Инфляция саясаты

I. Кіріспе
I.1. Пайда болу себептері
I.2. Инфляцияның түрлері
I.3. Инфляция өлшемдері
II.1. Қазақстандағы нарыққа көшу кезеңіндегі инфляциялық процестердің ерекшеліктері
II.2. Инфляцияға қарсы саясат
II.3. Қазіргі жағдайдағы инфляция және мемлекеттің инфляцияға қарсы шаралары
Инфляция-ақшаның құнсыздануынан тауарлар мен қызметтерге бағаның жалпы деңгейінің көтерілуін сипаттайтын құбылыс. Бүгінгі таңдағы экономикалық әдебиеттерде инфляцияға көбінесе осындай анықтама берілген. Ақшаның құнсыздануы, оның сатып алушылық қабілетінің азаюы ерте заманнан белгілі. Оның пайда болуын монета түріндегі алғашқы ақшаның шығуымен байланыстырады. «Inflatio» (инфляция)-ежелгі медицина саласындағы ұғым. Оның мағынасы латынша inflatio-«іштің қампиюы, ісініп өсуі» деген түсінік береді. Дүниежүзілік экономикалық әдебиеттерде бұл түсінікті бірінші рет қолданған-американ экономисі А. Делмар. Ол 1864 ж. Нью-Йорк газетінде АҚШ-тың Федералдық үкіметінің азамат соғысы жылдары (1861-1865 жж.) айналымға алтынға айырбасталмайтын көп мөлшерде қағаз ақшалар («гринбаксы»-green backs: «зеленые спинки») шығарғанын сынап жазған. Ақшаның осындай шектен тыс көбеюін А. Делмар «inflatio» («вздутие бумажного пузыря») деп атады. Кейіннен бұл ұғым ақша массасының тым көп өсуі мағынасында Еуропа елдерінің (Франция, Ұлыбритания, Германия) қаржыгерлері мен банкирлерінің арасында қолданылып, XX ғасырдың басынан бастап экономикалық әдебиеттерде орын ала бастады.
И. Фишердің айырбас теңдеуі MV=PQ инфляцияның «феноменін» бірінші рет түсіндіре бастады. Бұл теңдеу бойынша айналыстағы ақша массасы сатылған тауар көлеміне тең болуы тиіс. Алтын монеталық ақша айналымы кезінде бұл шарт «автоматты» түрде орындалды. Өйткені ол кезде айналымды тек қана сауда-саттық жүргізуге қажетті алтын ақша (монета) мөлшері болды. Тауар азайған уақытта артық ақша (алтын монеталар) «қазына» (байлық) ретінде жинақталып, «алтын сандықтарда» сақталды. Қажетті тауар көбейіп, ақшаға сұраныс өскенде, сақталған алтын ақшалар қайтадан айналысқа түсіп, тауар бағасының тұрақтылығын ұстады. Алтынға толық айырбасталатын қағаз ақша айналымында да осылай баға тұрақтылығын сақталып отырды.
Алтын монеталық стандарт жойылғаннан кейін ақша айналымында мүлдем басқа жағдайлар орын алды. Айналымға алтынға айырбасталмайтын қағаз ақшалар шығарылды. Бұл алтын монета айналымы кезіндегі И. Фишердің теңдеуі бойынша инфляцияға қарсы «автоматты» механизмнің іс-әрекетін тоқтатуға әкелді. Қағаз ақшаларды қазына, байлық ретінде жинақтап бір жерде сақтаудың ешқандай мәні болмады. Ішкі тауар айналымында артық ақшалар айналымда сақталып қала берді, ақшалар ағымы мен тауар арасындағы тепе-теңдік бұзылды. Осының бәрі өз кезегінде экономикада инфляцияның орын алуына әкеліп соқты.
        
        I. Кіріспе
Инфляция-ақшаның құнсыздануынан тауарлар мен қызметтерге бағаның жалпы
деңгейінің көтерілуін сипаттайтын құбылыс. Бүгінгі таңдағы экономикалық
әдебиеттерде ... ... ... ... ... ... оның сатып алушылық қабілетінің азаюы ерте ... ... ... ... монета түріндегі алғашқы ақшаның шығуымен байланыстырады.
«Inflatio» ... ... ... ... Оның ... ... қампиюы, ісініп өсуі» деген түсінік береді.
Дүниежүзілік экономикалық ... бұл ... ... рет ... ... А. ... Ол 1864 ж. ... газетінде АҚШ-тың
Федералдық үкіметінің азамат ... ... ... жж.) ... айырбасталмайтын көп мөлшерде қағаз ақшалар («гринбаксы»-green
backs: «зеленые спинки») шығарғанын сынап жазған. ... ... ... ... А. ... ... ... бумажного пузыря») деп атады.
Кейіннен бұл ұғым ақша массасының тым көп өсуі ... ... ... ... ... ... мен ... арасында
қолданылып, XX ғасырдың басынан бастап экономикалық әдебиеттерде орын ... ... ... ... MV=PQ инфляцияның «феноменін» бірінші рет
түсіндіре бастады. Бұл теңдеу бойынша айналыстағы ақша массасы сатылған
тауар көлеміне тең ... ... ... ... ақша ... кезінде бұл
шарт «автоматты» түрде орындалды. Өйткені ол кезде айналымды тек қана сауда-
саттық жүргізуге қажетті ... ақша ... ... болды. Тауар азайған
уақытта артық ақша (алтын ... ... ... ... ... сандықтарда» сақталды. Қажетті ... ... ... сұраныс
өскенде, сақталған алтын ақшалар қайтадан айналысқа түсіп, тауар бағасының
тұрақтылығын ұстады. Алтынға ... ... ... ақша ... ... баға ... сақталып отырды.
Алтын монеталық стандарт жойылғаннан кейін ақша айналымында мүлдем
басқа жағдайлар орын ... ... ... ... ... ... Бұл алтын монета айналымы кезіндегі И. Фишердің теңдеуі бойынша
инфляцияға қарсы «автоматты» ... ... ... ... ... ... ... ретінде жинақтап бір жерде сақтаудың
ешқандай мәні болмады. Ішкі ... ... ... ... айналымда
сақталып қала берді, ақшалар ағымы мен тауар арасындағы ... ... бәрі өз ... ... ... орын ... ... ифляциялық құбылыстардың шығу себептерін және оларды
дамытуға ықпалын тигізетін барлық факторларды талдай ... ... ... ... және ... ... деп екі типке бөледі.
Сұраныс инфляциясы-өндірістің макроэкономикалық құрылымының жетілмеуінен,
нарықтың аймақтық құрылым ... ... ... ... ... ... өндірісі, ақшамен қамтамасыздандыру және т.б.) үрдіс. Шығын
инфляциясы XX ғасырдың барлық капитализм ... тән, ... ... оның ... олигополиялық орталықтардың әсерін, кәсіпорындардың
пайда табу үшін бағаны ... ... ... ... болу ... ... ... феномен, оның пайда болу
себептері көбінесе бір жақты айтылмайды. Бірақ ... ... ... ... ... барлық нарықтарда (тауар, ақша, тұтынушылық
қызметтер, т.б. нарықтарда) бір ... ... мен ... баланстың бұзылуынан (сұраныстың артуынан) деп есептейді. Басқа
сөзбен айтқанда, ... ... ... нәтижесі, ЖҰӨ (жалпы ұлттық өнімнің) құндық өлшемінің (ақшалай
эквиваленті) және оның табиғи-заттық құрамының (шикізат, материалдар, отын,
қуат ... ... ... ... ... ... ... құндық және табиғи-заттай құрылымы ... ... ... аз ... жазылған жоқ. ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның экономикасы да) ашық түрде инфляцияға бейімделген
болатын. Бұған сол кездегі ауыр ... ... ... қарағанда
аса зор дамуы, өндіруші өнеркәсіптің өңдеу өнеркәсібімен салыстырғанда үлес
салмағының көп артықшылығы, тауар ... ... ... оны
халыққа жеткізуден үнемі алда болуы, жалпы инфрақұрылымдардың барлық
түрлерінің даму ... аса ... ... ... ... ... өндіріс саласындағы және ұлттық табысты
бөлудегі сәйкессіздіктің нәтижесі болатын. Халықтың табысы өсіп, оларды
материалдық жағынан ... ету ... ... ... ... Бұл
тауарлар мен тұтыну қызметтері бағасының өсуіне және ... ... ... ... ... ... бағаның өсуі айналымдағы тек қана ақшаның ... тыс ... ... жоқ. Бағаның үнемі өсу ... XX ... ... (XIX ғасырда тауарлар бағасының өсуі мен төмендеуі үнемі алмасып
отыратын). Барлық ... ... ... ... мен қызметтер
бағасының деңгейі XX ғасырда ... ... өсті ... ... ... ... 17 есе өсті). Ғалым-экономистер бұл құбылысты олигополистік бағаның
қалыптасуынан деп есептейді.
Бағалардың ... ... ... экономистердің айтуы бойынша
өндірістің және ... ... ... өсіп отыруы, болашақ инфляцияны
күту салдарынан тауарлық келісімшарттардың ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бағалардың
өсуі бір жағынан өндірістің даму, өсу себептерінен ... ... ... ... ... ... ... Соңғысында тауарлар мен ... өсуі ... ... ... және тауарлар мәмілесі
құндарының ... ... ... ... ... түрлері
Сұраныс және шығын инфляциясы экономиканың дамуына, әсіресе оның макро
және инфрақұрылымдарына, оларға ықпал ететін ішкі және ... ... ... ... және т.б.) ... ... жылдамдықпен
дамиды. Бұл өз кезегінде инфляцияны келесі үш негізгі түрге жіктеуге құқық
береді: ... ... және ... ... инфляция. Оған тұтыну бағасының орташа жылдық өсімі 8-10%-ға
дейінгі инфляция жатады. Мұндай инфляция нарық экономикасы ... ... тән. Баяу ... ұзақ мерзімді қарқынмен өсіп келе жатқан
экономиканың дамуына игі ... ... деп деп ... ... ... ... құрылымдық өзгерістерді қаржыландырады, қосымша жұмыс
орындарын ашуға жағдай туғызады және ... ... ... ... ... ... бар. Бірақ инфляция төменгі
деңгейге жеткенде (1-%-дан төмен) экономикада ақша ... ... даму ... ... және ... ... құрылымдық
өзгерістер тоқтайды. Сондықтан көптеген ... ... ... ... ЕВС, Жаңа ... баяу ... деңгейін 1-2.5%-дан төмен
түсірмейді.
Қарқынды инфляция. Бұл жағдайда бағаның орташа жылдық өсу ... ... ... ... ... ... бұл түріне бағаның қарқындап,
бақылаусыз өсуі тән. Ақшалар өте тез ... ... ... ... ... өте ... ... Сауда-саттық келісімшарттары
бағамы сенімді шетел валюталарымен жүргізіледі немесе тауардың бағасында
болашақта инфляцияның өсу деңгейі ... ... ... Әр елде ... инфляцияның
(гиперинфляцияның) критерийі әр түрлі. ... ... ... ... деп ... ... ... аса жоғарылауын айтады. Ал
экономикасы тұрақсыз, даму үстіндегі немесе өтпелі кезеңдегі елдер ... ... ... ... да жоғары. Мысалға Ресей1992 жылы
инфляция қарқыны бір ... ... ... ... ... ... жақын деп қана танылды. Дегенмен көптеген экономистер
гиперинфляцияға жылына бағаның 1000% өскенін ... ХВҚ (МВФ) ... өсу ... ... ... ... деп ... Бұл инфляция
қарқынын жылға есептегенде 13000%-ды құрайды. Егер гиперинфляция қарқыны
есепке алынып ... ... ... ... 12 айда ... ... онда бұл
инфляцияның ұшқырлығы жойылды, қарқыны инфляцияның төменгі сатыларына түсті
деп есептеледі.
Гиперинфляция-экономикадағы ... ... ... ... ... тез ... ... күн сайын ғана емес, кейде
тіпті ... ... рет ... ... ... ... өндірісті
баяулатады (тоқтатуы да мүмкін), банк жүйесін, нарық механизмдерін бұзады.
Экономикада үрей ... ... ... ал ... ... ... айырбасы, есеп айырысу жұмыстарында бағамы тұрақты шетел
валютасы тұрақты ... ... ... ... ... сенімді
валюта).Қазақстанда бағаның ең көп ... ... 19993 ... бір ... инфляция деңгейі-56% болды. Халықаралық ... ... ... ... жж. ... ... гиперинфляцияға
жақын. Ал батыс экономистерінің сипаттауы бойынша ... ... ... ... қаржы есептемесінің стандарттары
(МСФО) бойынша үш ... ... ... 100%, яғни ... орта ... ... онда ол гиперинфляция деп есептеледі. Бұл ... ... ... жж. гиперинфляция болған (1992 ... 1993 ... 1994 ... 1995 ... Бір айта ... ... инфляцияны
жылдамдығы бойынша үш түрге бөлуді абсолюттік құбылысқа жатқызуға болмайды.
Олардың деңгейі мен басқа айырмашылықтары уақыт талаптарына сай ... ... ... ... ... деңгейлері әр түрлі тарихи
кезеңдерде бір-біріне тең емес.
I.3. Инфляция өлшемдері
Инфляцияны ... ... ... ... ... Бұл мақсатта
пайдаланатын базалық көрсеткіштер ретінде барлық елдерде баға ... ... 100 ... ... ... ... ... ол
инфляцияның әлемдік іс-тәжірибесінде өзін толық анықтады. Индекстік ... әр ... ... және ... ... ... өзгеру
серпінін сенімді нәтижелермен жеткілікті түрде қамтамасыз етеді.
Бағалардың мынадай индекстері (жиі пайдаланатын) бар: көтерме бағалар
индексі, бөлшек ... және ... ... ... жалпы ұлттық өнім
дефляторы; экспорттық және импорттық бағалар индексі.
Көтерме бағалар индексі (КБИ) ... ... ... ... ... ... ... сипаттайтын көрсеткіш.
Тұтыну бағаларының индексі (ТБИ) екі түрге бөлінеді: ... одан ... сәл ... ... халық үшін есептеледі
(жұмысшылар мен қызметкерлерге). Индекстердің бұл түрі ... ... ... ... ... ... мен ... бағасын анықтайды («өмір құнының» индекстері). Бірақ қазірге кезде
көрсетілген ... ... ... ... ... саудамен сатылатын барлық тауарлар индексі (бөлек
саудадан тыс сатылатын тауарлардан басқа). Бұл индекстер ... ... ... ... ... ... ... үшін есептеледі.
Жалпы ұлттық өнімнің дефляторы (ЖҰӨ)2-тауарлар мен қызметтердің баға
индекстерінің бір ... ... ... ... барлық маңызды тауарлар мен
қызметтердің орташа баға индекстерінің өзгерісі сипатталады. Бастапқыда бұл
индекстерді есептеудің ... ... ... ... ... бағаға
келтіру үшін есептелетін (статистикада мұндай операция «дефлятирование» деп
аталады). Қазіргі кезде ЖҰӨ дефляторы экономикадағы ... ... ... көрсеткіштердің бірі.
Дефляторлар арқылы экономикадағы инфляцияның өсу ... ... ... ... ... ... процесін (дефляцияны)
анықтауға болады.
Көп жылдық экономикалық ... ... ... ... ... ... ... есептеудің екі формуласы (және олардың
түрлері) шығарылды: Ласпейрес (1871) формуласы (индексі) және ... ... ... ... ... ... тауарлардың және қызметтердің саны;
p0-базистік жылдағы тауарлардың және қызметтердің бағалары;
pj- ағымдағы жылдағы тауарлардың және қызметтердің бағалары;
qj –ағымдағы ... ... және ... ... екі ... ... жылда және есеп беру жылында
тауарлар мен ... саны ... ... деп ... бағаның
өзгеруін табу. Тек Ласпейрестің формуласында базистік жылдағы тауарлар мен
қызметтердің ... ... ал ... ... ... ағымдағы жылдағы
саны алынады. Жоғарыда ... ЖҰӨ ... ... ... ... Пааше индексінің алымы атаулы ЖҰӨ, бөлімі-нақты ЖҰӨ (базистік
жылдың бағасымен есептелген нақты өнімнің көлемі) көрсетеді.
Келтірілген ... ... ... ... іс ... ... индекстерден (стандарт есебіндегі) айырмашылығы бар.
Өйткені әр кезеңде есептелген формулалар мен ... ... ... ... ... ... бар. ... батыс
әдебиеттерінде айтылған индекстердегі өзгешеліктерді ... үшін ... ... шықты. Олардың бірі Фишер индексі, ол Ласпейрес ... ... ... ... ... көрсетеді:
(1.3)
Басқаша айтқанда, бұл формула екі индекстің (Ласпейрес пен ... ... ... ... ... ... Бұлардың бірінде
ағымдағы кезеңнің салмағы алынса, екіншісінде базистік кезеңдегі салмағы
алынған. Алайда бұл формула ... көп ... ... жоқ, ... ... ол көптеген келіспеушіліктер мен қайшылықтар
тудырды. Сонымен қатар ... ... ... ... ... құруға мәліметтердің болмауынан қиындықтар туды. Дегенмен,
Фишердің индексіне 1993 жылы шыққан Ұлттық шоттар (ҰШЖ) ... ... ... ... тән ... бұл индексте жоқ деп есептейді.
Бағалардың өзгеруі туралы ақпараттар Астанада, Алматыда, барлық ... және ... ... ... мен аудан орталықтарында
жинақталады. Шығындар бойынша біріктіруге пайдаланылатын салмақ жүйесі
өткен ... үй ... ... ... есептеледі.
мұнда:
ТБИ есептеуге Ласперестің түрлендірілген (модифицированная) формуласын
қолданады. Бұл формула тұтыну шығындарының ... ... ... ... ... ... ... потребительских
расходов) өткен кезеңмен салыстырғандағы бағалардың өзгерісін көрсетеді.
Jon-екі кезеңді («n» және «o») салыстырғандағы баға ... («o») ... j ... ... кезеңіндегі j тауар бағасы;
Qoj-базистік («o») кезеңдегі j тауарлар саны.
«Базалық инфляцияның» өлшемдері. «Базалық ... ... ... ... ... ... Ол көптеген елдердің орталық банкілерінің
(соның ішінде ҚР ... ... ... ... деп ... ... ұстанымдарын (принциптерін) енгізуіне байланысты пайда болған
термин.
Әлемдік іс-тәжірибеде базалық инфляцияны ... ... ... ТБИ тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің бір тобын есептен
шығару арқылы табылады. Осы әдістің аса көп ... ... ... ... ... ... мен
жемістер, отын немесе осы тауарлардың бірі және реттелетін
бағалар есептен шығарылады.
2. ТБИ ... ... ... ... мен ... түрі
емес, тек өзгеріске ұшыраған бағалардың анықталған бір ... ... ... ... мен ... ... ... салмағына қарамастан). Бұл жолы
осы әдістеменің екі түрі болуы мүмкін: а) Trimmed ... ең ... және ең ... ... ... (орысша «срезание хвостов»); ә) Median ... ... ... қатарының ортасында
тұрғанынан басқаларының барлығы есептен шығарылады.
3. Ағымдағы айда ... ең көп ... ... ... ... түрі ТБИ ... ... есептен
шығарылатын тауарлар мен қызметтер тізбесі ай сайын қайта
қаралып отырады;
«Базалық инфляция» өлшеудің үш тәсілі де ТБИ ... ... ... ... не төмен күрт өзгеруіне жол бермеуге негізделген. Осының
нәтижесінде ТБИ инфляцияға қатысы жоқ ... ... ... ... ... тәсілін математикалық тұрғыдан сипаттау.
1. Trimmed mean (қысқартылған тәртіп)
Есептеу әдістемесі. ... ... ... ТБИ ... баға ... қатары жасалады да, ТБИ құрамында оларға сәйкес
үлес салмақ беріледі. Сонан ... ТБИ ... ... ... сомасы есептелінеді. Соңғысында шоғырлану салмағы
8%-дан кем, немесе 92 %-дан жоғары компоненттер есептен шығарылады. Trimmed
mean ... ... ... ... бағалар өзгерісіне тең болады.
Базалық инфляция мына формула бойынша есептеледі:
мұнда: p`-базалық инфляция;
pi-ТБИ құрылымындағы j компоненті бағасының өзгеруі;
wi-ТБИ ... j ... үлес ... Median CPI ... медиана)
Есептеу әдістемесі. Төменнен жоғарыға дейін ТБИ компоненттері
бойынша баға ... ... ... да, ... салмағының сомасы
есептеледі. Базалық инфляция бірінші компонент бағасының өзгерісіне тең
болады, оның ... ... 50%-ға тең ... одан асып ... ТБИ ... ... ... алып тастау тәсілі.
Есептеу тәсілі. ТБИ есептегенде бағалары аса үлкен өзгерістерге
ұшыраған сегіз компонент шығарылады. ... ТБИ ... ... ... маңыздылық дәрежесіне үйлесімді түрде ... ... ... 1-ге ... ... n-ТБИ ... саны.
Барлық тәсілдер «базалық инфляцияны» ай ... ... Оның ... ... ... ... бір ... деректерді
жай қосумен анықталады.
II.1. Қазақстандағы нарыққа көшу кезеңіндегі инфляциялық процестердің
ерекшеліктері
ТМД елдерінде және оның ішінде Қазақстанда XX ... ... ... экономикалық дағдарыстың тарихи тамырлары тереңде жатыр. Сол
өткен XX ... ... ... ... ... идеясы
(жоспарлы экономикалық даму) күйзеліске ұшырай бастады. Қабылданған жоспар
мен жұмыс ... ... анық ... ... ... ... ... бұл дағдылы «жоспарлы экономикадан» гөрі «әміршіл экономика
заман талаптарына сай ... ... ... ... қарқыны
төмендеді. Жалпы ішкі өнімнің нақты ... ... 1989 ж. ... ... 1991 ... құрады. Осылайша тек идеологиялық құндылықтармен
қоректенген «жоспарлы-әміршіл экономика ... жоя ... ... ... ... жж.) ұлттық табыстың орташа
жылдық өсімі 4,4%-ды құраса, ал он бірінші бесжылдықта (1980-1985 ... ... 1991 ... ... өндірістің барлық салаларында жалпы ұлттық
табыс елеулі түрде құлдырай бастады және оның одан әрі ... ... ... ... бастады (1-кесте). Бұл орайда ескеретін жағдай негізгі
қорлар мен өндірістің қорларының ... ... ... ... халық шаруашылығына құйылуы жыл сайын өсіп отырды, бірақ олардың
тиімділігі үнемі төмендей берді.
Өндірістің құлдырауы және экономикадағы тоқырау құбылыстары қоғамдағы
саяси ... ... Ел ... ... ... сай, небір тиімді
саяси, экономикалық шешімдер ... ... ... ... шешімдер,
әрине, қабылданды, олардың мән-мағынасы экономиканы сауықтыру деген
шаралармен тарихқа «қайта ... ... ... ... Оны жүзеге асыру үшін
бүкіл шаруашылық механизм жүйесі қарастырылып, ол ... ... бұл ... шаралардың жеткіліксіз екенін уақыт көрсетті. Олар
экономиканың негізін, яғни өндіріс құралдарына қоғамдық меншікті өзгертуді
қарастырмады. Бірақ сол ... өтіп ... ... ... ... өз
жолымен тарихи төңкеріс жасады. 1991 жылдың тамызында КСРО ... ... ... сол ... 16 ... ... ... Республикасы құрылды.
Халық шаруашылығының салалары бойынша өндірілген ұлттық табыстың
индекстері (өткен жылмен салыстырғанда, пайызбен)*
|Атауы |1980 |1985 |1990 |1991 |1992 ... |103,7 |101,4 |99,1 |85,1 |96,6 ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... ... |104,7 |100,4 |79,1 |95,9 |83,0 ... | | | | | ... | | | | | ... |96,2 |110,8 |112,3 |75,0 |130,0 ... | | | | | ... |100,6 |98,3 |91,9 |75,0 |33,0 ... және |109,3 |105,5 |98,4 |139,9 |136,5 ... | | | | | ... |112,0 |103,6 |101,4 |43,8 |79,3 ... | | | | ... | | | | | ... және | | | | | ... ... | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... құру ... ... реформалардың қысқаша нәтижелері
төмендегідей болды.
Жалпы Қазақстанда өтпелі нарықтық қатынастарға көшу ... 1991 ... деп ... болады. Осы жылдың сәуірінде «Қазақ КСР-ында 1991-1992
жылдарға ... ... ... ... бағдарламасы (1-
кезеңі) қабылданды. ... ... ... ... ... ... болып есептелетін жеке меншік иелері мен кәсіпкерлер
буынын құру ... Бұл ... ... 1991-1992-жылдардың басты
мақсаты болуына байланысты үкімет оны белсенді түрде жүзеге ... ... ... бағдарламаға түзетулер енгізуге тура келді.
1992 жылдың 2 қаңтарынан Ресей бағаны ырықтандыруға көшті. Ол ... ... ... «рубль аймағында» болғандықтан, республикада
жоғарыда қабылданған жекешелендіру ... ... ... тура ... ... ... ... Қазақстан Укіметі де бағаны ырықтандыруға
мәжбүр болды.
Бағаларды ырықтандыру және инфляциялық процеске әсері. 1990 жылдың
соңында ... КСРО ... ... ... бағаны реформалау
басталды. Бастыпқы кезде кәсіпорындар ... ... бір ... ... ... ... отын, энергетикалық ресурстар, металлургия, машина
жасау кешендерінің өнімдерін нақты бекітілген бағамен, ал қалған бөлігін
келісім ... сату ... ... іс ... ... ... Өнеркәсіпте келісім бағалар кеңінен тарады. Кәсіпорындарға
тауарларын келісілген бағамен сату пайдалы болды, ... бұл ... ... ... 1991 жылдың соңында келісім бойынша сату көлемі: мысалға,
металл емес минералды өнімдер ... %, ... ... ... ... %, ... ... тауарларын сатуда-90 %-ға дейін
жетті. Мұндай бағамен өнімдерін сатқан кәсіпорындар таба ... ... ... ... ... пен ... факторларына негізделген бағалардың табиғи жолмен
қалыптасу қажеттігін туғызды, ... ... ... ... алып ... бәрі 1992 жылы қаңтарында бағаны кеңінен ырықтандыруға алып
келді.
Алайда ... ... ... да, ... ... дайындықсыз
басталды. Қазақстанның Ресейге бағаларды ырықтандыруды ең болмағанда 1992
жылдың жазына дейін қалдыра тұрайық деген ... ... ... ... ... ... ... бағаны ырықтандыру шешімін
қабылдауға мәжбүр болды. Осылайша 1992 ... 4 ... ... ... ... шықты (Президенттің «Бағаларды ... ... ... ... ол ... өз бетінше монетарлық саясат жүргізуге
мүмкіндігі жоқ еді. Елде дербес ақша ... ... ... мүмкіндіктерін шектеді. Сонымен қатар жаңадан құрылған тәуелсіз
мемлекеттердің «рубль аймағында» болуы әрбір елде бақылаудан тыс ... ... жол ... Ал бұның өзі сол елдерде инфляциялық
процестердің дамуына себеп ... ... ... өз ... ақша-
кредит саясатын жүргізе алмауы Ресейге экономикалық тәуелділікті күшейтті.
Оның үстіне КСРО мемлекеттік ... ... ... ... валютасы деп
жариялады.
Бағаны босатумен бірге елде инфляция өрши ... ол ... ... ... ауысып, Қазақстанда терең
экономикалық дағдарыстың басталуына алып ... ... ... ... ... «автоматты» түрде тұрақтандырды, бұл саладағы
үйлесімсіздікті дұрыс жолға қояды деген есеп ... ... ... ... ... және қоғамға өте ауыр соқты.
Қазақстанда бағаның бірнеше кезеңнен6 ... ... ... ... ... ... қуат көздері салаларында)
бағаларды мемлекет шектелген коэффициент арқылы реттеп отырды. Реттелген
бағалар ... ... ... ... қарастырылып, ұлғайтылып отырды. Бұл
қуат ... ... ... өсуіне тосқауыл қойды.
Соған қарамастан 1992 жылы бағалар 1991 ... ... ... есе, ... есе, ... есе, ... ... есе
өсті. Бірақ энергия ... ... ... ... сақтау
кәсіпорындарға қиынға соқты. Материалдық ресурстарды еркін бағамен сатып
алу ... ... ... ... ... жасауға мүмкіндік бермеді.
Туындаған қиындықтар бағаларды реттеуден бас ... ... ... ... 1994 жылдың сәуірінен бастап мұнай және көмір бағалары босатылды,
электр және жылу қуаттарына ... тек 1994 ... ... үш ... Инфляцияның деңгейін ескеріп, бағаны ... ... ... ... ... кейінгі жылдарда қуат тасымалдаушылар
бағаларының деңгейі мемлекеттің қатысуымен монополистердің реттеу саласында
қалды. 1994 жылы ... ... ... бағаның еркін
қалыптасуына соңғы шектеулер алынды. Еркін бағаға өту барлық басқа салада
өндірушілер мен ... ... ... ... ... ... күрт жоғарылауына жағдай туды (2-кесте).
2. Қазақстан Республикасы экономикасының секторлары ... ... ... ... жылдың желтоқсанымен салыстырғанда, пайызбен)*2
|Индекстердің |1992 |1993 |1994 |1995 |1996 ... | | | | | ... ... |100 |85 |79 |63 |58 ... т. | | | | | ... ... |100 |55 |44 |6 |5 ... т. | | | | | ... ... |87 |47 |28 |23 ... т. | | | | | ... ... |100 |67 |43 |44 |47 ... т. | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... ... |100 |51 |30 |30 |37 ... т. | | | | | ... ... мың |100 |68 |46 |30 |19 ... | | | | | ... ... |100 |20 |47 |41 |43 ... мың т. | | | | | ... ... |100 |82 |54 |36 |18 ... мың т. | | | | | ... ... ... |51 |37 |19 |17 ... ... | | | | ... | | | | | ... құлдырау барлық экономика саласында болды. Тек 1996 және ... ... ... бірінші белгілері байқала бастады, оны
ЖІӨ-нің 1996 ж.-0,5 %-ға, 1997 ж.-1,7 %-ға ... ... ... ... ЖІӨ-нің көлемі тек 2004 ж. ғана реформаға дейінгі
(1990 ж.) кезеңнің көлеміне теңелді.
Өндірістің құлдырауы ... ... ... ... (5-кесте)
сипатталды. Тұтынушылар нарығында бағаның көтерілуі 1993 жылы 1991 ... 693 есе, ал ... ... көтерме бағасы 350 есе
өсті.
5. 1991-1993 жылдар аралығындағы Қазақстан экономикасы дамуының
макроэкономикалық ... ... ... %-бен |1993 |
| | ... |
| |91 |92 |93 |91 ... ... |89 |94,7 |90,8 |85,5 ... ЖІӨ ... | | | ... | | | | ... | | | | ... ... |201,5 |1497,5 |1330,6 |6 есе ... ЖІӨ | | | | ... | | | | ... |2,9 есе |24,7 есе |14,2 есе |350 есе ... | | | | ... өсу | | | | ... | | | | ... |1,9 есе |30,6 есе |22,6 есе |693 есе ... өсу | | | | ... ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... |1,6 есе |20,3 есе |7,2 есе |146,3 есе ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... ... ... саясат
Инфляцияны бір сәтте жеңіп шығу мүмкін емес, оған жылдар ... ... ... ... ... екі негізгі бағыты
қалыптасқан:дефляциялық саясат және табыс ... ... (лат. ... ... түсіру немесе
сұраныстарды ... ... ақша ... ... шектеуді
қарастырады, нәтижесінде халықтың ақшалай табысына ... шек ... ... ... және ... ... ... саясат ақша-кредит
саясатының құралдарын пайдаланады және салық жүйесін ... ... ... ... жүргізіледі. Дефляциялық шаралар арқылы
халықтың, бизнестік құрылымдардың, жалпы барлық ... ... ... ... елде ... ақшалай қаражаттың тапшылығы ... Осы ... ... ... ... банкирлердің, бизнес
өкілдерінің әділетті түрде наразылығын тудырады. Алайда ол экономикада және
қоғам өмірінде инфляция қарқынын бәсеңдетуге, ... ... ... ... Бұл саясат инфляцияның қарқыны жоғарылап және
өндірістің ... ... ... ... ... ... ... өсуіне шек қойылады (немесе өсуі ... ... ... ... және оның ... ... ... белгіленеді. Баға мен ... ... ... ғана жоғарылатылады және мемлекет тарапынан ... ... ... Бұл ... инфляциядан халықтың атаулы табыстарын
қорғау (еңбекақы, зейнетақы, ... және ... ... ... саясатының негізгі міндеті болып саналады. Бұл теорияны
жақтаушылар табыс ... ... ... ... ... ... яғни фирмалардың және кәсіпорындардың монополиясын шектейді де,
сонымен қатар ... ... ... ... сақтайды. Инфляцияға
қарсы саясаттың соңғы шешуші кезеңі қол жеткен ... ұзақ ... ... ... ... ... ... үш кезеңге бөледі.
Бірінші кезең 1992-1993 жылдарды қамтиды, яғни бұл ... ... ... ... ұлттық валюта-теңгені енгізгенне дейінгі кезең.
Бұл ... ... ... нағыз ауыр дағдарыс жылдары болды.
Елдің макроэкономикалық саясаты Ресеймен ... және ... ... ... болды. Республикада бағалардың ырықтануы
нәтижесінде ел терең экономикалық дағдарысқа ... ... ... ... ... ... (3060%), оның ... айлық қарқыны 1993 ж.-39%
болды.
Екінші кезең-1993-1996-жылдар. 1993 ... 15 ... ... ... енгізу мен өзіндік макроэкономикалық саясаттың ... ... деп ... Бұл кезең экономиканы реформалауда кейбір
оң нәтижелердің болуымен сипатталады. Қабылданған шаралардың және үкіметтің
инфляцияға қарсы ... ... ... ... нәтижесінде инфляцияның
қарқыны төмендей бастады: тұтынушылар бағасының индексі 1994 жылы-1258%-ға
дейін, 1995 жылы-160,3%-ға, 1996 жылы ... ... ... ... ... ... бюджет тапшылығы азайды, ең бастысы-
өндірістің құлдырауы ... Осы ... аса ... ... өзгерістер
жүргізілді, экономика белсенді түрде ырықтандырылды, макроэкономикалық оң
үрдістердің ... оның даму ... ... ... ... жж. ... өндіріс көлемінің инвестициялар
және басқа макроэкономикалық көрсеткіштердің ... ... ... ... ... саласында елеулі реформалар жүргізілді, банк секторы
нығайды, екінші деңгейдегі банкілердің ... ... ... ... ... қор құрылды, сақтандыру нарығында да
реформалар жүргізілді. ... ... жж. ... ... ... ... Азияда 1997 жылы, Ресейде 1998 ж.) экономиканың
оңтайлы даму серпіні елеулі бәсеңдеді. ... ... ... отырған
кезеңдегі 1998 ж. ЖІӨ-нің Қазақстанда төмендеген жылы болды.
Экономиканы тұрақтандыру және оны ... ... ... ... ... үшін ҚР ... ... әр кезеңінде
инфляцияға қарсы ... ... ... ... ... ... нәтижесін қарайық.
II.3. Қазіргі жағдайдағы инфляция және мемлекеттің инфляцияға қарсы
шаралары
1999-2000 жж. бастап Қазақстан экономикасы тұрақты даму траекториясына
шықты. ЖІӨ-нің жылдық өсімі ... жж. Орта ... ... құрады;
инфляция 6,4-6,8%-дың шегінде болды. Жалпы ішкі өнім өндіру көлемі жағынан
Қазақстан 1990 ж. деңгейіне, яғни ... ... ... өнім ... ... ... жж. Жалпы ішкі өнім көлемі 42%-ға өсті, ... ... ... ауыл ... өсті.
2004 жылы Қазақстанда ғылыми-инновациялық бағыттағы ... ... ... ... көздерінен қаржыландырылатын 250 жоба
жүзеге асырылды. 2001 жылы АҚШ ... ... ... ... таныды.
Бірақ жалпы макроэкономикалық жағдай жақсарып, экономика тұрақты
өрлеуге бет бұрғанмен, соңғы жылдары ... мен ... ... ... Әрине, қазіргі жағдайдағы бағалардың өсуін 1990 жылдардағы
инфляциялық ... ... ... ... ... негізінде
экономиканың қарқындап өсуінен болған «дерт» деп ... ... ... ... ... ... құрылымындағы
үйлеспеушіліктерден, экономикалық субъектілердің тез өсіп келе ... ... ... ... ... ете ... ... 2005 жылдың бірінші жарты жылдығында (2004 жылдың маусымына дейін)
ҚР Статистика жөніндегі агенттігінің ресми деректері бойынша ... ... ... 2005 ... ... ... дейінгі есеппен инфляция 7,3%-
ды құрады (2004 жылы-6,7% болған). Бағаның көтерілу ... ... ... мен ... ... өсуі де әсер етіп ... ... шығындары тұрғысынан-еңбекақының өсуі, қымбат ресурстар сатып
алу және т.б. жұмсалымдар ... ... ... ... ... ... инфляция», «импорттық»
инфляция екенін айту керек.
А. ... Н. ... ... ... ... жоғары
және 3%-дан төмен инфляция қай елдін болмасын ұзақ ... ... кері ... ... ... ішкі ... ұзақ мерзімді және
жоғары қарқынмен өсуі жылдық ... 6-дан 7%-ға ... ... шамасында болады». Сондықтан қазіргі жағдайда инфляцияның одан
әрі шарықтауы экономиканың өсу қарқынын төмендетіп, оған кері ... ... ... ... ... ... даму қарқынына тәуелді
екені бағалар индексінің өзгеруінен жақсы көрінеді. 2001 жылы ... өсу ... ... дейін төмендегені белгілі. Бұл 2001 ж.
өнеркәсіп ... баға ... ... ... ... алып келді
және басқа да индекстердің өсу қарқынын баяулатты, оның ішінде ... ... де ... жж. ... индексі және олардың экономика секторлары
бойынша серпіні (2001 ж. бастап өткен ... ... ... ... |2001 |2002 |2003 |2004 ... мен ... |106,4 ... |106,8/119,8 |106,7/126,5 |
|тауарларына баға | | | | ... оның ... | | | | ... ... ... |107,7/123,0 |107,4/130,4 |
|Азық-түлік емес |104,5 ... ... ... ... | | | | ... қызметтерге |103,5 ... ... ... ... өнімдерін |85,9 |111,9/97,8 |105,9/103,7 ... ... ... | | | | ... | | | | ... сауда |79,2 ... ... ... ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... ... |116,8 ... ... ... |
Берілген талдаудан республика экономикасында инфляцияның дамуына себеп
болатын біраз факторлар бар екенін көруге ... ... ... ... ... ... ішкі ... құйылуы (шикізат
экспортынан және корпорациялық сектордың қарызынан); ... ... және ... ... ... экономиканың бәсекелестікке
қабілеті мен нәтижесінің төмендігі және оның әлемдік тауар нарығындағы баға
канъюктурасына тәуелдігі. Инфляцияның өсуіне монетарлық және ... ... әсер ... айқын көрінеді. Г. Марченконың пікірінше,
отандық банкілер және ұлттық компаниялар ... ... бір ... 4% ... ... ... өсіп келе жатқан жағдайда бұл өте пайдалы ... ... ... (доллармен)қарызға алады да, ел ішінде
теңгемен инвестицияға тартады. Ішкі нарықтағы доллар айырбастау орындары
биржалар арқылы теңгеге сатылып, ... ... ... көбейтеді. Қазір
ішкі нарықтағы доллардың көбеюі осымен түсіндіріледі. Компаниялардың,
банкілердің төлемдер ... үшін ... ... сатуы ішкңі нарықта
кредиттер беру айналымдағы ақша ... ... ... ... ... нығайтуға әкеледі. Осылайша 2003 жылы ... ... ... теңгенің ревальвациясы (нығаюы) басталды. ... ... ... ... ал 2004 жылы ... ... жж. ҚР ... көрсеткіштер серпіні
(2000ж. –100%, 2001 ж. бастап өткен жылмен салыстырғанда, пайызбен)*5
|Көрсеткіштер |2001 |2002 |2003 |2004 |2001 ... |
| | | | | ... |
| | | | | |2004 ... |
| | | | | ... ... % |113,5 |109,8 |109,3 |109,4 |42 ... |131175 |161701 |238730 |345900 |2,6 ... М0, млн| | | | | ... | | | | | ... базасы, |174959 |208171 |317000 |489500 |2,8 ... ... | | | | | ... ... |397015 |576023 |764954 |971213 |2,4 ... 01.12.2004 | | | | | ... млн | | | | | ... | | | | | ... |265840 |414322 |526224 |625313 |2,35 ... млн ... | | | | ... |2508,2 |2140,8 |4962 |9300 |3,7 ... млн | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... |110,1 |105,8 |111,7 |109,9 |37,5 ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... ... үшін инфляцияны жоспарлы
деңгейде ұстау мақсатымен Ұлттық банк ішкі валюта нарығында көп ... ... ... ... ... ... жоспарланған деңгейде (5-
7%) ұстап тұру үшін 2004 жылы 3,5 млрд АҚШ доллары ... ... ... ... банк ... ... ... кеміту мақсатында
қысқа мерзімді ноталар шығару ... ... ... теңгенің
бағамын және инфляцияны қарқынын бірқалыпты деңгейде ұстап тұру үшін үнемі
шетел валютасын сатып алудың өзіндік шегі бар. Бұл ... ... ... мүмкіндіктері шектелген. Валюталық нарықтағы орталық банкі басқыншылығы
(интервенция) оның ақша базасын ... ал ол ... ... ... Осылайша күшпен ұсталып отырған ... 2005 ж. ... ... ... ... (7,3%) ақша ... өсуінің айғағы
болады.
Инфляциялық таргеттеу. 1990 жылдардан бастап ... ... ... ... ... ... ... ету үшін және нарықтық
бағаны болжамсыз жоғарылаудан қорғау үшін орталық банкілерге ... ... ... қойды. Бұл инфляцияны ... ... ... ... деп аталды.
Таргеттеу әдісінде басты мәселе-баға индексін анықтап, яғни ... ... ... ... ... көрсету қажет екенін
белгілеу. Бұл жерде туатын проблема бар. Ол ... ... ... ... тең ... болмауы.
Инфляциялық таргеттеуге өтудің бастапқы талаптары.Бұл талаптардан екі
шарт туындайды:
1) Орталық банкіні жеткілікті дәрежеде ... ... ... Бұл
шартты орындау үшін бюджет-салық ... ... ... ... ... ... Ол үшін ... банк
«фискалдық басымдылықтан» бос болуы қажет, яғни ... ... ... ... өте ... ... немесе
жоқ болуы керек; сонымен қатар мемлекеттік ... ... ... инфляцияға әсерін жою үшін ішкі қаржы
нарығының жоғары деңгейде ... ... Егер ... орын алатын ... онда ... ... ... ... ықпалын тигізеді де, ақша-
кредит саясатының тиімділігін төмендетеді.
2) Билік ... ... ... ... ... ... сияқты басқа экономикалық көрсеткіштерді таргеттеуден
бас тартуы. Өйткені бұл көрсеткіштерді орындау барысында
орталық банк ... ... ... ... ... қалу ... туады. Халықаралық валюта қоры (ХВҚ)
ақша-кредит және бюджет-салық жүйесі өзара ... ... ... ... ... ... мақсатына
жетудің ең тиімді жолы тек өндірістің өсу ... ... ... ... өту үшін осы ... талаптарды орындап, іс-
тәжірибеде бірқатар дайындық шараларын жүргізеді:
- инфляцияның үлгісін немесе оны болжаудың ... ... ... уақыттағы инфляцияның сандық мөлшерін белгілейді;
- инфляцияны мақсатқа (болжамға) қойған ... ... ... ... ... ... ... құралдарды қолдану сәті мен олардың инфляцияға
әсерін тигізетін уақыт аралығын анықтайды.
Сонымен қатар инфляцияның ... ... ... ... ... баға ... түрлерін таңдау;
- инфляцияның мақсатын мөлшерлемесі тұрғысынан қою;
- болашақ инфляцияның серпінін есептеу;
- инфляцияның ... ... ... ... ... ... ... мақсаттық бағдардан ауытқу шамаларын анықтау.
Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры және оның инфляцияға қарсы
саясаттағы рөлі
2001 жылы ... ... ... ... ... ... мұнай қорларына және ... да ... ... ... ... қоры құрылды. Мұндай қор құру идеясы XX ғасырдың 80-
жылдарында Норвегия елінде мұнай ... ... ... кезінде пайда
болған. Мұнай сатудан түскен шектне тыс көп ақша ... ішкі ... ... ... ... мұнайға қатысы жоқ барлық
өндіріс салалары (балық аулаудан ... ... ... ... ... сыртқы нарықта өнімдерінің бәсеклестік қабілетінің төмендігінен
күйзеліске ұшырап, көбісі бакротқа түсті. Сол ... ... ... ... аударымдар жасап, қор құру идеясы пайда болды.
Қорды құру ... ... ... мұнай өндірудің төмендеуінен
және халықтың қартаюынан туындады. Қор бір ... ... ... тұрақтылығы) және жинақтау қызметін атқарды. Норвегиядағы ... ... өте ... ... Қор қаражатын инвестициялау арқылы
құрылған теңгерімді бюджет ішкі ... ... ... ... ... ... ... қымбаттауы тоқтатылды.
Қазақстан Норвегия тәжірибесін негізге ала отырып, бастапқыда ұлттық
қор мемлекеттік бюджеттің кірісін тұрақтандырады, инфрақұрылымдарды дамыту
бағдарламаларын ... ... ... үшін ақша ... ... құрылды. Кейіннен, 2004 жылы 24 сәуірде ҚР Бюджет кодексінде «ҚР
Ұлттық ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, қаржы активтерін және ... ... ... емес ... басқа), экономиканың шикізат секторына және
жағымсыз сыртқы факторларға тәелділігін жою» деп анықтады. Ұлттық қордың
қалыптасу ... ... ... ... секторынан түсетін бюджетте
бекітілген түсім сомасынан жоғары ... сома ... ... ... ... ... тау-кен өндірісі және өңдеу саласына жататын республикалық
меншіктегі мемлекеттік мүлікті жекешелендіруден түсетін түсім
есебінен;
3) бюджетке шикізат секторынан түсетін республикалық ... ... 10% ... ... ... сомасы;
4) ауыл шаруашылығына арналған жер телімдерін сатудан ... ... ... ... ... қорды басқарудан түсетін түсімдер мен кірістер.
Сөйтіп, Қазақстандағы Ұлттық қор тек ... ... ... ғана
қалыптасқан жоқ. Оның әлемдегі басқа мұнай қорларынан айырмашылығы да осы.
2005 жылы 1 қаңтарда Қордың ақшалай қаражаты 667 022 245 мың ... жылы 1 ... 233 521 мың ... құрады. 2005 жылы 1 қаңтарда
шикізат секторы ұйымдарынан 200 128 039 мың ... ... ... ... оның 79 792 925 мың ... (613,8 млн АҚШ ... республикалық
бюджетке есептелді. Нәтижесінде Қорға шикізат секторы ұйымынан түсетін
жоспардан ... ... ... 120 792 925 мың теңгені (929,17 млн АҚШ
долларын) құрады.
2005 жылы 1 ... ... ҚР ... ... ... ... ... қаражатын орташа мерзімдегі болашаққа қалыптастырудың
оңтайлы үлгісі ретінде теңгерімді ... ... ... Бұл ... шикізат секторының кірістері толығымен Қорға жинақталады, яғни
бюджет экономиканың мұнай емес ... ... ... ... жалпы шығыстары мен бюджетке экономиканың мұнай емес бөлігінен
түскен түсімдер арасында пайда болған тапшылық ... қор ... ... жыл ... ... ... бағдарлама бойынша үш
жылға алдын ала анықталады. Сөйтіп, бюджет шығыстары жоспарлы түрде, мұнай
бағасның өсуіне немесе төмендеуіне ... ... ... ... 2005 ... басында Ұлттық қор активтері-5,4 млрд АҚШ долларын құрады. Қор
болмаса, бұл ақшалар ішкң нарықта айналымға түсіп, ... ... ... еді. ... ... ... нығайып, Қазақстанның экспортқа
бағдарланған кәсіпорындары аса қиын жағдайға түсер еді. ... Қор ... бір ... жинақтауға экономиканы «тым қызып кетуден» сақтандыру
үшін қажет. Ұлттық қор Үкімет пен ... ... ... ... ... ... (буферный) механизм рөлін атқарады. Ол
экономиканың ... ... ... түсімдерінен құрылған ... ... ... ... активтері екі маңызды қызмет атқарады-экономиканы тұрақтандыру
және ... ... ... ... ... активтердің 19%-ын
құрайды. Олар өтелу ... алты айға тең ... ... жоғары
мемлекеттік бағалы қағаздарына инвестицияланған. Қоржынның бұл бөлігінің
басты ... ... ... ... қаражатты тез алу.
Қордың жинақ қоржыны 81%-ды құрайды. Оның негізгі қызметі-қаражатты
сақтау және оның ұзақ мерзімді ... ... ету ... ... ... Ол екі ... ... (75%), АҚШ-тың
және тіркелген кірісі бар басқа да дамыған ... ... ... ... қоржынына; акцияға (25%), мұнай және энергиядан басқа,
әлемнің ірі корпорация акцияларының эталон индексіне. Қор ... ... ... 17%-ы ... ... ... 6%-ы-жапон иенасына
салынған. 2004 жылы инвестициялық қызметтен ... ... 528 616 ... немесе 313 млн АҚШ долларын ... ... ... қор ... және ... ... ... мемлекеттің
инфляцияға қарсы саясатында өзінің маңызды рөлін атқаруда.
Ақша және ... ... ... ... ... эпизодтары1
|Елдер (тарихи |Кезеңдер, |Инфляция көрсеткіштері, % ... ... | |
| ... | |
| | ... |Орташа жылдық|Жылдық ең |
| | ... ... ... ... |
| | | | ... |
|Ежелгі Рим |151-301 |19900,0 |- |- ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... Қытай |1191-1240 |2092,6 |7,2 |18,0 ... ... | | | | ... | | | | ... ... ... |138,5 |34,4 |56,3 ... обасы | | | | ... | | | | ... ... |315,2 |1,6 |14,6 ... | | | | ... ... | | | | ... |1717-1720 |55,2 |26,0 |1431,3 ... | | | | ... | | | | ... ... |2701,7 |148,7 |16098,7 ... ... | | | | ... |1790-1796 |26566,7 |321,8 |92067,6 ... | | | | ... ... | | | | ... | | | | ... ... |116,9 |30,0 |45,1 ... ... |9019,8 |189,3 |5605,7 ... | | | | ... |1913-1916 |10715,4 |197,1 ... ... | | | | ... ... ... |207,0 |612,5 ... | | | | ... | | | | ... өсуі ақша ... ... ... идея экономикалық
теориядағы ең ескі көзқарастардың бірі. Бұл проблеманы терең зерттеген-
ағылшын ... ... ... Д. Юм, А. ... Д. ... жылы Д. Юм өзінің «О ... ... ... ... деп жазды:
«...бастапқыда ақшаның көбеюінен ешқандай өзгеріс болмайды, кейін ол ... ... ... одан ... ... тауардың бағасының өсуіне,
ақыр аяғында барлық тауарлардың бағасы белгілі бір ... ... ... тең), ... ... санына жеткенше өсе береді» деп
жазды. Экономистер айналыстағы алтын және күміс монеталардың құны ... ... ... ақша ... көп болса, соғұрлым тауар
бағасы жоғары болады деп ... ... ... ... ... ... ... экономист-математик И. Фишер (1867-1947 жж.) ақшаның сандық
теориясын одан әрі дамытты. Ол ... саны мен ... ... ... ... формула ретінде келтіріп, оны айырбас
теңдеуі деп атады.
мұнда M-қолма-қол ... ... мен ... ... мөлшері;
V-ақша айналысының жылдамдығы;
P-бағаның жалпы деңгейі;
Q-тауар саны.
Осы теңдеуді пайдаланып, бірқатар ... ... (V мен Q ... ... ... ... ... деп қабылдап), И. Фишер ақшаның
сандық теориясын негіздеді: баға ... (P) ... (M) ақша ... ... теориясының негізгі идеясы: ақшаның құны оның санына
кері байланыста болады, яғни ... ақша көп ... ... оның ... болады.
Ақшаның сандық теориясы Кембридж экономистері А. Маршалл, А.Пигу,
Д. Робертсон еңбектерінде одан әрі дамыды. Олар тауар айырбастау ... ... ... ... ... ... ... болады деген
пікір айтты. Сондықтан айырбас теңдеуінің ... ... ... ... ... пен (PQ) ... (желаемый) ақша қоры (M)
арасындағы ... ... яғни ... ... ... ... кірісінің бір бөлігі.
Енді формуланың да түпкілікті қорытындысы бірдей-ақша ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Инфляция процестерді бірнеше кезеңге бөлуге болады:
- бірінші дүниежүзілік соғыс пен революциялық ... ... ... ... ... дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі және ол аяқталғаннан
кейінгі инфляция (1939-1948 жж.);
- Бреттон-Вуд валютажүйесі кезеңіндегі баяу инфляция ... ... ... бағамына көшу кезеңіндегі жоғары қарқынды
инфляция (1971-1979 жж);
- өтпелі экономика елдеріндегі ... ... ... ... ... ... жартысында ұшқыр инфляцияның екі толқыны (1921-
1923 жж., 1938-1947 жж.) өтті. Олардың негізгі ... ... ... ... ... төмендігі, мемлекеттік шығыстарды ... ... ... ... ... гиперинфляция эпизодтары
|Елдер |Гипер- ... ... |АҚш ... ... бағамы|
| |инфляция- |цияның ... | |
| |ның ... ... | |
| ... | ... | |
| | | | ... ... |
| | | | ... ... |
| | | | | |луы ... |1921 ... тамыз |11 |4,96 |71428 |
| ... | | | | ... |1921 ж., ... ... |2,35 ... ... | | | | ... |1922 ж., ... ... |4,20 ... |
| ... | | | | ... |1923 ж., ... ... |5,30 ... |
| ... | | | | ... |1923 ж., ... ... |12 |4,96 |7,7*104 |
| ... | | | | ... |1943 ж., ... ... |140,0 ... |
| ... | | | | ... |1945 ж., ... шілде |12 |5,0 ... |
| ... | | | | ... |1947 ж., ... ... |17,5 ... ... | | | | ... және ... ... ғасырдағы экономикадағы теңдесі жоқ ірі құбылыс,
біртұтас ... ... Ол ... мемлекеттерді дағдарыстан шығарды,
экономикасын сауықтыруға мүмкіндік берді.
Монетаристер ақшаның сандық теориясын бұрыңғы қалпында ... ... ... оның ... ... ... теориясын ұсынды.
Ақшаның сандық теориясының жаңа ... ... ... мынадай
функциялары ұсынылды:
.
Мұнда M-атаулы ақша қалдығына жоспарлы сұраныс;
P-бағаның абсолюттік деңгейі;
r-облигациялар мен ... ... ... ... ... ... ... қарқыны, пайызбен;
y-ұлттық табыс, тұрақты бағамен;
h-ұлттық байлықтың нақты ... ... ... ... ... әсер ... ... да факторлар.
2006 жылғы қаңтардың Алматы облысы бойынша инфляцияның деңгейі
туралы*6
2006 жылғы қаңтардағы инфляцияның жалпы ... ... ... ... өткен аймен салыстырғанда 100,6% болды.
Талдамалы кезеңде азық-түлік тауарлары мен ақылы қызметтердегі ... ... ... артып, азық-түлік емес тауарлары өзгеріссіз қалды.
Азық-түлік тауарлары
Өткен айда ... ... ... және ... ... ... ... сүт өнімдері-0,8%-
ға, кондитерлік өнімдер-0,7%-ға, ет және ет ... ... және ... ... ... ... емес тауарлар
Азық-түлік емес тауарларынан киімге және аяқ-киімге 0,2%-дан-1,3%-ға
артса, жанармай бағасы тиісінше ... ... ... көрсету
Ақылы қызметке баға мен тарифтің өсуі-коммуналдық қызметтердің ... ... ... ... байланыс
қызметіне-1,2%-ға, білім беру қызметіне-0,8%-ға өсуіне байланысты артты.
Астық, нан және ұнға ... ... ... ... ... ... компанияларының монополиялық жағдайы*7
|Облыстар |Жылдар |
| ... ... ... ... |1.01.2000 |
|Ақмола |9 |21 |95 |93 |110 ... |29 |46 |48 |58 |58 ... |11 |15 |15 |13 |13 ... |- |- |2 |0 |- ... ... |3 |20 |18 |18 ... |4 |8 |9 |8 |7 ... ... |4 |4 |0 |- ... |21 |18 |10 |- |- ... |2 |5 |5 |2 |2 ... |16 |45 |47 |116 |116 ... |2 |2 |2 |1 |1 ... |3 |31 |29 |48 |48 ... |80 |144 |96 |156 |156 ... | | | | | ... |- |8 |4 |7 |7 ... | | | | | ... |181 |350 |386 |531 |547 | ... | | | | | | ... ... | | | | | |
* ... ... жөніндегі мемлекеттік комитеті. Статистикалық жылнама.-
1992.-13 бет.
*2 ҚР статистика жөніндегі агенттігінің деректері бойынша Қазақстандағы
бағалар. 1991-2002 жж.-Алматы 2004 ж.
*3 Автор деректер негізінде ... ... ... статистикалық
жылнамасы, Алматы.1997
*4 ҚР Статистика агенттігі. Тұтыну нарығындағы бағалар. Статистикалық
анықтама,-Алматы 2004 ж. 16-17 б./-баға индексінің серпіні өткен ... ... ... ... ... ... ... Егемен Қазақстан, 2006 қаңтар.
*7 Деловая неделя, 2007, қараша.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Инфляция,оның Қазақстандағы ерекшеліктерін талдау және Ұлттық Банктің инфляцияға қарсы саясаты21 бет
Макроэкономикалық көрсеткіштерге сипаттама (2013-2015). Инвестициялар және мемлекеттің инвестициялық саясаты. Инфляция және мемлекеттің инфляцияға қарсы саясаты. ҚР экономикалық өсім14 бет
Макроэкономикалық көрсеткіштерге сипаттама. Инвестициялар және мемлекеттің инвестициялық саясаты. Инфляция және мемлекеттің инфляцияға қарсы саясаты. Қазақстан Республикасының экономикалық өсімі6 бет
Мемлекетің инфляцияға қарсы саясаты6 бет
Мемлекеттің инфляцияға қарсы саясаты8 бет
Қазақстан Республикасында инфляцияны жүргізу саясаты және инфляциямен күресу жолдары12 бет
Қазақстан Республикасындағы инфляция саясаты30 бет
Қазақстан Республикасының инфляцияға қарсы саясаты24 бет
Қазақстан Республикасының инфляцияға қарсы саясаты жайлы20 бет
Қазақстан Республикасының инфляцияға қарсы саясаты туралы27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь