орналасқан. Жалпы аумағы 228 га, ... жер 24 га ... алып ... Аталған елді мекендер арасында
асфальтталған жолдар арқылы автокөлікпен ... ... ... ... топырағы Алматы облысының тау ... дала ... тән ... сұр ... [189]. Әр жылы үш ... жаз, күз) осы ... тік ... (0-120см) бойынша
жүргізілген анықтаулардың орташа мәндері негізінде оған мынадай баға беруге
болады: ... ... ... ... құрамы орташа балшықты, құм
аралас, табансу деңгейі 5-7м, жыртылатын қабатының табиғи ылғалдылығы 9,7-
11,6%, көлемдік салмағы 1,2-1,3 ... ... ... ... ... ... ... А, В, С қабаттары былай сипатталады:
- А қабаты (0-25 см) – қоңырлау қошқыл сұр ... ... ... ... ... ... ұсақ ... тасты, құм, тұнба, өсімдік
тамырлары, жәндіктердің және ... ... ... ... В1 ... (25-50 см) – ... тартқан сұр түсті, ылғалдылығы ... ... ... үлесі құмнан басым, өсімдік тамырлары,
жәндіктердің және басқа организмдердің ... ... ... ... ... ... әрекеттесіп бұрқылдайды;
- В2 қабаты (50-85 см) – бозғылт сұр түсті, төменгі жағы ... ... ... ... ... ... қатты
тығыздалған, тұнба үлесі басым, өсімдік тамырлары және организмдердің
табиғи қалдықтары ... ... ... ... баяу ... С қабаты (85-120 см) – бозғылт тартқан күлгін сұр түсті, ... ... ... ... ылғал өте аз және ... ... ... ... В2 ... ... өте қатты тығыздалған, ақшыл түсті
карбонаттар әрқалай ойдым-ойдым орналасқан.
Тәжірибе алаңындағы топырақтың жыртылатын ... ... ... қарашірінді 1,27, азот 0,14, ... 0,12, ... 2,83% ... ...... ... ... топырақтың агрохимиялық сипаттамасы,
2001-2003 жж. орташа (топырақтанушы Б.Ө. Өтеповтың деректері бойынша)
|Жыртылатын ... ... ... % ... мг/100 г ... ... | | ... см | | |
| ... |Р2О5 |СО2 |NО3 |Р2О5 |К2О |
| ... | | | | | | ... |1,27 |0,14 |0,12 |2,83 |21,6 |28,1 |349 ... ... ... ... (25 см) ... минералдық
заттардың басым бөлігі калий тотығының үлесіне тиеді (34,9 мг экв./100 г),
ал сіңірілетін ... ... ... мен ... ... (Мg, Mn, B, Zn және ... аз ... кездеседі.
Механикалық құрамы бойынша бұл топырақ орташа балшықты болып саналады.
Оның ... 0-25 см ... ... 0,01 мм ... ... 32,74%, ең жоғарғы гигроскопиялық ылғалдылығы 5,23, қурау ылғалдылығы
1,41 мг/см3, ... ... шегі 35%, ... 0-10см ... ... 1,12 г/см3, табиғи ылғалы 13,46% немесе 153 м3/га, ал ...... 1,34 ... 15,93%, 250 ... ... ... ... келтірілген деректерді талдай келе,
агрономиялық талаптар тұрғысынан және жіктеулік негізінде қорытындылайтын
болсақ, тәжірибе алының ... 3-ші ... ... ... ... ... Оның құрамында азот пен фосфор жеткіліксіз болғандықтан,
тиісті тыңайтқыштар қолдану қажет. Калийдің шектен тыс көп ... ... және ... өнім ... кері ... ... ал ... тәліми жоңышқа егісінің жазғы жауын-шашын мөлшеріне тәуелді
екенін көрсетеді.
Климаты. Бұл аймақ климаты негізінен ... ... ... ... алқаптардікі ішінара шөлейттік болып есептеледі,
бірақ агроклиматтық анықтамалыққа сүйенсек, кей ... ... ... да ... беруі мүмкін [190].
Осы аймақта орналасқан Жайнақ тәжірибе алаңының ауа райы ... ... ... метеостанциясынан алынды. Өйткені ол,
Алматы қаласының және әуежайының метеостанцияларымен ... әрі ... ... ара ... 20 км), әрі ... бір ... ... әуежайының метеостанциясы бәрінен жақын, яғни ара қашықтық
шамамен 10 км. Алайда мұнда ауа райын бақылау ... ... ... ... ... болғандықтан оның мәліметтері пайдалануға жарамсыз деп
танылды.
Аймақ бойынша көпжылдық ... ... ... ... орташа
температурасы +7,7 0С, ең ыстық шілде айында +23,8 0С, ал ең суық ... –10,5 0С ... ­ ... ... тау ... шөлді дала аймағы ауа райының
температуралық сипаттамасы, 0С (Ақсеңгір метеостанциясының мәліметтері)
|Ай ... |Ең |Ең ... |Жыл |Ор- |
| ... |жоға-ры | | |та- |
| | | | | |Ша |
| | | | |2006 |2007 |2008 | |
|1 |-10,5 |11 |-38 |-6,1 |-5,7 |-5,9 |-6,2 |
|2 |-8,4 |17 |-42 |-4,4 |-2,3 |-2,2 |-3,1 |
|3 |0,6 |26 |-4 |2,3 |4,1 |4,3 |4,5 |
|4 |10,4 |34 |-11 |6,7 |11,0 |10,6 |9,6 |
|5 |16,0 |38 |-8 |15,0 |15,9 |15,7 |16,3 |
|6 |21,2 |41 |0 |20,0 |21,0 |20,4 |21,2 |
|7 |23,8 |44 |7 |21,2 |23,2 |25,1 |23,6 |
|8 |22,0 |42 |5 |21,3 |21,9 |22,4 |22,2 |
|9 |15,9 |38 |-2 |16,5 |16,1 |17,8 |16,4 ... |8,0 |32 |-18 |9,1 |7,3 |8,7 |8,6 ... |-0,2 |24 |-36 |-0,6 |3,9 |3,6 |2,7 ... |-6,5 |12 |-39 |-7,6 |-5,3 |-7,8 |-7,9 ... | | | | | | | |
| |7,7 | | |7,7 |9,3 |9,4 |8,6 ... ... ... ... шілдеде +44 0С дейін көтерілсе,
қаңтарда -42 0С дейін ... ... 86 0С ... ... жылдары ауаның жылдық орташа температурасы көпжылдықпен
салыстырғанда орта есеппен 0,9 0С ... ... 2003 жылы ғана тең ... ... ауаның айтарлықтай жылылығы байқалды. 2002, 2004 және 2005
жылдардағы тәуліктік орташа температура көпжылдықпен салыстырғанда ең
жоғары деңгейде, яғни 1,4-1,6 0С артық.
Келтірілген деректерді ... ... ... ... бұл аймақ
климатының қатал континентальдық екеніне және экологиялық жағдайды өткен
ғасырда басталған ғаламдық антропогендік ұдайы бұзудың әлемде сау жер
қалтырмайтынына және оның ... ... үшін ... ... ... біздің
еліміздің оңтүстік-шығысындағы тау бөктерлік шөлді дала ауа райына да үдей
түскеніне тағы бір көз жеткізуге болады.
Соңғы ... ... ... ... ... түсуі мүмкін, алғашқысы
қыркүйекте түсе бастайды. Жылы кезеңнің жалпы ұзақтығы 140-160 тәулік
аралығында. Осы мерзім ішіндегі тиімді температураның (5 0С-ден ... ... 0С. ... ... ... үшін өте ... болды.
Бір жылда жауатын жауын-шашынның көпжылдық орташа мөлшері 355 мм,
көктемде ең көп ... ... одан екі ... кем, ... ... көбейіп,
қыста 10-15 % мөлшерінде ғана түседі. ... ... ... 15-20 ... 110-130 тәулік жатады. Қыс кезеңінде қар кей жылдары бірнеше рет
еріп кетеді. ... ... ... ... ... айтарлықтай
өзгермелі болды (4-кесте).
4-кесте ­ Алматы облысы тау бөктерлік шөлді дала аймағындағы ... мм ... ... ... ... ... |Жыл | |
| ... | ... |
| | |2006 |2007 |2008 | |
|1 |20 |19,1 |14,4 |17,6 |17,5 |
|2 |21 |26,6 |25,3 |24,2 |20,7 |
|3 |31 |34,8 |44,3 |44,7 |44,9 |
|4 |50 |57,6 |35,1 |52,0 |51,8 |
|5 |48 |58,0 |57,6 |63,4 |54,6 |
|6 |37 |58,7 |32,3 |92,8 |59,7 |
|7 |28 |130,1 |40,8 |13,2 |52,3 |
|8 |17 |13,6 |14,4 |15,1 |14,0 |
|9 |17 |9,5 |11,4 |14,0 |10,6 ... |32 |21,1 |20,8 |9,4 |36,0 ... |31 |96,2 |37,9 |12,1 |42,7 ... |23 |24,0 |39,5 |13,3 |27,4 ... |355,0 |552,3 |373,8 |371,8 |434,2 ... қар ... ... ... ... еріп, біресе қайта жауып,
жайсыз лайсаң жағдайлардың орын алуына басты себеп ... ... ... ... негізінен 23-25 наурызда басталады. Көктемгі егіс
науқаны сәуірдің 9-10 күндеріне дейін аяқталуы тиіс. Жоңышқа егісі әдетте 1-
5 сәуірде ... ... 2001 жылы ... ... ... 35,6мм ... 2002 жылы – 198,6мм, 2003 – 197,3 және 2004 – 18,8мм асып ... ... осы ... ... ... ... көпжылдық
көрсеткіштен 94,4мм артық болды. 2005 жылы көктем айларында және ... ... ... көп жауды. Бірақ бұл жылдың шілде-
тамызында жаңбыр болмай, құрғақшылық белең алды. ... алып ... ... ... және ... ... тәлімі жоңышқа егісінен жоғары
өнім алу үшін қолайлы ... ... 2002, 2003 және 2005 ... ... ... 2-кестеде
берілген реттілігі 3-кестедегі температура тәртібімен оңтайлы ... ... ... үлгілері мен будандарына да жақсы жағдай
туды. Сондықтан тәжірибе нысандары ... ... 2 орым және ... ... ... ... ... бедері. Осы аймақта Іле Алатауынан бастау алатын Алматы, Қаскелең,
Ақсай және басқа тау өзеншіктері (Есентай және т.б.), ... ... қар ... және ... ... жауғанда ылғалданатын, бірақ жазда
құрғап қалатын су арналары бар. ... ... ... су ... ... ... ... солтүстікке қарай еңістеле беретін тегіс
біртектес жазықтық. Оңтүстігінде кәрізсу арнасымен, шығысы мен ... ... және қар суы ... ... ... ... ауылының су
қоймасымен шектеседі. Мұндағы микроклимат терістік жағынан шөлдің, ал
түстігінде Алатаудың ... тез ... және өте ... ... өсімдік құрамы. Тәжірибе алаңы төңірегінде әртүрлі табиғи шөп
аралас жусанды ... ... ... ... ... ғана ... ... өсімдіктер кеңінен таралған жайылымдар Жайнақ
тәжірибе алаңында жиі кездеседі. Онда шөл ... ... teralba ... ... - ... ... ... arenarius L.), эфемерлер: құм
көкнәрі (Papaver ... M.B.), шөл ... (Alyssum ... ... ... ... Sophia Webb), ... қоңырбас (Poa bulbosa L.
Var vivipara Koeler), ... ... ormata L.), сұр ... ... L.G.), ... ... (Stipa ... L.) көп өседі.
Жабайы өсімдік құрамында жусандардан басқа, ... ший, ... ... ... ... отшөп, айыр, бақбақ, бидайық,
күшала, теріскен, кермек және ... шөп ... жиі ... ... және сулы еңістерде қамыс, қазоты, мысыққұйрық сияқты ... ... ... және ... екпе ағаш ... ... деректер талдауды қорыта айтқанда, тәжірибе жүргізілген
аймақтың топырақ-климат жағдайлары астық, май, қант, ... ... ... ... ... егіншілігімен айналысуға өте қолайлы. Бұл
аймақта жоңышқа ... ... ... және ... ... ... тұқымдас дақылдардың ең негізгісі.
Тәжірибе агротехникасы. Тәжірибелік егіс күтімі Алматы облысының тау
бөктерлік шөлді дала ... ... ... ... ... ... барлық жұртқа белгілі агротехникалық тәсілдер қолдану негізінде
жүргізілді [191].
Алғы дақыл ерте орылатын күздік бидай және арпа. Жыл ... 22-25 ... ... ... ... ... ... қазанның алғашқы
күндері жүзеге асырылып тұрды. Сүдігер жырту алдында топырақты негізгі
тыңайту үшін ірі қара мал қиы 20 т/га және қос ... 48 ... ... (200 ... мөлшерінде берілді. Көктемде ылғал жабу және орымдардан
кейін топырақ қопсыту 3БЗТ-1,0 тырмасымен, себу ... ... ... ... тұқым себу Т-25+СН-16+3КК-6 агрегаттарымен жүргізілді.
Тұқым себу алдында арамшөп өсірмейтін Алерокс гербициді 1,5 кг/га в.э.,
повилика шыққан жерге Керб, 50% к.э. 1,0 л/га, ... ... гүл ... ... ... ... зиянкес жәндіктерге қарсы
БИ-58, 40% к.э. 0,5 л/га мөлшерінде ... ... ... қолмен
жиналып, зертханалық тұқым өңдеу құрал-жабдықтарымен тазартылды.
ІІІ. Жоңышқаның бейімдеу селекциясы үшін бастапқы материал сұрыптау
3.1 Тек қоры ... ... ... сәйкес бағалау
Жоңышқаның тек қоры ... ... ... ... ... ... сұрыптау үшін 100 сорт коллекциялық питомникте өсімдік
биіктігі, бұталануы, жапырақтылығы, ... ... ... ... ... ... ... шығымы, қысқы суыққа,
жазғы ыстық пен құрғақшылыққа, ... ... және ... құнды
белгілері мен қасиеттерінің өзара байланысқан фенотиптік ... ... ... ... ауытқу (lim), орташа (х) ... ... ... ... ... ... дұрыс жүргізу және
селекциялық ... ... ... жақсару немесе нашарлау
деңгейін салыстырып бағалау үшін олардың ... (υ) және ... (r) ... ... ... ... және өсіп-даму кезеңдерінің ұзақтығы.
Коллекциялық питомниктегі өсімдіктердің орым сайын көктеуі ... ... ... 32 сорт ... (4,5-5,0 балл). Осы белгінің
барынша жақсы көрсеткіштері Фландрия, Дерби (Франция), Спредор, Плюс, Пико,
Матадор (АҚШ), Овари Ризо ... ... ... ... ... 90, Д-
278 (ҚР), Комета (Украина), Луна (ГФР) ... ... ... ... ... ... к-8042, ... Таежная (РФ) және
бірқатары тым кеш және баяу ... ... ... (1-2 балл).
Семиреченская местная және Капчагайская 80 ... ... ... ... тиісінше 3 және 4 баллмен бағаланды (қосымша А1, А2,
А3).
Үлгілердің негізгі бөлігі 2007 жылы ... 26-27 ... ... көктем салқын болғандықтан 3-4 сәуірде, ал 2009 жылы жағдай қалыпты
болса да, ... ... 28-30 ... ... ... Соңғы
көріністің басты себебі өсімдіктер жасының ұлғаюы.
Ладак, Тибет (АҚШ), Ризома (Канада), Аридная (Өзбекстан) және басқа
сорттар жыл ... ерте ... ... ... ... орымдардан кейін де
тез және қарқынды көктеді (5 балл).
Жоңышқа үлгілерінің гүлдеу фазасы 1-орымда 2007 жылы ... ... 2008 жылы ... 7-маусым, 2009 жылы 14-мамырдан 1-маусым
аралығында ... Осы ... ... мәндері бойынша сорттардың 1-
орымдағы өсіп-даму кезеңінің орташа ұзақтығы 49-63 ... ... ... ... заңдылықтары 2-орымда да байқалып, негізгі фазалардың
басталу және аяқталу айырмашылықтарына қарай үлгілер пішен оруға ... ... ... ... ... ... ... кезеңнің ұзақтығына қарай
тәжірибедегі сорттар үш топқа бөлінді: ерте, орташа ... және ... ... ... – Даму ... ... ... сорт топтарының сипаттамасы,
тәулік
|Сорт топтары ... ... |Жыл ... есеппен |
| ... | | | |
| | | |2006 |2007 |2008 |Lim |Х ... |14 |1 |49 |50 |45 |46-50 |48 ... | | | | | | | |
| | |2 |30 |33 |24 |26-30 |29 ... |39 |1 |54 |55 |50 |51-55 |53 ... пісетін | | | | | | | |
| | |2 |34 |36 |29 |31-35 |33 ... |47 |1 |59 |61 |54 |56-60 |58 ... | | | | | | | |
| | |2 |38 |40 |33 |36-40 |37 ... ... пісетін 14 сорттың қатарында Овари Риза (Венгрия), Дархан
90 (ҚР), Ладак 65, Тибет, Пико, Плюс, 100 Бранд ... ... (РФ), ... ... (Түркия) және басқалары бар. Осылармен бір ... ... ... ... үнділік және арабтық жоңышқа үлгілері
өзіміздегі тек қорында сақталуда және селекцияда пайдаланылуда.
Орташа ... ... ... 39 ... ... Ресейдің Батыс
Қазақстанмен шекаралас республикаларының, АҚШ, Канада және басқа елдердің
сорттары ... ... 80 ... сорты да осы топқа жатады.
Пішен оруға кеш мерзімде пісіп-жетілетін топқа 47 үлгі жатқызылды.
Олардың арасына ... ... ... ... Барнаулская, Көгілдір және
Алабудан жоңышқа үлгілері, сондай-ақ стандарт – Семиреченская местная сорты
қосылды.
Бірінші орым бойынша ... ... ... ... туралы
заңдылықтар 2-орымда негізінен қайта көрініс берді. Жоңышқа сорттарының
орымдарда және жыл ... ... ... ... өзгермелілігі төмен (υ=4,16-7,83%). Олар өзара және орымдарда,
жыл сайын және ... ... ... ... тығыз байланыста өзгеретіні
анықталды (r=0,571-0,638).
Коллекциялық сорттардың пішен өнімділігі. Жоңышқа сортының орымға пісіп-
жетілу ұзақтығына ... ... ... ең ... ... ... Алматы облысының тау бөктерлік аймағында жылу қоры ерте ... 4-5, ... ... 3-4, ал кеш ... 2-3 орым
алуға толығымен жеткілікті. Алайда тәлімі жағдайда тек ылғал тапшылығы ... 1-2 ... ... ... жүргізілген жылдары ылғал жеткілікті
болуына орай питомниктегі ... ... жыл ... 2 орым ... ... пайдалану жылы 2 орымда 6 т/га астам пішен өнімін Дархан 90,
Ладак 65, ... ... 100 ... ... ... ... Бұл деректер екі
стандарттың да көрсеткіштерінен асып түсті. Осы жылы ... ... ... ... Промор, Белгородская 86 және басқа барлығы 12 сорт
стандарттардан едәуір ... ... ... ... 31 ... Капчагайская 80 сортымен, 38 – Семиреченская ... ... 14 сорт ... ... де ... өнім ... арасында Көгілдір, Таежная және басқа жабайы жоңышқа үлгілері
бар (6-кесте, 1-сурет, қосымша А1, А2, А3).
6 ...... ... ... ... (2 орым ... ... |Сорт |Жыл |Х ... % |
| | |2006 |2007 |2008 | ... ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |
|1 ... 90, ҚР |6,43 |8,86 |3,69 |6,33 |129,4 |122,4 |
|2 ... 65, АҚШ |5,65 |8,52 |4,08 |6,08 |124,3 |117,6 |
|3 ... Ризо, Венгрия |6,05 |8,39 |3,54 |5,99 |122,5 |115,9 |
|4 |100 ... АҚШ |6,03 |8,27 |3,64 |5,98 |122,3 |115,7 |
|5 ... ... |6,02 |8,21 |3,45 |5,89 |120,4 |113,9 |
|6 ... АҚШ |5,58 |8,15 |3,81 |5,85 |119,6 |113,2 |
|7 ... АҚШ |5,80 |8,12 |3,34 |5,75 |117,6 |111,2 |
|8 ... 86, РФ |5,83 |8,09 |3,12 |5,68 |116,2 |109,9 |
|9 ... 7, ... |5,49 |7,95 |3,60 |5,68 |116,2 |109,9 ... ... 6, РФ |5,55 |8,01 |3,43 |5,66 |115,7 |109,5 ... ... РФ |5,57 |7,94 |3,27 |5,59 |114,3 |108,0 ... |Комета, Украина |5,61 |7,83 |3,30 |5,58 |114,1 |107,8 ... ... АҚШ |5,63 |7,80 |3,21 |5,55 |113,5 |107,3 ... ... ... |5,64 |7,88 |3,07 |5,53 |113,1 |107,0 ... ... Канада |5,53 |7,79 |3,19 |5,50 |112,5 |106,4 |
6 ... ... |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 ... ... ... |5,60 |7,62 |2,98 |5,40 |110,4 |104,4 ... |Береке, Қырғызстан |5,52 |7,61 |2,95 |5,36 |109,6 |103,7 ... ... – | | | | | | ... |5,15 |6,83 |2,70 |4,89 |100 |94,6 ... 80 – ... |5,54 |7,15 |2,83 |5,17 |105,7 |100 ... 0,95 |0,26 |0,34 |0,15 | | | ... | | | | | | ... ... өнім ауа райы ... үшін ... ... ... 2008 ... 90 сортынан алынды. Ладак 65, Овари Ризо, 100 ... ... ... Белгородская 86 және Гибридная 6 үлгілері 8,01-8,52 т/га пішен
өнімділігімен ... ... ... ... ... ... ... (Ресей), Комета (Украина), Пико (АҚШ), Дерби
(Франция), Ризома (Канада), Луна (Германия) және ... ... ... т/га ... 1-ші және 2-ші ... ... ... 0,46-0,80 т/га артық пішен берді. Бұл жылы да Көгілдір к-44044, к-
35013, к-8042 және ... ... ... ... ... бәрінен
төмен болды.
Егістікті пайдаланудың үшінші жылы пішен шығымы орташа деңгейде
бағаланды ... ... ... ... ... анық ... жағдайда
бәрінен өнімділігі жоғары Ладак 65 сорты болды (4,08 ... ... ... ... берген Дархан 90 көрсеткіші 3,69 т/га
болып, үшінші орынға ... ... ... 3,81 т/га мөлшеріндегі
өнімділікпен ... ... ... ... ... ... ... Украина,
Әзірбайжан және Армения сорттары 3,07-3,64 т/га, яғни стандарттардан 0,24-
0,96 т/га артық өнім берді.
Жабайы және сібірлік ... ... ... ... жылы
селекциялық сорттардікіндей күрт төмендемей алдыңғы жылдардағы деңгейлер
төңірегінде ... (2,4-2,6 ... Бұл ... ... ... (1-
ші стандарт) көрсеткен мәндерге сәл ғана жетпейді.
Үш жылдық тәжірибе ... ... ... ... ... айта кету ... стандарттардың көрсеткіштері бірдей емес,
Семиреченская местная 4,89 т/га болса, ... 80 ... 5,17 ... ... (0,28 т/га) ... тұрарлық. Бұл деректер соңғысының жоғары
қарқынды селекциялық сорттар тобына жатуы тиіс ... ... бола ... ... бойынша ең жоғары пішен өнімділігімен (6,33 т/га) Дархан 90
сорты жеке дара озық шықты. Ол 1-ші ... 29,4%, ... ... ... ... ... бұл ... жергілікті топырақ-климат
жағдайларына барынша бейімдеумен ... ... ... ... - ... ... пішен өнімінің көрсеткіштері
Сондықтан оның осы қасиеттерін селекцияда тиімді пайдалану ... ... ... ... ... т/га ... болған Ладак 65 (Канада), 100
Бранд, ... ... (АҚШ) және ... Ризо ... ... ... аса ... селекциялық материал деп тануға негіз бар. ... 80 ... ... ал ... ... ... немесе сәйкесінше 13,2-17,6% және ... ... ... ... Белгородская 86, Севани 7, ... 6 ... ... ... пішен өнімі 1-стандарттан жоғары, ал 2-стандартпен деңгейлес.
Сондықтан бұлар, сондай-ақ американдық және ... ... ... жер үшін мал ... ... ... жақсы сорттар деп танылуы
тиіс.
Өсімдік биіктігі. Сорт ... ... ... бірі ... осы белгінің деңгейіне қарай стандарттармен шамалас, олардан
басым және кем ... ... ... ... ... жуығы өсімдік биіктігі бойынша ... ... ... ... 80 ... 23 үлгі ғана озық ... бірқатарының құрамынан өзгермелілік деңгейіне қарай осы маңызды
селекциялық белгінің қуатты көздерін сұрыптауға болады.
Сабақтар биіктігінің өзгермелілігі ... ... ... ... ... Осы ... кешені жоңышқа сорттарының
өнімділігіне тікелей әсер етеді.
Коллекциялық питомниктегі жоңышқа тіршілігінің 2-ші жылы әдеттегідей ең
биік өсуі тиіс еді, ... осы ... ... жылы ... ... ... әсерінен өскіндер еркін дами алмай, керісінше, аласа
болып ... 2007 жылы екі ... да ... жақсы жауып, жоңышқаның биіктеп
өсуіне қолайлы жағдай туды. 2008 жылы ауа ... ... ... ... ... өте ... болғанмен, жауын аз жауып, ... биік өсе ... ... үш ... ... ... арқылы үлгілер мен
өсімдіктер дұрыс бағаланып, селекцияға қажетті ... бола ... бойы биік ... ... (7 кесте, 2 сурет, қосымша Б1,
Б2, Б3).
7 кесте – Өсімдік биіктігі ... ... ... ... ... орташа мәндері), см
|№ |Сорт |Жыл |Х ... |
| | |2006 |2007 |2008 | ... ... |
|1 |Семиреченская местная –| | | | | | |
| ... |48,1 |54,4 |48,5 |50,3 |- |- |
|2 ... 80 – 2-ст. |52,3 |60,9 |54,2 |55,8 |5,5 |- |
|3 ... ... |64,5 |83,6 |58,9 |69,0 |18,7 |13,2 |
|4 ... ... |61,9 |81,8 |57,4 |67,0 |16,7 |11,2 |
|5 ... ... |60,6 |79,9 |59,3 |66,6 |16,3 |10,8 |
|6 ... ... |61,5 |77,9 |57,1 |65,5 |15,2 |9,7 |
|7 ... 86, РФ |59,0 |82,7 |53,8 |65,2 |14,9 |9,4 |
|8 ... АҚШ |59,3 |78,9 |55,9 |64,7 |14,4 |8,9 |
|9 ... АҚШ |51,1 |90,0 |52,4 |64,5 |14,2 |8,7 ... ... АҚШ |57,6 |74,6 |56,8 |63,0 |12,7 |7,2 ... ... 90, ҚР |63,9 |65,6 |57,6 |62,4 |12,1 |6,6 ... |Каузери, Түркия |54,1 |73,8 |54,6 |60,8 |10,5 |5,0 ... ... 65, АҚШ |55,9 |68,9 |55,3 |60,0 |9,7 |4,2 ... |Береке, Қырғызстан |58,2 |69,8 |51,6 |59,9 |9,6 |4,1 ... ... ... Венгрия |55,2 |66,6 |55,0 |58,9 |8,6 |3,1 ... ... ... |56,6 |58,9 |56,4 |57,3 |7,0 |1,5 ... ... ... |53,7 |63,3 |54,5 |57,1 |6,8 |1,3 ... ... - ... ... ... ... орымда және барлық жылдары, сондай-ақ ылғал тапшылау немесе ... да ... биік ... ... ... және ... ... деректердің орташа мәні бойынша стандарттың біріншісінен өте
жоғары (16,3-18,7см), ал екіншісінен орташа деңгейде ... ... ... Белгородская 86, бірнеше АҚШ пен Канада сорттары және
Дархан 90 өсімдік ... ... ... ... екі ... ... (біріншісінен 12,1-15,2см, екіншісінен 6,6-9,7м) ерекшеленді.
Егістігі біркелкі биіктікпен өскен ... ... ... және ... үлгілер Капчагайская 80 сортымен, ал Барнаулская, Сутетия, Надежда
және басқалары Семиреченская местнаямен деңгейлес ... ... ... Көгілдір және басқа үлгілердің өсімдік биіктігі стандарттардан
әдәуір төмен болды. Бұлардың ... ... ... ... ... өскендіктен көп бұталанатыны және бойының алса болатыны байқалды.
Шанақтылық. ... ... ... тамыр басындағы және сабақ
түбіндегі бүршіктерден шанақтанып түптенеді. Бұл ... ... ... ... жылу мен ... мол ... ... үздіксіз жалғасып,
жаңа сабақтар түзіле беруі мүмкін. Астық және тұқым шаруашылығы үшін оның
қолайсыз, ал мал ... ... ... өте ... ... ... (8-кесте).
8 кесте – Шанақтылық көздері сұрыпталатын үлгілердің осы ... ... ... | |2006 ж. |2007 ж. |2008 ж. | ... ... | | | |Х |
| | ... | |
| | |1-ші |2-ші |1-ші |
| | |2006 |2007 |2008 | ... ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |
|1 ... |52,1 |53,4 |52,6 |52,7 |5,2 |3,0 |
|2 ... 90 |51,4 |52,4 |52,5 |52,1 |4,6 |2,4 |
|3 ... |51,8 |52,0 |52,3 |52,0 |4,5 |2,3 |
|4 ... |51,7 |52,6 |51,7 |52,0 |4,5 |2,3 |
|5 ... |51,4 |52,9 |51,5 |51,9 |4,4 |2,2 |
|6 ... 86 |50,8 |51,6 |50,9 |51,1 |3,6 |1,4 |
|7 ... |50,8 |50,7 |51,1 |50,9 |3,4 |1,2 |
|8 ... |49,8 |50,3 |51,6 |50,6 |3,1 |0,9 |
|9 ... 7 |50,6 |51,0 |50,1 |50,5 |3,0 |0,8 ... ... |49,6 |50,0 |50,5 |50,0 |2,5 |0,3 ... |Леонтина |49,5 |50,0 |49,2 |49,6 |2,1 |-0,1 ... ... |49,0 |49,1 |49,9 |49,3 |1,8 |-0,4 ... ... |48,8 |48,7 |49,7 |49,1 |1,6 |-0,6 ... |Д-278, ҚР |49,2 |48,1 |49,0 |48,8 |1,3 |-0,9 ... ... ... –| | | | | | |
| ... |47,7 |48,0 |46,7 |47,5 |- |-2,2 ... ... 80 – 2-ст. |49,3 |50,5 |49,2 |49,7 |2,2 |- ... жоғарыда аталған сорттармен бірге Белгородская 86 (Ресей),
Промор (АҚШ) және Комета (Украина) үлгілерін де ... ... ... жақсы қалыптасқан бағалы топқа жатқызуға болады.
%
3 сурет - Жоңышқа үлгілерінің жапырақтылық көрсеткіштері
Протеин шығымы. Жоңышқаның осы аса құнды белгілерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... егістігінен
алынатын протеин мөлшері, негізінен, өсімдіктің биіктігі, шанақтылығы және
жапырақтылығы, сондай-ақ ауруларға төзімділігі кіретін кешендік ... ... ... орай ... ... белгілердің
көрсеткіштерімен бұл белгі ... оң және ... ... тығыз сәйкестігі байқалды.
Көптеген селекциялық белгілердің, атап айтқанда өсімдік биіктігінің,
шанақтылығының және жапырақтылығының деңгейіне ауа ... ... ... да ... Жылу және ... ... ... болған 2003
жылы осы белгінің жоғары (14,9-23,3%), ал құрғақшылық байқалған 2002 ... ... ... (13,6-21,1%) көрсеткіштері тіркелді. Бұл жолы ... ... ... айырмашылығы көрініс беріп, Капчагайская
80 Семиреченская местнаядан 4,4% басым болды (10 ... 4 ... ... Г2, ... кесте – Протеин шығымы жоғары жоңышқа үлгілері (орым деректерінің ... ... ... |Жыл |Х ... |
| | |2006 |2007 |2008 | ... ... |
|1 ... |19,8 |23,3 |21,1 |21,4 |6,1 |1,7 |
|2 ... |20,0 |22,2 |20,5 |20,9 |5,6 |1,2 |
|3 ... 90 |19,8 |22,3 |20,3 |20,8 |5,5 |1,1 |
|4 ... |19,7 |21,7 |20,4 |20,6 |5,3 |0,9 |
|5 ... |19,4 |22,3 |20,1 |20,6 |5,3 |0,9 |
|6 ... |19,2 |22,1 |20,2 |20,5 |5,2 |0,8 |
|7 ... 86 |19,0 |22,0 |20,2 |20,4 |5,1 |0,7 |
|8 ... |18,9 |22,1 |20,0 |20,3 |5,0 |0,6 |
|9 ... |19,0 |22,0 |19,9 |20,3 |5,0 |0,6 ... ... |18,7 |22,0 |19,8 |20,2 |4,9 |0,5 ... ... 7 |18,7 |21,9 |19,7 |20,1 |4,8 |0,4 ... |Д-278 |18,5 |22,2 |19,6 |20,1 |4,8 |0,4 ... ... |18,4 |21,6 |19,4 |19,8 |4,5 |0,1 ... |100 Бранд |18,6 |21,5 |19,3 |19,8 |4,5 |0,1 ... ... |18,5 |21,5 |19,4 |19,8 |4,5 |0,1 ... ... Ризо |18,6 |20,9 |19,6 |19,7 |4,4 |0 ... ... ... –| | | | | | |
| ... |14,6 |16,4 |14,9 |15,3 |- |- ... ... 80 – 2-ст. |19,1 |20,6 |19,4 |19,7 |4,4 |- ... сурет - Жоңышқа сорттарының протеин шығымы
Зерттеудегі орташа протеин шығымы бойынша аса құндылығымен ... ... жеке дара ... ... (21,4%, 1-ші ... 6,1%, ... 1,7% ... Сонымен бірге ең жоғары мәндер 2007 жылы ... ... 2004 ... ... ... ... ... осы белгінің үш жылдық орташа шамалары 20%-дан жоғары
болған Дархан 90, Каузери, Сутетия, Промор, ... 86, ... ... ... 7, Д-278 үлгілерін жатқызуға болады. Аталған үлгілер
1-стандарттан 4,8-5,5%, екіншіден 0,4-1,1% басымдық көрсетті. ... ... ... ... ... ... деңгейінде, ал 30-ға
жуығының мәндері олардан едәуір кем.
Қорыта келгенде, тек қор үлгілерінің арасында колоекциялық питомиктен
зерттеу жылдарының ... ... ... ... 90, ҚР ... ... ... Ризо. Венгрия, 100 Бранд, АҚШ Херес, Канада Тибет, АҚШ ... ... ген ... ... ... ... ... селекция мақматтары қажет материал сұрыптау үшін 100 үлгі
нәтижесінде пішен өнімділігі бойынша 1-ші және 2-ші ... ... ... 90 (ҚР), ... 65, 100 ... Херес, Тибет (АҚШ), Овари Ризо
(Венгрия) сорттары сұрыпталды.
2.Вегетациялық кезеңдерінің ұзақтығына қарай ... ... ... ... ... Плюс, Южанка (РФ), Мрия (Украина) және Каузери (Туркия), ... ... ... ... ... ... ... Плюс, Пико,
Матадор (АҚШ), Овари Ризо (Венгрия), Ризома, Херес (Канада), Дархан 90, Д-
278 (ҚР), Комета ... Луна ... ... ... ... ... стандарттардан 10,8-18,7 см асатын – Аридная, ... ... аса ... ...... ... Дархан 90, Леонтито
жапырақтылығы 51%-дан астам немесе стандарттардан 2,2-5,2% ... ... ... 90, ... және Каузери соттары белгіленді.
4.Жоңышқаның шанақтылығын (кустистость) анықтағанда 1-ші, 2-ші ... ... ең ... ... көздері Оври Ризо, Дархан 90, және
100 Бранд ... ... ... ... ... 65 (4,7-5 балл).
Зерттеу жылдарында бұл белгінің өсімдік өнімділігі, биіктігі ... өсіп даму ... ... мен ... ... байқалды. Орынға
орташа мерзімдерде пісіп жетілетін аса ... ... ... ... орташадан артықтау деңгейде болатын ... ең ... ... ... Өте биік және тым ... ... ... жылдарындағы ең жоғарғы дәрежедегі жапырақтылық көрсеткен
өсімдіктердің бұл белгісі 49-52,7% ... ... ... ... бұл ... белгісі ылғал тапшылдау болған 2007 жыл (373,8 мм) ... ... (371,8 мм) ... ... ал ... 2006 жылы
жоғарырақ (49-53,4%) боды. 2006 жылғы ... ... ... үлгілер (Херес-Канада, Урорту-Армения, Леонтино-Италия, ... ... ... ... ... алды ... ... протеин шығымы бойынша аса құндылығымен Фландрия
(франция) ... жеке дара ... ... (21,4%, ) 1-ші ... 6,1%, ... 1,7% ... ... қатарына осы белгінің үш жылдық орташа шамалары 20%
-дан ... ... ... ... 90, ... ... ... 86 т.б.
7.Зерттеу жылдарында құнды белгілері бойынша ең жоғарғы көрсеткіштермен
іріктелген сорттар Оври ... ... 90, ... ... ... болды.
Аталған сорттарды ары қарай селекциялық бағытта алғаншқы материал ретінде
пайдаланып оданда жоғары будан алып гетерозис ... ... ... жеткіздік.
Баяндама
Сіздердің назарларыңызға «Алматы облысы тәлімі жерде жоңышқаның сорт
үлгілерін құнды белгілері ... ... атты ... ... ... ... ретінде Қазақстанда Еуразия, Америка, Африка, және
Австралия ... ... ... ... ... ... ... жүргізілді:
1)Фенология
2)Өсімдіктердің саны
3)Құрғақшылыққа, суыққа төзімділігі
4)Өсімдіктердің орым алдындағы қуаттылығы 1-5 балл аралығында бағаланды
5)Өсімдіктердің биіктігі
6)Өсімдіктердің ... және ... ... ... тақырыпқа сәйкес далалық зерттеу жұмыстары 2006-2008 жыл
шөлді дала ... Мал ... және ... ... ... Іле ауданы Комсомол ауылы жанындағы тұрақты тәжірибе алаңында
жүргізілді.
Топырағы кәдімгі сұр, ... ... ... ... ... ... ... 100 гр топырақтағы жылжымалы азот 21,6; ... ... ... 349 мг ... ... ... ... метеорологиялық мәліметтер.
Ақсенгір метеостанциясынан алынды. Аймақ бойынша ауаның тәуліктік орташа
температурасы 7,7-9,30С аралығында ... ал ... ... 371,8-
552,3 мм яғни көпжылдық мөлшерден 355 мм ... ... ... ... ... ... оларды тек жайылым
ретінде пайдаланады. Сондықтан бұл ... ... ... сортын
анықтау өзекті мәселелердің бірі.
Тәжірибе тәртібі бойынша көктеуден бастап гүлдегенге дейінгі кезеңнің
ұзақтығына қарай сорттар үш ... ... ... ... және кеш ... ... – Даму кезеңдерінің ұзақтығы ... сорт ... ... ... ... ... |Жыл ... есеппен |
| ... | | | |
| | | |2006 |2007 |2008 |Lim |Х ... |14 |1 |49 |50 |45 |46-50 |48 ... | | | | | | | |
| | |2 |30 |33 |24 |26-30 |29 ... |39 |1 |54 |55 |50 |51-55 |53 ... ... | | | | | | | |
| | |2 |34 |36 |29 |31-35 |33 ... |47 |1 |59 |61 |54 |56-60 |58 ... | | | | | | | |
| | |2 |38 |40 |33 |36-40 |37 ... ... ... пішен өнімділігі (2 орым жиынтығы бойынша)
, т/га.
|№ |Сорт |Жыл |Х ... % |
| | |2006 |2007 |2008 | ... ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |
|1 ... 90, ҚР |6,43 |8,86 |3,69 |6,33 |129,4 |122,4 |
|2 ... 65, АҚШ |5,65 |8,52 |4,08 |6,08 |124,3 |117,6 |
|3 ... ... Венгрия |6,05 |8,39 |3,54 |5,99 |122,5 |115,9 |
|4 |100 ... АҚШ |6,03 |8,27 |3,64 |5,98 |122,3 |115,7 |
|5 ... ... |6,02 |8,21 |3,45 |5,89 |120,4 |113,9 |
|6 ... АҚШ |5,58 |8,15 |3,81 |5,85 |119,6 |113,2 |
|7 ... АҚШ |5,80 |8,12 |3,34 |5,75 |117,6 |111,2 |
|8 ... 86, РФ |5,83 |8,09 |3,12 |5,68 |116,2 |109,9 |
|9 ... 7, ... |5,49 |7,95 |3,60 |5,68 |116,2 |109,9 ... |Гибридная 6, РФ |5,55 |8,01 |3,43 |5,66 |115,7 |109,5 ... ... РФ |5,57 |7,94 |3,27 |5,59 |114,3 |108,0 ... ... ... |5,61 |7,83 |3,30 |5,58 |114,1 |107,8 ... |Пико, АҚШ |5,63 |7,80 |3,21 |5,55 |113,5 |107,3 ... ... ... |5,64 |7,88 |3,07 |5,53 |113,1 |107,0 ... ... ... |5,53 |7,79 |3,19 |5,50 |112,5 |106,4 |
6 ... ... |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 ... |Луна, Германия |5,60 |7,62 |2,98 |5,40 |110,4 |104,4 ... ... ... |5,52 |7,61 |2,95 |5,36 |109,6 |103,7 ... ... – | | | | | | ... |5,15 |6,83 |2,70 |4,89 |100 |94,6 ... 80 – 2-стандарт |5,54 |7,15 |2,83 |5,17 |105,7 |100 ... 0,95 |0,26 |0,34 |0,15 | | | ... | | | | | | ... ... өнім ауа райы ... үшін ... ... болған 2008 жылы
Дархан 90 сортынан алынды.
Үш жылдық тәжірибе мәліметтерінің орташа шамалары бойынша стандарттық
көрсеткіш бірдей емес, Семереченская ... 4,89 т/га ... ... сортанда 5,17 т/га яғни айырма (0,28т/га) елеуге тұрарлық. Бұл деректер
Капчагай 80 сортын жоғарғы қарқынды селекциялық сорттар ... ... ... ... болады. Осы белгі бойынша ең жоғарғы ... ... т/га) ... 90 ... жеке дара озық ... Дархан 1-ші стандарттан
29,4% асып түсті. Мұндай ... бұл ... ... ... ... ... бейімдеу мен сұрыпталып шығарылғанын білдіреді.
Келесі диаграмма жоңышқа ... ... өнім ... сурет - Жоңышқа үлгілерінің пішен өнімінің көрсеткіштері
Диаграмманың нәтижесіндегідей Дархан 90, Промор, Дерди өнімдерінің
едәуір жоғарылылығын көрсетеді. ... АЕА – аз ... ... 5% ... ... осы ... ... Дархан -90 қасиеттерін
селекцияда тиімді пайдалану жолдарын мұқият ойластыруымыз қажет.
Өсімдік ... ... ... жартысына жуығы өсімдік
биіктігі бойынша Семиреченская местнаядан артықшылық көрсетсе, Капчагайская
80 сортынан 23 үлгі ғана озық шықты.
2007 2 ... да ... ... ... ... ... ... қолайлы
жағдай туды, ал қалған жылдары ылғар аз болып биіктіктері бір ... ... үш ... ... ... арқылы үлгілер мен өсімдіктер дұрыс
бағаланып, селекцияға қажетті бола алатын материалдар сипатталды.
7 ...... ... ... ... басым сорттар (орымдар
деректерінің орташа мәндері), см
|№ ... |Жыл |Х ... |
| | |2006 |2007 |2008 | ... ... |
|1 ... местная –| | | | | | |
| ... |48,1 |54,4 |48,5 |50,3 |- |- |
|2 ... 80 – 2-ст. |52,3 |60,9 |54,2 |55,8 |5,5 |- |
|3 ... ... |64,5 |83,6 |58,9 |69,0 |18,7 |13,2 |
|4 ... ... |61,9 |81,8 |57,4 |67,0 |16,7 |11,2 |
|5 ... Франция |60,6 |79,9 |59,3 |66,6 |16,3 |10,8 |
|6 ... ... |61,5 |77,9 |57,1 |65,5 |15,2 |9,7 |
|7 ... 86, РФ |59,0 |82,7 |53,8 |65,2 |14,9 |9,4 |
|8 ... АҚШ |59,3 |78,9 |55,9 |64,7 |14,4 |8,9 |
|9 ... АҚШ |51,1 |90,0 |52,4 |64,5 |14,2 |8,7 ... |Армор, АҚШ |57,6 |74,6 |56,8 |63,0 |12,7 |7,2 ... ... 90, ҚР |63,9 |65,6 |57,6 |62,4 |12,1 |6,6 ... ... Түркия |54,1 |73,8 |54,6 |60,8 |10,5 |5,0 ... ... 65, АҚШ |55,9 |68,9 |55,3 |60,0 |9,7 |4,2 ... ... ... |58,2 |69,8 |51,6 |59,9 |9,6 |4,1 ... |Овари Ризо, Венгрия |55,2 |66,6 |55,0 |58,9 |8,6 |3,1 ... ... ... |56,6 |58,9 |56,4 |57,3 |7,0 |1,5 ... ... Украина |53,7 |63,3 |54,5 |57,1 |6,8 |1,3 ... ... - ... үлгілерінің биіктік көрсеткіштері
Шанақтылық (кустистость) Бұршақ тұқымдас дақылдар тамыр басындағы ... ... ... ... ... (сабақтанады). Бұл құбылыс
өсімдіктердің өсіп-даму барысында жылу мен ылғал мол болған жағдайда
үздіксіз ... жаңа ... ... ... ... және ... үшін ол ... ал мал азағын өндіру тұрғысынан өте пайдалы
екендігі баршаға мәлім.
8 кесте – ... ... ... ... осы ... бойынша
бағалануы, балл
| | |2006 ж. |2007 ж. |2008 ж. | ... ... | | | |Х |
| | ... | |
| | |1-ші |2-ші |1-ші |
| | |2006 |2007 |2008 | ... ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |
|1 ... |52,1 |53,4 |52,6 |52,7 |5,2 |3,0 |
|2 ... 90 |51,4 |52,4 |52,5 |52,1 |4,6 |2,4 |
|3 ... |51,8 |52,0 |52,3 |52,0 |4,5 |2,3 |
|4 ... |51,7 |52,6 |51,7 |52,0 |4,5 |2,3 |
|5 ... |51,4 |52,9 |51,5 |51,9 |4,4 |2,2 |
|6 ... 86 |50,8 |51,6 |50,9 |51,1 |3,6 |1,4 |
|7 ... |50,8 |50,7 |51,1 |50,9 |3,4 |1,2 |
|8 ... |49,8 |50,3 |51,6 |50,6 |3,1 |0,9 |
|9 ... 7 |50,6 |51,0 |50,1 |50,5 |3,0 |0,8 ... ... |49,6 |50,0 |50,5 |50,0 |2,5 |0,3 ... |Леонтина |49,5 |50,0 |49,2 |49,6 |2,1 |-0,1 ... ... |49,0 |49,1 |49,9 |49,3 |1,8 |-0,4 ... ... |48,8 |48,7 |49,7 |49,1 |1,6 |-0,6 ... |Д-278, ҚР |49,2 |48,1 |49,0 |48,8 |1,3 |-0,9 ... |Семиреченская местная –| | | | | | |
| ... |47,7 |48,0 |46,7 |47,5 |- |-2,2 ... ... 80 – 2-ст. |49,3 |50,5 |49,2 |49,7 |2,2 |- ... ... - ... ... жапырақтылық көрсеткіштері
Жоңышқаның аса құнды белгілерінің бірі Протеин шығымы бойынша ... ... ... 90 ... ... 5,5-61% ... қамтамасыз етті. Яғни жалпы шығымдарды 20,8-21,4% болды.
Қорыта келгенде, тек қор үлгілерінің арасында колоекциялық питомиктен
зерттеу жылдарының нәтижесінде ... ... ... 90, ҚР ... ... Овари Ризо. Венгрия, 100 Бранд, АҚШ Херес, Канада ... АҚШ ... ... Шақанқызының ауыл шаруашылық ғылымының кандидаты ғылыми
дәрежесін ізденуге арналған «Алматы ... тау ... ... ... ... жағдайда жоңышқаның құнды белгілерінің көздерін
сұрыптау» тақырыбы бойынша жазылған диссертациясына комиссия қорытындысы
1. Жұмыстың кеңеске диссертация қорғатуға құқық берілген ... ... және ... ... ... ... өткізу құқығына сәйкес келеді.
2. Зерттеу тақырыбының өзектілігі және оның жалпы ... және ... ... ... және ғылым мен техника дамуының
сұраныстарымен) байланысы.
Қазіргі таңда барлық ауыл шаруашылық өсімдіктердің ген қорын ... ... ... ... ... ... негізінде жаңа өнімі және
сапасы жоғары сорттар ... ... ... бірі болып табылады.о Осыған
байланысты зерттеуші Сарсембаева А.Ш. жүргізген жұмыс – жоңышқа дақылының
ген қорын қолданбалы селекцияда ... ... ... ... мен қасиеттерін зерттеу нәтижесінде селекцияға бағалы ... ... ... ... ... ... ... зертханалық әдістемесін жасауға және жоңышқа будандарының жалпы
комбинативтік қабілетін анықтай отырып ... ... ... Зерттеуге алынған мәселелер ғылымның және ... ... ... ... ... дәрежелер беру ережелерінің 8-
10 тармағында және ... ... ... ... ... ... ғылыми нәтижелері.
Диссертациялық жұмысқа қойылған талаптарға сай ... ... ... ... ... 100 үлгісінен ерте пісетін, қысқы суыққа
төзімді, вирус және бактериялық ауруларға төзімді жоңышқа ... ... ... өзгергіштігі төмен белгілері және қасиеттері ретінде протеин
шығымы, вегетациялық кезең ұзақтылығы, өсімдік ... ... ... ... ... ... үлгілерінің комбинативтік ... және ... ... ... негізінде белгілердің өзара корреляциялық
заңдылықтары анықталған;
- ... ... ... ... ... құрғақшылыққа
төзімділігін анықтайтын (қысқа мерзімде) зертханалық әдістеме жасалған.
4. ... ... ... ... ... мен ... ... және шынайылық дәрежесі.
Диссертацияның қорытындысы, селекцияға ... ... ... ... ... ... дала және зертханада жүргізілген
көптеген тәжірибелердің нәтижесінде туындаған. ... ... ... ... өткізілген.
5. Ізденушінің диссертацияда тұжырымдалған әрбір нәтижесінің
(қағидасының), тұжырымдары мен қорытындыларының ... ... ... ғылыми жаңалықтары және соның негізінде жасалған
қорытындылары, ... ... ... әрі ... ... және ... маңызы бар.
6. Ішкі бірлігінің және алынған нәтижелердің тиісті өзекті мәселені,
теориялық немесе қолданбалы міндетті шешуге ... ... ... ... ... ... ... және
теориялық мәселелерін шешетін жоңышқаның құнды үлгілерін сұрыптап алғандығы
және оларды жоңышқаның жаңа ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Диссертацияның ішкі бірлігі және бағыты
жоңышқаның құнды үлгілерін сұрыптап алып, оны жаңа жоғарғы өнімді, ... ... ... ... ... ... ұсынған жаңа
үлгілердің негізгі мақсаты жоңышқаның өнімділігін, сапасын, ... және ... ... ... бағытталған.
7. Диссертацияның негізгі қағидаларының, нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... бойынша ізденуші 9 ғылыми еңбек
жариялаған. Олардың бесеуі ғылыми мақала, ал ... ... ... ... жұмысының нәтижелері толығымен қамтылған.
8. Ізденушінің ... ... ... ... жағдайда
растама.
Өкінішке орай диссертациялық жұмыста жазылу сөзтіркестерінде
үйлесімсіз ... ... және ... жиі кездеседі (мысалы: көруге
болады; назар аударарлық; бар ... ... ... ... ғылыми жұмыс, сондықтан оның әрбір ... ... ... ... ... ... кестелердегі будандардың қай
ұрпақ екендігі белгісіз. Гетерозис ... F1-F2 ... ... ... ... дақылдарда оның тиімділігі бірінші F1 ұрпақта ғана болады
(жүгері). ... ... ... ... ... ... екендігі көрсетілуі тиіс. Тағы да айта кететін жай ізденуші
диссертацияда ... ... аты ... ... – бұл ... (мысалы Семиреченская местная – Жетісулық жергілікті деп келтірілген).
9. ... ... ... сәйкестігі.
Авторефераттың мазмұны мен диссертацияның мазмұнында мынандай
сәйкессіздіктер бар:
- ... ... деп ... ал ... – жұмыстың жалпы
сипаттамасы деп жазылған;
- диссертацияда жұмыстың өзектілігі деп жазылған, ал ... ... ... деп ... ... ... ... үшінші мәселесі өзінің сөйлем құрамы
жағынан сәйкестігі жоқ.
Авторефераттың ... ... ... ... үлесі
көрсетілмеген.
Жоғарыда көрсетілген кемшіліктер түзелуі қажет.
Жалпы ізденуші Сарсембаева А.Ш.зерттеуге қойылған ... ... ... нәтижесінде алынған жұмыстың ғылыми
нәтижелері: жоңышқаның 10 үлгісінен ерте пісетін, ... ... ... ... және бактериялық ауруларға төзімді жоңышқаның бастапқы
үлгілерін сұрыптап алуы; фенотиптік ... ... ... ... ... ... шығымын, вегетациялық кезең ұзақтығы, өсімдік
биіктігін, жапырақтылығын, шанақтылығының жоғары болуын анықтады. Жоңышқа
үлгілерінің комбинативтік қабілетін және ... ... ... ... ... ... ... төзімділігін
анықтайтын зертханалық тәсіл жасауы болып табылады. Бұл нәтижелер білім ... ... және ... ... ... 2 ... ... талабына сай.
10. Жетекші ұйымды, ресми оппоненттерді тағайындау.
Жетекші ұйым ретінде Оңтүстік-Батыс ауыл ... ... ... ... опоненттер ретінде Картоп және ... ... ... ... ... және биотехнологиясы бөлімінің меңгерушісі,
а.ш.ғ.д., профессор – ... С.А. және ... және ... ... ... ... қызметкері, а.ш.ғ.к. – Абугалиев С.Г. ұсынылады.
Сонымен бірге диссертациялық жұмыстың тақырыбын «Оңтүстік-Шығыс
Қазақстандағы ... ... ... сорт үлгілері мен будандарын
селекциялық құнды белгілері бойынша бағалау» деп ... ... ... ... және ... ... бойынша
қорғауға жіберілсін.
Эксперттік комиссия мүшелері:
д.с-х.н., ... ... ... ... ... ... ... жерде жоңышқаның сорт үлгілері мен будандарын селекциялық құнды
белгілері бойынша бағалау» тақырыбына 06.01.05 – селекция және тұқым
шаруашылығы ... ... ... ... алу үшін ... ... екінші ресми оппонент ауыл шаруашылығы ғылымдарының
кандидаты Абугалиев Самат Ғұмарұлының
пікірі
1.зерттеу тақырыбының өзектілігі және оның жалпы ғылыми және ... ... және ... мен ... дамуының
сұраныстарымен) байланысы.
Қазақстанда бұршақ тұқымдас ... ... көп ... ... ... ауыл ... ... шөптердің бірі-жоңышқа.
Жоңышқа өсімдігі, ол өзінің қоректілігімен және ... ... ... ... ... ... тұрады.
Оның сабақ-жапырақтарында 20-22% белок және 1 кг ... ... ... ... анықталған.
Жоңышқа жануарлардың барлық түріне және құстарға азық ... ... ... көп жыл ... нәтижесінде жоңышқаның
тамыр жүйесі жерде 80-100 кг/га азот қалдыратыны, оның 4-5ц ... тең ... ... ... 14-25ц/га пішен өнімін ,
38-70ц/га көкбалауса өнімін алуға болады.
Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ... ... ... ... бұл аймақтарда тәлімі жерлер ... ... ... ... ... өте аз. Көп ... ... жалғыз сорты себіледі. Көптеген шаруашылықтар тәлімі
жерге ... ... жаңа ... ... етіп ... ... ... жерге арнап сорт шығару селекциясының
маңызы өте зор, сол себептен ізденушінің алған тақырыбы өте өзекті.
Тәлімі жерге ... жаңа ... ... бағытында өзіне тән
көптеген міндеттері, ерекшеліктері, қиындықтары бар.
Ізденушінің алған тақырыбы бойынша тәлімі жерге ... ... ... ... ... ... ... төзімді, қортылатын протеин шығымы жоғары, климат жағдайларына
бейімделген болу ... ... ... ... ... және
зертхана жағдайында жоңышқа сорттарының құрғақшылыққа төзімділігін анықтау
үшін әдістеме жасалуы жұмыстың ғылыми ... ... ... ... А.Ш. ... ... ... тәлімі жерде жоңышқаның сорт үлгілері мен селекциялық құнды
белгілері бойынша ... ... ... өте ... ... ... жұмыстары 2001-2005 жылдары Мал шаруашылығы және
ветеринария ғылыми-өндірістік орталығында 01.01 мемлекеттік тіркеу № ... 00186 ... ... ... ... ... және
микроорганизмдердің тек қорын сақтау және дамыту» Республикалық мақсаттық
бағдарлама ауқымындағы ... ... ... мал ... ... шөптердің қарқынды сорттарын сұрыптап
шығару» тапсырмасына сәйкес жүргізілген.
2. Диссертацияларға қойылатын (Ғылыми дәрежелер беру ... ... және ... ... ... мамандықтарының
төлқұжаттарында) талап деңгейіндегі ғылыми нәтижелері.
Диссертациялық жұмыстың негізгі мақсаты селекцияда пайдалану ... ген қоры ... және ... ... Осы қойылған
мақсатты орындау үшін зерттеулердің ... ... ... ... ... ... ... әдістеме арқылы
жүргізіліп, негізгілерінен протеин, азот, фосфор және басқа құрылымдық
шығымы анықталған. ... ... ... ... ... әдіс ... ... диссертациялық жұмыстың көлемі 140 бет, мынадай тараулардан
тұрады: кіріспе, ғылыми әдебиетке шолу, ... ... ... жағдайлары; жоңышқаның бейімдеу селекциясы үшін бастапқы материал
сұрыптау; сұрыпталған өсімдіктерің жалпы ... ... ... ... ... гетерозисті будандардың шаруашылықта құнды
белгілері мен қасиеттері; қорытынды; селекциялық іс-тәжірибеге ұсыныстар;
пайдаланылған ... ... ... ... іс-тәжірибеге енгізу
туралы анықтамалар; 27 кесте; 8 сурет. Пайдаланылған ғылыми әдебиеттің 191
атауы, олардың 60-ы ... ... және 20 ... тұратын қосымшалар
берілген.
«Жоңышқаның құнды белгілері мен қасиеттері және селекция әдістері мен
нәтижелері» ... ... шолу ... үш ... ... ... ... ерекшеліктері және оларды селекцияда ... ... ... жоңышқа селекциясында қолдану бағыттары мен
нәтижелері; бейімдеу селекциясында бастапқы ... ... ... ... шолу ... диссертациялық жұмыстың тақырыбына
байланысты көптеген жақын және алыс шетелдердегі ... ... ... және ... ... ... «Зерттеу нәтижелері, әдістемелері және жағдайлары» тарауы ... ... ... және әдістемелері» тақырыпшасында Арал өңірі ... тек қоры ... ... ... ... 100 ... ... коллекциялық питомниктегі нәтижелер берілген.
Алынған коллекциялық материал негізінде сұрыптау, будандастыру және
бақылаулық ... ... ... ... ... 80 будан,
олардың 73-і реципроктік және 7-бағытталған поликростық ... ... ... ... бақылаулар мен өлшеулер жүргізіліп, алынған
тәжірибелер дисперциялық әдіс бойынша өңделген.
«Тәжірибе ... ... ... және зерттеулік егіс
технологиясы» тақырыпшасында тәжірибе жұмысы жүргізілген ... ... ... ... ... тарауда коллекциялық питомникте себілген 100 сорттың әртүрлі
құнды белгілері және қасиеттерін зерттеудің нәтижелері көрсетілген.
Зерттелген белгілердің өзгермелілігі (υ) және ол ... ... ... ... ... (r) арқылы есептеп
шығарған.
Жоңышқаның ... ... ... ... екі сорт
пайдаланылған: Семиреченская местная; Капчагайская 80.
Жоңышқа үлгілерін зерттеу нәтижесінде ... ... ... ... 27 сорт ... ... Бұл ... стандартпен
салыстырғанда өнімділігі, шанақтылығы, биіктігі, жапырақтылығы, ... ... ... ... шалдығу деңгейі белгілері
бойынша таңдалып алынған.
Осы тараудың 3.3 тақырыпшасында жоңышқа үлгілерінің құрғақшылыққа
төзімділігін ... үшін ... ... ... ұстау құрылғысын
пайдалану арқылы 4 сорттың құрғақшылыққа төзімділігі ... ... ... ... ... да ... келетіні көрсетілген. Сондықтан екі
аптаның ішінде бұл әдістеме бойынша жоңышқа ... ... ... ... тараудың бірінші тақырыпшасында бағытталған поликросстық
будандардағы гетерозис әсері зерттелген. Зерттеуге 7 ... ... ... олардың екеуінің стандартпен салыстырғанда ... ... 125-116% ... ... тарауда будандардағы ... ... ... ... Бақылаулық питомникте 73 жұптық F1 будандары сынақтан өткен.
Осы будандардың ішінен 38 номері 2003-2005жж ... ... ... ... ... Бұл ... ... кезеңі бойынша ерте, орта
және кеш мерзімде пісетін ... ... ... топтағы ♀Ладак 65 х ♂Дархан 90 буданы ... ... ... 37,2% басым ЖКҚ деңгейін көрсеткен.
Орташа мерзімде пісетін ... ... т/га ... ... стандарттан 16,5-20,4% жоғары болған.
Кеш пісетін будандардың өнімі 6,40-6,64 т/га, яғни ... ... ... болғанын көрсетеді.
Бесінші тарауда гетерозисті буданддардың шаруашылықта құнды белгілері
мен қасиеттерін зерттегендігі көрсетілген: ... ... ... қыс ... төзімділігі; будандардың ... ... ... ... өсімдік биіктігі бойынша
гетерозис әсері; будандардың протеин шығымдылығы; будандардың ... ... ... ... өнімді, ауруларға төзімді, протеинге бай
номерлер іріктеліп, олардан келешекте ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдалған әрбір нәтижесінің,
тұжырымдары мен қорытындыларының негізделу және шынайылық дәрежесі.
Ізденушінің жұмысының ... ... мен ... ... және ... ... ... алынған.
Алынған тәжірибелік деректердің нәтижесін статистикалық ... әдіс ... ... ... ... ... диссертациясында тұжырымдалған әрбір ғылыми нәтижесі
(қағидасы) мен қорытындысының жаңалық дәрежесі.
Диссертациядағы зерттеу жұмыстарының ғылыми жаңалығы жоңышқаның ... ... ... 100 ... ... рет ... Қазақстандағы
тәлімі жерде шаруашылықта ... ... ... ... керекті
белгілері және қасиеттері бойынша бірнеше үлгілер ... ... ... ... құрғақшылыққа төзімділігін қысқа мерзім ішінде
анықтаудың зертханалық әдістемесі жасалған.
Селекция үшін қажетті жоңышқа ... ... ... ... ... қабілетін және тұқым қуалау ерекшеліктерін бағалау негізінде
сұрыптау ... ... ... заңдылықтар
анықталған. Жоңышқаның күрделі будандарындағы ... ... ... ... болатыны ғылыми негізделген.
Ізденушінің зерттеу ... ... ... ... ... ... ... нақты және ғылыми тұрғыдан негізделген.
5. Алынған нәтижелердің ішкі ... ... ... ... ... ген қорын және поликросстық күрделі
будандардағы гетерозис ... ... F1 ... ... ... жоңышқаның жаңа сорттарын селекциялық жолмен шығаруға бағытталып
алынған деректер ... ішкі ... және ... ... сорттарын
шығаруда пайдалануға болатынын көрсетеді.
6. Ізденушінің алған нәтижелерінің тиісті өзекті ... ... ... ... ... ... нәтижесінде алынған деректер қолданбалы ... ... ... ген ... ... 100 ... ... жерде зерттеу
арқылы мынадай белгілері бойынша: жапырақтылығы; ... ... ... ... ... деңгейі белгілеріне байланысты
келешекте селекциялық сорттар ... ... ... ... ... үлгілер Қазақстанның оңтүстік-шығысында жоңышқаның жаңа сорттарын
шығаруға және басқа ғылыми ... ... ... ... пайдалануға болады.
Жоңышқаның шаруашылықта бағалы белгілері мен қасиеттері бойынша зерттеу
арқылы жоңышқаның селекциялық ... ... ... ... Диссертацияның негізгі қағидасының, нәтижесінің, тұжырымдары ... ... ... толықтығына растама.
Диссертациялық зерттеу жұмысының нәтижелері 9 ғылыми ... оның ... ... және 4 ... ... жариялаған. Диссертациясында алынған
деректер осы мақалалар мен тезистерде толық көрсетілген.
8. Авторефераттың ... ... ... ... ... ... нәтижелермен толық сәйкес
келеді.
9. Диссертация мазмұнындағы және рәсімделуіндегі кемшіліктер.
Диссертациялық жұмыста келтірілген жетістіктермен ... ... ... ... жұмыста жоңышқаның суармалы және тәлімі жерлердегі
қанша гектарға себілетін көлемі ... ... ... 14 сорты себілетіні көрсетілген, ... ... ... әлде ... ... ... көрсету керек
еді;
3. әдебиетке шолу тарауында жоңышқаны зерттеген ғалымдардың еңбектері
аз келтірілген;
4. ... ... ... ... ген ... ... ... қандай жерлерде себілетіні, қандай белгілері мен
қасиеттеріне байланысты алынғандығы көрсетілмеген;
5. ... 100 ... ... ... ... ... жоңышқа сорттарының құрғақшылыққа төзімділігін анықтауға арналған
зертханалық әдістемеге патент немесе ұсыныс жасаса ізденушінің
жұмысының ... ... ... ... беттерінде «жапырақтылық» деген сөздер жазылмай қалған.
10. Диссертацияның Ғылыми дәрежелер беру ережелерінің ... ... ... кемшіліктер орындалған жұмыстың маңыздылығына нұқсан
келтірмейді. Сарсембаева А.Ш-ның диссертациялық жұмысы селекцияда пайдалану
үшін жоңышқаның ген қоры үлгілерін және будандарын ... ... ... ... жаңа ... шығаруға арналған өте өзекті тақырып болып
табылады. Қойылған ... және ... ... ... ... нәтижелері теориялық және қолданбалы міндетті ... ... ... бар және ... ... ... жоғарғы
жағдайда орындалған.
Жұмыстың нәтижесі басқа ғылыми зерттеу ұйымдарында жоңышқа ... ... ... берілген диссертациялық жұмыс өзінің мазмұны мен дайындау жағынан
Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы қадағалау ... ... ... дәрежелер беру ережелерінің 2 бабындағы 10
тармағының талабына сай ... ... ... 06.01.05 -
Селекция және тұқым шаруашылығы мамандығы ... ауыл ... ... ... ... ... деп санаймын.
Ресми оппонент
«Егіншілік және өсімдік шаруашылығы
ғылыми өндірістік орталығы» РМК-ның
жетекші ғылыми қызметкері, ауыл
шаруашылығы ғылымдарының кандидаты
С.Ғ.Абуғалиев
«Растаймын»
«Егіншілік және өсімдік шаруашылығы
ғылыми өндірістік ... ... ... ... бірі ... 80 сорты суармалы ... ... ... да, тәжірибе жүргізілген жылдарда орын алған ... ... ... мәдени дақылға табиғи жолмен айналған
Семиреченская местная ... осы ... ... артықшылығы 1,1 баллға
тең болды.
Дархан 90 ... ... Ризо ... 100 Бранд (АҚШ), Аридная
(Өзбекстан) және ... ... ... ... ... ... 4,5-4,8 балл. Бұлар стандарттардікінен 0,7-2,1 балл жоғары. Мұнда
да эколого-географиялық факторлардың көрінісін ... ... ... ... құрғақшылыққа төзімділігі ортадан
жоғары деңгейде, яғни 3-4 ... ... ... ... ... Еуропалық
үлгілердің (Дерби, Мараис, Сутетия, Луна және т.б.) біздің жердегі қоршаған
ортаның қолайсыз жағдайларына бейімділігі ... әрі ... ... ... көз ... ... үлгілерінің құрғақшылыққа төзімділігінің елеусіз деңгейде
υ=3,48-3,59% фенотиптік өзгермелелігі тіркелді. Оның ... ... ... және ... ... ... және вирустар қоздыратын аурулармен теріс мәнде ... ... ... ... ... ... ... белгілердің өзгермелілігіне әсері елеусіз болды.
Бұл деректер арқылы жоңышқа сорттарының жаз ... ... ... және ... ... шалдығуы назар аударуға
тұратын әсер етуі мүмкін екеніне жанама дәлелдер табуға болады.
Қыс жағдайларына ... ... ... ... ... суық кезеңдерге, бозқырауға және қыстың қатты аяздарына
шыдамды өсімдік болғанымен, ... ... 4 ... ... ... бағалау барысында әртүрлі ... ... ... сорттар 2001-2002, 2003-2004 және 2004-2005 жылдардағы
қыс мезгілінде 100% сақталғанын атап өту қажет. Бұлардың егістіктерінің
2002-2003 жылы қыс ... ... ... ... 4-10% аралығында
ауытқыды. Жоңышқаның ген қорынан ... ... ... егістігі 15%-
ға дейін сиреді.
Ризома (Канада) және Авангард (АҚШ) егістіктері 2001-2002 жылы ... ... ... ... жылдары көп сирегендіктен қыс жағдайларына
орташа төзімділігі тиісінше 95,7%-ға және ... ... ... ... ... 6 (РФ), Аридная (Өзбекстан), Овари Ризо (Венгрия)
және 100 Бранд (АҚШ) сорттары 94,3-96,0% ... ... ... ... туралы айтатын болсақ, Семиреченская местнаяның ... ... ... 80 ... қарағанда 1,6% жоғары.
Бұлардың өсімдіктерінің ... ... қыс ... ... ... дейін жетті (12-кесте).
12 кесте – Жоңышқа сорттарының қыс жағдайларына төзімділігі, %
|№ |Сорт ... |
| | |ж. |ж. |ж. |ж. |Х |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |
|1 ... РФ |100 |96,0 |100 |100 |99,0 |
|2 ... 65, АҚШ |100 |96,0 |100 |100 |99,0 |
|3 ... РФ |100 |95,0 |100 |100 |98,7 |
|4 ... АҚШ |100 |95,0 |100 |100 |98,7 |
|5 ... РФ |100 |93,0 |100 |100 |98,2 |
|6 ... 530, РФ |100 |92,0 |100 |100 |98,0 |
|7 ... 86, РФ |100 |91,0 |100 |100 |97,7 |
|8 ... ҚР |100 |90,0 |100 |100 |97,5 |
|9 |Д-278, ҚР |100 |90,0 |100 |100 |97,5 ... |Д-285, ҚР |100 |90,0 |100 |100 |97,5 ... |Дархан 90, ҚР |100 |90,0 |100 |100 |97,5 ... ... ... |98,5 |91,4 |96,7 |97,3 |96,0 ... |Ризома, Канада |100 |90,3 |95,8 |96,6 |95,7 ... ... 6, РФ |99,3 |91,6 |92,4 |96,7 |95,0 ... ... ... |98,5 |91,0 |93,9 |96,3 |94,9 ... ... ... ... |98,2 |90,9 |93,7 |96,1 |94,7 ... |100 ... АҚШ |99,1 |89,7 |92,0 |96,5 |94,3 ... ... АҚШ |100 |88,1 |92,6 |95,2 |94,0 ... ... ... – | | | | | |
| ... |91,7 |89,5 |99,0 |96,0 |94,1 ... ... 80 – 2-ст. |90,3 |87,6 |98,0 |94,0 |92,5 ... ... Жоңышқа үлгілерінің иммунитеті Қазақстанның
оңтүстік-шығысында кеңінен таралған зиянкес саңырауқұлақтар, ... және ... ... ... ... ... ... ақұнтақ, жалмауыз сыпыртқысы және өсімдік солуы деп аталатын
ауруларға ... ... ... анықталды. Бұлар эпифитотия (індет)
жылдары жоңышқаның ... ... және ... өнімінің мөлшері мен
сапасына тигізетін зардабының есебіне жетудің өзі оңайға соқпайды.
Осындай себептерге байланысты аталған ... ... ... ... ... қазіргі уақытта бейімділік, талдаулық және
гетерозистік ... ... ... бірінші кезектік
міндеттерінің қатарында. Оны орындау үшін бастапқы материалдың ... ... ... және ... арасынан төзімділігі жоғары
өсімдіктерді иммунитет көздері ретінде пайдалану үшін ... ... ... қосымшалар Д1, Д2, Д3, Д4 және Д5).
13 кесте – Жоңышқа ... ... ... (2007-2009 жылдар бойынша
орта есеппен), балл
| | ... ... ... ... ... ... ... |-тық |
|1 ... ... – | | | | | |
| ... |1,7 |2,0 |4,0 |2,0 |3,0 |
|2 ... 80 – 2-ст. |0,9 |1,0 |1,0 |1,0 |1,0 |
|3 ... АҚШ |0 |0 |0 |0,1 |0 |
|4 ... 65, АҚШ |0,1 |0 |0 |0,1 |0 |
|5 ... к-35013 |0,3 |0 |0 |0 |0 |
|6 ... к-44044 |0,2 |0 |0 |0 |0,5 |
|7 ... к-8042 |0 |0 |0,2 |0 |0,5 |
|8 ... АҚШ |0 |0 |0,1 |0,5 |0,5 |
|9 ... Франция |0 |0,1 |0 |0,3 |0,3 ... ... 90, ҚР |0,1 |0 |0,1 |0,1 |0,5 ... |Көкше, ҚР |0,2 |0,1 |1,0 |0,5 |0,5 ... ... АҚШ |0 |0,1 |0 |0,3 |0,3 ... |Плюс, АҚШ |0,3 |0,2 |1,0 |0,2 |0,5 ... ... ... |0,3 |0 |0,2 |1,0 |0,5 ... ... АҚШ |0,3 |1,0 |1,0 |0,5 |0,5 ... ... РФ |0,3 |1,0 |1,0 |1,0 |0,5 ... ... Ризо, Венгрия |0,5 |0,5 |0,5 |0,5 |0,3 ... ... ... |0,5 |0,1 |1,0 |1,0 |0,5 ... теңбілдік (бурая пятнистость) өте зиянды ауруын қоздырғыш
саңырауқұлақ түрі Pseudopeziza medicaginis Sacc. деп ... ... ... ... ең қарқынды дамуы ... ... ... ... Бұл ... шалдыққан жапырақтар көбінесе өсуін
тоқөтатып, ... ... ... ... ... өнім ... мен ... төмендейді. Тәжірибе жүргізілген жылдары қошқыл теңбілдік таралуы 2
баллға дейін жетті. Осы ауруға ең ... ... ... 1- ... ... ... Спредор және Фландрия қошқыл ... ... ... жоқ, ал ... ... деңгейде (0,1-0,5 балл)
таралуы 12 үлгіде байқалды.
Сары теңбілдік ... ... ... ... ... ... Desm. бұл тәжірибелерде байқалмады. Ол суармалы
жоңышқа егісінің 2-ші ... аса ... ... пен ... ... өсіп ... (дөнгелек көз), Ascochyta imperfecta Peck., біз тәжірибе
жүргізілген жылдардың бәрінде көрініс берді. Оның ең көп ... 2-3 ... 1-ші ... тіркелді.
Осы ауруға ең төзімді Тибет, Ладак 65, Көгілдір (к-8042, к-35013, к-
44044), Спредор, Дархан 90 және ... ... ... ... ... Пико және ... Ризо елеусіз деңгейде (0,1-0,5 балл) ... ... және ... ... ... 2-ші ... (1 ... шалдықты.
Тат (ржавчина), Uromyces striatus Schroeter, ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Ақұнтақ (мучнистая роса), Leveilula taurica, Arnoud. f. ... ауа өте ... және ... болған жағдайда ғана ерте ... ... ... ... ... саңырауқұлақ түрі. Біз тәжірибе
жүргізген ... ол үшін ауа райы ... ... ... ... ... ... мучнистая роса), Peronospora
aestivalis Sydow., күзде аса ... ... ... сиыр ... жайылады. Жоңышқа бұл ауруға күз ылғалды болса өте жиі ... ... ... ... бейімделгендіктен жыл сайын 4 ... ... ... аса ... ... ... Тибет, Ладак 65, Көгілдір (к-
35013) және Фландрия. Спредор, Дархан 90, Көгілдір (к-8042, к-44044), Овари
Ризо және Аридная сорттарының ... ... ... ... 0,1-0,5 балл
аралығында бағаланды. Тәжірибедегі үлгілердің басым көпшілігі пероноспороз
ауруына 2-ші стандартпен ... (1 ... ... солу ... ... ... solanacearum Ps.
Осы ауру қоздырғыштарының дамуы біз тәжірибе жүргізген жылдары айтарлықтай
жоғары болып, жоңышқа сорттарының ауруы 2-3 балл ... ... ... иммунды тек жабайы Көгілдір жоңышқа үлгілері ғана болып ... ... бұл ... ... 0,1-0,5 балл, ал Ярославна, Аридная және Ризома
сорттары 2-ші стандартпен деңгейлес (1 балл) шалдықты.
Вирус (Virus) ... ... 2-ші ... ең ... 3 ... ... (Семиреченская местная – 1-ші стандарт). Вирусқа шалдығу
нышаны ... ... ... және ... 65 ... ... ... ауруының таралуы 46 үлгіде 0,3-1,0 балл. Бұлардың өзара
байланыстағы өзгермелілігі ... яғни ... ... ... ... ал ... ... байланыстылық коэффициенттері
жоғарыда келтіріліп, тиісті дәрежеде талданған.
Есеп жүргізілген саңырауқұлақ, вирус және ... ... ... кешеніне төзімділігі бойынша иммунитет көздерін
сұрыптауға болатын 16 үлгі анықталды. Олардың ... ... ... ... Жоңышқаның құнды белгілері мен қасиеттерінің көздерін сұрыптау
Жоңышқа сорттары белгілерінің өзгермелілігін талдау нәтижесінде пішен
өнімінің вегетациялық кезең ... ... ... ... ... ... Осы белгілердің мәндерін салыстырғанда ерте пісетін үлгілердің
екі ... да ... ... онша ... ... ... жоғары болатыны байқалды. Өнімі жоғары сорттар құрамынан
сұрыпталып, ... ... ... сипаттамасы жылдық
орташа мәндермен берілді.
Орташа мерзімдерде пісетіндердің ... ... ... ... ... күрт төмендеген. Кеш пісетін сорттардың осы орымы
шілде және тамыз аптабына ұрынып, өнім мөлшерін ... ... ... ал ... ... бір-ақ орым беретіні белгілі. Сондықтан
Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның тәлімі ... үшін ерте ... ... ... ... Егістік пайдалыныста ондай сорттар ... ... ... өте кеш, ал ... ... ... мысалы, Капчагайская 80, Дархан 90 және ... 96 ... ... ... орын ... ... және ... зор селекция мақсатына
байланысты бастапқы материал сұрыптау үш топ ... ... ... ... ... ... ең үздік ерте пісетін, екіншіге ­ орташа
мерзімдерде, үшіншіге ­ кеш ... ... ... селекцияда
пайдалану үшін құнды белгілер мен қасиеттердің көздері жатқызылды.
Осы кестедегі үлгілердің жартысынан көбі ерте ... ... ... мерзімдерде пісетіндері Херес, Гибридная 6, Севани 7, Комета,
Капчагайская 80 және тағы бірнешеуі. Кеш ... ... ... ... ... және ... жоңышқа үлгілері.
Өнімділігі жоғары сорттар қатарына ... ... 6-7 т/га ... кірді. Олардың барлығынан да аса қуатты өсімдіктер сұрыпталды.
Шанақтылық, биіктік және жапырақтылық белгілері ... ... ... мәндері тиісінше 4-5 балл, 65-70 см, және 50-55%.
Протеин шығымы бойынша ... ... ... ... ... ... ... 4-5 баллдан кем емес.
Бейімділік және иммунитет көздерінің есепке алынған ... ... ... аспауы және екі немесе үш ауру түріне міндетті түрде төзімді болуы
қатаң қадағаланды (14-кесте).
Қыс жағдайларына ... ... ... сорт ... ... ... жоқ, ал сұрыпталған өсімдіктердің төзімділігі 100% болып
шықты. Іріктеп алынған ... ... ... ... ... ... ыстыққа, құрғақшылыққа, көктемгі және күзгі
бозқырауларға төзімді болуы назардан тыс қалмағаны лазым.
14 кесте – ... ... ... ... шаруашылықта құнды
белгілер бойынша сипаттамасы (2002-2004 жж. ... ... | ... т/га |
| | | ... ... | |
| | ... |ең |
| | | ... ... | | ... % |
| |2003 |2004 |2005 |х |т/га |% | ... 65 х ... 90 |8,89 |7,26 |6,54 |7,56 |+2,05 |37,2 |+19,4 ... х ... |8,64 |7,23 |6,31 |7,39 |+1,88 |34,1 |+33,6 ... х Овари Ризо |8,53 |7,32 |6,33 |7,39 |+1,88 |34,1 |+23,4 ... х ... |8,32 |7,21 |6,38 |7,30 |+1,79 |32,5 |32,7 ... ... х ... |8,37 |7,18 |6,29 |7,28 |+1,77 |32,1 |+21,7 ... х Капчагайская |8,28 |7,16 |6,20 |7,21 |+1,70 |30,8 |+30,6 ... | | | | | | | ... х ... 96 |8,31 |7,15 |6,13 |7,20 |+1,69 |30,7 |+39,8 ... х Леонтина |8,16 |6,53 |5,54 |7,11 |+1,60 |29,0 |+20,7 ... х ... |8,22 |7,10 |5,91 |7,08 |+1,57 |28,5 |+21,0 ... х ... жоңышқа |8,20 |7,08 |6,04 |7,08 |+1,57 |28,5 |+27,6 ... | | | | | | | ... 65 х ... Ризо |8,26 |6,93 |5,97 |7,05 |+1,54 |27,9 |+16,0 ... Ризо х ... |8,11 |6,39 |5,85 |6,78 |+1,27 |23,0 |+13,2 ... х ... 90 |8,16 |6,74 |5,72 |6,74 |+1,23 |22,3 |+6,5 ... Ризо х ... |8,01 |6,09 |5,49 |6,53 |+1,02 |18,5 |+9,0 ... 90 х ... |7,87 |6,15 |5,53 |6,52 |+1,01 |18,3 |+3,0 ... х Капчагайс. 80 |7,93 |6,22 |5,39 |6,51 |+1,00 |18,1 |+17,7 ... 65 х ... 96 |7,92 |6,05 |5,40 |6,46 |+0,95 |17,2 |+6,3 ... ... – |6,91 |5,20 |4,62 |5,51 | ... | | | | | ... |0,37 |0,41 |0,24 | ... ... ... 65 х ... 90 буданы 2003 және 2005 жылдары ең
жоғары пішен өнімін берді. ... ... ... 3 ... ... ... ... үздік шығып, 7,56 т/га өнімділігімен стандарттан
37,2% басымдық ... Одан ... ... х ... және ... х
♂Овари Ризо будандары 7,39 т/га немесе стандарттан 1,88 т/га, яғни ... ... ... ... 2-ші және 3-ші ... ... Бұл
жұптарда көрініс берген гетерозис әсері ең жоғары өнімді ата-аналық ... ... Ризо және ... ... ... ... ... болды.
%
- стандартқа
- ең өнімді ♀♂-қа
1-Ладак 65х Дархан 90
2-Дерби х Ризома
3-Каузери х ... ... 90 х ... сурет - Ерте пісетін будандар өніміндегі гетерозис әсері
Жылдық орташа 7,05-7,30 т/га немесе ... ... ... аралығында пішен өнімін берген ♀Фландрия х ♂Капчагайская ... х ... 96, ... х ... ... х ... Пико ... жоңышқа к-8142, Ладак 65 х Овари Ризо ... ... ... т/га ... ... ал ең жоғары өнімді ата-
аналық сортымен салыстырғанда ... ... ... гетерозис әсерін
көрсетті.
Стандартпен салыстырғандағы ЖКҚ деңгейі жоғары, яғни 0,95-1,27 т/га
немесе 17,2-23,0% болған ... ... ең ... ... ... ... 17,7% және 13,2% ... орташа гетерозис әсері
білінген Дерби х Капчагайская 80 және Овари Ризо х ... ... ... ... ... гетерозис әсері айтарлықтай көрсеткіштерге жете
алмады.
Орташа мерзімдерде орымға пісіп жетілетін 12 жоңышқа буданы ... ... т/га ... ... стандарттан 16,5-23,4% басымдық
көрсетті (7-сурет, 18-кесте).
%
- стандартқа
 - ең өнімді ♀♂-қа
1-Капчагайская 80 х Көгілдір ж. к-35013
2- Дархан 90 х ... ... х ... Сх90к х ... ж. к-44044
7 сурет- Орта мерзімдерде пісетін будандар өніміндегі гетерозис әсері
Жылдық ... ... ... ... т/га ... ... 2003 жылы 8,43 т/га және 2005 жылы 5,96 т/га, яғни ең ... пішен
өнімін берген ♀Капчагайская 80 х ♂Көгілдір жоңышқа к-35013 ... Ал 2004 жылы ... х ... ... к-44044 ... 6,15 т/га ... озық ... басқа ♀Дархан 90 х ♂Ладак 65, ♀Овари Ризо х ... 90, ... ... 65, ... 90 х ... ... Ризо х ♂ ... 80, ♀Жайнақ
96 х ♂Фландрия және ♀Жайнақ 96 х ♂Овари Ризо комбинациялары 6,56-6,73 ... ... ... ... ... ... 19,1-
22,1% асып түсті. 18-кестеде төмен орналасқан ♀Комета х ... ... ... ... жоңышқа к-44044 және ♀Сх90к х ... ... ... да жыл сайын елеуге тұтарлық пішен өнімін беріп тұрды.
18 кесте – Орташа мерзімдерде пісетін жоңышқа ... ... ... және ... әсері (Жайнақ тәжірибе алаңында 2002 ж. салынған
бақылаулық питомник)
|Будан ... ... ... ... ... |
| |т/га | |
| | ... |ең ... ... | | ... % |
| |2007 |2008 |2009 |х |т/га |% | ... 80 х |8,43 |6,02 |5,96 |6,80 |+1,29 |23,4 |+31,5 ... ж. к-35013 | | | | | | | ... 90 х Ладак 65 |8,28 |6,10 |5,81 |6,73 |+1,22 |22,1 |+6,3 ... Ризо х ... 90 |8,15 |6,08 |5,84 |6,69 |+1,18 |21,4 |+5,7 ... х ... 65 |8,41 |6,00 |5,58 |6,66 |+1,15 |20,9 |+9,5 ... х ... ж. |8,37 |6,15 |5,33 |6,62 |+1,11 |20,1 |+18,2 ... | | | | | | | ... 90 х ... |8,30 |6,11 |5,45 |6,62 |+1,11 |20,1 |+4,6 ... Ризо х |8,11 |5,93 |5,73 |6,59 |+1,08 |19,6 |10,0 ... 80 | | | | | | | ... 96 х ... |8,00 |5,92 |5,79 |6,57 |+1,06 |19,2 |+17,3 ... 96 х ... Ризо |7,99 |5,97 |5,71 |6,56 |+1,05 |19,1 |+9,5 |
|Комета х Д-278 |7,92 |5,96 |5,57 |6,48 |+0,97 |17,6 |+21,1 ... 90 х ... ж. |7,94 |5,61 |5,78 |6,44 |+0,93 |16,9 |+1,7 ... | | | | | | | ... х ... ж. |7,97 |5,55 |5,74 |6,42 |+0,91 |16,5 |+20,0 ... | | | | | | | ... м– ст-т |6,91 |5,20 |4,62 |5,51 | ... |0,37 |0,41 |0,24 | ... ... ... пішен өнімділігі бойынша үздік жоңышқа
будандарының жылдық өнім мөлшері 6,40-6,64 т/га болып, ... ... асып ... ... алып ... бұл ... комбинациялардың жыл
сайынғы нақты және орташа ... ... екі ... төмендеу болғанын айтып өту қажет (19-кесте, 8-сурет).
19 кесте – Кеш ... ... ... ... ... ... ... 2002 ж. салынған бақылаулық питомник)
|Будан ... ... ... ... ... әсері |
| |т/га | |
| | ... |ең ... | | ... % |
| |2007 |2008 |2009 |х |т/га |% | ... м. х |8,21 |6,01 |5,70 |6,64 |1,13 |20,5 |+18,8 ... 17 | | | | | | | ... м. х |8,10 |5,91 |5,83 |6,61 |1,10 |20,0 |+8,7 ... 65 | | | | | | | ... х ... ж. |8,20 |5,94 |5,61 |6,58 |1,07 |19,4 |+34,6 ... | | | | | | | ... ... |8,05 |5,85 |5,74 |6,55 |1,04 |18,9 |+12,0 ... Тибет | | | | | | | ... х ... |8,23 |5,83 |5,54 |6,53 |1,02 |18,5 |+33,1 ... к-8142 | | | | | | | ... х ... |8,15 |5,79 |5,63 |6,52 |1,01 |18,3 |+33,1 ... | | | | | | | ... 7 х ... |5,66 |5,65 |6,49 |0,98 |17,8 |+14,0 ... 6 х |8,14 |5,87 |5,42 |6,48 |0,97 |17,6 |+14,5 ... м. | | | | | | | ... м. х |7,91 |5,82 |5,48 |6,40 |0,89 |16,1 |+30,9 ... ж. к-44044 | | | | | | | ... |6,91 |5,20 |4,62 |5,51 | ... – ст-т | | | | | ... 0,95 |0,37 |0,41 |0,24 | ... жыл ... яғни 2003 және 2004 жж., ♀ ... местная х
♂Барнаулская 17 буданы ең жоғары ... ... ... 8,21 ... т/га ... өнімін берді. Үшінші жылы 5,83 т/га көрсеткішімен ... ... х ... 65 ... шықты. Осы 2 комбинациядағы орташа
жылдық ... ... ... ... ... сәйкесінше 1,13
және 1,10 т/га немесе 20,5% және 20,0% жоғары болды.
%
- стандартқа
-ең ... ... ... ... х ... ... ... местная х Ладак 65
3- Таежная х ... ... ... ... 7 х ... өнімділігі 6,52-6,58 т/га және стандартпен салыстырғанда 18,3-
19,4% аралығында болған ... х ... ... к-35013, ♀
Семиреченская местная х ♂Тибет, ... х ... ... к-8142 ... х ♂ ... ... ... да орымға кеш мерзімдерде
пісетін сорттар селекциясында тиімді материал бола ... ... ... әсері нашарлау білінген ♀Севани 7 ... ... 6 х ♂ ... ... және ♀ Семиреченская
местная х ♂Көгілдір жоңышқа к-44044 комбинацияларын айту ... Кеш ... ... әдісімен будандастырғанда аналық ретінде де, аталық
ретінде де ... ... ... ... жиі ... ... ... және Көкше сорттарының айтарлықтай селекциялық
құндылығын атап айтуға болады.
Пішен ... ең ...... ... х ... 17
комбинациясынан алынған будандағы гетерозис әсері ең ... ... 17 ... ... ... өнім ... 18,8%, ... ♀ Семиреченская местная х ♂Ладак 65
буданының көрсеткішін Ладак 65 аталығының өнімділігімен ... ... ... шықты. Орта деңгейде өнім беріп, стандарттан ... ... ... ең ... ата-аналық сорттарымен салыстырғанда өте
жоғары гетерозис әсерін, яғни 30,9-34,6% көрсеткен. ... ... ... ... ... ... ... стандартпен салыстыру
жеткілікті болар деген тұжырымға келдік.
Қорыта келгенде, тек қоры ... ... ... ... ... ... ... болған Тибет, Ладак 65, Ризома
және ... ... ... ... және ... ... ... Ризо,
Авангард сорттарының Семиреченская местная, Каччагайская 80, Дархан 90 және
Жайнақ 96 сорттарымен комбинациялары ... ... ... ... тау ... ... дала ... тәлімі жағдайына бейімділігі
ерекше көзге түсті. Қарапайым будандар санатында ғана болғанымен ... ... ... 90, ... х ... ... ♀Дерби х ♂Ризома және тағы бірқатар
нөмір жыл ... ... ... ... ... тұрды. Сондықтан олар жоңышқаның
көп құрамдастардан тұратын күрделі ... ... ... ... ... аса құнды материал болатыны күмән туғызбайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
1 Жоңышқаның әлемдік ген қорынан Алматы ... ... ... ... ... ... ... сұрыптау үшін 100 үлгі
нәтижесінде пішен өнімділігі бойынша 1-ші және 2-ші стандартан 13,2-24,3%
басым Дархан 90 (ҚР), ... 65 , 100 ... ... Тибет (АҚШ), Овари Ризо
(Венгрия) сорттары сұрыпталды.
2 Вегетациялық кезеңдерінің ұзақтығына қарай Овари Ризо, Дархан ... ... ... ... (РФ), Мрия (Украина) және Каузери (Түркия), ерте
және қарқынды көктейтін Фландрия, Дерби ... ... ... Пико,
Матадор (АҚШ), Овари Ризо (Венгрия), Ризома, Херес (Канада), Дархан 90, ... (ҚР), ... ... Луна ... Аридная (Өзбекстан) үлгілері
іріктелді.
3 Өсімдік биіктігі стандарттардан 10,8-18,7 см асатын - ... ... ... аса ... ... - ... Ризо, Дархан 90, Леонтина және
100 ... ... ... ... ... ... 2,2-5,2% басым
Фландрия, Дерби, Дархан 90, Сутетия және Каузери сорттары ... ... ... ... ... ... ... бағалау әдістемесі жасалды. Оны пайдалану арқылы Тибет ... 65 ... ... осы белгінің аса құнды көздері сұрыпталды.
5 Саңырауқұлақ, вирус және бактериалық ауруларға ... ... ... ... ретінде 16 үлгі, атап айтқанда: Тибет,
Көгілдір (к-8042, к-35013, к-44044), Спредор, ... және ... ... ... ... ... ... және Спредор (қошқыл
теңбілдік), Тибет, Спредор, Көгілдір (к-8042, к-35013, к-44044), ... ... ... ... ... Тибет, Ладак 65, Көгілдір (к-35013),
Капчагайская 80 және Фландрия (жалған ақұнтақ), ... ... ... Ладак 65 (вирус) пайдаланылды. Ладак 65 х Дархан 90, Капчагайская 80 х
Көгілдір жоңышқа к-35013, Ладак 65 х Жайнақ 96, Пико х ... ... ... Тибет х Фландрия, Овари Ризо х ... ... 65 х ... ... ... ... ... иммунитетімен ерекшеленді.
6 Бағытталған поликросс әдісі арқылы алынған ♀Р-2515 х ♂ Капчагайская
80 және ♀С-5825 х ♂ Капчагайская 80 ... ... ... өнімі бойынша
стандарттан сәйкесінше 1,4 т/га немесе 25,0% және 0,9 т/га ... ... ... ... ... Бұдан басқа пішен өнімі бойынша
стандарттан ... ... 38 ... ... ... сұрыпталып
селекцияда пайдалануға ұсынылды.
7 Тәлімі жағдайда Ғ1 ... 2 ... ... ... ... ... мерзімдік – 81-90, кеш пісетін – 91-100 тәулік. Бұлардан
Ладак 65 х Дархан 90, Дерби х ... ... х ... ... Ризома х
Фландрия, 100 Бранд х Дерби, ... х ... 80, ... х Жайнақ
96, Херес х Леонтина – көктеу қарқындылығы, ... х ... ... 96 х ... ... х Фландрия, Дархан 90 х Ладак 65, ... 65 ... 90 – ... ... ... 96 х Фландрия, Ладак 65 х Дархан ... ... х ... 65, ... х ... Ризо және Пико ... жоңышқа к-8142 – шанақтылық, Овари Ризо х Капчагайская 80, Жайнақ
96 х ... ... ... х ... Ризо, Овари Ризо х Дархан 90, Жайнақ 96 х
Фландия, Дархан 90 х 100 Бранд – жапырақтылық және протеин ... ... ... ... ... Иванов А.И. Люцерна. – М.: Колос, 1980. – 350 ... ... П.Л. ... ... ... в растениеводстве /
Материалы междунар. конференции – Алматы, 2004.- С. 23-26.
3 Мейрманов Г.Т. Селекция ... с ... ... линий:
автореф. ... д-ра с.-х. наук - Новосибирск, 1990.- 32 с.
4 Садвакасов С.С. Селекция, ... и ... ...... 2002.- 220 ... Бордаков Л.П. Люцерна синяя посевная.- М.-Л.: Сельхозиздат, 1936.- 51
с.
6 Лубенец П.А. Люцерна. – М.-Л.: Сельхозиздат, 1956.- 240 ... ... ... ... у ... // Научно-тех . бюлл. ВИР.- Л., 1993. - № 230.- С. 25-26.
8 Шаханов Е.Ш. Получение и использование в ... ... ... // ... с.-х. ... ... 1993.- № 3-4.- ... Садуақасов С.С., Сарсембаева А.Ш., Иманғалиева Э.Қ. Будандастыру
әдістерін жоңышқа селекциясында қолдану / ... ... ...... 2005.- Б. ... ... состава популяции местной дикорастущей люцерны
серпообразной в предгорной зоне Краснодарского края: автореф. ... ... - Л., ... ... ... ... ... ... синей в чистых посевах ... ... ... с.-х. ... ... 1960.- № 1.- С.28-
38.
12 Гончаров П.Л. Люцерна в Восточной Сибири. - Иркутск, ... ... ... ... ... ... ... для селекции // Селекция
и семеноводство.- 1972. - № 6.- С. 72-73.
14 Абубекеров Б.А., Сагалбеков У.М. Характеристика и ... ... ... трав ... СибНИИСХ // Рекомендации.-
Новосибирск, 1991.- 52 с.
15 Благовещенская Н.И. 0 строении и опылении цветка ... ... ... 1968.- № 53.- С. ... ... ... ... и селекции на повышение
семенной продуктивности гречихи и люцерны: автореф. ... д-ра с.-х.наук. ... ... ... ... ... ... популяций люцерны и
использование ее в ... ... ... // Семеноводство,
биологическая ценность ... ... ... и их ... ... - ... ... 1983.- С. 14-30.
25 Карлсон Г.Е., Гетгертон Н.Д., Харт Р.Х. ... ... ... урожайности и выживаемости люцерны / Материалы ХП
междунар. конгр. по луговодству.- М., 1977.- №2.- С. 283-284.
26 Конырбеков М. ... ... ... ... для ... в
селекции и семеноводстве в условиях богары юга Казахстана: ... ... - ... ... ... ... Ю.М., Ненароков Ю.М. Создание ... ... для ... и ... ... в Нечерноземной зоне:
сб. научн. тр. ВИК.- М., 1981.- №25.- С. 37-42.
29 ... Ю.Н. ... ... ... ... ... ... // Кормопроизводство.- 2005.-№ 5.- С. 24-26.
30 Гасаненко Л.С. Корреляционная зависимость элементов структуры урожая
люцерны в условиях орошения юга Украины//  Селекция и ... ... №43.- С. ... ... Ракишева Ч.С. Некоторые формы Семиреченской местной
люцерны как ценный исходный материал для селекции //  ... и ... и ... в ... ... 1974.- С. 146-148.
33 Железнова Н.Б. Изучение межвидовых гибридов люцерны ... ... ... ... - ... 1983.- С. ... ... Effect of Multiplication of Introduced Alfalfa Varieties
(Medicago sativa L.) under Tropical Conditions // XII ... Plant ... Breeding and Seed ... M., ... ... ... Садвакасов С.С. Результаты испытания
новых сортов люцерны // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана.-
1989.- № 4.- ... ... ... ... Исходный материал для
селекции люцерны // Селекция и семеноводство кормовых трав на юге и ... ... ... Кайнар, 1979.-№ 3.- С. 25-46.
103 Прокофьева И.В., Петкович И.П. Ценные образцы люцерны ... ... ... и ... 1991.- №3.- С. ... Лубенец П.А. Гетерозисные гибриды люцерны // Сельскохозяйственная
биология.- М., 1972.- №7, 2 .- С. ... ... ... Ittu M. Couil de lucerna "triumf" // Prod.
Vaget. Cereale Plante Tehn.- 1987.- Vol. 39, № 7.- ... ... ... ... материал и селекция люцерны в
Алматинской области: тр. Казахского НИИ ... им. ... ... 1975.- № 11.- С. ... ... ... ... растений Казахстана.- Алма-
Ата, 1974.- С. 82-91.
108 Назарбекова М.Х. Болезни люцерны и меры борьбы с ними //  ... ... от ... и ... в ... Алма-Ата, 1979.-
С. 98-99.
113 Квасова Э.В., Шумный В.К. Перспектива использования автогамии в
селекции люцерны на ... ... ... // Генетические
методы селекции кормовых трав/ Тез. ... сов. ... ... ... ... Campbell C.L. Assesment of resistance of leaf spot
diseases among alfalfa ... in North Carolina Fields // Crop. ... Vol. 77, № 6.- ... ... и ... и ... ... трав.-
М.: Колос, 1978.- 303 с.
119 Шамсутдинов З.Ш., Козлов Н.Н. Значение ... ... ... селекции кормовых культур // Селекция и семеноводство.-
1996.- № 3-4.- С. ... ... и ... ... // ... ... ... АПК // Докл. Всерос. конф.- Якутск-
Новосибирск, 1994.- С. 129-131.
121 Childers W.R., ... of Hybrid ... Sci. review, ... Kachne I.D. Breeding Lucerne (Medicago Sativa, L.) with Higher
Tolerance to Water logging // XII ... ... ... ... Breeding and Seed Production.- M., 1974.- P. 146-153.
123 East E.M., Jones D.E. Inbreeding and autbreeding - their genetic ... ... ... 1919. - 285 ... ... Dietrich J. Die Bedentung der Selbstfertilitаt fur
den Samenertrag und die Zuchtung der Luzerne, sowie der Einfluss ... auf die ... der ... in ... ... fur Planzenzuchtung.- 1968.- V. 60.- S. 175-
192.
125 East E.M., Mangelsdorf P.A. A new interpretation of the ... of ... plants // Proc. Nat. Acad. Sci. – 1925.- Vol. ... ... Р.А., ... К.М. ... ... образцов
озимой пшеницы по ... ... // ... ... ... ... 8.- С. ... Хаджинов М.И., Вахрушева Э.И. Итоги и перспективы использования ЦМС
в селекции кукурузы и других культурных ... // ... ... и ... ... Киев, 1979.- С. 5-12.
129 Галеев Г.С. Результаты изучения и селекционного ... ... ... кукурузы на Кубанской оп. ст. ВИР
// В кн.: Стерильность в селекции и семеноводстве ... ... 1962. ... ... ... Ю.В., ... И.М. О ... формулах само-опыленных
линий кукурузы // Вестник сельскохозяйственной науки ... ... С. ... Jones R.A. Effects of Floury-2 locus on rein accimilation and ... during maize ... ... // ... ... P. 21-38.
132 Ostrem L. Kvalitetsforedling i forvekstar // Landbruksforsk.- 2000.-
№ 9.- P. 145-148.
133 Person C., Fleming R., ... ... Present ... ... ... durable ... // Durable Resist. Crops. Broc. Adv.
Study Inst.- London, 2003.- ... ... ... ... способности клонов люцерны
методом поликросса: сб. тр. Краснодарского НИИСХ им. П.П. Лукьяненко.-
Краснодар, 1977.- №14.- С. ... ... ... ... создания и оценка гибридов
для пастбищ // ... и ... ... 8.- С. ... KNAPP E.E., TEUBER L.R. ENVIRONMENTAL FACTORS AND PLANT PHENOTYPE
EFFECT ALFALFA FLORET TRIPPING // CROP SCI.- 1990.- VOL. 30, №2. - ... ... J., ... ... concept of disease
resistance: a new view ... ... and vertical ... in
plants // Euphytica.- 2002.- Vol. 26, №1.- P. 5-21.
151 ... ... // Alfalfa. Sci. and Techn. ... Vol. 15.- P. ... ... ... and specific combining ability in
single crosses of corn ... Soc. Agron.- 1942.- Vol. 34, №10.- ... ... ... ability in alfalfa hibrids made
with cytoplasmic male sterility// Crop Sci.- 1972.- Vol. ... - ... ... ... ... ... a clonelor de
lucerna prin testul polycross ... Inst. Cerc. Cercale Plante ... Ser. c.- 1970.- V.36. - P. ... ... Р.А., Кененбаев Б.Б. Есимбекова М.А., Абсатарова А.С.
Генетические ресурсы растений Казахстана: ... и ... ... ... ... – Алматы, 2004.- С. 45-50.
-----------------------
0
5
10
15
20
25
2006
2007
2008
1 ст
2 ст
Фландрия
Дархан 90
Промор,А
Қ
Ш

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қиянат жасамау" ұғымының адамгершілік құндылығы ретіндегі мәнін ашу10 бет
Lamiaceae тұқымдасының құнды дәрілік түрі25 бет
«Navigant Travel» ЖШС-нің маркетингтік қызметімен экономикалық құндылық анализі59 бет
«Асыл тұқымды көк түсті қаракөл қой шаруашылығында жұптау түріне байланысты селекциялық белгілерінің көрсеткіші»30 бет
«АТФ банк» акционерлік қоғамының қызмет нәтижелерін талдау35 бет
«Қазақстан» және «Хабар» телеарналарындағы адамзатқа тән құндылықтарды насихаттайтын бағдарламалардың шығармашылық сипаты45 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Іскерлік этика құндылықтары мен қағидалары13 бет
Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар41 бет
Адамгершіліктік қасиеттер мен құндылықтарды қалыптастыру мен бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің маңызы44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь