ДНҚ-ның ролін әрі қарай дәлелдеу

ДНҚ.ның екі еселенуі (репликациясы)
ДНҚ молекуласының полиморфизмі
ДНҚ.ның денатурациясы
ДНҚ молекуласының тарқатылуына қатысатын белоктар
Эукариоттардағы ДНҚ репликациясының ерекшеліктері
Тасымалдаушы (транспорттық) РНҚ (тРНҚ)
Генетикалык код
Клеткадағы белоктардың синтезі
Белоктың қүрылымы женіндегі ДНҚ.дағы ақпараттың сырын ашу,
Полипептидтік тізбекті күрастыратын конвейер
ДНҚ.дағы ақпаратты РНҚ түрінде РНҚ.полимераза "жазып алады".
Әрбір амин қышқылы сәйкес тРНҚ молекуласына арнаулы ферменттердің көмегімен жалғасады.
Қорытынды
Бактерияларда трансформация дәлелденгеннен кейін, әрі қарай ДНҚ-ның басқа жүйелердеде атқаратын ролін анықтау қажет болды.
Вирустың клеткаға қалай өтетіні және онда бүлдіру өзгерістерін қалай жүргізетіні жөніндегі мәліметтер алғаш рет бактериофагтарға -ішек бактериясының (Е. соіі) жауларына бақылау жүргізілген кезде алынды. Электрондық микроскоп Т4 бактериофагының сыртқы қүрылымының сырын ашуға жәрдем тигізді. Фаг бөлшегінің басы бо-лады, ол екі жағынан кақпақшалары бар алты қырлы призма тәрізді. Басынан үзынша келген қүйрык косалқысы кетеді, оның үшында жіп тәрізді бірнеше "аяқшалар" бар. Қосалқының каналы оны баспен жалғастырады және сол каналда ДНҚ-ның макромолекуласы болады. Фаг қабығының қалған бөлігі белоктық жаратылысқа жатады (20-сурет).
Т2 бактериофагының шын мәнінде қозғалыс органдары және ортадағы молекулалармен соқтығысуы салдарынан сүйық ортада әрең жылжиды. Сөйтіп, ол бактериямен жанасады. Фаг оның сырты-на "жіпше аяқтарымен" жабысады. Қүйрық қосалқысының үшында бактерияның қабығын зақымдайтын және оны "кеміріп" шағын тесік жасайтын фермент болады. Осы операциядан кейін қосалқы фаг де-несіне тартылады (гормон тәрізді созылып жиырылады).
ДНҚ бактериофагтың басынан қүйрық косалқысының каналы аркылы және бактерия қабырғасында пайда болған тесік арқылы клеткаға енеді. Осынын бәрі шприц арқылы дәрі жіберу процедура-сын еске түсіреді. Бас пен қосалқының белоктык кабығы сыртында қалады, ал бактерияның клеткасына ДНҚ ғана енеді. Сөйтіп фаг ДНҚ-ның өздігінен өсіп-көбеюі басталады. ДНҚ-ның макромолеку-ласы бактерияның "шикізаты" мен бүкіл ферменттік аппаратын пай-далан отырып, өзінің өсіп-көбею процесіне қатысуға мәжбүр етеді.
        
        ДНҚ-ның ролін әрі қарай дәлелдеу
Бактерияларда трансформация дәлелденгеннен кейін, әрі қарай ... ... ... ... ... қажет болды.
Вирустың клеткаға қалай өтетіні және онда бүлдіру өзгерістерін қалай
жүргізетіні ... ... ... рет ... ... (Е. ... жауларына бақылау жүргізілген кезде алынды.
Электрондық ... Т4 ... ... ... ... ашуға
жәрдем тигізді. Фаг бөлшегінің басы бо-лады, ол екі жағынан кақпақшалары
бар алты қырлы призма тәрізді. ... ... ... ... ... оның ... жіп тәрізді бірнеше "аяқшалар" бар. Қосалқының каналы
оны баспен жалғастырады және сол ... ... ... ... ... ... ... белоктық жаратылысқа жатады (20-сурет).
Т2 бактериофагының шын мәнінде ... ... және ... ... ... ... ортада әрең жылжиды. Сөйтіп, ол
бактериямен жанасады. Фаг оның ... ... ... жабысады. Қүйрық
қосалқысының үшында бактерияның қабығын зақымдайтын және оны "кеміріп"
шағын тесік жасайтын фермент болады. Осы операциядан ... ... фаг ... ... ... тәрізді созылып жиырылады).
ДНҚ бактериофагтың басынан қүйрық косалқысының каналы аркылы ... ... ... ... ... арқылы клеткаға енеді. Осынын бәрі
шприц арқылы дәрі жіберу процедура-сын еске түсіреді. Бас пен ... ... ... ... ал ... ... ДНҚ ғана ... фаг ДНҚ-ның өздігінен өсіп-көбеюі басталады. ДНҚ-ның макромолеку-
ласы бактерияның ... мен ... ... ... ... ... өсіп-көбею процесіне қатысуға мәжбүр етеді.
ДНҚ-ның бастапқы макромолекуласынан екі туынды пайда болады және тез арада
олардың саны ... ... т. т. ... ... ... сағат өткен соң фаг
ДНҚ-сының бастапқы молекулаларының бәрінен; клеткада оның 150-300 ... ... ... басы мен ... ... үшін ... ... мәжбүр етеді. Клетка әуе шары тәрізді жарылып кетеді,
сол кезде қоршаған ортаға 150-300 бактериофаг ... ... олар ... ... шабуыл жасайды. Бүл процесс қайталанады және тағы бір
жарты ... ... соң ... ... мың фаг ... ... ... уақыт
өткеннен кейін онда бірде-бір тірі бактерия қалмайды, тек ... ... ... ... ... ... бактериофагтың бакте-риямен
жанасуын, фагтың қандай бөлігі клеткаға енетінін және сыртқы жағында ... ... ... ... ... көз жеткізу үшін дәл зерттеулер
жүргізу керек.
1952 жылы екі ... ... А. ... мен М. ... ... ... 2Р мен ... 3 5 бір мезет-те қолданып
тәжірибе жүргізді. Фосфор тек қана бактериофагтардың ДНҚ-сында ... ... ... белоктарының күрамына ғана ене алады.
Бактериялар жиыны биогендік фосфордың көзі ретінде тек кдна 32Р ... ... ... Іс ... ... ... ... жай
фосфордан айыра алмайды жөне 32Р бар ортаны пайдаланады. Осындай жолмен
атомдар ... ... ... ... ... кейін олар
бактериофагтың олжасына айналуы мүмкін және 32Р ... ... ... ... Осыған үқсас тәжірибе радиоактивтік қосылыстары
күкірт ЗІ5 болып саналатын басқа пробиркада қайталанып және белогында і55
күкірті бар ... ... ... осы ... ... жоқ ... өсірілген бактерияларға
жүқтырылды. Алғашқыда радиоактивті күкірт бар ... ... ... ... ... ... аяқталды, одан кейін центрифуга
аркылы ... ... ... ... бөліп
алып, олардың радиоактивтігін анықтады. Бак-терияларда ешбір радиоактивті
белгі болған жоқ, ал "талқанданған" фагтарда ... мен ... ... белгі анагүрлым көтеріңкі болды. Демек,
бактерияға фагтан тек қана ДНҚ ... ... ... ал ... ... ... ... тыс қалды. Осыдан кейін ДНҚ-сында радиоактивті
фосфор (фагтар-дың белоктарында фосфор болмайды!) ... ... ... ... ... кейін бірнеше минут өткен соң
фагтардың қалдықтары мен ... ... тап ... ... ... радиоактивтігі зерттелді. Бүл жолы бакте-риялардың клеткаларынан
табылды! Сонымен бактерияларды фагта-рымен ... ... ... ... ... ... ... фосфор болады), ал сыртқы
жағында белоктық қабығы қалатыны (онда күкірт болады) айқын дәлелденді.
Бірқатар жағдайларда бактериофаг ... ... ... ... ... ... міндет емес. Фагтың ДНҚ-сы клет-каға енеді, бірақ
ешнәрсе болмағандай, клетка ... ... ете ... ... ... ... ешбір ке-дергісіз өсе беріп, қолайлы
жағдайларда екі жаңа клеткаға бөлінеді. Бірақ оның қасиеттерінде өзгерістер
болады - ... ... бір ... ... төзімділік көрсетеді. Осының
өзі оның клеткасында фаг ... ... ... куо ... Өзінің хромосома қүрамында профаг кіретін бактерия клеткаларын
лизогенді, ал бактерия мен профаг ... ... ... ... ... ... (гр. ... - еріту, бактерия клеткасының күйреуі). Лизогенді
деп айтылатын себебі, белгілі бір ... ... ... ... 2-3 ... өзінің меймандостық көрсеткені үшін күтпеген ... ... ... ... Кейбір клеткалар бактериофагтардың шабуылына
шыдайды. Бірақ ... ... ... бүл ... өзгеріп, жаңа
қаситтерге ие болады және оларды келесі үрпақтарға ауыстырады (21-сурет).
Бүл тәжірибенің нәтижесі аналық ... ... ... ... жаңа ... келе жатқан фаг бөлшектерінің қүрамына кіретінін
тікелей ... (В.А. ... ... ... ... қуу ақпаратын та-сымалдауға ДНҚ-ның ... ... 1956 ж. ... және ... то-лықтырылған "молекулалық
биологияның ор-талық догмасы (гр. "ёо§та" - ақиқат)" деп аталатын түжырымы
айқын көрсетеді ( ... ... ... ... түрін үш топқа бөлуді
үсынды: 1) жүретін жолы бүрын көрсетілген процестер:
21-сурет. Т2 фагынын ге- ... ... ... 2) ... ... ... днқ ... дөлелдсипн дәлелденбеген және теориялық
түрғыдан өте тәжірибе үлгісі қажеттіліп шамалы көршген процестер:
РНҚ—»ДНҚ, ДНҚ—>белок; 3) ... жоқ ... ... ... ... ... кез келген жағдайда бір бағыттағы тізбекпен
жүреді: ДНҚ—>РНҚ—>белок. ДНҚ немесе РНҚ-ның син-тезделуіне ... ... бола ... ... ... молекуласында жеке бөлшектерінің
комплементарлық қасиеті жоқтығын оның матрицалық қабілеті жоқ.
50-ші жылдардың басында Э. ... өте ... ... ... Бұл
белоктар тәрізді нуклеин қышқылдарының да әр түрге тән екенін анықтау еді.
Э. Чаргафф өте таза ДНҚ ... ... ... ... ... ... ... кез келген организмнен бөлініп алынған ДНҚ-ның қурамындағы
адениннің мөлшері ти-миндікімен (А=Т), ал гуаниннің мөлшері цитозиндікімен
(Г=Ц) бірдей болатынын ... ... ... әр ... ... ... ... тек кана
олардың арақатынасының өзгеруіне, А + г ... ... жылы Р. ... жөне М. ... ... ... ... түсірді. Осы рентгенқүрылымдық тал-даудың және ... ... біле ... 1953 жылы Д. ... және Ф. Крик ... ... қүрастырды.
Бүл биология тарихындағы ең үлкен жаңалыктың бірі ... ... Ол ... мен ... гуанин мен цитозиннің бір-бірімен байланысы
химияның ... еш ... ... ... ... ... заңдылығына сай келді. X. Резер-фордтың атомның қүрылысын ашуы
адамзатқа шексіз энергия көзін берсе, ... ... ... ... ашуы ... жаңа ... бере алатын ген
инженериясының әдісін ашты.
Дезоксирибонуклеин қышқылы - ДНҚ ... ... ... РНҚ ... ... ... ... қуудың материалдық негізі
болып табылады. Ол адамның және бар-лық басқа организмнің ... ... ... ДНҚ ... бактериофагтар мен вирустарда да болады.
Организмдегі бар-лық клетка ядроларында ДНҚ саны ... ... ... - үзын ... оның ... ... ... де-
зоксирибонуклеотидтер болып табылады. Нуклеотид үш^шіыдымды
элементтен: органикалық қосылыдтан, көмірсутегінен және фосфор қышқылынан
қүралған. ... ... деп ... ... қышқылы барлық нуклеотидтерде бірдей; нуклеотидтерде органикалық
қосылыстар бірнешеу. аденин (А), ти-мин (7), гуанин (Г) және ... ... ... ширатылған қос тізбекті спираль (лат. "спиралис" -
шиыршық сым) ... ... Әр ... ... бір-
бірімен кезектесіп жалғасқан ... ... ... ... қаңқасы болып табылады. Шиыршықтың ішкі ... ... ... ... ... тізбекке сәйкес негіздермен су-
тегілік байланыстар ... ... ... ... түрады. Азот-тық
негіздердің химиялық қүрылыстарының ... бір ... {А) екі ... ... нәтижесінде екінші тізбектің тек
тиминімен (7) ғана, ал гуанин (Г) үш ... ... тек ... ... ... ... ... Яғни, бір тізбектің бойындағы
азоттык. негіздердің ... ... ... ... болса,
онда ол тізбекпен бірігіп түрған екінші ... ... ... ... ... де өте
оңай анықтауға болады. Осындай бірімен бірі ... ... ... ... ... - сәйкес,
толықтырушы) деп атайды. ДНҚ-ның ... ... ... ... ... тобы ... оның ішкі кеңістігінде біріккен
азоттық негіздердің жүбы бірінен ... бірі ... ... ... ... ... ДНҚ ... бағыты ... ... ... бір ... бір ... углеводтың 3'-
көміртегінін гидроксил тобымен бітсе, екінші тізбек 5 ... ... ... ... Ал ... ... ... үштары керісінше аяқталған, сондықтан ол тізбектердің
бағытын былай өрнектейді: 3'—* 5' және 5' —> 3', яғни ... ... ... сөз. ДНҚ ... ... формасы (сырт пішін)
сағат тілінің бағыты бойымен оңға қарай ширатылған, ол бүралған баспалдаққа
үксайды. Екі ... ... ... А-Т және /"-//топтары ол
баспалдақтың басқыштары секілді. Шынында да ДНҚ ... ... ... ... ал ... үзына бойы осіне
перпендикуляр орналасқан. ДНҚ молекуласы неліктен ... ... ... ... ... барлығы дерлік екінші тізбектің барлық
негіздерімен толық жақындасып байланысу үшін ол ... ... ... ... ... шарт ... Сонымен қатар спираль ішіндегі параллель
орналасқан жүп азоттық негіздердің арасында гидрофобтық және дисперсиялық
(лат. "дисперсус" - ... ... ... ... ... ... ... байланысы деп атайды. ... ... ... ... арасында күштірек. ДНҚ-молекуласын ... ... ... осы ... қышқылдары химиялык, байланыстағы нуклеотидтер
арқылы бір ізділігінен түрады. Әрбір ... ... және азот ... ... ... сақинадан, бес көміртектік қантты сақина
(пентоза) және фосфаттық топтан түрады. Нуклеин ... екі ... ... Атап ... ДНҚ және ... ... ... қүрамындағы осы пентозаның сипатымен анықталады. Екі түрлі нук-леин
қышқылдардың аты да пентозаның сипатымен ... ... ... ал ... - ... Айырмашы-лығы қантты сақинадағы екінші
орында гидроксилдік топтьщ болуы не болмауына байланысты ... ... ... ... ... ... және
пиримидиндер), кант (дизоксирибоза немесе рибоза) және
фосфаттық калдық ... ... екі ... ... ... және ... ... Пиримидиндер алты мүшелі сақинадан, ал пуриндер қос сақиналы:
біреуі - бес, ... алты ... ... ... ... ... тек ... түрлі негізден синтезделеді. Бір текті пуриндер (аденин және гуанин)
ДНҚ-ның да ... да ... ... ... ... екі ... ... тимин, ал РНҚ-да тиминнің орнында урацил түрады. Тиминнің
урацилден айырмашылығы тек ... ... ... ... ... ... ... негіздер қалдығынан және рибоза немесе дезоксирибо-
за көмірсуларынан ... ... ... деп ... ... жалғанғаннан кейін нуклеотидтер қүрылады.
Осы күрамалардың аттары жөне қабылданған белгілері төмендегідей:
Негіздер Аденин ... ... ... ... Аденозин
Гуанозин
Цитидин
Тимидин
Уридил кышкылы
Нуклеотидтер
Аденин кышқылы
(АМР немесе ёАМР)
Гуанил кышкылы
(СМР немесе сіСМР)
Цитидил кышқылы (СМР ... ... ... ... енді ДНҚ-ның мөлшері туралы не айтуға болады? ДНҚ-ның спиралінің
диаметрі 20 ангстрем. ... ... ... көрші жұп негіздердің
ара қашықтығы 3,4 ангстрем. Спиральдың бір аййа-лымына жүптасқан 10
азоттык ... ... яғни ... бір ... ұзын ... ... 34 ангстрем бөліктіалып жатыр. Ал ДНҚ-ның үзындығы
кдндай? Ол ДНҚ-нын кандай организмнен алынғанына байланысты: капрапайым
вирустың ДНҚ-сы ... мың жүп ... ... бактериялардікі бірнеше
милли-он, ал жануарлардікі көптеген миллиард негіздерден түрады. ... ... ... ДНҚ молекулаларын созса, үзындығы 2 метрге
жетеді, яғни диаметрі 20 ... ... 2 ... ... Ал ДНҚ-ның
үзындығы кдндай? Ол ДНҚ-нын кандай организмнен алынғанына байланысты:
капрапайым ... ... ... мың жүп ... ... бактериялардікі
бірнеше милли-он, ал жануарлардікі көптеген миллиард негіздерден түрады.
Адам-ның бір клеткасындағы барлык ДНҚ ... ... ... ... ... яғни диаметрі 20 ангстрем, үзындығы 2 метр ДНҚ-ның ... ... ... Ерітіндідегі ДНҚ молекуласын 100° С темпера-
турада қайнатса оның ... ... ... яғни ... ... ... байланы-стар үзіледі. Мүны ... - ... ... ... деп атайды. ... ... ... ... ... тез ... ... екі тізбектер жеке-
жеке күйінде қалып қояды. Ал оны баяу ... ол ... ... ... ... қос тізбекті
спираль түріне ... ... ... ... ... сәйкес негіздер
бірін-бірі біртіндеп тауып, кайтадан су-тегілік ... ... ... тез ... олар байланысып үлгере алмай қалады. Әр ... ... ... ... оңай ... ... А-Т мен Г-Ц жүптарының мөлшеріне байланы-сты.
Жоғарыда айтып кеткендей, бір ... ... ... тізбектегі
цитозинмен үш сутегілік байланыс, ал аденин мен ... екі ... ... ... Г мен Ц-ящ ... ... А мен ... байланысқа қарағанда әлдеқайда берік. Егер ДНҚ тізбектерінде Г
мен Ц-нщ мөлшері көп ... ... ... ... тез ... ол үшін температураны неғүрлым жоғарлату керек, ал А мен Т жүбы
көп болса, оның тізбектері ... ... ... ... өте ... ... өмір сүре алатын термофильдік микроорганизмдердің
ДНҚ молекуласында Г-Ц ... ... өте ... ... Әр түрлі
организмдерден алынған ДНҚ-лардың ... ... ... ... бір ... ... ... ДНҚ фраг-ментіне (мысалы, геннің)
үқсас ДНҚ ... ... ... ... ... гибридизация әдісі
арқылы зерттеуге болады. Ол жаңағы айтылған ... ... ... өсімдіктен аса маңызды ДНҚ фрагментін (айталық генді)
бөліп алдық делік. Енді ... ... ... жануар ДНҚ-сында бар-
жоғын тексеруге болады. Ол үшін өсімдікке қүрамында радиоак-тивті атомы ... зат ... ... соң ол ... ДНҚ-сынан қажетті фрагментті
бөліп алады. Ал жануарлардан кәдімгі түрдегі (радиоактивті ... ... ... оны ... ... ... ... ферменттермен
үзіп, жеке ... ... ... ... ДНҚ-сының фрагменттерін
түгелдей арнайы матрицаларға (үлгілерге) ... ... ... ... ... ... радиоактивті фрагментін
өткізеді. Егер жануардың матрицаға біріккен фрагменттерінің ішінде қүрамы
өсімдіктікімен толық үқсас түрі ... онда ол ... ... қоса ... ... бірігеді. Яғни, радиоактивті фраг-мент
матрицада кдлып қояды, ал радиоактивті ... ... ... оған ... ... ... жануар ДНҚ-сында болмағаны. Осылай
әр түрлі организмдерден алынған үқсас ДНҚ ... ... ... күруын молекулалъщ гибридиза-ция деп атайды. Осы жолмен ДНҚ мен РНҚ
тізбектеріндегі үқсас бөліктерін анықтауға болады.
ДНҚ-ның екі еселенуі ... ... ... ... ... оның ДНҚ ... екі еселенеді
және соның нәтижесінде үрпақ клеткалары ... ... ... ДНҚ
молекуласына ие болады. Олай болса, бөлінетін клетканың ДНҚ-сы дәл өзіне
үқсас тағы бір ДНҚ молеку-ласын қалай ... жылы Л. ... пен М. ... ген (ДНҚ) ... бір ... ... ол ... саз балшық күйып, оның фор масын алуға, содан кейін осы
формадан қалып етіп пайдаланған алғашқы форманы ... ... ... ... ... ... бүл геннің алғашқы күрылымына комплементарлы ДНҚ
күрылымы жасалады, одан алғашқы қүрылымға сәйкес ДНҚ ... ... ... ... да ... бір тізбегін бір бейне десек, оған компле-ментарлы
екінші тізбек оның кері бейнесі болып табылады. Демек, ... мен ... ... ... ... ... жүру жолы шын мәнінде
Полинг пен Дельбрюктің болжамын қайталау десе де ... ДНҚ ... ... екі ... ... ... екі
тізбегі бір нүктеден ... ... ... ... ... бір-бірінен
алшақтап ажыраған өрбір тізбектердің бойына, оларға сәйкес жаңа тізбек
синтезделіп, жаңа тізбек жасалу барысында ... екі ... ... ... ... ... ... өз алдына жаңа спираль күрай
бастайды. Сейтіп алғашқы ДНҚ-ньщ екі ... ... ... ... ... ... да ... бітеді. Алғашқы ДНҚ тізбегі ажырамай түрғанындағы
екінші ескі тізбегіне толық үқсас ... бүл ... де ... ... ... ДНҚ
тізбектерінің ... ... ... белгілі. ... ... ... жаңа ... тек бір ... яғни ... ғана жасайды. Олай болса, ферменттер ажыраған ... ... жаңа ... ... ... ... ал екіншісінің
бойымен теменнен жоғры қарай синтездейді. Ең ... жаңа ... ... ескі ... ... ... ... бірі шағын ДНҚ
фрагменттері пайда болып отырады. Ондай фрагменттердің ... ... 200 ... түрса,күрделі организмдерде ол 2000-ға
жуык,. ... ... ... ... жапон ғалымы Р. Оказаки,
сондықтан оларды ... ... деп ... жылы Дж. ... жөне Ф. Крик ... ДНҚ ... ... генетикалық хабардың кодын (шартты қысқарту), ... және ... ... (ДНҚ ... бөліктері)
алынуын түсінуге мүмкіншілік берді. 1957 жылы М. Мезельсон мен Ф. ... ... жөне Ф. ... ... ... ... жартылай
консервативті түрде екі ... ... ... ... ... Г. Стент ДНҚ-ның екі еселенуінін үш түрін үсынды: 1) ... ... - ... ... ... сақтау) еселенуде үрпақтың
ДНҚ-ларда аналык ДНҚ-ның материалы бол-майды; 2) ... ... ... жаңа ... бір ... ... ДНҚ-дан болса,
екіншісі - жаңадан қүрылған тізбек; 3) ... (лат. ... ... ... ... ... ДНҚ-ның материалы кездейсоқ шашырап
жаңа ДНҚ молекуласында орын алады.
М. ... мен Ф. ... ... осы ... ішінен ДНҚ-ның
жартылай консервативті екі еселену түрін таңдап алуға көмектесті. ДНҚ екі
еселенуінің жартылай консервативті жолмен ... ... Дж. ... мен ... ... ДНҚ молекула-сының үлгісінің дүрыстыгының айғағы болды.
Сонымен, ДНҚ-ның еселенуі оның ... ... ... ... ... ... ... - спираль) - дезоксирибонуклеаза фер-менттері
- ДНҚ молекуласының бойымен екі бағытта ... және ... ... жүптарымен ДНҚ-ның шиыршықты тізбегінің арасындағы сутегінің
байланыстары молекуланың бір жақ шетінде бірте-бірте үзіле бастайды ... ... ... де ... бірі ... ... жазылады. Осылайша
жазылған тізбек, өзінің қосылыстарын оське тік "коя" отырып, ... ... ... ... ... ... ... үсталып
түрады. Қоршаған ортадан клеткада жинақталған бос нук-леотидтер ... ... ... ... бос қосылыстарымен
реакцияға түсе ... ... әр ... бір жүп, ... ... кана ... ... алады. Бүл жазылған тізбекке баскд, ДНҚ-ның
жетіспейтін тізбегі жалғаса бас-тайды деген сөз. Осы ... ... екі ... ... болады. Олардьщ әрқайсысында
қайтадан жинақталған молекуламен толыкдырылған ... ... ... Сонымен туынды молекулалар ... ... ... ... ... ... генетикалық материалдың қүрамы да сақталады.
Тізбектердің ... мен ... ... ... ... ... оказаки фрагменттері жа-сала бастайды. Әр фрагмент он
шақты нуклеотидтен түратын РНҚ тізбегінен басталады. ДНҚ ... ... ... жаңа ... ... (РНҚ - ... ферменті ғана
бастай алады. Тізбекті бастаған РНҚ бөлшегінен ары қарай "ДНҚ - полимераза-
3" деген ... ... ДНҚ ... сәйкес етіп оказаки фрагмен-ттерін
синтездейді. Содан кейін басқа "ДНҚ - полимераза - 1" ... ... ... әлгі РНҚ ... ... жібереді. Енді
кезек "ДНҚ - лигаза" деген ферментке келеді. Ол оказаки ... ескі ... ... ... етіп ... толтырады. Ең
соңында "ДНҚ полимераза-2" фер-менті көптеген ферменттердің бірігуінен
пайда болған жаңа ... ... ескі ... ... ... Егер қандай да бір нуклеотид өз ... ... ... ... оны ... алып тастап, оньщ орнына тиісті нуклеотидті
қояды.
Осындай әр түрлі қызмет атқаратын ... ... ... ... ... ДНҚ арқылы үрпақтарға дүрыс берілуін қамтамасыз
етеді. Міне, геннің еселенуі ... ... ... ... молекуласының полиморфизмі
Көп уақытқа дейін ДНҚ-ның қүрылымының үш түрлі қалыпы белгілі болған,
олар қолайлы ... ... ... арқылы қүбылып отырған. Осы
үлгілердің жалпы қасиетттері төмендегі ... ... ... ... ... бірнеше типте кездеседі
|Шиыршық |Бір орамдағы |Бір жүптық ... ... диа- ... ... ... |жүптардың ара ... °А |
| ... |лым ... ... °А | |
| | ... | | ... |11 |+32,7 |2,56 |23 ... |10 |+36,0 |3,38 |19 ... |9!/3 |+38,6 |3,32 |19 |
|2 |12 |-30,0 |3,71 |18 |
1) ... ... (+) ... оң шиыршыкталған жөне (-) белгімен сол
шиыр-шыкталған ДНҚ көрсетілген. Шиыршыктардьщ в-пішіні Уотсон және ... ... ... типі ДНҚ ... өте жоғары ылғалдылықта (92%)
жөне төменгі иондык күші бар ерітінділерде кездеседі.
Л-пішіні ДНҚ ... 75% ... және ... ... ... немесе цезий иондарының ортасын қалайды. 5-
формасындағы ... ... ... ... ... ... ... шиыршықтың осіне қарай көлбей орналасқан және бір
орамдағы олардың саны көбірек. Биоло-гиялық түрғыдан ... ... оның ... ... будандарының қүрылымына және РНҚ-ның
қос шиыршықты бөлшектеріне жақын болуы мүмкін. Оның себебі ... ... ... ... топ бөгет жасайды.
С-форма, ДНҚ 66% ылғалдылықта болғанда литий иондарының қатысуымен
түзіледі. Оның бір ... ... ... негіздер жүбы аз.
Бүл үш формаларда нуклеотидтер бірізділігінен тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... ерек-шелігіне байланысты
ғана ДНҚ-лары болады.
Д және іі-пішіндерде (мүмкін, бір пішіннің ... ... ... бір орамда әлде қайда аз жүптар (8 және 7,5) ... және тек ... ... жоқ ... ... классикалық қүрылымдағы топтардан мүлде өзгеше. Бүл форма - ... ал ... оңға ... ... Оның ... ... көбірек, яғни аз ... және ... ... ... ... қант-фосфат желісінің зигзагты (гі§га§ - ирек) орналасу
түріне бай-ланысты алған. 5-формадағы ДНҚ-ның иілімі жатык (27 -сурет).
2-формалы қос ... ... бір ... ... ... табылған. Осыған дейін ДНҚ-ны біз оқшау жеке
қүрылым ретінде қарадық. Шындығында ол белок-тармен ... ал ... ... ... ... әсер етуі ... Мысалы,
гистондармен байланыстағы ДНҚ (эукариоттык ядродағы негізгі хромосомалық
белоктар) бір ... ... ... ал бос ... ... жағдайда
байқалады. Сөйтіп, іп уіуо 2-ДНҚ түзілу үшін басты ... ... ... ... ... ... қатысуы мүмкін.
Кос шиыршык супершиыршықталуы (лат. "зирег" - шама-лан тыс деген ұғым)
мүмкін. ДНҚ ... біз ... дейш ... б "ГоДрн" асіан кос ... ... сез — ... ДНҚ ... ... ... немесе соған
үқсас түрде болуы
мүмкін. Кішкене вирустардын геномы шынында сақина ... ДНҚ, ... ... екі ... ... ... түзеді. Бак-териялық және
эукариоттардың геномдарында ДНҚ үлкен түзақ тәрізді ... ... ... ... ... ... түбі түйықталған сондықтан бос ... Қос ... бүл ... ... оның ... ... тежеу са-луында. Егер қос тізбекті ДНҚ-ны қос шиыршық осімен
айналдырса, онда ... ... ... ... ретінде резина таспасын
келтіруге болады. Оны өз осінде айналдырса тығыз кернеулі қүрылым пайда
болады (қос ... әр ... ... ... ... түзіледі. Бүл
кезде 28-суретте көрсетілгендей кескін шығады.
Әрдайым супершиыршық үйымдасқанда жіпшелер өз осінде ай-налады және
супер ... ... ... ... ... ... Супер орамдар жасау
үшін қай бағытта бүрсақта резина таспаларына бәрі бір ... ... шеті ... ... қос ... ... бүралған қүрылым (қос тізбектің
айналымынан көрініп түр), сондықтан оның ... ... ... ... ... Супершиыршықталынбаі ан сақина ... ДНҚ, Б. ... ДНҚ, В. ... ... ... ... соқтыруы мүмкін.
Теріс супер орамдар ДНҚ-ның өз осінде сағат тіліне карсы - қос шиыршықтың
оң орамына кері ... ... Бүл ... ... күшінің кернеуін
біраз осалдатып, кос шиыршықтың ... ... ... екі ... доғал орам немесе тіпті ДНҚ негіздерінің жүптасуы бүзылуыы мүмкін.
Теріс орамды ДНҚ ... ... деп ... ... ... релаксациясы
(лат. "геіахайо" - кернеудің төмендеуі, осалдануы)
Бүл процесс топоизомераза ферментімен катализденеді. Әрбір ДНҚ-ның қос
тізбегінің жаңа ... үлгі ... ... үшін ... ... ... релаксациялануы (осалдануы) қажет. ДНҚ-ның
супершиыршықталған түрі ... ... ... ... ... ... ... немесе оның екі еселену барысында ... ... тууы ... ал ол ... ... ... және ... айна-лымына әкеледі. Осы супершиыршықты ... ... олар ... деп аталады.
Топоизомераза / ДНҚ тізбегінің ... ... оның ... ... ... оның өзі ДНҚ-ның шиыр-шығының өз осінен
айналуына мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... ... // уақытша қос тізбектік үзіліс жасайды, бірақ бір-
бірінің үзілген үштарын берік ... Бүл ... ... ... шешеді. Осыдан кейін релаксация учаскесі ДНҚ-дан басталатын (ол
огіс) инициация-лық белок болуы мүмкін. Ол ориджин деп аталады.
ДНҚ-ның денатурациясы
(лат. ... - ... ... ... және қос
шиыршығының тузелуі
Бүл процестер ДНҚ геликаза ферментінің ... ... ... бір ... ... ... оның ... қос тізбекті ДНҚ-ның тарқатылуы ке-рек.
Тізбектің ... басы ... аша" деп ... ... ... ... (29- сурет). Сол репликативтік ашада ДНҚ по-лимеразалар
өзінің балапан молекулаларын жасайды. Репликация ... ДНҚ ... ... ДНҚ-да көпіршік немесе "көз" тәрізді ... ... ... бас-тауында немесе ориджиндарда
үйымдасады.
Репликация ориджиндарын суреттейтін әртүрлі әдістер бар. Оның осы ... екі ... келе ... ДНҚ-ны қос өлшемді электрофорез арқылы
зерттеу өдісі. Ол ДНҚ ... ... ... ... өзгеруіне қарай элек-трофоретикалық ... ... ... ... бөлшектері массасына карай бір бағытта
бөлінеді. Екінші бағытта*бёліну олардың молекулаларының ... ... ... ажырасуы үшін ерекше фермент - ... ... ол ... ... ... ... байланысады да ДНҚ
молекуласына ауысады. Бүл фермент ДНҚ-нын бір тізбегімен жылжи ... ... ... кезіккенде негіздердің арасындағы сутектік байланысты
үзеді, тізбекті ажыратады және репликациялық ... әрі ... кос ... ... ... ... ... арқылы
талқандауға болады. Жүптасқан тізбек өзара ковалентті байланыста
болмағандықтан ... ... ... ... кейін толық айырылысады.
Тізбектердің ажырасуы дена-турация ... еру деп ... ... ... ... ... ... және ДНҚ-ның ... ... ... ... әсер ... ДНҚ ... ... диапазонның (мөлшердің) орташа нүктесін еру ... ... және оны ... деп ... қалыпты физиологиялық жағдайда ертіндіде болғанда, Тер 85-95° С
аралығында ... Дәл мәні ... ... ... Үш сутектік
байланысы бар С-С жүптарының бос үйымдасу ... ... екі ... ... бар Л-Гжүбына қарағанда еру нүктесі
жоғарырақ ... С-С жүбы / есе ... ... Тер мәні 0,4° С ... 40% С-С ... түратын ДНҚ-ның (сүтқоректілердің геномдарына тән)
денатурациясы қалыпты жағдайда Тер 87° С, ал 60% С-С жүбы бар сол ... 95° С таяу ... ... ең ... ... - бүл процестің қайтымдылығында.
Белгілі жағдайларда бөлінген комплементарлық тізбек қос шиыршықты ... Бүл ... ... деп аталады (30-сурет).
Ренатурация комплементарлық тізбектердегі негіздердің ... ... ... қос ... компле-ментарлық
бірізділіктері бір бірімен кездейсоқ кездесуі және кос шиыршықты бөлшектер
қүрайды. Одан соң жүптасқан ... әрі ... ... "ү^ын ... кос тізбекті қүрылым үйымдасады. ... ... ... денатурацияланған ДНҚ молекуласының алғашқы
қасиетін қалпына келтіреді.
ДНҚ молекуласының тарқатылуына қатысатын белоктар
Тізбектері таркатылған ДНҚ ... ... ... ... ... ортүрлі зақымданулардың бол-мауын 557? (зіпдіе -
зігапсі, ӘЫА - Ъіп

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Вирустардың жіктелуі . Олардың номенклатурасы.Вирустардың көбеюінің биогенетикалық ерекшеліктері және көбею сатылары6 бет
Аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің қажеттілігі мен мүмкіндіктері20 бет
Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе. Оқу-әдістемелік құрал236 бет
Ақша, банк, несие жүйелері12 бет
Басқарудың теоретикалық және әдістемелік аспектілері4 бет
Қазақстан-2030 стратегиясы3 бет
Қазақстандағы ақшаның пайда болуы5 бет
Қаржыландыру және қаржы менеджменті6 бет
«Қошқарды тұқымына қарай азықтандыру»21 бет
Автокөліктер тобының двигателдеріне қарай бөлінуі17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь