М.Әлімбаевтың тәлімдік көзқарастары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 М.Әлімбаевтың тәлімдік көзқарастарының педагогикалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1 М.Әлімбаевтың тәлім.тәрбиелік ой.пікірлері және оның қалыптасуына ықпал еткен қоғамдық.әлеуметтік жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.2 М.Әлімбаевтың халық педагогикасын зерттеп дамытуға қосқан үлесі ... ... 40
Тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61
2 М.Әлімбаевтың тәлімдік ой.пікірлерін мектептің оқу.тәрбие процесінде пайдалану жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1 М.Әлімбаевтың тәлімдік тағылымдарын оқу.тәрбие процесінде пайдалану жайы және оны жақсарту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..62
2.2 М.Әлімбаевтың тәлімдік тағылымдарын қазақ тілі сабақтарында пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..79
2.3 М.Әлімбаевтың тәлім.тәрбиелік идеяларын сабақтан тыс жұмыстарда пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...100
Тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 118
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 120
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...123
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...128
Зерттеудің көкейкестілігі: Қазіргі кездегі Қазақстанда болып жатқан әлеуметтік-мәдени, экономикалық өзгерістер ұрпақ тәрбиесі жұмысы сапасын жетілдіру, оның тиімді шешілу жолдарын айқындау міндетін мемлекеттің басты саяси деңгейіне көтеруде. Бұл міндетті игілікті қызметке асыруда қоғамдық дамудағы жинақталған озық педагогикалық ой-пікірлер мен тәжірибелерді зерделеп, объективті түрде бағалап нәтижелерді шығармашылықпен игеру маңыздылығымен даралана түседі.
Жан-жақты қалыптасқан жеке тұлғаны дамытуға бағытталған іс-шаралардың тиімділігін арттыру үшін қажетті, әрі оңтайлы әдістерді іздестіруде және табуда қоғамдық даму барысында жинақталған озық педагогикалық ой-пікірлер мен идеяларды тірек ретінде пайдалану қажеттілігі Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында да атап көрсетілген [1]. Осы орайдан алғанда қазақ халық педагогикасына терең үңіліп, оның тағылымдарын жинақтап, жүйелеп, зерделеп, оларды ұрпақ тәрбиесінің игілігіне айналдырудың тиімді жолдарын көрсете білгендердің бірі белгілі балалар ақыны, шебер аудармашы, көрнекті әдебиет зерттеушісі, эссеист ретінде кең танылған Қазақстанның халық жазушысы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, мәдениетке еңбегі сіңген қызметкер, Ы. Алтынсарин медалінің иегері М. Әлімбаевтың педагогикалық көзқарастары мен ой-пікірлерінің арнайы зерттеу нысанасына айналғандығы бүгінгі заман талабы екендігін көрсетіп отыр.
Қазақ елінің тарихи өмірінде өзіндік қайталанбас іздерін қалдырған, ұлт мәдениеті, әдебиеті, өнері және ғылымының дамуында елеулі орны бар тұлғалардың еңбектерінің тәрбие рөлінің жоғарылап тұрған қазіргі кезеңде жаңа көзқарас тұрғысында зерделеп, нәтижелерін оқу-тәрбие іс-әрекеттерінде пайдалану бәсекеге қабілетті тұлға даярлаудың басты шарты болмақ. Өйткені оқу-тәрбие іс-әрекеттеріндегі игі нәтижелерге жинақталған озық ой-пікірлер мен көзқарастарды шығармашылықпен игеру арқылы ғана қол жеткізуге болатындығын тарихи тәжірибелер дәлелдеуде. Бұл орайда М. Әлімбаевта кез-келген іс-шаралар қашанда «халық түйген тұжырымдардың, ғасырлар бойы зергерлік ұқыптылықпен сұрыпталған үрдістердің, даналық дәстүрлердің, ұстаздық ойлардың» бүгінгі міндеттермен сабақтасты жалғасқанында ғана игілікке асатынын айтып келеді [2]. Біз көтеріп отырған мәселе педагогика ғылымының қашанда да назарынан тыс қалмаған.
Қазіргі ұрпақ тәрбиесі іс-әрекеттерінің негізгі қайнар көзі болып табылатын, тәлім-тәрбие мәселесінде мәңгілік мәнге ие ой-пікірлер қалдырған ұлы шығыс ойшылдарының (Әл-Фараби [3], М. Қашқари [4], Ж. Баласағұн [5], Қ.А. Ясауи [6] т.б.) еңбектері отандық педагогиканың дамуына негіз болып келеді. Сондықтан да біз ұлы ойшылдардың педагогикалық ой-пікірлерін өзіміздің зерттеу жұмысымызға пайдаландық.
1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңы //Егемен Қазақстан, 1999 ж., 11 маусым.
2. Әлімбаев М. Халық- ғажап тәлімгер. -Алматы: Рауан, 1994.-144б.
3. Әл-Фараби. Философиялық трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1973. -425б.
4. Қашқари М. Түбі бір түрік тілі. – Алматы: Ана тілі, 1993. -125б.
5. Баласағұни Ж. Құтты білік. – Алматы: Жазушы, 1987. -301б.
6. Иасауи А. Ақыл кітабы. – Алматы: Мұраттас, 1995. -262б.
7. Құдайбердиев Ш. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1988. -560б.
8. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. -320б.
9. Дулатов М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991. -381б.
10. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992. -106 бет.
11. Торайғыров С. Шығармалар жинағы. І т., Алматы, Ғылым, 1993, 222 б.
12. Аймауытов Ж. Псиқолоғия. – Алматы: Санат, 1995. -312б.
13. Тажибаев Т. Т. Развитие происвщения и педагогической мысли в Казахстане во второй половине ХІХ века. – Алма-Ата, 1958. -97с.
14. Ғабдуллин М. Ата-аналарға тәрбие туралы кеңес. –Алматы: Мектеп. 1966. -123б.
15. Жарықбаев Қ.Б. Развитие педагогической мысли в дореволюционном Казахстане. Дисс. доктора пед.наук. – Киев, 1982. -351с.
16. Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасы. – Алматы: Санат, 2001. -320б.
17. Алдамұратов. Ә.Ж. Оқушылардың грамматикалық ұғымдарын меңгеру психологиясы. Дис. канд. психологич. наук. – Алматы, 1993. -182с.
18. Қожахметова К.Ж. Теоретико-методологические основы казахской этнопедагогики. Дисс. докт. пед. наук. –Алматы, 1998.
19. Қалиев С. Қазақтың халықтық тәлім-тәрбиесінің ғылыми-педагогикалық негіздері: Докт. дис. автореф. –Алматы, 1996.
20. Наурызбай Ж. Ж. Научно-педагогические основы этнокультурного образования школьников. Дис. докт.пед.наук. –Алматы, 1998.
21. Ұзақбаева С.А. Қазақтың педагогикасындағы эстетикалық тәрбие. Докт. дисс. –Алматы, 1993.
22. Бөлеев Қ. Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге дайындаудың теориясы мен практикасы: Пед. ғыл. докт. дисс. –Тараз, 2001. -343б.
23. Әлсатов Т.М. Қазақ хандығы тұсындағы педагогикалық ойлардың дамуы. (ХV- ХVІІІ ғ.ғ.): Пед. ғыл. докт. дисс..– Алматы, 1999. -293 бет.
24. Қалыбекова А.А. Казахские народные традиции в музыкально-эстетическом воспитание детей. – Алматы: Рауан, 1993. -123с.
25. Шалғынбаева Қ. Қ. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың педагогикалық-ағартушылық идеялары: Пед. ғыл. канд. дис. – Алматы, 1996. -133б.
26. Елікбаев Н. Ұлттық психология. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. -96б.
27. Ержанов Р.Ж. Возникновение и развитие пионерского движения в Казахстане до 1934.: Дис. канд. пед. наук. – Алма- Ата, 1956. -265с.
28. Мұқанова Б.Ы. Қазақстан пионер ұйымы: Пед.ғыл.канд.дис. – Алматы, 1970. -199б.
29. Бержанов Г.Н. Научно-педагогические вопросы народного образования в Казахстане. – Алма-Ата: Мектеп, 1979. -144с.
30. Храпченков Г.М. Научно-педагогические вопросы народного образования в Казахстане. –Алма-Ата: Мектеп, 1979. -144с.
31. Сейтешев А. П. Профессиональная направленность личности (теория – практика воспитания). – Алма-Ата: Наука, 1989. -480с.
32. Сейталиев Қ.Б. Қазақстанда жоғары педагогикалық білімс берудің қалыптасуы мен дамуы (1920-1991жж.) Пед. ғыл. докт. Дис. – Алматы, 1998. -315б.
33. Ильясова А. Проблемы развития педагогической теории Казахстана (1900-1960 гг.) Дис. докт. пед. наук. –Алматы, 1997.
34. Казмаганбетов А. Г. Научно-педагогические основы формирования системы оценочных притязаний старшеклассников в учебном процессе. Дис. докт. пед. наук. – Алматы, 1999. -279с.
35. Хайруллин Г.Т. Формирование и развитие коллектива учебно-производственной группы межшкольного УПК: (на материалах гор. учеб.-произв. комб.) Дис. ...канд. наук. –Алма-Ата, 1985. -206с.
36. Керімов Л.К. Қиын жасөспірімді жеке-дара қайта тәрбиелеу теориясы мен
практикасы. Пед. ғыл. докт. дис. – Алматы, 1992. -229бет.:
37. Нургалиева Г. К. Формирование ориентации старших подростков на труд как нравственную ценность. Дис. канд. пед. наук. – Ленинград, 1985. -239с.
38. Төлеубекова Р.К. Бастауыш класс оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде халықтық педагогиканың озық дәстүрлерін пайдалану: Пед. ғыл. канд. дис. – Алматы, 1994. -134б.
39. Балтабаев М.Х. Основы музыкально-эстетического воспитания учащейся молодежи средствами казахской традиционной художественной культуры: Автореф. дис. докт. пед. наук. – Алматы, 1994. - 48с.
40. Омар Е.О. Қазақстандағы мектептен тыс мекемелердің қалыптасуы және дамуы (1917-1990жж.): Пед. ғыл. докт. – Алматы, 2002. -268 бет.
41. Иванова Л.М. Творческие комплексные игры как средство сплочения пионерского коллектива: Дис.канд. пед. наук. – Москва, 1977. -177с.
42. Панченко С.И. Воспитание трудовой направленности у педагогически запущенных подростков. Дис. канд. пед. наук. –Москва, 1989. -175с.
43. М.Әуезов Қайта туған халықтың әдебиеті. 20 том, 431б.
44. А.Атымтаев Ой көркі. //Коммунизм жолы, 1960ж., 14 қыркүйек.
45. С.Бегалин Мүдірмей зырла, ақын інім. //Қазақ әдебиеті, 1973ж., 26қазан.
46. Б.Кенжебаев Алуан қырлы қаламгер. //Жетісу 1983ж., 29 қазан.
47. З.Қабдолов Аға буынның өнегелі өкілі. //Заман-Қазақстан, 1999ж, 9маусым.
48. Б.Мустафин Толқығанда тереңнен. //Ленин туы, 1981ж., 14 қаңтар.
49. Ғ.Қайырбеков Тәуекел танкісіне мініп едің... //Лениншіл жас, 1983ж. 1 қараша.
50. Т.Кәкішев Қайратты қалам қарымы. //Жұлдыз, 1983ж.
51. Қ.Мырзалиев Бойға қуат, ойға суат. //Егемен Қазақстан, 1993ж., 29 қазан.
52. Т.Молдағалиев Өлең үшін өмір сүріп келеді ол. //Қазақ әдебиеті, 1983ж. 287 қазан.
52. А.Сейдімбеков Қаламгер мәртебесі. //Қазақстан мұғалімі, 1983ж. 14қазан.
53. С.Негімов Өрнегі әсем қарапайымдылық. //Көкшетау правдасы, 1993ж., 27 қараша.
54. Қ.Жарықбаев Қазақ тәлім тәрбиесі. – Алматы: Санат, 1995. -352б.
56.Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен
тарихы. -Алматы: Білім, 2003,-280б.
57. Бөлеев Қ. Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге
кәсіби дайындау. -Алматы: Нұрлы Әлем, 2004.- 304б.
58.Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті. –Алматы: Білім, 1998. - 220б.
59. Әлімбаев М. Таңдамалы. Т.1. -Алматы: Жазушы, 1983. -384б.
60. Жәмішев Ә. Бала сезімінің бапкері //Лениншіл жас, 1984ж., 22 тамыз.
61. Әлімбаев М. Балдаурен, шіркін, балалық. -Алматы: Жазушы, 1973. -
376б.
62.Әлімбаев М. Ақсерек те Көксерек. -Алматы: Жалын, 1977. -192б.
63.Әлімбаев М. Аспандағы әпке. -Алматы: Жалын, 1982.- 136б.
64.Әлімбаев М. Тәрбие туралы әңгімелер. -Алматы: Қазақстан, 1972. -124б.
65.Әлімбаев М. Халық- қапысыз тәрбиеші. -Алматы: Білім,1977.-53б.
66. Бейсенбаев З. Талант таңдамалысы //Бастауыш мектеп, 1974, №6.
67. Оралбаев Ғ. Балбұлақ //Қазақстан мұғалімі, 1974ж., 15 наурыз.
68.Әлімбаев М. Аяншақ ата-аналар мен әлжуаз балалар жайында //Қазақстан мұғалімі,1967ж., 16 мамыр.
69.Әлімбаев М. Жартылай ұйқы және жатық сөйлеу жайында //Қазақстан
мұғалімі, 1967ж., 27 маусым.
70.Әлімбаев М. Жан жомарттығына не жетсін //Лениншіл жас, 1967ж., 11 шілде.
71.Әлімбаев М. Қонақтар мен балалар //Қазақстан мұғалімі, 1967ж., 26
қазан.
72.Әлімбаев М. Игілікке үйреткен опық жемейді //Қазақстан мұғалімі,
1967ж., 14 желтоқсан.
73.Әлімбаев М. Халық- қапысыз педагог //Қызыл ту, 1969ж., 22 қазан.
74.Әлімбаев М. Ғұмыр бойғы құштарлық //Білім және еңбек, 1973, №9.
75.Әлімбаев М. Ойланайықшы, оқырман //Қазақстан әйелдері, 1975, №7.
76. Айтов Н. Тәрбие жайлы тартымды еңбек //Семей таңы, 1973ж., 30
наурыз.
77.Көккөзов М. Тәрбие туралы толғаулар //Жезқазған туы, 1973ж., 20
қазан.
78. Құлымбетов О. Тәрбие туралы әңгімелер //Ленин жолы, 1974ж., 9
қаңтар.
79. Жұртбаев Т. Халық тәрбиесі хақында //Октябрь туы, 1973ж., 28
ақпан.
80. Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының тарихы. -Алматы: Білім, 1999.-
160б.
81. Әлімбаев М. Қыз –болашақ... //Қазақстан әйелдері, 1985, №11.
82.Әлімбаев М. Қыз бала. Жар.Ана //Өркен, 1992.
83.Әлімбаев М. Әңгіме «Әліппе» жайында //Халық кеңесі, 1992ж., 3
қараша.
84.Әлімбаев М. Халқымыз қандай тәлімгер //Мұрагер, 1992, №1.
85.Әлімбаев М. Ерлік – елдіктің туы
86.Әлімбаев М. Имандылық - ізгілік пен игілік //Ақиқат, 1995, №3.
87.Әлімбаев М. Атаның жүгі - атанның жүгі //Зерде, 1996, №7.
88.Әлімбаев М. Тағылимат //Егемен Қазақстан, 2002ж., 26 маусым.
89.Әлімбаев М. Халық қазынасы - қайнар бұлақ //Егемен Қазақстан,
2003ж., 28 маусым.
90. Әлімбаев М. 666 мақал-мәтел. -Алматы.
91.Әлімбаев М. Мақал - сөздің мәйегі. -Алматы: ҚМКӘБ, 1963.- 228б.
92.Әлімбаев М. Өрнекті сөз - ортақ қазына. -Алматы: Қазақстан, 1967.-
168б.
93.Әлімбаев М. Ер айнасы - еңбегі, еңбек туралы мақал, нақылдар.
Алматы: Қайнар, 1968.
94.Әлімбаев М. Шығыс халықтарының мақал-мәтелдері. -Алматы.
95.Әлімбаев М. Мақалнама. -Алматы: Жазушы, 1970.
96.Әлімбаев М. Денсаулығыңды ойласаң. -Алматы: Қазақстан, 1974.-
160б.
97.Әлімбаев М. Орыс халқының мақал-мәтелдері. -Алматы.
98.Әлімбаев М. Маржан сөз. -Алматы: Жазушы, 1978.- 447б.
99.Әлімбаев М. Батаменен ер көгерер. -Алматы: Атамұра, 1996.- 80б.
100. Кәкішев Т. Орнын тапқан шеге оңды //Қазақ әдебиеті, 1968ж., 24 ақпан.
101.Дүйсенов М. Сөз маржаны туралы зерттеу //Жұлдыз, 1969, №5.
102.Байбурина К. Мақал - сөздің мәйегі //Орталық Қазақстан, 1963ж., 31
мамыр.
103.Мұқатов Ғ. Баға жетпес қазына //Коммунизм нұры, 1971ж., 5 қаңтар.
104.Рахымбеков Р. Мақалнама -Алматы: Жалын, 1989.- 528б.
105.Атымтаев А. Ой көркі. -Астана, 1999ж., 111б.
106.Әлімбаев М., Тұрманжанов Ө. Өлеңдер, ертегілер. -Алматы: Жалын,
1989.- 528б.
107.Әлімбаев М. Таңдамалы. Т.2. -Алматы: Жазушы, 1983.- 367б.
108.Баткеева Б. М.Әлімбаевтың лирикасы: кандидаттық дисертация. -Астана, 1999ж., 111б.
109.Бесік жыры /Құрастырған Асылбеков А. -Алматы: Жалын, 1989. -128б.
110.Соқыр теке /Құрастырған Ыбыраев Ш. -Алматы: Өнер, 1990.- 176б.
111.Ғабдуллин М. Қазақ халық ауыз әдебиеті. -Алматы: Мектеп, 1974. -350б.
112.Халық даналығы - тәрбие негізі //Қазақ тілі мен әдебиеті: Алматы, 1994, №2.
113.Әлімбаев М. Екі тақтай бір көпір. -Алматы: Балауса, 1992. -191б.
114. Ш.Әуелбаев, Ә.Наурызбаева, Р.Ізғұттынова, С.Тәжімбетова Ана тілі (1-сынып). –Алматы: Атамұра, 2001.
115. Г.И.Уайісова, Р.С.Әмірова, Ә.Е.Жұмабаева Қазақ тілі (2-сынып). –Алматы: Атамұра, 2002.
116.С.Рахметова, П.Жаманқұл, Б.Қабатаева Ана тілі (2-сынып). - Алматы: Атамұра, 2002.
117. Ал, «Атамұра» баспасынан 2003 жылы Т.Әбдікәрімова, С.Рахметова, Б.Қабатаева Ана тілі (3-сынып). - Алматы: Атамұра, 2003.
118.Т.И.Уайісова, М.Б.Балақаев, Ә.Е.Жұмабаева Қазақ тілі (3-сынып). - Алматы: Атамұра, 2003.
119. Г.И.Уайісова, Ұ.Асылов, Ә.Жұмабаева Қазақ тілі (4-сынып) - Алматы: Атамұра, 2004.
120.Г.Қасымова мен Ж.Дәулетбеков Қазақ тілі (5-сынып). - Алматы: Атамұра, 2001.
121. Н.Келімбетов, Ә.Қанафин «Түркі халықтары әдебиеті (10-сынып). - Алматы: Атамұра, 2004.
122. Әлімбаев М. Нақылдың төркіннамасы. -Алматы:Қазақ соқырлар қоғамы,
1996.
123.Әлімбаев М. Өмір.Өнер. Өнерпаз. -Алматы: Өнер, 1990.- 459б.
Қонаев Д. Ақиқаттан аттауға болмайды
124.Өтетілеуов Е. Парасат пернелері //Коммунизм нұры, 1983ж., 22 қараша
125.Мәуленов С. Талғам таразысы
126.Мақатаев М. Қош, махаббат
127.Бегалин С. Мүдірмей зырла, ақын інім //Қазақ әдебиеті, 1973ж., 20 қазан.
128.Кенжебаев Б. Алуан қырлы қаламгер //Жетісу, 1983ж., 29 қазан.
129. Қонаев Д. Ақиқаттан аттауға болмайды
130.Есімжанов Р. Тәрбие туралы әңгімелер //Октябрь туы, 1973ж., 28
ақпан. ?
131. Нұрқанов Ж. Парасатты ақын //Орталық Қазақстан, 1983ж., 30 қазан.
132. С.Адамбеков Төсіме басып хатыңды //Қазақ әдебиеті, 1999ж., 16 шілде.
133. Ж.Бөдешев Ініңізден іңкәр сөз //Қазақ әдебиеті, 1993ж., 29 қазан.
134. А.Қаниев Күн шуақ ақын Мұзаға //Қазақ әдебиеті, 1999ж., 16 шілде. ?
135 Ш.Құнанбаев Аға тілегі //Сарыарқа самалы, 1993ж., 4 қараша.
        
        Мазмұны
Кіріспе………………………………………………………………………...........3
1 М.Әлімбаевтың тәлімдік ... ... ... тәлім-тәрбиелік ой-пікірлері және оның қалыптасуына ықпал
еткен ... ... ... ... педагогикасын зерттеп дамытуға қосқан ... ... ... ... ... ... ... процесінде
пайдалану жолдары ……………………………………..........................................
2.1 М.Әлімбаевтың тәлімдік тағылымдарын ... ... ... және оны ... М.Әлімбаевтың тәлімдік тағылымдарын қазақ тілі ... ... ... ... ... тыс ... ... әдебиеттер тізімі………………………………………..............123
Қосымшалар....………………………………………………….………................128
Кіріспе
Зерттеудің көкейкестілігі: Қазіргі кездегі Қазақстанда ... ... ... өзгерістер ұрпақ тәрбиесі жұмысы сапасын
жетілдіру, оның тиімді шешілу жолдарын айқындау міндетін мемлекеттің басты
саяси деңгейіне ... Бұл ... ... қызметке асыруда қоғамдық
дамудағы жинақталған озық ... ... мен ... ... түрде бағалап нәтижелерді шығармашылықпен игеру
маңыздылығымен даралана ... ... жеке ... ... ... ... ... үшін қажетті, әрі оңтайлы әдістерді іздестіруде және
табуда қоғамдық даму ... ... озық ... ... ... ... ретінде пайдалану қажеттілігі Қазақстан Республикасының
«Білім туралы» заңында да атап көрсетілген [1]. Осы орайдан алғанда ... ... ... ... оның ... ... жүйелеп,
зерделеп, оларды ұрпақ тәрбиесінің игілігіне айналдырудың тиімді жолдарын
көрсете білгендердің бірі белгілі ... ... ... ... көрнекті
әдебиет зерттеушісі, эссеист ретінде кең ... ... ... ... ... ... ... еңбегі сіңген
қызметкер, Ы. Алтынсарин медалінің иегері М. Әлімбаевтың ... мен ... ... ... нысанасына айналғандығы
бүгінгі заман талабы екендігін көрсетіп отыр.
Қазақ елінің тарихи өмірінде өзіндік қайталанбас іздерін қалдырған, ұлт
мәдениеті, әдебиеті, ... және ... ... ... орны ... еңбектерінің тәрбие рөлінің жоғарылап тұрған қазіргі кезеңде
жаңа көзқарас тұрғысында зерделеп, нәтижелерін оқу-тәрбие іс-әрекеттерінде
пайдалану бәсекеге ... ... ... ... шарты болмақ. Өйткені
оқу-тәрбие іс-әрекеттеріндегі игі нәтижелерге жинақталған озық ой-пікірлер
мен көзқарастарды ... ... ... ғана қол ... ... тәжірибелер дәлелдеуде. Бұл орайда М. Әлімбаевта кез-
келген іс-шаралар қашанда ... ... ... ғасырлар бойы
зергерлік ұқыптылықпен сұрыпталған үрдістердің, даналық ... ... ... ... ... ... ... асатынын айтып келеді [2]. Біз көтеріп отырған мәселе педагогика
ғылымының қашанда да ... тыс ... ... тәрбиесі іс-әрекеттерінің негізгі қайнар көзі болып
табылатын, тәлім-тәрбие мәселесінде мәңгілік мәнге ие ... ... ... ойшылдарының (Әл-Фараби [3], М. Қашқари [4], Ж. Баласағұн [5],
Қ.А. Ясауи [6] т.б.) ... ... ... дамуына негіз болып
келеді. Сондықтан да біз ұлы ... ... ... ... ... ... ... саласындағы ой-пікірлерінің ғылыми негіздерін
жасап құнды мұра ... Ш. ... [7], А. ... [8], ... [9], М. ... [10], С. ... [11], Ж. Аймауытов [12], Т.
Тәжібаев [13], М. Ғабдуллин [14] Тағы ... ... ... ... көп көмегі тиді. Қазақтың тәлім-тәрбие саласындағы ой-
пікірлерінің ... және ... ... ... зерттеулер жүргізген Қ.Б. Жарықбаев [15], Ә. ... [16], ... [17], К. ... [18], С. ... [19], Ж.Ж. ... [20],
С.А. Ұзақбаева [21], Қ. Бөлеевтердің де [22] еңбектері зерттеу жұмысымызға
тірек болды.
Ұрпақ тәрбиесі мәселесіне қоғам ... әр ... ... қоғам
мұраты талаптануына сай құнды педагогикалық ой-пікірлерін ғалым-педагогтар
еңбектерін белгілі-бір сараланған бағыт бойынша:
- ХІV-ХХ ғасырлардағы дала ... ... ... қалыптасу, даму жолдарын жүйелеу (С.Қ. Қалиев [19], Т.М. Әлсатов
[23], Қ.Б. Жарықбаев [15], А. Қалыбекова [24], К. ... [18], ... [20], К.К. ... [25] ... ... және ... әлеуетін ашу (Ж. Аймауытов [12], Қ.Б.
Жарықбаев [15], Н. ... [26], А. ... [17] ... Қазақстандағы білім беру мен педагогика ғылымының даму ... ... ... ... ... негіздерін жасау Т. Тәжібаев [13], М.
Ғабдуллин [14], Р.Ж. Ержанова [27], Б.Ы. Мұханова [28], К. ... ... ... [30], А.П. ... [31], К. Сейталиев [32], А. Ильясова
[33]);
- педагогикалық теория мен мектеп тәжірибесіндегі тәрбие жұмыстарының
қалыптасуы мен ерекшеліктерін ... мен ... (А.Г. ... Г.Т. Хайруллин [35], Л.К. Керімов [36], Г.К. Нұрғалиева [37], Р.К.
Төлеубекова [38]);
- ... ... (С.А. ... [21], М. ... Е.О. Омар [40]) мен ойын ... ... ерекшеліктері (Л.М.
Иванова [41], С.И. Панченко [42]) ... ... ... ... ... ... олардағы алынған ғылыми нәтижелерді өзіміздің
жұмысымызға негіз етіп ... ... ... ... мен педагогикалық ой-пікірлеріне
кезінде қаламгерлер мен ... ... ... ... ... ... және кейбір әдеби туындылары туралы М. Әуезов [43],
А. Атымтаев [44], С. ... [45], Б. ... [46], З. ... [47], ... [48], Ғ. ... [49], Т. ... [50], Қ. ... [51], Т.
Молдағалиев [52], А. Сейдімбеков [53], С. Негімов [54] және тағы ... ... ... Ал ... ... көзқарастарын Қ. Жарықбаев
[55], С. ... [56], Қ. ... [57] өз ... атап ... ... ... жайлы осындай шағын көлемді зерттеу еңбектер мен
сын ... ... ... ... ... ... 1999 жылы ... «М. Әлімбаевтың лирикасы» тақырыбына кандидаттық диссертациясын
қорғаған.
Сонымен зерттеу тақырыбы ... ... ... ... ... ... ғылыми-педагогикалық ой-пікірлері мен көзқарастарына
жеке дара зерттеу саласы ретінде жеткілікті мән берілмегенін аңғартады. Ал
бүгінгі ... ... ... ... ... ... қоғам дамуы
барысында жинақталған озық педагогикалық ... мен ... ... ... ... қоғам ұсынған тәрбие міндеттерін
шешуде оңтайлы тірек ... ... ... ... ... Ендеше
мектептегі тәрбие жүйесін әлем ... ... ... қажеттігі мен
бүгінгі міндеттердің іске асуына алғы шарт озық ... ... ... ... зерттелмеуі және өткен ғасырдың алпысыншы-
сексенінші жылдарындағы озық тәжірибелердің ... ... ... бүгінгі мектеп тәрбие іс-әрекетінде жүйелі пайдаланбауы арасында
ұстаздардың кәсіби дайындығын арттыруда озық ... ... ... мен оны жүзеге асыруға керекті ... ... ... ... бар екені анық байқалып
отыр. Осы мәселенің шешімін табу ... ... ... ... «М. Әлімбаевтың педагогикалық көзқарастары» деп ... ... ... ... ... ... ... анықтау
процесі.
Зерттеу мақсаты:
М. Әлімбаевтың тәлім-тәрбие тағылымдарына талдау ... ... ... ... ... ... және жүйеге
келтіру.
Зерттеу пәні:
М. Әлімбаевтың педагогикалық көзқарастар жүйесі.
Зерттеудің міндеттері:
- М. Әлімбаевтың педагогикалық көзқарастарын қалыптастыруға әсер ... және ... ... ... ... М. ... халықтық педагогикаға байланысты еңбектерін теориялық
тұрғыдан жүйелеу;
- М. Әлімбаевтың педагогикалық идеяларын қазіргі ... ... ... ... ... анықтау, нұсқаулар беру.
Зерттеу көздері:
М. Әлімбаевтың әдеби шығармалары мен ... ... ... М. ... туралы жазылған ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ҚР ... ... мен ... де кітапханалар қорларындағы М. Әлімбаевқа қатысты материалдар.
Жетекші идея:
М. Әлімбаев халқымыздың сан ғасырлық асыл мұраларын зерттеу негізінде
халықтың ... ... ... бойы ... және ... ... дәстүрлерін, ұстаздық ойларды айқындады. Оларды қазақ
халқының педагогикалық жүйесіндегі басты тәрбие құралдары мен ... ... ... ... ... ұлтжанды, саналы азамат
болып тәрбиеленуіне ықпалын тигізеді.
Зерттеудің әдіснамалық-теориялық негіздері:
Педагогика, философия және психология ғылымдарының жеке ... ... ... жеке ... ... ... ... таным теориясы, жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтардың тарихи
сабақтастығы, жүйелік принципі, ... ... ... ... ... ... туралы қағидалар жеке ... ... ... ... ... әдістері:
Зерттеу мәселесі бойынша педагогикалық, ... ... ... ... ... ... ... ұстанымдар мен тұжырымдардың тиімділігін салыстыру, бақылау,
әңгімелесу, мектептерде жүргізілген тәжірибелік-эксперименттік ... ... ... және ... ... т.б.
Зерттеудің ғылыми болжамы:
Егер М. Әлімбаевтың шығармаларындағы тәлім-тәрбиелік көзқарастарына
тарихи-педагогикалық тұрғыдан талдау жасалынып жүйеленілсе, олар мектептің
оқу-тәрбие процесіне ... онда ... ... деңгейі артады.
Өйткені М. Әлімбаевтың тәрбие тағылымына толы туындылары оқушылардың ұлттық
құндылықтарды бағалауына, өзін-өзі ... ... ... ... ... сезімінің оянуына, елін, жерін, тарихын, ата-анасын,
тілін сүйіп, рухани-адамгершілік қасиетін ... ... ... ... болмысын қалыптастыруға мүмкіндік жасайды.
Зерттеу жұмысының негізділігі мен дәйектілігі:
Диссертацияда тұжырымдалған қағидалардың, әдіснамалық ... ... ... ... ... және оның ... мақұлдануынан, тәжірибелік-эксперименттік жұмыстарын жүргізу
арқылы зерттеу материалдарын мектептің оқу-тәрбие ... ... ... және ... дәйектелінген.
Зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі және мақұлдануы:
Зерттеу нәтижелері республикалық төрт ... үш ... ... ... ... ... ... ұсынылған. Сондай-ақ зерттеу
материалдары алты ғылыми мақалалар ... ... ... ... ... 2002 жылы ... ... Тараз қаласындағы Әулие-Ата
университетінде өткізілген «Түп тамырдан қазіргі заманға Тараз – Әулие-Ата
– Жамбыл: тарихи, құқықтық, ... ... және ... ... ... ғылыми-практикалық конференцияда, 2005 жылы мамыр айында
Тараз қаласындағы ... ... ... ... мектепте кәсіптік
білім берудің тәжірибесі, өзекті мәселелері және даму ... ... ... ... 2005 жылы ... ... қаласындағы Тараз мемлекеттік педагогикалық институтында өткізілген
Ұлы Отан соғысы жеңісінің 60-жылдығына ... «Жас ... – 2005» ... ғылыми-практикалық конференцияда, 2006 жылы ақпан айында
Алматы қаласындағы Қазақтың Ұлттық ... ... ... мен ... жас ғалымдарының этнопсихология және
этнопедагогика саласындағы ... атты II ... ... конференцияларда баяндамалар жасалынды.
Зерттеу нәтижелері Тараз қаласындағы №45 Б. ... ... ... ... №44 Ш. ... және №26 Абай орта ... облысы Шу ауданына қарасты Мойынқұм және Абай орта мектептерінің оқу-
тәрбие процесіне ... ... ... ... ... талқыланды. Зерттеу жұмысына 51 мұғалім, 1220
оқушы қатыстырылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық мәнділігі:
- М. ... ... ... ... ... М. ... ... педагогикалық ой-пікірлерге
этнопедагогикалық тұрғыдан талдау жасалынып, оның ... ... М. ... ... ... жас ... ... мен
оқытуда пайдаланудың тиімді әдістері мен жолдары анықталды.
Зерттеудің практикалық мәнділігі:
- зерттеу нәтижелерін жалпы орта білім беретін мектептегі «Қазақ ... ... ... болады;
- зерттеу материалдарын жоғары және арнаулы орта оқу ... ... ... ... ... ... ... оқыту кезінде, сондай-ақ мұғалімдердің біліктілігін ... ... ... ... және ... тыс ... сағаттары, кеш, конференция, ата-
аналармен жүргізілген жұмыстарда, үйірме жұмыстарында пайдалануға болады;
- мұғалімдер үшін «М. ... ... ... ... ... атты ... ... дайындалды.
Қорғауға ұсынылған қағидалар:
- М. Әлімбаевтың педагогикалық көзқарастарының ғылыми негіздері ... М. ... ... ... ... ... үшін
тоериялық және практикалық маңыздылығы;
- М. Әлімбаевтың педагогикалық көзқарастарын жас ұрпақты тәрбиелеу мен
оқытуда пайдаланудың әдістемесіне негіздеме;
- М. ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан негізделуі.
Зерттеу базасы:
Тараз қаласындағы Б. Момышұлы атындағы № 45 классикалық гимназиясы,
Ш. Смаханұлы ... № 44, Абай ... № 26 ... орта ... облысы, Шу ауданына қарасты Мойынқұм және Абай орта мектептері.
Зерттеудің негізгі кезеңдері:
1-кезеңде (2001-2002 жж.) зерттеу тақырыбының өзектілігі ... ... ... әдебиеттер мен ғылыми-зерттеу жұмыстарына ... М. ... ... ... ... ... ... анықталынып, зерттеудің теориялық негізі
жасалынды.
2-кезеңде (2002-2005 жж.) мектеп ... ... «М. ... ... атты ... дайындық курсы өткізілді. М.
Әлімбаевтың еңбектеріндегі этнопедагогикалық құндылықтар ... ... ... ... ... ... тілі пәні мен ... тыс жұмыстарында
оқушыларға тәрбие берудің жолдары зерттеліп, тәжірибелік-эксперименттік
жұмыстары жүргізілді.
3-кезеңде (2005-2006 жж.) ... ... ... ... ... мен ұсыныстар жасалынды.
Диссертацияның құрылымы:
Зерттеу жұмысы ... 2 ... ... ... ... ... қосымшалардан тұрады.
Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, зерттеу мақсаты, міндеттері, нысаны,
пәні, әдіснамалық негізі, зерттеу әдісі,ғылыми болжамы, ... ... ... ... ... ... теориялық маңыздылығы,
қорғауға ұсынылатын негізгі қағидалары, зерттеу нәтижелерінің дәлдігі, оның
мақұлдануы, тәжірибеге енгізу ... ... ... ... ... ... ... атты
бірінші бөлімде М. Әлімбаевтың көзқарастарының қалыптасуына ықпал ... ... ... ... ... ақынның өмірі мен
шығармашылық өсу жолына, тәлім-тәрбие туралы ой-пікірлері және зерттелу
жайы, оның ... ... және ... қосқан үлесі
баяндалған.
«М. Әлімбаевтың тәлімдік ой-пікірлерін мектептің оқу-тәрбие процесінде
пайдаланудың жолдары» деп аталатын екінші бөлімде М. ... ... зор ... оқу-тәрбие процесінде пайдаланудың қазіргі жағдайлары
және оны жетілдірудің тиімді жолдары қарастырылған.
Қорытындыда зерттеу ... ... ... мен эксперименттік іс-
тәжірибелердің нәтижелері негізінде М. Әлімбаевтың тәлімдік мұраларын оқу-
тәрбие процесінде пайдалану туралы ұсыныстар берілген.
1 М.Әлімбаевтың тәлімдік ... ... ... ... ... ... және оның ... ықпал
еткен қоғамдық-әлеуметтік, мәдени жағдайлар
Халқымыздың тарихында өткен ХХ ғасыр жетістігімен қоса қайшылығы да
мол ең бір ... ... ... ... Қазан төңкерісінің нәтижесінде
негізі қаланған Кеңес Одағының құрамына кіру қазақ халқына екі ... ... ... ... ... ... ... мен түрлі оқу орындары ашылды. Ғылым мен білім едәуір ... ... ... ... ... ... бой көтерді. Ауылшаруашылығы
дамып, көшпелі ел толықтай отырықшылыққа ауысып, елді мекендер ... бой ... ... ... бұл ... ... бірталай зардаптарды
басынан өткерді. «Коммунистік идеяға берілген «шынайы патриоттар даярлау»
ісі ұранға ... ... ... ... ... «Біреу бәрі үшін, бәрі біреу үшін» деген жалған патриоттық
ұранына бой ұрушылық қағидасы үстем бола ... Әр ... ... ... ... ұлттық этнопедагогикалық тәлім-тәрбие негіздемелері аяқ
асты қалды» ... ... ... ... бұл кезеңде қазақ
этнопедагогикасының туып, қалыптасуына ... ... ...
Ш.Құдайбердиев, А.Байтұрсынов, Х.Досмұхамедов, тағы басқалар белсене ат
салысты. Өкініштісі, ұлт мәдениетінің ... үлес қосу ... ... ... ... зиялы азаматтарымыз жеке басқа табынудың құрбаны
болды. Ол жайында «1935-1937 жылдары сталиндік жеке ... ... ... ... ... ... қалап, ғылым ретінде
қалыптастыруда арнайы еңбектер ... ... ... айналысқан
А.Байтұрсынов, Ш.Құдайбердиев, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Х.Досмұхамедов,
М.Дулатов, М.Әуезов ... ... ... ... ... ... ... қуғынға ұшырады. Көпшілігі түрмеге жабылып, жер аударылды. Ал олардың
еңбектері пайдаланудан алынып тасталды. Осымен байланысты ұлт ... ісі ... ... ... тоқырауға ұшырады. Әкімшіл-әміршіл
тоталитарлық заманның ұлт мәдениеті жөніндегі мұндай ... ... ... және ұлт мәселесі» деген теориялық ... еді. ... бұл ... бойынша «келешек коммунизм қоғамында
дүние жүзінде бірыңғай тіл, ... ... ... ұлт тілі ... кетеді» деген жалған қағидасы идеология майданында үстемдік алған
болатын», - деп жазады белгілі ғалым С.Қалиев [56,б.232]. «Соғыстан ... ... ... мәселесі қолға алынды. Қазақстанның тың
жерлерін игеру мақсаты отаршылық ... ... ... ... ... ... ... басқару жұмыстары, іс қағаздары,
қоғамдық жиындар бірыңғай орыс ... ... ... ... ... ... ... мәжбүр еткізген өкімет саясатының
нәтижесінде көптеген қазақ мектептері, бала-бақшалары, жоғары, арнаулы оқу
орындарындағы ... ... ... ... педагогикасы жөнінде
ғылыми-зерттеулер жүргізуге шек қойылды. ... ... ... ... ... деп ... Мектеп, мектептен тыс мекеме
және балалар мен ... ... ... ... ... негізделді» [56,б.41]. Дегенмен, 1960 жылдардың басында жеке
басқа ... ... ... оның ... жазықсыз жазаланған
арыстарымыз ақтала бастады. 1956 жылғы КОКП ХХ ... ... ... ... ... ... «ХХ съезд И.В.Сталиннің жеке ... ... ... ... ... демократиялық нормаларды қалыпқа
келтіру саласындағы жаңа істерге мұрындық болды. Кеңес адамына сенімсіздік
көрсетіп, одан үнемі жаулық ... ... ... ылғи да ... дүниежүзілік мәдениет пен экономика дамуынан өздерін оқшау ұстау
саясатын ... ... ... пен өнер ісін ... да ... тиді», - деп жазады көрнекті ғалым С.Қирабаев ... ... ... ... ... ... халқының әдеби-поэзиялық
және музыка мұрасын зерттеудің, сын тұрғысынан ... ... жайы ... ... ... ... арнайы қаулы қабылдап, онда бұрынғы
дәуірлерде ... ... ... ... тұрғыда зерттеп,
пайдаланудың шараларын белгіледі. Осының негізінде әдебиет пен ... ... ... ... ... ... ... әділ
бағалауға жол ашылды. Осы қаулыға ... 1959 жылы ... мұра және ... ... ... ... теориялық конференция ұйымдастырылды»
[58,б.114]. Қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... жүдеп бара жатқанын көрген зиялы азаматтар
ұлттық сананы ояту мақсатында игілікті істер ... күш сала ... ... ... ... ... дейді: «70-жылдардың басында КСРО
халықтарының көне мәдениетін ... ... ... істері қолға алынып,
бұрынғы КСРО ... бір топ ... ... ... ... жылдардың арасында этнопедагогиканың даму заңдылықтары
мен ұлттық тәлім-тәрбиенің өзіндік ерекшеліктеріне, тәлімдік мәнін ашуға
арналған ... ... ... ... ... А.Г.Тамбиева, Әзірбайжанда А.Ш.Гашимов, ... ... ... ... ... Т.Убайдулаев,
Н.Сафаров, Түркменстанда Қ.Прлиев, ... ... ... тағы ... ... ... жарық көрді. Қазақстанда осы
жылдары этнопедагогиканың ауыз әдебиетіндегі көрінісіне ерекше мән беріп,
зерттеу ... ... ... жауынгер жазушылар
Б.Момышұлы, М.Әлімбаев, фольклорист-ғалым Б.Адамбаев, педагог-ғалымдар
Қ.Б.Жарықбаев, С.Қалиевтар айналысты... » ... ]. ... ... жылы жарыққа шыққан «Ата-аналарға тәрбие туралы кеңес» атты кітабында
жастарды арманшыл, патриот, ата-мекенді қорғауға, ... ... ... ... ... ... ... халқының өмірінен өзекті орын алған
тәрбиенің тарихын жан-жақты түрде қарастыру өз ... ... ... ... ... - деп жазады. Бұл ... ... ... нәрімен сусындап өскен ұлы да тұғырлы біртуарларға ой
тастары анық еді. ... ... өзек етіп алып ... мен ... мен ... ашып ... ... де жағымды еңбектер, шындығында
жоқтың қасы болатын. Ғалым ... атап ... осы ... ... ... елеулі үлес қосқан көрнекті қайраткерлердің бірі
- қазақ балалар поэзиясында өзіндік орны бар тұлға, «сөз ... ... ... ... ... ... ... сөздің зергері» М.Әлімбаев.
М.Әлімбаев «әнші-күйшілердің, ділмар шешендердің, ақын-жыраулардың
думан құрған өнер төрі» Маралды атырабында, ... ... ... 1923 жылы 29 ... ... ... ... Әкесі Аймағамбет
«аз сөйлесе де сақ сөйлейтін», әділ ақиқатшыл, сабырлы, майда, ... сұлу ... ел ... ... кісі ... Өзі ... оқыған,
Уфадағы медресе «Ғалияны» бітіріп, жәдитше мектепте дәріс берген. Ал, анасы
- Зейнеп хат таныған, жарқын мінезді, тілді, тумысынан ақын кісі ... ... ... және Абай ... ... ... ... Абзал ана білгендерін сәбиінің құлағына құйып, көкейіне
қондырған М.Әлімбаевтың:
-Алғаш рет Бұхар жырау, ... ... ... Иса, ... аттарын да, жырларын да апамнан естідім... Ақындығым үшін ең
алдымен ғазиз анамның ... ... - деуі де ... ... ... де балалық шақтан басталады. Балалық шақ – болашақтағы бар
болмысыңның іргетасы, азаматтығыңның асыл ... - деп ... ... ... оның ... жерін, Отанын сүйетін, ұлтжанды азамат болып
қалыптасуының бастау ... ... жолы бар ... ... ... ... ... алған, ана сүтімен келген «рухани нәр» ұлтының
мәдениетіне деген әуестік - туған өлке ... ... ... ... ... ... толысқан. Ол туралы өзі: «Туған ... ... ... ... татымды сөзін, тартымды ғибрат-тағылымын
қаршадайымнан құлағыма құйып өстім. Жастық шағым да, есею ... ... ... де ... бір ... ортада білікті үлкендердің қасында,
таланттылардың жанында өткен екен...» - ... ... ... жасында
әкеден, он төрт жасында анадан айрылғаннан кейін интернатта ... ... ... ... ... ... Осы ... Повлодар педагогикалық училищесіне оқуға түседі. 1941 ... ... ... ... ... ... ... Әуелі солдат,
онан соң саяси жетекшінің орынбасары, взвод, батарея командирі, штаб
офицері болды. Он ... ... ... ... от ... ... ... өмір мектебі болды. Ол оны өзін-өзі ... ... ... сергектікке, жинақтылыққа, тәртіптілікке,
тиянақтылыққа ... ... ... ... де ... ... ... газеттерге өлең, мақала жазып тұрды. «Уақытты бағалауды,
өмірді ... ... ... ... ... ... емтиханын
жоғарғы бағаға тапсырып, отаншылдық ... ... ... ... Төрт ... ... кешкенімізді жайшылықта қырық жылдың
сыбағасынан таба алмауымыз да ... ... ... тез есейдік, шапшаң
жетілдік.
Қиын жазған қаныммен де, теріммен
Қимасымдай тартып алған ... төрт жол отты ... – төрт ... ... ірі ... ... Отан ... көрігінде шыңдалған ақындар ... ... ... ғана ... ... халқының сол алапат сындағы ерлігін
жалықпай жырға қосушылардың бірі екенімді де бар ... айта ... ... ... Жеті ... ... әскери қызметтен оралысымен 1948 ... ... ... ... ... ... жылдары «Қазақ
әдебиеті» газетінің көркем әдебиет меңгерушісі, іле бас редакторының
орынбасары ... 1958 ... 1986 ... ... тура 28 жыл ... бас ... ... атқарды. М.Әлімбаевтың 60 жылдан асық
шығармашылық жолында 60-қа жуық ... ... ... ... ... көрді.
Сын, мақала, естеліктері өзінше. «Сөз өнерінің өрісі мен өлшемін саралаған»
әдебиет әлеміндегі «зерделі сөздің ... ... - ... ... ... орны бар тұлға. Балалар поэзиясына қалам тартқан өзге
ақындардан М.Әлімбаевтың бір ерекшелігі - әдебиет пен ... ... жүре ... Бұл ... ... ... кезінде былай деген екен:
«Тынбай тағылым берер тәлімгер, ерінбей еңбекке баулыр бапкер аға десе ... десе де, ата десе де ... Бір қыры ... бір ... бір қыры ... бір қыры ... ... қазақ ағартушысы Ы.Алтынсариннен уызында жарыған, қаламдас ағалары
Ө.Тұрманжанов пен С.Бегалинмен үзеңгілес жүріп үлгі ... бұл ақын өлең ... ... ... қатар дарытқан» [60]. «Жас буынға арнап толассыз
қалам сілтеп келем!» деп ағынан жарылған М.Әлімбаев шындығында ... ... ... ... ... ... елуінші жылдардан
бері бала жүрегіне жол тауып, «тәлімгер ақын» аталған жан. Оған «Балдәурен,
шіркін, балалық» (61(, «Ақсерек те, ... (62(, ... ... ... ... тұратын жыр арнасына «Тәрбие туралы ... ... - ... ... (65(, «Халық - ғажап тәлімгер» (2( тәрізді жас
ұрпақтың тәрбиесіне арналған еңбектері бір сала ... ... ... бола ... ... ... мазмұндық құрылымын 1-кесте
арқылы көрсетуді жөн көрдік. Ақынның тікелей ... ... сөз ... туындыларын былай қойғанда жыр жинақтарындағы өлең жолдарының өзінің
тәлімдік мәні зор. ... ... бір ғана ... ... балалық»
атты таңдамалысын алайық [61]. Жинақтың көпшіліктің көңілінен шығар бір
тұсы - әр ... ... ... ... ... бір ... ... бүлдіршін күнмен бір күлсін», «Жарқырай бер,
жұлдызша», «Қызыл ... «Жас ... ... ас, ... «Ән ... ... ... тарауларға топталғаны. Бұл жерде айта кетер
бір жай, ақын шығармашылығына кеңестік идеялогияның ... ... қалу ... ... ... «октябряттарға», «пионерлерге»,
«комсолдарға» арнап бөлгенін былай
қойғанда, ... ... ... ... салтанатын» жырға қосқан
шығармалардан кенде емес. Дегенмен, біз бұл үшін ... ... ... ... ... алмаймыз. Себебі, ақын қоғамнан алшақ кете алмайды. Әрі
ақын «Ұлы көсеміміз ... ... ... ... отырып, жас жеткіншектерді
өмірде өнерлі ... ... ... оқу ... ... игеруге,
адамгершілікке шақырады. Ең бастысы, автор жинағын тарауларға ... жас ... ... Қаламгердің өлеңдері осыменен де
құнды. Мәселен, «Бүлдіршін, бүлдіршін күнмен бір күлсін» ... ... ... ... ... ... «Жарқырай бер, жұлдызша» бөлімі
төменгі сынып оқушыларына арналған. Осы тұста автордың қол ... - ... ... ер ... дейінгі кезеңді барынша дәл және
нанымды суреттеуі». ... ... ... ... ... ... жасына
дейінгі бүлдіршіндерге ... ... ... ғана тән ... ... мінез-құлықтарды көруге болады. Тіптен
бұл тараудағы өлеңдер «балбөбек ... ... ... ... бүлдіршін
болып, шын күлген, ата-анадан тіл ... бал ... көз ... [66]. ... ... ... ай жатыр», «Аңқау», «Ұмытшақ»,
«Жылқышы» тағы басқа өлеңдерде бүлдіршіндердің аңғалдығы ... ... ... ... ... ... «Он саусақ» өлеңінде
еңбекке ұмтылуы көрініс табады. Мысалы, бала ұғымын ... ... біле ... ... ... дәлелденіп, шындыққа негізделген құпия
сырымен таныстыратын «Қошақан мен ошағанның сырласуы», «Жылқышы» өлеңдері
осыған дәлел болары анық [61,б.63], ... ... ... ... ... ... жауар алдында тікенінің жұмсарып, ал күн ашық ... ... ... ... ... арқылы «Жылқышы» сөзінің екі
мағынасы барын, біріншіден - «Жылқышы» дегеннің жылқы бағатын кісі ... - ... ... шөлде жүретін құстың аты ... ... бұл ... жас ... бала ... бастап жамандықтан
жирендіріп, жақсы әдеттерге баулитын өлеңдері мол. Осы тұста ... - бала ... ... ... ... уағыз арқылы егуге
болмайтынын түсініп, бүлдіршін көңіліне жақын, көздері қаныққан құбылыс,
жан-жануарлардың ... ... ... ... ... ... ... «Құстардың тойында» атты өлеңінде:
Той басталды жаз келіп,
Қазан асты қаз келіп.
Турады етті тоқылдақ,
Торғай кірді отын ап.
Ұзақ отты ... ... ... әкеп мекиен,
Шымшық татты шетінен.
Құманмен құр су құйды,
Жапалақтар үй ... ... ... ... салысқан,
Қырғи пияз қуырды.
(Қызғыш топтан қуылды).
Бұлбұл салды бұрышын,
Бәрі осылай тырысып,
Торғай палау пісірді,
Баптап асты түсірді.
Бөліп берді бөдене,
Бұл той емей немене?-
деп ақын ... ... ... ұйымдасып, тамақ пісіріп жегенін
қызғылықты ... ... ... ұйымшылдыққа, бауырмашылдыққа
тәрбиелейді [61,б.40]. Ақынның сәбилік кезеңді суреттеуде ... ... ... одан ... «Жарқырай бер, жұлдызша» деген тарауда ... ... ... ... ... ... оянған төменгі сынып
оқушыларының жас ерекшелігіне орай жаңа мазмұнды жыр ... ... ... жерде: Үш тиынның қаламы, ағай, қанша тұрады ?.. дейтін
аңғал бүлдіршін оқу ... ... ... ... ... ... еңбек етуге ұмтылады [61,б.9]. Бүлдіршіндей былдырлап тіл қатқан,
жұлдыздай жарқырап нұр ... ... ... ... «Жас ... ас, ... бөлімдеріне келгенде есейіп, ширап, шымырлана түседі.
Бұл тұста ақын маңызды да ... ... ... ... мәні ... да ... ... [67]. Міне, осындай бала психологиясының нәзік
сырының жетік білгірі М.Әлімбаевтың кез-келген жыр-жинағын алып ... мәні зор ... ... ... ... ... М.Әлімбаевтың мұндай жыр жинақтарына бір сала болып ... ... ... - ... ... ... сөз қозғаған
дүниелері.
М.Әлімбаевтың тағылымдық мәселені көтерген алғашқы мақалаларының
бірі ... ... мен ... балалар жайында» деген тақырыппен 1967
жылы «Қазақстан мұғалімі» газетінің кезекті бір санында басылып шықты ... ... ... ... ... жүре бір ... жөнінде
түйген азын-аулақ ойларымды ортаға салғым келді», - деп, сөз ... ... де өз ... жаман болуын тілемейді. Бұл ақиқат шындық.
Жақсылық тілеу бір басқа, ... ... ... бір ... ... ... ... жолмен тәрбиелеген ата-аналар әрине аз емес… баласына қарап, ата-
анасын; ата-анасына қарап, ұл-қызын танисың. ... ... ... Жақсылығын таныған сайын, жамандық атаулыдан безетіндей ... – деп жаза келе өзі ... ... ... ... көңілі сүйінген
Арыстанбековтер әулетінің үлгілі тәрбиесі жайлы әңгіме қозғайды ... ... есті ... жоқ» деп ... ... басы әкесінің өнегелі
тәрбиесін көріп өскен, жасынан еңбек етуді ар емес, абырой ... ... ... ... ... ... ... Бақыт, Алма, Марат, ... ... ... ... үлгі етіп ... Осы
бір көлемі шағын мақаласында автор әскер қатарында ... ... ... жарым жыл ішінде қолынан өткен әртүрлі ... ... ... тәлім-тәрбиесіне баға береді: «Бірінші кездескен сарбазымның
қандай семьяда өскенін ... ... ... түспейтін еді. Бала кезінде
барынша әр түрлі іске араласқан ... ... аз да ... ... тың ... ... ... қыбын тауып кететін. Әміріңді ... ... ... тындырып шығар еді. «Күнім, айымды» көп естіген,
теплицалық ... ... ... бала ... ... кездессе болды,
солқылдап майысып, мойып қалатын. От тұтата ... ат жеге ... ... ... ... ... біразын көрдім. Бірақ солардың
ата-анасына реніштен басқа ештеңе айтпағанын да білемін» [68]. Тәлім-тәрбие
жайына ... ... ... ой ... ... ... қозғайтын бұл
әңгімеде ұл-қызын тәрбиелеуде кейбір ата-аналарда ... ... ... «Тауға шықпа - табаның тасырқайды», «Отпен ойнама - күйесің»,
«Суға түспе - ағып кетесің» - деп ... ... ... ... ... босбелбеу бостыққа, шешімсіздікке ұрындыратынын
нанымды көрсетеді [68]. «Балам бәлеге ұрынып қалмасыншы» деу ... ... ... ... ... ... ... тыс қорғаштау
баланың сорына айналып, бағын байлайтыны даусыз. ... ... ... ... ... бала қырсыз, ынжық, өмірге икемсіз болып ... ойды ... ... ... айтпай дәлелді мысалдармен береді. Мәселен,
орынсыз қақпайлап, шыр-пыр болудың нәтижесінде оқуға түсе алмай сәтсіздікке
ұшыраған бала ... ... ... ... алдыға тартады: «Осыдан
үш-төрт жыл бұрын елдес бір адамның баласы он ... ... ... ... ... ... ... келді. Оқушы кезінің
өзінде бірінші разряд алған бала бокстан да, өзгесінен де ... ... ... ... жүзуге келгенде, бағасы төмендеп конкурстан өтпей
қалды. ... ... ерке ... жағасында өскен баланы ата-анасы:
«Ойбай, суға кетіп қаласың. ... он метр ... ... - деп ... ... ... (68(. ... тәжірибе көрсетіп жүргендей асты-
үстіне түсіп өбектеуді көп көріп, үлбірек тәрбиеден өзгені көрмеген бала
кішкене қиындыққа тап ... төзе ... ... ... сүру ... емес
сендерге оңайырақ болады» деп баланы босаңсытып емексіту үлкен қателік.
Қайта ... ... ... ... ... қиынға үйреткен жөн.
М.Әуезовтей ұлы педагогтің ... көне ... ... ... ... білдіретін оқиғаны автор кітапта ... «Кер ... ... ... ... қазықтай қалт етпей, сара
желдіріп келеді, бір ... ... ... кісі мені ... ... алды ... Қарағым, мына менің Ернарымды атқа шауып үйретші, - деді. - Былтыр Жамбыл
облысына ... атқа ... ... едім. Желіске көндігіп қайтқан. Аттың
басын жібермей айдағайсың. - ... - ... ... ... да ойға ... ... қаршадай бала атқа қалай шаба алады? Бұл кісі сонша ... ... ... ... ... ме ... Ернарды бөліп алып, жазық
алаңқайда құйғыта жөнелдім. Баланың аты бала ғой барын салып ... ... ... ... қойдым. Мен райдан қайтқан соң, ол да шабысын
бәсеңдетті. Кешінде қойшылар аулында ... ... ... дегендей, ой
жүгіртсем әкесі аяулы балам бірдеңеге ұрынып қалады», - демепті. «Көрсін,
үйренсін», - ... ... ... ... ... жазым бола жаздады. Сонда
әкесінің: - Сенің папаң бала кезінде аттан сексен рет ұшқан. Аттан ... ... ... бүйіттім деп мамаңа ... ... ... ... қояды» - деп жұбатқаны әлі есімде (68(. Болашақ ұрпағын ... бір ... етіп ... ... ... ... жоқ. Осыны терең
ұғынған автордың бұдан түйген түйіні:
Тәттілікті татуға,
Кермек - ащы тер керек
Өмірді өрге тартуға
Ез емес, тек ер ... ... ... ... газетінде жарық
көрген «Жартылай ұйқы және жатық ... ... атты ... ... ... ... ... жүзіп іштіру, ана тілін ардақтата білгізу
атты тіл тәрбиесіне мән береді (69(. Мақала басында жатық сөйлей ... ... ... ... ... ... ... сөзінен
мысал келтіре келе автор «Бұған кім кінәлі?» деген сауал қояды. «Білік -
бесіктен ... ... ... баланың жанын шыңдайды. Сардары зеңбірек
ата білмесе, сарбазы садақ тарта білмес» деп ой ... ... ... ең ... ... - ... ... соң ұстаздар (69(.
Балғын бөбек кезінен сөйлеу мәнеріне, тіл тазалығына, ... ... ... түбі ... ... соғары даусыз. «Баланың сөзіне, сөйлеу
мәнеріне, құлақ түру қажет, сөзді ... ... ... ... ... ... түрде табан астында түзетіп отырсаң, ол да қатесін
қайталамайды», - деп жаза келе автор мақаласында ... ... ... ... ... ... лексикасын байытатын мына бір ойын ... ... бір ... алып, бірнеше бала жеке-жеке отырып, көршілеріне
көрсетпей, сол ... ... ... ... Сөзді кім көп құраса, сол
ұтады. Бұл ойын ... ... ... ... ... ... мүмкін. Әр
адам әр кез өзі білмейтін не мағынасын шала ... ... ... ... ... ... ... әркім өзі білмеген сөзін жазып
алса, не есінде сақтауға тырысса, мол пайда! ... ... ... ... ... ... ат, ... атан, санат, нала, аса, таса, ата, ана,
салат сияқты атаулар ... ... ... ма?!» (69(. ... жас ... ... ... ойын түріне тоқтала келіп, ... ... бала ... ... тағы бір әдіс ... тоқталып өтеді:
«Баланың тілін ұстартатын бір әдіс - түсінбеген не ... ... ... ... ... блокнотқа анықтамасымен қоса жаза
жүру. Яғни, әуелі түсініксіз ... ... ... ... ... ... оның анықтамасын (адырна – садақтың ... ... ... Бұл әдіс - қай тілді үйренсең де орайлы әдіс». Осылай ... ... ой ... ... ... ... туған тілге тұшындыра
білу дегеніміз ана тілін ғұмыр бойы қадір тұтуға үйретудің басы. Бұл ендеше
біздің ... ... деп ой ... (69(. М.Әлімбаевтың «Жан
жомарттығына не жетсін!» ... ... ... ... ... ... достық, махаббатқа» арналады (70(. ... ... дос, ... ... ... өзінше түсінік береді. «Ортақ
мұраттарға берілу, тіл суреттей алмас татулық, сүйкімді сыйластық, ... жан ... ... өмір ... жұп ... ... ... (70(. Автордың түсінігінше шынайы достықтың белгілері осындай. ... ... ... аясы ... гөрі ... тарлау сияқтанады.
«Қалай десең де, «жолдас» нақ менің екінші өзім емес те ғой. ... ... ... істе ... жолы бір жолдас сипаты… Махаббат,
сүйіспеншілік дүниенің өзендей көне, биылғы ... ... ... ... - жан жалғастық, рухани жақындық, теңдестік. Сол ... ... ... «тең-теңімен» деген емес пе?! Шынайы махаббат, нағыз
сүйіспеншілік бір жанып, бір сөнетін ... емес - ... ... ... ... ... шуақ төгетін, адам жанын асқақ, ләззатты сезімге
бөлер құдыретті күш», - деп ... ... ... ... пен ... мәні
зор қасиетті ұғымдар екенін нақты мысалдармен дәлелдейді (70(. «Қонақтар
мен балалар» деген ... бір ... ... ... ... жаңа
қырынан тоқталады (71(. Үйіне қонаққа келген журналист жігітпен болған
пікірталасты оқырман ... ... ... келе ... ... ... үлкендер
мен кішкентайлардың бірге отыруы педагогикаға қайшы ма?» - деген сауалға
жауап іздейді (71(. ... ... де ... емес ... Неге ... сіз ... күту үстінде өзіңізді де бала алдында сынға ... ... ... ... Келген кісіге көңіл-пейіліңіз қандай? Ол
сіздің дос-жолдасыңыз ба, онымен қандай қарым-қатынастасыз, ... ба, ... ма? Жоқ, ... ... ... деудің амалын
жасадыңыз ба? Бала осының бәрін аңғарады. ... ... ... ... ... балаңыз сізден үйренеді. Анығырақ айтқанда, мейман күту
үстінде де үйренеді», - деп жазған ... ... есік ... жылы да ... хош ... ... шешіндіріп, киімін ілу, қолына су құйып,
орамал ұсыну, барыңды салып дастархан жаю, ... ... ... басына
шақырып, төрге отырғызудың өзі - жас балаға үлкен ... ... ... ... ... ауыстырып, шанышқы-қасықты жаңартып, мейманға
қызмет қылу арқылы адам жас ... ... ... ... ... ... ... өзі де қонақтардың алдында өзін қалай ұстау
керегін, қала берді шанышқы, қасықты қай қолға ... ... ... ... ... ... ... орайы келгенде өзі де ой қосып отыруға
тәрбиеленетінін сөз ете келе ол: ... ... да ... ... ... сөз үйренеді, тіл ұстартады, қаншама тың мағлұмат алады,
жаңалыққа ... ... бала ... ... ... болуы шарт. Немесе,
мәжіліс үстінде айтылған ән, тартылған күй бөбек құлағына кіріп, ... ... ... ... ме?» – деп ... [71]. Бұл ойын автор
құрғақ сөзбен жеткізбей бала кезіндегі кейбір оқиғаларды еске түсіріп нақты
мысалдармен бере біледі. Сөз ... ... ... ... бала ... үйір»
деген халық мақалын еске сала ... ... ... қалт ... осы бір дана сөзінде терең сыр жатқанын мойындайды. «Әр қонақ -
адам. Жас бала адам ... ... ... ... ... адамды сүйіп
үйренеді» [71]. Сондықтан да қонақпен баланың бір отыруы педагогикаға қайшы
келмейді ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу мәселесіне арналған еңбектерінің бірі - ... опық ... атты ... [72]. Автор бұл ой толғауында «Баланы
мектепке әзірлеу керек пе, керек емес пе?» деген мәселені орынды ... ... әлі де ... ... ... соң ... жатар, қазірден
бастап жалықтырып қайтеміз» дейтін ата-аналар кездеседі. Бұл, әрине ... ... ... ... - оның ... жол ашу» деген сөз. Сондықтан
баланың балдырған кезінен-ақ білімге деген ... ... ... жас ... ... ... ... мол» дегенді орынды қозғап,
соған дәйекті мысалдар келтіреді [72]. ... ... ... ... пе? ... не ... ұшқанда соны ілерсің» дегендей баланың көрсе
қызарлыққа ұрынбай өсуі, ұшып-қонба ... ... ... ... ... ... ... жанұя негізінде
жасалынады. Сондықтан мектеп жасына дейінгі балаларға осындай тәрбие беру
парызын ата-аналарға ескерте ... ... ... да ... таба ... ... қазақ мақал-мәтелдеріндегі тәрбиелік
тенденциялар жайындағы пайымдаулары 1969 жылы жарық көрген «Халық - қапысыз
педагог» ... ... ... ... көрініс тапты [73]. Мақала басында
«адамзат үшін ең басты іс - ... ... ... ... - бала. Баласыз
жанұя – жапырақсыз ағаштай. Бала - үйдің сәні, берекесі» екенін жаза келіп
автор ... осы ... ...... ... еті», «Балалы үй
- базар, баласыз үй - мазар», «Бала - ... ... ... ... үйде ... ... ... болса да балаң болғаны жақсы», «Ата ... бала - ... тағы ... ... ... арнағанын
айтады. «Бағым жансын десең, балалы бол, ұрпақ өсір». «Ұл туғанға ... ... ... бала - ... ... бала - күйініш» деген балаңа
түзу тәрбие бер. «Баланың өскен бесігі - кең дүниенің ... ... ... ... мақсатының ойдағыдай орындалуын ерте бастан ойлану керек, -
деп ой ... келе ... бала ... ... іс ... ... бастау қажеттігін шегелей жазады. Ата-бабаларымыз жасөспірімдерге
ұсынар тағылымын бір буыннан екінші буынға толқындай ... ... ... бай ауыз ... ... ... тиек ете ... автор «Түз
далада, сайын сахарада не жүйрік - тіл жүйрік! Тұлпар мінген қазақ ... ... ... ... ... құдыретіне сенген. Халық педагогикасының
бір кең арнасын біз ауыз әдебиетіндегі мақал-мәтелден ... да ... ... Мақал-мәтелдер - халықтың моральдық кодексі, тәрбие теориясы,
атаның артындағы ізбасарына қалдырған өнегелі ... ... ... ...... ... ... сұрыпталған тұжырымдар кейінгі ұрпаққа
кітап сөзіндей қымбат болғаны да, болатыны да осыдан», - деп ой ... ... ... ... ер, ... ... нақылға ер» деп атамыз
қазақ ... ... егер ... ... жолын өзің білмесең, көпті
көрген көнекөз бабалардың өсиетіне, үлгі сөзіне құлақ тос, айтқанын ... ... ... ... ... ал», - ... автор [73]. Оның
түсінігінше ... ... ... шығуы да, ез болып өсуі де ... «Ата ... оқ ... ана ... тон ... деп ... ... Ата-анасынан дұрыс тәрбие алған ұл мен қыз өнегелі болып өседі.
«Баланың аты - ... Ол ... ... ... тұрмайды. Бүгін
аңдаусызда аяқ-табақтың бірін шағып тастаса, ертең шалбарын шегеге ілдіріп,
дал-дал ғып үйге қайтуы ықтимал. ... ... өз ақыл ... ... ... ... ... шығара салуы да, ойдан
бір «керемет» оқиғаны ... қоюы да ... ... [73]. ... ... не ... ... М.Әлімбаев ата-аналарды баланың бірдеңені бүлдіргенін
көргенде «Баланың балалығына әкенің даналығы бар» деген ... ... ... іс ... ... ... ... сыншы» деген баланың
ісінің байыбына бар, байбалам салып, бақырма. Түбі ... ... ... ... тебер тентектік пе, жай шолжандық па, залалсыз шалдуарлық па,
тіпті ескеріп елеуге татымас ... пе? Сол ... ... - деп ... ... салдарсыз салақтық болса елемегенсіп, шын кінәлі болса - шара
қолдану керек екенін айтады [73]. Осы ... ... ... шара ... керек
деген сауалдың төңірегінде ой қозғайды. «Балаңа байқап сөйлесең, ақылыңа
көнер, байқамай сөйлесең, көп ішінде ... - ... ... ... ... жаза ... ол ... ашуға берілмей, ақылмен іс ... ... ... көзге шұқи беру баланы жүнжітіп жіберетінін, ондай
тәрбиенің түбі - ... ... ... ... Бала ... ... «Балаға өз тіліңмен емес, өз тілімен сөйле» деген халық
даналығын әсте ... ... ... ... Баланың әрбір
қылығының өзіндік себебі болады. Оған сай ... ... ... ... төрелігін айту әрбір ата-ананың өз қолында екенін еске салады.
«Бүгінгі газеттеріміздің бетінен ... ... ... - ... ... ... сөздің төркіні әріде жатыр. Ата-ана да, ... ... да, ... те - ... тұтқасы», - деп жазған автор бала
тәрбиесіне отбасымен қоса ... ... ... да ... зор болатынын
айта келіп, халық педагогикасында осы ... ... ... ұлы үлгілімен
ауылдас бол, қызың өссе, қызы ... ... ... «Екі ... бір шал бала ... екі шалдың ортасындағы бір бала дана
болады», «Балаңды досына ... ... ... өсиет сөздер арқылы
берілетіндігін жазады [73]. ... отыз ... тыю, ... қырық үйден тыю»
деген халқымыздың қанатты сөзі ... ... өзін ... баулуға үндейді. «Шындығын айту керек, халық ... ... ... ... ... ... елемей кететініміз де ... - ... ... ... оған ... дәлелді мысалдар келтіреді. «Ұрпақ
тәрбиелеуде келесі бір негізгі ... - ... дей келе ... ... да ... ... ... былай дейді: «Қазақ халық
фольклорында ұстаздық етуші үлкендердің ... зор орын ... ... ... ... ... ... Тәрбие мәселесіндегі
ұстаз орнын осылай даралап берген ... ... ... ... ... ... ... болмаған ұстаз болмас»,
«Тоқытпасаң, оқытпа», ... ... ... мықты», «Талантты өсіретін
талап», «Өзін-өзі міней алмаған , басқаны түзей алмайды», «Жатпайды ... ... ... ... ... ... ... бере білгенін
айтады. Аталған мақалада «Халық - қапысыз ... ... ... ... оны ... ... ... мәселесін көлеңкеде, қаға
берісте қалдырмаған. Байқасақ, қазақ халық педагогикасының қағидалары «осы
қалай?» дерлік ... ... Бәрі де ... ... ... дұрыс
сұрыпталған әрі жемісті қағидалар. Бұлар сонысымен де құнды», - деп таңдай
қаға, бас изей, жоғары бағалайды [73].
Бала ... ... ... ... ... ... баланың кітап оқуға құштарлығын арттыру жолдарына нақты
мысалдармен, ... ... ақын ... ... ... ... ... Онда «кішінің құштарлығын кітапқа аудару -
ересектердің ісі» деген пікірін ұстазының өздеріне ... ғана ... ... тоқтала отырып дәлелдеген. Ұстазының осы бір қағидасын
өзі де ... ... ... бар ... ... таныстырып,
оқып шығуға мәслихат бере жүретінін айтқан. Көп ... ... ... және кім ... ... ... ... соған орайластыра
таңдап-талғасу да, оқуға машықтандыру да үлкендердің ... ... ... ... ... жүгі зор деп бағалаған автор баланы
кітапқа қызықтырудың бір жолы шығарманы ... ... оқу ... ... ... ... Онда ... ұстазы Ғ.Сұлтанов орыс әдебиеті
сабағында Евгений Онегинді жан-дүниесімен тебірене жарты ... ... ... әсер қалдырған. Осыдан кейін бәрі де ... ... ... ... «Евгений Онегинді» кесек-кесегімен жатқа айтатын
болған. Баланы кітапқа қызықтырудың тағы бір жолы - ... ... ... ... биік ... ... от ... ошақ қасында
әңгіме-дүкен құрып, ондағы оқиғаны тілге тиек ете білу. Ол ... ... бала ... ... ... ... ... ғылыми кітаптарды оқу үшін жеңілден, оңайдан
бастау керек деген - ... ... «Сен ... бе?», ... ... ... «Одан-бұдан», «Заттардың тарихы» сияқты ... ... ... ... Одан ... ... ғылыми-көпшілік
кітаптарға әкеліп салған жөн» - деп, түйінді тұжырым жасайды. Әрбір отбасы
қазір жеке кітапхана жасауда. Сол ... ... ... білімді пайдаға асыра білу қажеттігін баса ... ... ... байлығы емес, сапалық дәулеті болуы лазым» - деп
түйіндеген [74]. Бұл мақаланың ... ... ... ... ... ... 1975 жылғы жетінші
санында жарияланған, азамат парызына арналған «Ойланайықшы, ... да ... ... ... [75]. ... «Иә, асыл ... ... биікке құлаш ұрады. Әйгілі адамдардың әмбесі де алдына ... ... ... ес біле ерте ұмтылған. Олар халық алдындағы
азаматтық парызын өтеуді терең ... деп ... ... ... ақыл,
ұшқыр қиял, көл-көсір қуат, өшпес жалынды жастар көпке қуаныш сыйлап,
халыққа жақсылық ... Отан ... ... ... алға ... ... еңбек етуге өзін-өзі қанаттандыруы тиіс екендігіне тоқталған
[75]. ... ... ... ... сені ... бағып, адамгершілік
тәлімін берген, азабын, ... ... ... ... ата-ана қадірін
білуден басталатынын айта келіп, «Әкенің самайынан ақты аңғармай, Баласы
басындағы бақты ... - деп ... [75]. ... ... ... бір ... көрінісі – абзал ата, абзал ана бола білуің дей ... ... ол ... ... ... мен ... ... пен
Мәпрузалардың жанұялық үлгісімен дәлелдеген. Тәлімді ата-ана өздеріне ұқсас
шетінен іскер ... ... ... ... іске ... қараушылар, бауырмал жүректі, табиғи татулық пен боямасыз
сыйластықтың иесі ұрпақтар тәрбиелегенін нанымды дәлелдермен ... ... өзің ... салмасаң, өмір тезге салады» деген нақылын ұтымды
да әсерлі мысалдармен мәнін ашып, азамат ... ... ... сауалдар
қоя отырып талдаған. Мәселен, жетекке ере кететін жуас, ... ... ... тәрбие берілмесе, кейін «жуандар» шығады дей келіп, Еркін
деген жігіттің оқуын бітер-бітпестен өзінен сегіз жас үлкен қызға ... жыл ... бір ... болғанда саяқ жүріспен айналысқанына,
оған әйелі мен ... ... ... көргенсіз сөздерге үйірлік танытқанына,
ақыры үй ішіндегі бірауыздылыққа ірткі түсіп, жігіт әйелі мен ... ... ... одан соң ... ... жас қызға үйленіп, бір
балалы болғанда, баяғы әдетті тағы жасап, ақыры оны да ... ... ... тағы да ... ... берекесіздігінен безер болған әке-
шеше іш құса ... ... ... ... ... шалдыққанын айта келіп, бір
оңбағанның қырсығы қаншама адамды қасіретке ұшыратты және ол ... ... ... өтеп ... деп ... ма екен? деген ойын айта
келіп, жалпы жұртқа ой салар ... ... ... ... жақсы
қызметкер шығады дегенге нанасың ба, оқырман дос? Осындай парықсыз ұлдың
болмысы, төркіні неде? Мекіренбе махаббат па? ... ... ... ... ... ... тізгінін бос жіберуден бе? Мынау ... келе ... ... неліктен? Озбырлықтың аржағында озбырлық та
жатады. Одан қалай сақтандырамыз ... Кел, ... дос, ... ой ... ... ... [75]. ... кесірлікті қолдан
жасаушылық та кездеседі. Мәселен, бір ғылыми қызметкердің студент ұлы ... ... ... ... ... ... ... ойын барып
білдіргенде, олар баласының бұл тілегін хош ... ... ... ... болашақ бақытынан бас тартпайды. ... сау ... ... «есі ... деген анықтама алған әкенің сойқан тосқауылына
көнбей, ақыры есейген екі жас қосылғанын көркем тілмен жеткізе келіп ... ... ... кінә ... «оқымысты ағай» ойлап көрді ме екен?
Ит қырқылжыңмен күнін кешіп жүрген кейбір жас ... ... ... ... кінәлі екенін айтуға біз неге марғаумыз? Осы
әкенің ісі адами, азаматтық ... ... ... ... жата ма? – ... ... ... өтеуден құтылудың жолын іздестіріп жүрген
жігіттеріміз, бесіктен белі шықпай, ... ... киім ... ... ... ... ... қыздар және беделді әне-шешенің
«қажырлылығының» арқасында қалада қалып, адам дәрігері немесе мұғалім тағы
басқа болу ... ... ыдыс ... ... жүрген қыздарымыз жайында сыр
шерте келіп, «Олар туралы не айтуға ... еді? ... ... шалағайлықтарымыздан әлгіндей шамыңа тиер шатақтар туып жүр?» -
деген сауалдар қойған. ... ... ... ... парызын
түсінетіндер ме? Еңбекке, тұрмыста үлгі-өнеге көрсетудің орнына жастарды
(жас мамандарды) үлкендер шеттетіп ... ... ... ... келіп, ортамызға қарап, ойланайықшы, деп оқырманға ой ... ... ... ... ... ... ... тағылымына құрылған,
сөздің інжу маржанын, ойлылық, нақтылық, ... үлгі де ... - ... мәні бар ... ... ... ... ұрпақты тәрбиелеудің келелі мәселелері туралы әртүрлі
басылым беттерінде өз ... ... ... ... ... 1972 ... баспасынан «Тәрбие туралы әңгімелер» атты алғашқы педагогикалық
еңбегі жарыққа шықты [64]. Бұл кітапқа автордың жоғарыда сөз ... ... және ... ... бен ата-ана, қоршаған ортаның рөлі жайындағы ой-
толғам ... мен ... ... ... ... ... ... тоқталар болсақ, «Аяншақ ата-аналар мен әлжуаз балалар
жайында», ... ұйқы және ... ... ... мен ... ... опық ... «Ұстаз - рухани әке», «Халықтар достығы -
көңілдің хоштығы», «Ертеңгі жемістің бүгінгі ... ... егер ... ... көлге», «Әркім аңсаған бақытының ұстасы», «Халық - қапысыз
педагог», «Жолдастық, достық, махаббат», «Ақиқатын айту айып ... ... айып па?», «Жан ... ... ... ... бол», «Кемеңгердің
көлеңкесі де ыстық», «Аяулы азамат, ақылды қаламгер» деген әрбір мақала бір-
бір бөлімді құрайды [64]. Кітап тәрбие туралы ... ... ... ... ... сөз ... бұл ... оқырман қауымның қолына
тиісіменен-ақ оған баға ... өз ... ... ... «Тәрбие
жайлы тартымды еңбек», М.Көккөзовтың «Тәрбие туралы ... ... ... әңгімелер» сияқты мақалалары әртүрлі баспа
беттерінен орын алды [76], [77], [78]. ... ... ... бұл еңбегіне жоғары баға берілді. Сондай мақалалардың бірінде
кітаптың тәрбие мәселесіндегі маңызы жайлы: «Жазушы М.Әлімбаевтың ... ... ... кітабы ата-анаға, мұғалімдерге, жастарға, жоғары
класс оқушыларына сөз құдыретін зерттейтін ғалымдарға ... ... ... айтылған құнды пікірді өмірден, кітаптан ... ... үшін ... ... - деп ... енді бірінде «...кітапша ата-аналар
үшін, мұғалімдер мен мектеп басшылары үшін аса қажетті. Тіпті ... ... ... өз ... ... ... ... болады. Мектеп басшылары мен мұғалімдер осы ... ... ... ... ... талқыласа, талдаса, пікірлессе онда олардың азды-көпті
тәрбие жөнінен түсінік алары сөзсіз», - деп баға ... [77], [78]. ... ... мен ... халық педагогикасын өзек ете отырып, оқыту
мен тәрбиенің қыры мен ... ашып ... ... ұстаз, шәкірт
арасындағы нәзік психологиялық, педагогикалық характерлерді түсінікті,
жүрекке жылы тиетіндей етіп ... ... ... ... сөз ... ... ... жетпісінші жылдары аз еді.
М.Әлімбаевтың аталған еңбегі осы тұрғыдан алар орны ... ... ... ... өз пікірін білдірген оқырман О.Құлымбетовтың: «Қазақ
ата-аналар аудиториясына тәрбие жөнінен ... - ана ... ... керек еді, мұның негізі қаланғандай, ендігі автордан ... ... ... зерттеп, кітаптың көлемін үлкейтіп, тәрбиенің
сан қилы сырына жеке-жеке ... ... өзі ... ... ... лупамен көргендей түсінуге мүмкіндік бермек», - ... сөзі ... [78]. ... қауымның осындай өтініші түрткі болған болуы керек
М.Әлімбаев бұл ... ... 1977 жылы ... ... ... - ... ... атты еңбегін жарыққа шығарды [65]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... алғашқы бетінде: «Біз - үлкен болайық, кіші болайық әрқайсымыз да,
бәріміз де - ... ... ... ... тарау арнамен кеп
тоғысқан татымды тәрбиенің жемісіміз... Оны ... ... ... ... арғы ... ... ... бен кіші әжелеріміз де ... ізгі ... ... ... ... ... баули да береді...
Тірлік етуші жан тәжірибе жияды, оны топтап жинақтайды, саралап түйіндейді,
оны ... Осы ... ... ... ... таратады,
игілігіне асырады. Адамның өмірлік тәжірибесі, бастан ... әр ... мол және сан ... ... ... ... өз тәжірибесін, түйген-
білгенін, ұстанған қағидасын жасай, уақытпен үндестіре түзетіп, өзгертіп,
жаңалап жаңғыртып отырады», - деп жаза келіп ... ... ең ... ... ... - ... ... түйген тұжырымдар, ғасырлар бойы
зергерлік ұқыптылықпен сұрыпталған үрдістер, ... ... ... ... ... керек-ті», - деп ой түйеді [65,б.3].
Келесі кезекте «Халық педагогикасы дегеніміз не?» деген сауал ... ... осы ... «Ол - ... ... ... ... көп болып қауымдасып қосқан творчестволық үлесінің нәтижесі.
Халық педагогикасы - ... ... ... бір ... ... халық
көпшілік мүддесінің айқын көрінісі», - деп жауап береді [65,б.3].
Халық педагогикасы ... ... ... келе ол ... ... ... көздер: педагогикалық мазмұнды және сол
бағыттағы фольклорлық ... ... ... ... ... тәрбиелік дәстүрлер, ойындар мен ойыншықтар, жалпы
халықтық және жастар мерекелері, ... ... ... - ... ... ... көздерін атап өтеді [65,б.4].
Халықтық педагогиканың кең өрісті, ... ... ... ... - ... ... мен ... екенін М.Әлімбаев жақсы
түсінеді [65,б.4]. Сондықтан да бұл еңбекте: «Біз мақал-мәтелдерді, жұмбақ-
жаңылтпаштарды, аңыз-әңгімелерді жинай ... ... ... ... ... да көптен зер салып ... ... - деп ... [65,б.4]. Шындығында мақал-мәтел халқымыздың қағазға
түспеген мәдени моральдық, ... ... ... ... ұға ... ... ... тақырыбы етіп қазақ мақал-мәтелдеріндегі
халықтық педагогиканың негізін алған.
Әрбір шаңырақтың алтын қазығы - ... Бала - ... ... жатып-
ақ ата-анасын ынтымақ-бірлікке, сыйластық пен сүйіспеншілікке шақырып,
көңілін жақындастырады. Зерттеу еңбектің беташарында ... ... ... бала, перзент жайындағы «Бала - жүректің миуасы», «Балалы үй -базар,
баласыз үй-мазар», «Бала - көңілдің гүлі, ... ... ... ... ... ... атқа дала қадірлі, ата-анаға бала қадірлі», «Бала - адамның
бауыр еті», «Бесіксіз үйде береке жоқ», «Ата - бәйтерек, бала - ... ... ... шығар-шықпас жаны бар, екі баласы бардың арты бар да,
алды бар, үш баласы бардың ... ... бар, ... құты бар, ... бар, Мекержада малы бар», «Баланың өскен бесігі - кең дүниенің
есігі», «Ұл ... күн ... ... сөз ... ... ... тоқталып, түпкі мазмұнын ашады [65].
«Бала ұрпақты баулу, тәрбиелеу - баба ... пен аға ... ... ... ... ... уәзипа» екендігін автор ата-
аналар қауымының есіне сала ... ... ... ... аш, иіні ... ... де, одан арғының қажеті не» деу тым ... ой. ... ... ... беру екі сала ... айырмасы жер мен көктей. Қай халықты
алсаңыз да, әлгі айтылған ... ... ... ... атамыз «Алдыңғы жақсы артқы жасқа тәлім айтпаса, ел ... ... ме» - деп ой ... ... «Ұл он беске келгенде, қолға ұстаған
қобызың. Ұл он бестен асқан соң, тіл алмаса - ... деп ащы да ... ... ата ... ... ... келе «баланың балақайы да ... да ... ... ... ... - ... ... душар
боласың ба, сүйінішке кенелесің бе - осыны ерте ойлан. ...Жігеріңді құм
қылып, ... ... ... ... сындырмасын десең, балаға
кішкентайынан түзік тәрбие бер», - деп жазады [65,б.6]. Осы тақырыпты ... ... ... ... ... сөз ... астарына үңіледі. Айтпақ ойын
шашыратпай ықшамдап, жүйелеп дәлелді мысалдармен, айшықты ... ... Он ... ... ... ... Алматылық Әбшейт пен Сара
Ешмұхамедовтар мен ... ... және ... ... тәрбиесін дәйектей түсіп, ата-ана, қоршаған ортаның жас балаға
тигізер тәлімін, өнеге үлгісін, ... ... жасы ... ... ... ... ... арадағы қарым-қатынастың бала
психологиясына, танымына әсерін шұрайлы нақыл сөздермен терең талдайды.
«Баланың тентек ... - ... ... ... ... - ... деген
қағиданы ұстанатын халық педагогикасының озық ... ... тиек ... мәні бар ... ... ... сондай,
өмірге қажеттілігі сондай, қадалған ... ... ... адам ... әр үйде ... бір рет ... алынбайтыны кездеспейтіндей.
Байқасаң тілі жаңа шығып, есі жаңа кірген ... әр ... әр ... ... ... бейнеленген ақылды дидактиканы құлағына құя береді екен.
Толассыз, ... ... ... деп осыны айтамыз да!» - деп жазған автор
аталған еңбегінде инемен құдық ... ... бар ... ... ... ел ... ... тақырыптарына арналған жүз елуге ... ... ... ... ... бір жай, ... кітапта тек қазақ мақал-мәтелдерінің
тәлімдік қырларына ғана ... ... көне грек ... мен ... ... мен ... ... Өз заманындағы
педагогикалық талап пен әдістерге де арнайы тоқталып, соған үндес, негіздес
халық мәтелдерін саралайды. Жас ... ... ... мақал-
мәтелдерінің маңызын өз қол-қадірінше ұтымды да, ұтқыр тілмен шебер жеткізе
келе автор: «Әттең, қазақтың халық ... әлі де ... ... жоқ. Оны айтасыз жиналғандарының өзі де бір кітаптың құшағына кіріп,
бар қадырынша толық түрде жарық көрмей келеді. ... ... ... әлгі ... ... ... ... табар едік», - деп
өкінішпен жазады [65,б. 22].
Көлемі шағын болса да, қамтығаны, ... жас ... ... мол бұл ... өз кезінде жоғары ... ... ... ... ... маңызы зор екендігін сөз еткен
оқырман қауымның мақалалары жарық көрді. Сондай сын ... бірі ... ... тәрбиесі хақында». Бұл мақалада автор: «қазақ халқының
тәлімдік үрдісі ... әрі ... ... ... бола қойған жоқ. Бұл
мәселе кенжелеп жатқаны анық. Осы орайда балалар ... ... ... ... көп ... ... ... «Халық -
қапысыз тәрбиеші» атты кітапшасы жарық көрді. Бұл - осы ... ... ... ... ... ... ... деп жаза келе, оған:
«автор өз еңбегінің басты тақырыбы етіп қазақ мақал-мәтелдеріндегі халықтық
педагогиканың негізін алған. М.Әлімбаев ... ... ... ... ішкі ... ... сан тарауға таратып, түйінді тұжырым жасайды»,
- деп баға ... ... ... қағидалары, көнермес, тозбас концепциялары
әлі толық зерттелген жоқ. Оларды терең талдап, қорытындылап, ғылыми кітап
етіп ... - ... ... ардақты парызы және кезек күттірмес
парызы», - деп ... және ... ... ... ... ... ... бұл еңбекті кеңейтіп 1994 жылы ... ... ... ... ... атты ғылыми еңбегін жарыққа шығарды [2,б.20]. Бұл еңбекте
автор қазақ халқының мақал-мәтелдері мен қара ... ... дана Абай ... ... тағылымдар хақында сөз
қозғады. Кітап алты тараудан тұрады. Кітаптың ең ... ... - ... ... жүгі әр басқа. Бірін-бірі қайталамайды. ... ... ... тәрбие мәселесіне әр қырынан тоқталып, тәлім-тәрбиенің түрлі жол-
жобаларын тұжырымдайтын бағалы пайымдаулар жасайды.
«Ұлы сөзден - ұлағат» ... ... ... ... алғашқы
тарауда «автор ... ... ... ... материалдардан, ұлттық салт-дәстүр мен ойын түрлерінен өзекті
орын алу себебін аша келіп, оның халықтың күнделікті ... ... бала ... ... мақсат-мүддеден
туындайтынын жақсы ашып көрсеткен» [80,б. 134].
Екінші ... ... «Ер ... алдында ашылатын есігі болсын,
әйел адамның алдында тербелетін бесігі болсын» деген үлкен ... ... ... ... ... ... «Тәрбие - тілден
басталады», «Мақал - ... ... ... ... ... еңбекке
баулу жасынан», «Білімсіз бүлдіреді, ата-анасын күйдіреді», «Ананың алдында
асқар тау да аласа», «Маскүнемнің баласы - тірі ... ... тағы ... ... ... қауымның алдына ұсына отырып, олардың мән-мағынасын
ашады [2,б.38-62].
Кітаптың үшінші тарауы «Отан үшін күрес - елге ... ... ... даналығын тереңнен пайымдауға арналған. ... бұл ... ... оңды ... ... ... ғалым С.Қалиев кітаптың осы
тарауы ... ... бұл ... ... деп еңіреген ұлдың» алдына
халықтың қояр талабын талдап бере білген. «Ер - ... ық ... ... ... «Батырдың атын жау шығарады, бидің атын дау шығарады», ... ... ... ... ... «ұста» дейді ісін көрген»-деген мақал-
мәтелдерді дәлел ете келіп, ерліктің: тәрбиеден туындайтыны, «Ерліктің
білекте емес, ... ... ... ерліктің жүректегі отын тұтатар
оттығы екені, елін ... ... ер ... ел ... ескерусіз
қалған ерліктің жоқ екені нақтылы мысалдармен жақсы ... - ... [80,б. 136] ... ... мақал-мәтелдер жанрында ғана емес, сол сияқты
«қара өлең» деп аталатын ... ... ... да ... ... ... қара өлеңдегі тәлім тағылым өрнектерін қағыс қалдыру жараспас
еді. Сондықтан да, біз, осы мәселеге де көңіл көзін ... - деп ... сөз ... ... кітабының төртінші тарауын қазақтың қара
өлеңіндегі халық тағылымына арнаған ... Бұл ... ... ... ... ... ... төрде отырған төбе биге теңей келе ... есте жоқ ерте ... ... ұрпақтар әспеттеп жалықпай
жинаған асылдар сақталған! Қазақтың бар ... бір ... қара ... ... Мен бір ... эссемді осылай атап едім... Қара өлең - ... ... - деп, ... ой ... ... ... ... тәлімгерлік тенденцияларды зерттей келе автор: «...халық
тәрбиесінде әлеуетті сөздің алар ... ... ... ... ... де, кішілер де халық поэзия қазыналарын тере жүріп, қалың көпке
жаюды, таратуды ... ... ... ғана жасөспірімдерге ізгі-өнеге, текті
тағылым ұсына аламыз», - деп ой ... ... ... ... ... атты ... ... «…өзі жаратқаннан ұлылықты сыйға алған Абай атамыз өз тұсында
қазақ қауымынан қандай азаматты аңсап, көргісі келді екен?» - ... ... ... осы ой жетегінде көп толғанғандығын айтады (2,б.93(. ... ... ... асыл ... ... ... ... болса да
жорамалдауға тырыстым» деп жаза келе «ұлы ... әр ... ... ... ... ... кіріседі»(2,б.93(. Оның бұл
бағыттағы әрекеті жақсы нәтиже бергендігі жайында ... ... ... ... бай қазына ауыз әдебиетінен, оның асыл өрнекті сөз өнерінен
нәр алып, ... ... ұлы ақын ... ... қырлы, бір
сырлы», «толық адам» тәрбиелеудегі алдына қойған кредосына оның өзінің өлең
жолдарынан ... ... ... ... ... Абай ... халықтық
қазына - ауыз әдебиеті асылдарымен шығармашылық өзектестігі, педагогикалық
көзқарасының халықтық педагогика ... ... өте ... - деп жазады (80,б.137(.
Кітаптың алтыншы тарауында автор тәрбие туралы өзінің ... ... төрт ... ... төл мәтелдерін топтастырып
берген. ... ... ... ... бұл ... ... тобы ... қалғанша, атаусыз қал», «Жат патшалықтың тағынан, ... қағы ... ... тар ... да, ... кең болсын», «Елінді сүю
еңсеңді биіктетеді», «Оңбас ұл өз еліне сыя алмаған, тентіреп өзге ... деп жас ... ... елін, жерін сүюге шақырса, енді ... ... ... ... ... ... ... сенбе»,
«Тәтті жеміс - бұтақта, құятын құты - кітапта», «Үйге кітап кірмей, құт
кірмейді» деп ... ... ... білім мен ғылымды терең меңгеруге
үндейді [2,б. 122-143].
Халық тағылиматы ... ... ... ... ... ... осыдан кейінгі жылдары да қазақ этнопедагогикасының
өзекті мәселелері жайында үнемі ... ... ... ... ... ... қауыммен ұрпақ тәрбиесі турасында ой ... «Қыз - ... «Қыз ... Жар. ... «Әңгіме «Әліппе»
жайында», «Халқымыз қандай тәлімгер», «Ерлік - ... ... ... ... пен ... ... жүгі - ... жүгі», «Тағылимат», «Халық
қазынасы - қайнар бұлақ» атты толғаныстары осыған дәлел болары хақ ... [83], [84], [85], [86], [87], [88], ... ... ... институтында өткен сұхбат-әңгімеден «Қыз
бала. Жар. Ана» деген тақырыпта ... ... ... ... ... ... зор [82]. Олай ... өткеннің өнегелісін ізденіп
білуге талпынбайтын, көркем-тарихи шығармаларды ... ... көп ... ... ... ... берілген. Мәселен,
адам баласы тарихында әйел атымен алғаш ... ... Сыр ... атты ... Ол ... ... ... құрметіне
аталған және Гүлбаршын мазары да бар. Немесе, Орта жүзде «Қаракесек» деген
рудың ... ... Ол - ... ... есімі, Ұлы жүзде албан-
суан тайпасында «Домалақ ене» деген ру аты ... ... ... бұтағы «Қызай» деген ананың атымен аталатындығын тағы басқа тіпті
сәулетті ескерткіштердің өзі әйелдерге ... оның ... ... бибі ... ... тоқталған. Осы тарихи деректер арқылы ақын:
«Қазақ халқының әйелге деген сый-құрметінде ғажайып гуманистік ... бар» ... ... [82]. ... ... ... - ... халқы қыз баланы
қатты құрметтеп, ... ... ... ... ұтымды мақалдармен, өрісі
жоғары, идеясы биік, ... ... ойы ... көңілге қонымды
пікірлермен суреттеген. Сәбит Мұқанов пен Мәриям апайдың ... ... ... ... ... бар. ... биязылықты, ибалы,
әдепті, көргенділікті, кісілікті паш етеді. Осы мақаланың ... ... ұлы ... ... ... өкінішсіз тәрбиелей білуге талант
керектігіне, халық фольклорын жақсы меңгеріп, ана тілінде айшықты ... ... ... ... ... парызы екендігіне, киім киісі, жүріс-
тұрысы тіпті, қыздар мен жігіттер арасындағы ... ... ... астарлы сөйлемдер арқылы берілген. «Бүгінгі
бойжеткендер, сіздер ... ... ... жұбайларыңызға тәлімгер
екендіктеріңізді ұмытпаңыздар» делінген сөйлемінің өзінде қаншама тәрбиелік
мән, ақыл-кеңес жатыр. Адам ... ... ... ... ... нәзіктік, тілдік биязылық, қамқорлық, үнсіз
қамқорлық сияқты асыл қасиеттер ... оның ... ... да ... ... Ене мен ... ата мен ... қатынасын ерекше
мәселе деп қараған автор: «Қайын енеңді-анаң деп, ... - ... ғана ... ... деп ой ... Ата мен ... күрделі
тұлға - Бауыржан мен келіні Зейнепті үлгі еткен. Осы ... ... ... ... ... қолдаңыздар, ақиқатты
қорғаңыздар! Сіздерге опалы жардың, ... ... ... еңбеккердің,
шабытты өнерпаздың тамаша тағдырын тілеймін!» - деген ойлы да оюлы ... ... ... қазынасы, тәрбие мектебі, сөз өнерінің үлгісі
істетпес [82].
«Қыз - ... ... да қыз ... ... тоқтала
келіп, В.Сухомлинскийдің ақыл-кеңестерінен үзінді берген: ... деп қана ... ... ... зар мен сор ... - деп
қыз-жігіттерге ой тастаған [81]. Ене мен ... ... ... ... ... қарағаны - кішінің кісілікке ... ... ... ... - ... үлкендікке балағаны! - ... [81]. ... ... ... ... педагогика мен
халықтық педагогика ... ... ету ... дей ... ... ... тірегі - қыздарымыз деп үлкен үміт артады автор. Қазақ
халқының ой ... ... ... ... асыл ойлы, терең мағыналы «Ырыс
алды - қыз» даналығы ақын пікірін растағандай...
Бала тәрбиесін өмірінің ... ... ... ... ... ... да өз ... білдіріп отырған. Сондай
мақаланың бірі - ... ... ... [83]. ... білім беру
ісінде оқулықтардың сапалы, талапқа сай болуы басты ... ... ... ... бұл ... ... оқу жылына арналып Мүслима
Құдайбергенқызы Жұбанованың авторлығымен жарық көрген ... ... ... ... озық тұстарын атай келе ол ... ... ... бірнеше кемшіліктерге де тоқталып өтеді. Алғашқы кезекте
бірінші сынып оқушысының ұғымына шақ емес, тым ауыр, күрделі сөз ... ... ... айта ... ... ... мысалдар
келтіреді. «Жанат, Олжас жарысты. Оларды жолдастары жақсы бағалады» ... ... ... ... ... Ащы деп те ... ... деп
ойласам, керек деп өзің сұрайсың» деп келетін жұмбақты сынға алған автор
былай дейді: «Жанат, Олжас ... ... ... ... ... ... сөз жоқ, тым ... сөз… Бірінші класс есігін енді ғана
ашқан баланың ой-өрісіне, ақыл-өрісіне ... ... ... ... ... ... - сияқты жеңіл, оңай, түсінікті құрылым болар-ау.
Осындай ауырлықты пияз жөніндегі жұмбақтан да ... ... ... Жарайды жарамды жол делік. Ал екінші ... ... «Ащы деп те ... Сын, ... деген ұғымдарға бойлау
балдырғанның қолынан әлі келмейді ғой. Келесі яғни, үшінші және ... ... де ... ... ... деп ойласам, керек деп
өзің сұрайсың». Біріншіден «келмеймін» деп емес, жөні -дұрысы - «келмейін
деп ойласам» ... ... ... деп өзің ... - түзу, дұрыс
түзілген сөйлем емес. «Керексің деп сұрайсың» болса да бір сәрі. Қысқартып
айтқанда, жұмбақ жұмыр ... ... ... көп, ... [83].
Сондай-ақ, М.Әлімбаев оқулықтың ішіндегі ... мәні ... ... «Күз» тәрізді өлеңді, кейбір жолдары баланың жаттауына,
оқуына ауыр тигізетін «Суретін тап» атты ... ... мен ... ... ... тағы басқа шығармалардың кемшілігіне тоқталып
өтеді. Сол ... ... ... атақты қаламгер, ойшылдардың
шығармаларын таңдап, сұрыптап, оқулыққа енгізу ... де тыс ... Абай ... ... аталған оқулыққа төрт ... айта ... ... ұлы ... ... де естісі бар,
есері бар», «Өлең - сөздің патшасы, сөз ... ... ... бар ... сияқты күрделі өлеңдері мектеп есігін жаңа ғана ... ... ... да, ... да өте ... қиын екендігін жазады. Айта кетер
бір жай, М.Әлімбаев осы оқулықтың безендірілу жайына да көп ... ... ... ... ... ... ... тағылымды, ал
безендірулері көрікті, көз тартар, әрі жас балаға не зат ... ... тиіс ... ... ... ... - деп ой түйген ол бұл мәселеге
де ... ... [83]. ... ... ... ... ... М.Әлімбаевтың «Халқымыз қандай тәлімгер!» атты мақаласы
1992жылы «Мұрагер» журналының бірінші ... ... ... [84]. ... ... ... анық та айшықты бейнелеген, адамгершілікті арман-
тілекті көрсететін мақал-мәтелдерге тоқталған. Мақаласын: «Ер ... ... ... болсын, әйел адамның алдында ... ... - ... ... алмас даналығын көрсетуден бастаған [84].
«Адам ақылымен сымбатты, ұрпағымен қымбатты», «Ұлы бар үйде қуат бар, ... үйде шуақ бар» ... ... ... адамдық парыздың өте әдемі
бейнеленгендігін, көңілге нұр құятын, ... сән ... ... тәлімдік құндылығын саралай айтқан. Ол: «Үш іс тындырған адам,
яғни, бала өсірген кісі, дарақ - тал ... кісі және ... ... ... - ... ... ... идеясымен саятындығына тоқтала келіп,
«Әйелдің басты парызы ана атанып, адамзат ұрпағын көбейтуге үлес қосу, ... ... ... ... отау ... енші ... ... немерелер
мен шөберелер қызығын көрсін - яғни, солардың бәрін саналы азамат, өнерлі
еңбеккер етіп тәрбиелесін, халықтың ... ... - деп ... [84].
Автор: «Біздің халқымыз бала жанды халықтардың бірі. Олар ... ... мән ... ... ... екен - баға да біл, ... да ... Халық
ата-анадан осыны талап етеді» - дейді [84]. «Бала - артта ... із, ... ... ... ... ... ... биік», «Баласыз үй - қу мазар» тағы
басқа өзінің сөз мәйегі - мақалдарында халық шындықты ... ... - ... ... ... - ... ... қалыптасып, қорлана байып
келе жатқан ғылым! Терушісі жетіссе, тереңдігінде, тебіренгіштігінде қапысы
жоқ!» - деп бағалайды [84]. ... әр ... ... ... жоқ ... биік, ой-парасат мирасы даңғыл жол сияқты тәрбие құралы
екенін мақалдарды ... ... ... ... басқұр қалдырғанша,
тозбас дәстүр қалдыр», «Ата-ананың ақылы сайрап ... ... ... ... ... көлмен тең», «Тәрбие - жалқауды адам етеді,
еркелік - жақсыны да надан етер», «Бала ... ... ... ... «Тұлпар тайдан өседі», «Әкесіне қарап, ұлын сына», «Ана - балаға
жастық, әке - көрпе», «Бала өзіне тартса - жұбан, ... ... - ... ... ойды ... ... ... сөзбен әрі өткір, әсерлі
айтылатын, тәлімгерлік трактаттарын шебер ... ... ... ... имандылыққа, адамгершілікке, адалдыққа, ... ... ... ... ... ... еге ... ата-ана жауапкершіліктің адамы екенін
ескертетін құнды ... ... ... ... ... қат-
қабаттарын оймен саралағыш, ненің теріс, ненің оң екенін аңғарғыш. Содан ... ... желі ... ... ... ... ... ойлаған, жақсы
мен жаманды саралағыш, өз ... дер ... ... ... ... адам - пайымшыл», «Тазару тура ... ... ... ... «Бәрін білем - шаланың ісі, бәрін білсем - дананың
ісі», «Білімсіз бүлдіреді, ата-анасын күйдіреді» тағы ... ... ... ... беріп, М.Әлімбаев: «Міне, халық тұжырымы өңменнен атқандай
уытты!»… - деп түйіндейді [84]. ... ... ... қалтарыста
қалдырған бірде-бір мәселе табылса, бұйырмасын!» - дей ... ел ... ... мақалдарға да тоқталған [84]. «Қара құсты қыран
ұясында асырасаң да, қыран ... ... ... ... ... ... «Төресіне сенген төбеңде тайраңдайды»,
«Мансап іздеме, мақсат ізде», ... ... ... ... болғанша, халқыңның құлы бол» деген мақалдардың тәрбиелік ... ... ... ... ... шарықтайтын, білігіңнің көкжиегі
кеңи түсетін, келешегін ойлайтын, ... кең ... ... ... зор, елге ... мол ... ... ашып айтты.
Өйткені, «Азамат - елдің ажары» деген мақалдың астарында «Елдіктің еңсесі
ер - азаматтарымен ... ... ... азаматтарға артар жүгі
ауқымды. Әрбір әке, ата-ана ұл мен қызын ұлы ... ... ... ел ... ... болса деп армандайтынын «Балаға үміт арту -
әкенің парызы, ақтау - баланың ... ... ... - ... ... ер - ... орманымен жер - сұлу» деген халық ... ... ... ... ... Бір ... адам -
пәрменді» дегеннің өзі халқымыздың өршілдігіне, ... ... ... ақын [84]. ... ... ... тау да аласа», «Ана болған - дана
болар», «Анасының қарғысын алған, ағайынның ... ... ... ... әкесіне қолын ұсынбас», «Ана алдындағы ... ата ... «Ана ... ... ... де ... деген даналығынан
ананың ұлылығын, ақылды тәлімгерлігін, бала бағының бағбаны, өзгелердің
қамын ... ... ... ... ... ... екендігін
танитындығына тоқталып, «Аналық парызын адал ... ... ... туған аналарымыз әсем үлгісін танытып ... ... ... ... аналар қаншама?! Әттең… бикештер трагедиясын
естігенде немесе ... ... төбе ... тік ... ... ... ... қыздың ешбір жарғымен бекітілмеген, халық
әмірінің өзі шығарған ... ... ... бар, ол - ... ... қуатты құрал - мақал-мәтелдер», - деп ойын жүйелейді [84]. Ұғымдары
бір-бірімен астасып, ұйысып жатқан ... ... аңы, ... ... «Әкеңнің төріне сенбе, маңдайыңның теріне сен», «Көкдолыдан дәу-пері
қашыпты», «Көңілі кедей кенелмес», «Көпке ... ... ... ... тиер»,
«Азаматтың қасиеті - ерлігінде, елдің қасиеті - ... ... ... ... жүр, ... ... басын алдына өңгеріп жүр»,
«Қисық ағашты тез түзейді, қисық ... ел ... ... ... ... ... дау болмаса керектіне терең бойлап,
жұртқа ой ... ... ... ... ... ... ... қатарына қосылатын осындай мақалдарды жас буындар ... ... ... ... ... ... толығады» - деп
қорытады. Халық тәрбиесінің түпкі ... ... ... түзу ұшар» деп
мегзейді [84]. ... ... қалт ... әр құбылыс
сәулеленбей қалмайды. Мәселен, жалған намысшылдыққа байланысты «Ағайын
азарында алыстанар, ... сөз ... ... ... ... ... маскүнемдік, ішкіштік турасындағы «Ана ішкіш болса - азғаны,
ата ішкіш болса - тозғаны», ... - ... ... ... ... «Маскүнемдік сырадан басталады», «Маскүнемнің баласы - тірі
жетім», ... - ... ... ... той - ... той» ... мақалдарды сөз ете отырып, өмір тірлігіміздің мән-мағынасы - бірлік,
ауыз бірлік, қимыл бірлігі, күрес ... және ... ... ... да ... «Билікке ұмтылма, бірлікке ұмтыл»,
«Азаматтың қасиеті - ерлігінде, елдің қасиеті - бірлігінде», ... ... ... су сепкені жөн», «Адам жақсы бір-бірін тілдемесе, кәрі
жақсы жас ісін ... ... елде кек ... «Кемел жігіт
кешірімді», «Таптырмас байлық - татулық», «Болмас бала болдырған ат сияқты,
өзі туған үйіне жат сияқты», ... бала ... ... ... көнбеген
көмусіз қалады», «Қайғы төнсе басыңа, шын дос келер ... ... ... ... ... ... ақын: «Халық педагогикасында
көкейкесті мәселе ретінде қаралатын әрбір ... ... - ... ... - ... ... келеді [84]. «Үлкенін ұлықтап өскен ел
ойсырамайды», «Мейірімділікті анадан ... ... ... ... ... ... қарттықта жұмсар мүлігің», «Адамдықтың нұры бол,
адалдықтың құлы бол», ... ... ... ... ... ... сөздер!
Пайымдылық парасат тәжірибесінен туған ғұмырнама осы емес пе?! ... ... ... ... ата-бабаларымыздың даналықтары -
адамгершілік университеті тәрізді… Ендігі уақытта жас ... ... ... ... әр ... ... ... санасып, асыл сөздерді ел
аузынан теруге кішкентайынан баулысын» - деген түйінді пікірге келеді [84].
Автор: ... ... ... ... ... ... - қазақтарға
берген бағаларына зер салайық та. ... ... Ғани ... қандай азамат?» атты ойлы мақаласы басылды. ХІХ ғасырда жарық көрген
«Киргизская народность в местах крестьянских ... деп ... ... ... ... Ғани. Оның авторы - Ф.Шербин. Автор ... бірі ... ... он үш ... қырсық
мінезді атап көрсеткенін келтіреді. Көлденең көз көрген. Сырт көз ... ... ... - ... ... та, ... ... болуы хақ.
Сонымен, орыс оқымыстысы қазақтың бойынан нендей жаман мінездер тапқан
екен. ... ... ... ... ержүректілік. 3.Шартты адалдық.
4.Өтірікшілдік. 5.Риялылық-пайдақорлық. 6.Мылжыңдық. 7.Бейғамдық. 8.Өсек-
аяншылдық. 9.Дәукестік. 10.Даңғойлық. ... ... ... ... ойланатын жәйт. Әрқайсымыз өзіміздің
ішімізге өзіміз үңіліп, түзелуге бет бұрсақ игі. Ал сырт ... ... ... қандай екен? 1.Дін жағынан қарағанда фанатик емес,
діндар. 2.Сауда және ... ... ... адал және ... ... жағынан алғыр әрі білуге құштар. 4.Қазақтар ... ... ... ... жоқ, ... ... емес. 6.Балаларды жақсы көреді. 7.Қарым-қатынаста ... - ... ең ... өкілдері ақсақалдарды сыйлауы. 10.Қазақ
табиғат құшағында ұдайы болғандықтан ба - табиғатында ақын. 11.Қазақ ... ... ... мен ... тыңдағанды ұнатады. 12.Дене
бітімінде қазақ дені сау, шымыр келеді. Қысқаша ... бұл ... ... ... ... ... башқұрттар және тағы басқа бұратана
секілді жасып, жоғалып бара жатқан жоқ, өсіп-өніп, кемелденіп келе жатыр»,
- ... орыс ... ... ... көзімен де, өз көзімен де қарай
білу - білгірлік, көшелілік! Халық кереметтей түйін жасап, ... ... - ... ... ... жамандасаң - көмусіз
қаласың, жеріңді қорғамасаң - кебінсіз қаласың, ... ... ... боласың» [84]. Қазақ баласы сөзге, қызыл тілге, өнерге үлкен мән
бергенін, қымбат бағалағанын ... алды - ... ... ... - қонақ, ақыл
- қожа», «Аңдамай сөйлеген, ауырмай өледі», «Жас ... бой ... жас ой ... ... ... - ... ... самғататын -
таланты», «Тіл ерді мазарға салады, ... ... ... ... ... «Талапсыз талант - тұл», «Тобықтай сөз дүниені тоқтатар» тағы басқа
көпті ұйытып, тебірентетін салмақты да құнды ... ... ақын ... осы асыл ... - ... ... берудің алтын өзегі деп
санайтындығына тоқталған. Халық педагогикасы ... ... ... таса ... Мәселен, «Қанағатшылға қадамының бәрі - жақсылық»,
«Қанағат кеткеннен қасиет қашады», «Ықтиярсыз ашқан көздің нұры жоқ» ... адам ... бір ... ... ... баласы, елдің
панасы!», «Жақсының көкірегі елге қалқан», «Қартайсаң да, өлімді ойлама,
еліңді ойла», «Туған ... туы да ... буы да ... ... елшілдік,
отаншылдық рух сөз болған. Ал, халық: «Қыран - түлегіне қайыспас ... ... ... ... ... сыйлайды» деп, парасатты
бағдарламасын бүкіл тәрбиешілер алдына тартса, адамды тәрбиелеу ... ... ... де атап ... ... өсу ... «Ұстазы
талантты болса, шәкірті талапты болар», «Ұстаз жолын ұстаған қор болмас»,
«Мектеп - білім ордасы, ұстаз - ... ... ... жақсылыққа жетелеп
жанастыр, жамандықтан адастыр» немесе «Баланы бақырып ... ... ... ... ... ... «Білімге өміріңді байла» деп,
өмір бойы үйренуден айнымайтындар, әділ қағиданы ... ... ... ... ... ... ... ақылды, ғибратты, білікті,
ұстамдылығы мен ұсталығы бар дарын иесі - ұлағатты ұстаздарға және ... - ... ... ... ... ақын ... ... жасап,
нақты, дәлелді мысалдар арқылы баяндаған [84].
Осыншама телегей ... ... ... ... тілімізді көркем
тілге айналдырған тарлан халық, көне ... ... ... ... куә. Ол мақаласын ... ... ... ... ал ... он миллионнан асты, ол мәңгіге таусылмайтын
халық! «Үлгілі ... ... ... деп ... ... бір мақалы.
Өркениетті елдердің өрге тартқан көшінде, алға тартқан ілегінде ... ... ... ... ... ... «Баланың анты -
адалдығында» депті ... Сол ... бар ... - ... ... «Қуатты қол - құрыш, Даналық ой - ырыс».
Құрышың да мол болсын! Ырысың да мол ... - деп ойын ... ... елдің баласы өрен болып өсуге тиіс. ... ... ... ... ... еге ... адамзат қауымының
алдыңғы легіндегі ел атанарымыз анық деп түсінген М.Әлімбаев ... ... ... ерлік ережесі бар қазақтың халық мақал-мәтелдеріндегі
жауынгерлік рух ... эссе ... - ... туы» ... ... ... мол, ... ой толғаған мақаласын жарыққа шығарды [85].
Мақаланы «Отан үшін күрес - ерге тиген үлес» деген қазақ мақалымен
бастаған. ... ойын ... үшін ... ... жалпы үшін жаны
ашитын, ел десе еңіреп ет жүрегі елжірейтін ... бар ... ... және ... Отанды арқаланудан туған өжет «ер» айбынды елден
шығатындығын мақалдар арқылы саралап талдады.
«Ел қуатты болмай, қуаныш ... ... ... ... ... ... Еркіндік қайда болса, елдік сонда», «Орағың өткір болса, ... ... ... ... ... ... тағы ... мақалдардың
тәрбиелік тағылымын аша отырып, «бұл халқымыздың даналығынан ... ... ... - ... деп ... [85]. Бұл тақырыптағы
мақалдардың өзі бір жүйе және тұтас елдіктің, дербестіктің, тәуелсіздікке
ұмтылудың желілі бағдарламасы ... ... ... ... үлкен саласы дей келіп, халық түйген тұжырымдар, сұрыпталған үрдістер,
сөз өнеріндегі даналық ... ... ... ащы ... ... ... ... «Батырды бәрекелді өлтіреді»,
«Айламен ... ... ... «Арланмен алысқан - тарлан»,
«Қалжырағаннан былжыраған жаман», ... ... - ... ... ... атын жау ... бидің атын дау шығарады», «Ер
қуаты - қару» сияқты мақалдардың тағылымдық ... ... ... ... ... екендігіне және әрқайсысына терең түсініктеме беріп,
оқырманның ... ... ... ... патриоттық сезімін
оятарлықтай жүйелі де түйінді пікірлерді ықшамды да шұрайлы сөйлемдермен
бере білген педагог-ақын: ... - ... ... ... ... білгір. Ол
жалпы болмыстың, әр саланың, соның ішінде жауынгерлік өмірдің қыр-сырларына
терең сүңги ... жіті ... ... - әр ... жеке ... ... ... ел жеңісі - барша ерлердің ортақ олжасы. Жеңіске жету үшін
ынтымақ, ... ... ... әр ... ... беріктігі,
мықтылығы, жаужүректілігі, беріктігі қажет» [85]. Халық осының бәрін сөз
мәйегі мақалға ... деп, «Шын ... - ... ... ерге - ... ... ... бөрігінен белгілі, жау аулайтын жігіт серігінен
белгілі», «Жігіттің жайын жолдасына қарап жоры», «Отанды сүю - от ... ... ... - ... «Шын ... сын ... танылар» тағы
басқа мақалдар астарын айқын да анық ... ... ... ... ... ... әр азаматтың рухани бойын асқақтатар, ойын
шарықтатар құрал деп бағалаған [85]. «Әрбір жас ... өжет боп өсуі ... ... ... да - ... ... тәрбие тағылымына толы сөз
маржаны - мақалдары жеткіншектің ... ... ... ... ... «Соғыс психологиясы да - қиын ғылым. Қалың қолдың
аяғына ... боп, ... ... келтірер қырсықтардың бірі - қорқақтық
пен сатқындық» - деген [85]. Халық осы ... де ... ... ... ... ... ... арқылы көрсетіп берген. «Арын сатып ер
оңбас, ажарын сатып сері ... ... ер ... қола зер ... қашқан жар паналар, жауыннан қашқан қайда паналар?!», «Опасызда
Отан жоқ», ... ... - ант ... «Отаныңа опасыздық еткенің - өз
түбіңе жеткеннің», «Жолдасын ... - ... ... ... саф алтыннан
кем соқпас сөз маржандарын саралап, түпкі мазмұнын ашқан. ... ... ... ... ... хұсни құндылығы сонша, қасиетті
өсиет ... ... ... ... рух ... сыр шерте келіп: «Жауынгерлік рухқа, ұлтжандылыққа,
Отаншылдыққа баулитын мақал-мәтелдеріміз жөніндегі ... ... ... ... ... ... рухты көтеретін мақал-мәтелдеріміздің, әсерлілігі, ... ... ... ... ұлдарының ғажап ... ... ... ... ... толқын-толқын
ұрпақтар жадында сақталып, жүрегін шыңдасын, қаһармандығын ... ... ... ... ... ... ... қорғайтын
Қарулы Күштеріміз де қуатты бола береді. ... үшін ... - ерге ... ... осы ... ... жүрсек те, қазақ баласы азаматтық
парызын адал ақтауды ұмытпас» - деп ой ... ... ... кез-келген тәлімдік тағылымдарын оқи ... ... ... ... терең озық ойлы, көзі ашық,
көкірегі нұрлы зерттеуші, салмақты да нақты ойын ... ... ... ... білетін сөз зергері, асыл қазына иелерінің бірі деп
танимыз. М.Әлімбаевтың «Имандылық - ... пен ... ... ... ... сенім, имандылыққа байланысты ғибадатқа қатысты ғибратты
сөздерді кеңес дәуіріндегі кітаптардан ... де ... ... ... діншілдікке тек діл-жүрек жанамасы бар, тұжырым-
түйіндерді азғана кіргізгеніне, оның өзі жас буынды ... ... ... анық ... баяндаған [86]. «Жайылымы болмаса, мал
азады, Қайырымы болмаса, жан ... ... ... ... ... ... - парыз. Әйтпесе, қатыгезденіп, ... ... ... - мұсылмандық шартына, пайғамбар хадисіне сай ... ... ... ... адам ... ... ... ғана басталатынын қазақ мақалында еске салып, ескертеді деген.
«Жақсылық етсең, жарты етпе» ... ... ... ... қыл» - ... ... болуын уағыздайды. Дәрменсіздікке ұшырағанның, жанашырлықтан
жүдегеннің көңілін бірлейтін қайырымдылық қана ... ... ... ... ... ... қорық» деген даналықта жаратушыны
мойындамаған адам ... ... ... деген идеяны мегзейді
делінген.
Бұл мақалада мұсылмандық нышаны мол, аса адамгершілікке уағыздайтын
мақалдарға тоқталған. ... ... ... алғыс алады», «Оқ-дәріңді
отқа жақ», «Қылыш түбі - ... ... ... ... ... ... шақырып, құдайға шет - қатыгездік-тентектік, халыққа жақпас ... ... ... ... ... - ... ... болжау -
даналық». Мұнда да ынтаны ояту, келешектегі көмескіні көңіл көрегендігімен
білу міндет деген ой ... ... ... ар жағы - ... ... ... ... бе -маңдай терді төгіп, мәйектіні таңдай біл, халыққа пайда
келтірер білім тер, игілікке жаратуды міндет ет ... ... - ... ... ... «Жалғыз шала жанбайды, шала оқыған оңбайды», «Білімнің басы -
бейнет, соңы - зейнет», ... ... жоқ, ... ... ... ... -
ердің санаты, білім - ердің қанаты» дегенде де халық ... ... ... ... ақыл-кеңес берген. «Түбегейлі білім алып, ғылымды салалап
игерген ұлан ... ... ... ... мақалдарымен білгір халық жас
ұланға жақсы бағдарлама сызып бергендей» ... ... ... жоқ - ... ... ... ... момынды қайыр табады». Мұнда жетелікті
жаратқанның өзі ғана ... ... ... ... бассын. Әрбір
әрекеті үшін сұрау барын ... де ... ... ... ... ... ... бар. Зұлымдыққа зауал, жауыздыққа жаза бар. Бұл ... ... ... ісі - деп ... ... даналығының қаймағы осы
түйінде делінді. Ал ішінен пышақ айналмас қызғаншақтық, ... ... - ... қас ... Кең ... - ізгіліктің,
мұсылмандылықтың нышаны. Осыған орай халық: «Кең ... кем ... ... да ... ... «Ашу ... ант жүрмейді», «Өлмеймін ... қыл, ... ... бар», «Құдай деген құр қалмас» деген нақылдар
құдайға деген күмәнсіз сенімді меңзейді. Құдайға жағатындар адал жандар. ... ... ... пен ... ... деп ... ... «Арам - ауыр,
ақ - жеңіл» деп түйіндеген. Жаратқанның жақтайтыны жақсылық. Соған ... ... ... ... жақсы болып бір жүрсең, дүние қызық
өтеді», «Жақсылық қылсаң өзіңе, жамандық қылсаң өзіңе, аспанға қарап ... ... тиер ... «Туа ... жоқ, жүре ... ... ... -
шарапат», «Жақсы адам жолдасынан танылған» немесе «Жаманмен жолдас болсаң,
жаласына қаласың, наданмен жолдас болсаң, ... ... тағы ... ... ой ... тере ... ... мақалдарының тәрбиелік тағылымын
аша отырып автор: «Демек, имандылыққа баланы есі кіре ... ... ... деп ойын ... Ата-бабаларымыз негізінен тағылым-
тәрбие, өнеге-үлгі ұсынудың әрбір сәтін ұқыпты да нәтижелі пайдаланатын ата-
аналар мен үлкендер туралы ... ... ... ұшын ... жанымның шуағын себем деп қам-қарақет ... ... ... ... мейірбандарға жайын «Жақсылыққа жерік кісі - уәдеге
берік кісі» деп түйіндеген. Ақиқаттан айнымау - алланың алдындағы адалдықта
өмір сүруге өрен жас ... ... ... ... де жасы ... әзір болу ... Бұл - ... Оны «Басы жұмыр пенденің барар жері
белгілі» деген мақалы да ... ... ... ... ... да
ұғынықты. Осы сияқты астарында имандылықтың нышаны жатқан «Өлім-ойран, өмір-
майдан», ... ... ... келгенде алты ағаң болсын,
жетпіске келгенде жеті інің ... ... ... ... ... болар,
өспейтін елдің қарты қазымыр болар», «Шалды шақыр, асына келсін, шалдығына
күл, басыңа келсін», «Әркім өз ... ... ... ... ... береді» деген мұсылман баласының мақалдарын терең ойға бөлерлік,
үлкен адами мәселелер ... ... ... адамзаттық рухани
өсуіне әсер етер құрал деп бағалайды ақын. Маңдайын терлетпей-ақ ... ... ... ... ... ... басында, жамандық
табан астында» деп ақыл-кеңес береді. Жақсылыққа, ізгілікке, игілікке жету
үшін таудың биік ... ... ... ... теріңді төгіп өрмелеуің
қажет деген ойдың №№туындысы «Жігіт құны - жүз ... ары - мың ... ... ... ... ... ... қандай тағылым жатыр
десеңізші? - дей келіп, «Не ексең, соны орасың», «Ана сүтін ... ... ... не қылсаң, алдыңа сол келер» деген даналықтарда
нағыз гуманистік ескертпе лебі бар дейді [86]. ... ... ... жұрт ... ... тұратын мақалдарының бірі: «Жігіттің жолбарысы
жол торымайды, ел ... Бұл ... ... көз ... жаттың
жақсысына қызықпай, оңай олжаға омырауламай, қолыңды қандамай өз халқыңның
тыныштығын ойла, - деген ойдан ... ... - ... ... - көзден»
дегенді ақылыңды, мейіріңді еліңнен аяма. ... сен ... - ... ... ... өнегеңді ұсынасын деген ойдың туындысы дей
келіп автор: «Мал - ... жан - ... ... ... ... ... ... айшықты сөзге кім ырза болмас… Қолым
қысқа деп қынжылмау, өлім бар деп мойымау ерлік емес пе? - деп ... ... 1996 жылы ... ... ... санында жарық
көрген «Атаның жүгі - атанның жүгі» атты ... ... ... ұлы ... жөнінде сөз қозғаған татымды еңбектерінің бірі ... ... ... ... эссе-зерттемесі «Атаның жүгі-
атанның жүгі» атты мақаласында ой елегінен әбден екшеліп ... ... ... ... ... ... дау тудырмас даналығына,
өнеге үйретерлік тәлімділігіне бас иген халықтың асыл қазынасы мақалдардың
біразына тоқталған. Мақала қазақтың ... жүгі - ... ... ... төл
мақалымен басталған. Автор: «Әкенің ұрпақ алдындағы ауыр салмақты, алуан-
алуан парызын не бары ... ... ... Жан- ... ар-намыс
жауапкерлігін аумағымен түгел қамтыған даналық сөз!–деп түйіндейді [87].
«Атадан - өсиет, анадан - ... ... да әке ... салмағын
шалқар ойлы тұжырым түйінмен беріп ... ... ... ... - ... [87]. Бала ... ... екі тұлғаның бірі-
әке, бірі-ана. Ол әр мақалда көрініс ... «Ата ... ... ... «Атасыз ұлдың аузы үлкен», «Ата-бәйтерек, бала-жапырақ», «Аталы
ұл - Қожалы құл» мақалдарының да тағылымдық ... ... ... атасын білмеген - мүртет». «Мүртет» - дін атауы. Құдайдан безген,
дінді мойындамаған, имансыз ноқай, ... ... ... ... жеті ата ... жеті том ... тұтас мектеп. Сол мектеп
тағылымынан сабақ, үлгі-өнеге алғандар жүрегі ... ... ... өсері анық. Сол себепті де қазақ ... ... ... ... ... ғибратын қымбат тұтқан, келесі ұрпақтарға мирас
етуді ойлаған» - деп тұжырымдады [87]. ... бар тегі ... ... ... - ... сал», «Ата сөзі - бата сөз», «Ата баласының ат
меңіндей белгісі болады», «Атасыз ұл - ... ұл», ... ... әкеден
туырлық жамылған бала ... ... ... ... ... ... ... алалығы жоқ» сияқты еш асылдан кем ... ... ой ... нақпа-нақ мақалдардың әрқайсысына жеке-
жеке тоқталып, ... ... ... бойлай талдаған. Тәлім-тәрбие жайында
құнды пікір, салмақты ой тастаған бұл мақаласының орны ерекше. Әке ... ... осы бір ... ... арқалатқан аманатын ұмытпаса екен деген
ниетте туындаған бұл эсседе автор жиырма шақты мақал-мәтелдің ... ... ... ... ... өзекті мәселелері хақында
өткен ғасырдың сонау алпысыншы жылдарынан бері баспа беттерінде сындарлы
мақалалар ... ... ... ... келе ... ... педагогикалық тәлімдік тағылымдарына ... ... ... өздерінің ғылыми еңбектерінде арнайы тоқталып өтеді.
Ғалым С.Қалиев өзінің «Қазақ ... ... ... ... атты оқу ... ... этнопедагогикасының туып, қалыптасуы және
даму кезеңдерін үшке бөледі. ... ... ... ... туу кезеңі деп алып, оған XIX ғасырдың екінші жартысын
жатқызады. ... ... ... ... ... ... деп
атап, оған 1920-1930 жылдар аралығын кіргізеді. Ал үшінші кезеңді яғни,
1970-2000 жылдар аралығын қазақ этнопедагогикасының даму ... деп ... Ең ... ... ғалым: «Қазақстанда осы ... ауыз ... ... ... мән ... зерттеу
ісімен академик-профессор М.Ғабдуллин, жауынгер жазушылар ... ... - деп ... ... ... ... ... қайраткерлерінің қатарына жатқызады (56,б.232(. С.Қалиев
М.Әлімбаевтың есімін өзінің ғылыми еңбегінде атап қана ... ... ... ... ... дамытуға елеулі үлес қосқан
көрнекті қайраткерлер ретінде ... ... ... ... ... тоқталуды қажет деп білдік» деп тәлімгер
ақынның педагогикалық ... ... ... өтеді (56,б.234(. Ұлттық
тәлім-тәрбиенің ауыз әдебиетінде ... орын алуы ... ... сөз ... айта келіп ғалым: «Шын ... ... ... ... ... халықтың өмірі, тұрмыс-
тіршілігі, мүддесі, әдет-ғұрпы, салт-санасы, дүние танымы, ой-арманы ауыз
әдебиеті үлгілерінен өзекті орын алып ... ... ... ... атаулы тұтасып, синкретті көрініс ... ... ... ... ... озық үлгісі ретінде қарау заңды
құбылыс еді», - деп қоштай жазады (56,б.233(. Ал, белгілі ғалым ... ... ... ... ... ... ғылымы
мен оқу пәнінің әдіснамалық-теориялық және ... ... бірі ... атап ... ... ... ... жайында сөз қозғаған өзге ғалымдардан профессор
Қ.Бөлеевтің еңбегінің ерекшелігі - ... ... ... ... ... ... қазақстандық ғалымдардың бірі екенін
анықтап, дәлелдеп бергендігінде (57,б.132(. Тәлімгер-қаламгер ... ... пен ... ... тең ... ұлағатты ұстаз, ақылшы аға.
Оның сан қырлы творчествосымен біте қайнасқан педагогикалық қызметінің ара-
жігін ажырата қарау қиын. ... ... ... ... ... ... өткізіп келе жатқан» М.Әлімбаевтың бұл саладағы ... ... ... да ... ... ... ... педагогикасын зерттеп дамытуға қосқан үлесі
«Тегінде ең берекелі, ең парасатты ... - ... ... ... ... бойы зергерлік ұқыптылықпен сұрыпталған үрдістер,
дамыған даналық дәстүрлер, ұстаздық ... ... ... - ... ... ... ... құдыретін танып, оған осылай
жоғары баға бере ... ... оны ... әрі ... ... ... [2,б.3]. 1980-жылдардың өзінде: «Халықтық тағылиматтың кең ... ... ... ... мақалдары мен мәтелдерінде, шешендік
сөздерінде, ... ... Біз ... жұмбақ-
жаңылтпаштарды, аңыз-әңгімелерді жинай жүре, ... ... да ... зер ... зерттеп келеміз», - деп жазған ақын бұл
салада соңғы қырық-елу жылдан бері ... ... етті ... ... ... ... мақал-мәтелдер, жұмбақ-жаңылтпаштар,
баталар тәрізді тағы басқа үлгілерін асқан ыждаһаттылықпен жинап, ... «666 ... мен ... (90(, «Мақал - сөздің мәйегі» (91(,
«Өрнекті сөз - ... ... (92(, «Ер ... - ... (93(, ... ... (94(, ... (95(, «Денсаулығыңды
ойласаң» (96(, «Орыс халқының ... (97(, ... сөз» ... ер ... (99( ... ... дәлел бола алады.
«Мақал-мәтел - үлкен тәрбие құралы» деп түсінген М.Әлімбаев халық
ауыз әдебиетінің бұл жанрын ... ... ... қоя ... тек ... ғана емес ... ... сексен беске жуық халықтардың отыз
мыңдай мақал-мәтелдерін және әйгілі тұлғалардың нақылдарын ... ... ... Оның осы саладағы алғашқы еңбектері 1960 жылы
«666 ... және ... және 1963 жылы ... - ... ... деген атпен
жарық көрді [90], [91]. Оқырман қауымға қаламгерлік талантының жаңа қырынан
танылған ... ... соң ... сөз - ... ... (92(, ... - еңбегі» (93(, «Шығыс халықтарының мақал-мәтелдері» (94(,
«Мақалнама» (95(, ... ... (96(, ... ... ... (97(, «Маржан сөз» (98( сияқты құнды дүниелері баспадан шықты.
Өткен ғасырдың ... ... ... сарабдал, пікірге бай, өлең
жолдарында ой айтуға құштар ... ... ... ... бұл ... басты ерекшеліктері - кітаптарға тек қазақ халқының ғана емес өзге ... ... ... ... ... енгендігі.
Мәселен, «666 мақал және мәтел» атты кітапқа 21 халықтың, «Мақал - ... ... ... 55 ... «Мақалнамаға» 26 елдің, ал «Маржан
сөзге» 70 ке жуық ұлт пен ... ... ... ... ... ... бір ерекшелігі
- басқа ұлттар тіліндегі мақал-мәтелдерді қазақшаға тек орыс ... ... ... ол ... ... тікелей украин, татар, башқұрт, өзбек,
ұйғыр, ... ... ... және ... азербайжан тілінен
аударатын бесаспаптығы.
М.Әлімбаев ... сөз» атты ... алғы ... ... деп
жазыпты: «Менің мақал-мәтелдер жинастыруым, аударуым, зерттеуім соғыстан
бұрын сонау ... ... ... ... ... ... ... тізілген дәптерімді қарап отырсам, он алты-он жеті жасымда Козьма
Прутков нақылдарын, Гейне мен ... ... ... өзім үшін ғана ... ... ... бертін келе көптің
кәдесіне жаратуды ойладым. Содан не керек, жылдар ... өте ... ... ... қол ... ... ... жоғарыда аталған кітаптарды
бастырумен қатар «Өрнекті сөз - ортақ қазына», «Халық - ... ... ... де ... Бұндағы мақсат - дүниежүзі халықтары
даналықтарын ана тілімізде әрлі де ... етіп ... үшін ... ... ... ... зерттеу қажет болды. Практикадан
теорияға, теориядан практикаға менің ұстаған ... ... ... ... айта ... бір жай, өзге ... «Өрнекті сөз – ортақ қазына»,
«Мақалнама», «Маржан сөз» ... ... ... ... кезекте «Өрнекті сөз - ортақ қазына» атты еңбегіне ... ... сөз - ... ... деп ... еңбегі туралы
көрнекті ғалым Т.Кәкішев: «М.Әлімбаевтың бұл кітабын қолға алған оқырман
халық даналығының ... көзі - ... мен ... ... ... ... ... шыққан тегін, өнегелік сипатын, поэтикалық
қасиетін, ана ... ... ... ... ... да нәрлендіре
түскенін, ел қажетіне қалай асып ... ... ... ... қалай
түзіліп келе жатқанын білуге құмартып қана қоймай, талай жылдан бері басқа
халықтардың мақал-мәтелдерін аударумен ... ... ... ... ... ... барына да қызыға назар ... ... ... ... ... жаңа заманның жаңа сөздері, аударма арқылы
ақыл-санаға ұялап жатқан өзгелігі жоқ ... ... ... назарына
көп ілініп, оның ... ... ... жетектеп отырған.
Теориялық ой практикалық іспен іштей қабысқан» - деп жазады [100]. ... ... ... ... ... сөз – ... ой», «Жаңа заманның
жаңа сөздері», ... ... ... ... ... «Тіл ... - ... еңбек» деп әр тарауға нақышты ат
тағып, кітаптың нақтылық бояуын тартымды ете түседі [92]. ... ... - ... ой» ... бірінші тарауында сөз маржандарының жанрлық
табиғаты, мақал мен мәтелдің бір-бірінен ... ... ... ол жөнінде пікір білдірген ... ой ... ... Бұл ... ... «мақал-мәтел дегеніміз не?» дей келіп, осы көптің
көкейіндегі ... ойлы да ... ... ... ... ... жаңа сөздері» атты екінші тарауда «Уақыт тоқтаусыз, толассыз, алға
зырлайды. Өмір өрге ... Даму ... адам ... ...Уақыт ұқыпты
сұрыптаушы: шөп-шалам, кәкір-шүкірді желге ұшырады, таза маржан, ... ... ... деп, ... сөз ... автор мақал-мәтелдердің
күн өткен сайын тақырып, мазмұн, түр жағынан да ... келе ... ... қанатты сөздердің өмір жаңарған сайын өз заманына сай ... ... ... ... [92,б.39]. М.Горький басынан кешкен,
бір жай, немесе еріккен ханның ел есінде қалар сөз ... ... ... ... ... Жаяу ... ... секілді шығармада өз орнын
тапқан сергек мысалдар ... ... ... ... ... үлес ... тұр. Ал ... тағылымы шексіз. «...Ана тіліндегі мақал-
мәтелдердің сан жағынан да, сапа ... да ... бір ... ... ... ... аударылған мақал-мәтелдердің халық кәдесіне
жарауы», - дейді зерттеуші [92]. Бұл дұрыс айтылған пікір. Сондықтан ... ... ... осы аудармаға арналған. «Зерттеушінің өз тілі ... ... ... Құрғақ талдай беру ғылым емес. Мақсат – сол
талдау арқылы тақырыптың ... ... ... ашу, сол ... ... ... білу, іске жарату ғой» [101].
М.Әлімбаевтың кітабы бұл жағынан ... осы ... әлі де ... ... талапкерлерге де, аудармашыларға да, жалпы оқушы қауымға да
пайдалы, құнды ... ... ... ... атты 1970 жылы ... ... шыққан кітабы
екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімге дүниежүзіндегі 26 елдің және Махмұд
Қашғаридің ... ... ... ... ... ... ... әлемге аты мәжһүр ойшылдардың нақыл ... ... ... ... М.Әлімбаевтың жоғарыда сөз
болған өзге еңбектерінен «Мақалнаманың» ерекшелігі - ... ... ... ... және ірі ... ... нақыл
сөздерінің орын алғандығы. Ал, М.Әлімбаевтың «Маржан сөз» жинағының бұған
дейінгі осы мақсатпен, осы мазмұнмен шыққан еңбектерден айырмашылығы - ... ... осы ... шейінгі мерзімді баспасөз беттерінен, әр
кезде шыққан ... ... орын ... ... басы
біріктіріліп, толықтырылып берілгендігі. Яғни, «Маржан сөз» жоғарыда айтып
өткеніміздей, «70 ке жуық ... ... ... ... ... ... туған таңдаулы мақал-мәтелдері мен нақыл сөздері
енгізілген». Осы ... айта ... бір жай, ... ... ... ... ... автор өзі өмір сүрген қоғамнан алшақ кете алмаған.
Оған «666 мақал және мәтел» жинағының ... ... ... орыс ... ... ... шұғылалы дәуір» тудырған, ұлы ... ... ... дәлел болады. Алғашқы жинақтардың
бастапқы беттері сол дәуірдегі саясаттың ықпалымен осылай ашылғанымен ... ... ... ... жете ... ... ол ... бойы ой
елегінен өтіп, рухани тәрбие құралына айналып келген өзге халықтардың мақал-
мәтелдерін асқан шеберлікпен аудара білген. Бұл ... ... ... ... ... өз ... білдірген оқырман К.Байбурина
кітаптың жетістігі «Әр ... ... ... ... ... осы ... ... айшықты, мінсіз мәнерлі сөздер қазақ тіліне аударылып қайта
жаңғырғанда өзінің әуелгі құдыреттілігінен айрылып қалмай ... ... - ... [102]. ... ... ... ... қазір кітап магазинінен емес, тек әр еңбеккердің үйінен,
әрбір парасатты адамның қойнынан, ... ... ... оны ... ... ... сусындауына басты себеп қазақ даласына туысқан француз,
испан, ... ... ... және сібір халықтарының мақал-мәтелдері
тұңғыш ... төл ... ... ... ... ... ... туған бұл тың ... ... ... де,
кішінің де тіліне орамды, ... жылы ... - деп ... ... «Сан ... ой ... ... туғызар ұшқыр да ұтқыр, ұлағатты
сөздер жәрмеңкесіне кіресіз…. Бірі ... ... ... ... ойда жоқта мұңға батырады, үшіншісі ұятыңды бетіңе басып, тәубеңе
келтіреді, тағы бірі намысыңды оятып, жігеріңді қоздырады, ... ... ... ... - ... [104]. Ия, ... дүниелерге көз
жүгіртсеңіз жатық ... ... ... ... ... ... аударма екендігі де білінбейді. ... ... ... ... деп ... ... кітаптарының тағы бір
үлкен жетістігі - еңбектерде топтастырылған ... әр ... ... Адам ... ... әрі ... өтуі ... ете
білуге байланысты. Берекелі өмір - ерен еңбектің арқасында ғана ... қай ... ... да ... ... ... ой ... М.Әлімбаевтың
еңбектерінде алуан халықтың бұл тақырыптағы ойлары бір арнада тоғысатынын
көреміз. ... бұл ... ... - ... еңбегің - дәулетің» деп
мақалдаса, татарлар «Еңбек ері – ел ... орыс ... ... ... ... құтын қашырар», украин мақалы «Қолы шебердің қары
талмайды» ... ... ... ... ... сөз ... ... мақалы, «Адал достық алтыннан да қымбат» деген орыс ... досы жоқ адам өз ... ... деген қытай мақалы, «Миғұла досың
болғанша, мың қасың болсын» деген грузин мақалы, «Досы жоқ басым - тұзы ... ... ... ... «Екі дос иненің жасуындай жерге сияды» деген араб
мақалы, «Ақылды қасыңнан қорықпа, ақымақ ... ... ... ... ... ... жаны кең даладай, досы жоқтың көңілі тар аядай» деген
монғол мақалы дүниедегі ұлы сезім - достық тақырыбына арналған. ... әр ... ... жомарттық, адалдық, білімділік
мәселесіне арналған өрнекті ... орын ... Әрі ... ... ... ... ... сияқты жағымсыз қасиеттерге
арналған мақалдар да ... ... ... ... ... ... бұл ... бағалы тұсы - өзге халықтардың үлгі,
өнеге боларлық ғибратты сөздерімен ғана ... ... сол ... ... де ... ... Көлемі шағын
бұл еңбектердің осы бір озық ... ... ... жоғары бағалаған
оқырмандардың бірі А.Атымтаев: «…әр халықтың өзіндік ... ... ... да ... Біз өз ... жомарттылығын аңғарсақ,
корей халқының ұрыға аса қатал екенін, ағылшын халқының үнемшілдігін, қытай
халқының еңбекшілдігін байқаймыз», - деп ... ... ... ... ... мейір-шапағаты, жылы пейіл-ықыласы
әрбір пенденің дәтіне қуат, рухына мият. Жалпы, жан ... ... ... қана ... өзің жақсылық жасау - «Болмасын деген оңбасын»
деп кесіп ... ... ... ... ... - біздің ұлттық мінезіміз» деп жазған М.Әлімбаев халқымыздың
бата беру тәрізді қасиетті дәстүрінің де қадірін дер ... ... ... ... ... үлес ... ... «Ақ батаның аясы» атты
зерттеме-эссесінде: «Әттең, ана тілінің уызымен ауызданбаған, ана ... ... ... ... ... атам заманнан бері қалыптасқан игі-
тілек, алалықсыз ашық сөздерін ... біле ... Оның ... жол-
жоралғысын, өзіне жасалған жақсылықтың есесін қандай қасиетті ... ... да ... ... жаттап алған жалғыз сөзі
«Рахмет!» деген атаудан әрі аса ... ... ... куә болып
келеміз»,- деп өкінішпен сөз бастаған ол әрі ... бата ... ... оны зерттеуге кіріседі (99,б.3(. «Қазақ фольклорына арналған
зерттеу ... ... бата ... ауыз ... ... ... таба алмайсыз. Қазақ энциклопедиясы біз іздеп отырған
«Бата» атамасын атымен атамай, ... өте ... Он ... ... ... ... бата туралы баяндалғанына зер ... ... 1. ... Зат, діни. Өлген адамға бағыштап, тамақтың алды-
артынан оқылатын дұға, құранның бірінші сүресінің аты. 2. Игі ... ... ... ... ... ... ... М.Ғабдуллиннің
1974 жылы жарық көрген «Қазақ халқының ауыз әдебиеті» атты жоғары ... ... ... оқу құралынан батаға ... ... не ... ... пікір кездестірмедік», - деп қынжыла жазған
М.Әлімбаев өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдарына дейін бата ... жайы ... ... ашық ... ... Ерте ... ... мирас болып келе жатқан бата сөздер - «ел тірлігі, ... ... ... елдік тұтастық, берекелі бейбіт өмір, достық пен
татулық, ... адал ... ... мен ... жас ... ... ... сарбаздар мен сардарларға жеңіс тілеу, алыс жолға
ат басын бұрғандарға сәттілік, өмір жолын жаңа ғана бастаған ... ... ... ұзақ ... өнегелі жол тілеу, мұсылмандық мұратына ұю,
имандылық, әділеттілік пен адалдық, елдік пен ... ... ... жаза ... ол ... салты бойынша батаны жолы үлкен адам
немесе ұзақ ... ... ... ... ... ... - отағасы
беретінінен хабардар етеді (99,б.5(. «Үйінде атасы ... ... ... ... ... ... ... бата беру және бата жасауға жас ұрпақты
үйрету аға ұрпақтың мойнына ... ... ... ... ... түре келе ... ... кезекте бата сөздерді жаттап, ойдан шығарам
деушілердің назарына мынадай жағдайларды елеп ... ... ... сөздер барынша қарапайым болып келетінін, бұл оның басты ... ... ... ... ... ... ... болатынын, қаптаған
метафора, теңеулердің батаның қапшығына батпайтынын, мұндай жағдайда әлем-
жәлем әшекейсымақтардың ... ... биік ... мен ... ... қоюы ... екенін жазады (99,б.7-8(. Автордың айтуынша ең
бастысы «Бата парасатты ойға, тағылымды қағидаға құрылуы тиіс... жас балаға
арналған ... да ... ой, игі ... ... ... тағылым
болуы тиіс» (99,б.8(. Өзге зерттеушілер сияқты М.Әлімбаев та батаны қара
сөзді және өлең ... деп ... ... Қара сөзді баталарда да ... ақ ... ... буынды, яғни ырғақты болып келетінін сөз
етеді. Өлең баталар жеті не сегіз буынды немесе кәдімгі қара өлең ... ... он бір ... өлең түрінде, болмаса, аралас буынды, ырғағы ... ... ... ... дәлелдейді. Бата шығарғанда көбінше
егіз ұйқасқа сүйенген жөн екенін, мұндай баталар жаттауға оңтайлы ... ... Сөз ... ... ... ... өз ... төлтума тұжырымды батаңды тарт. Әйтпесе, жазбаша түрдегі нұсқаларды
газет-журналдардан тауып жаттағаның дұрыс. Ел ішінде айтылып жүретін ... ... ... баспасөз беттерінде жариялауды да ұмытпайық» деп
ойын түйіндейді (99,б.14(.
Этнопедагогиканың ауыз ... ... ... ... ... ... тәлімгер-зерттеуші М.Әлімбаев: «...халық
тәрбиесінде әлеуетті сөздің алар орны, атқарар қызметі ... ... де, ... де ... ... қазыналарын тере жүріп, қалың көпке
жаюды, таратуды санаса игі.... Сонда ғана жасөспірімдерге ізгі-өнеге, текті
тағылым ұсына ... Және бір ... жайт - ел ... ... ... дер ... газет-журналдарға ұсынып немесе Ұлттық Ғылым
академиясының әдебиет пен өнер институтына жолдап ... ... - ... ... ... осы бір ... іске үлкен жауакершілікпен қарап,
абыроймен жұмыла ... ... ... М.Әлімбаев халық фольклорын
жинаушы, әрі зерттеуші ғана емес, оны қайта жаңалай ... ... ... ... Оған ... ... орын алған
ертегілер, аңыздар, мақал-мәтелдер, өтірік өлең, ... ... мен ... ... және ... ... ... дәлел бола алады. Мәселен, халық ертегілерінің ізімен талантты
ақын поэзиялық үлгіде «Екі бұғы, «Түлкі мен ... ... мен ... елінің Ертеңбайы туралы ертегі», «Қарағай неге ұзын, ... ... ... неге қызыл болған?», «Алатау баурайында», «Тауыс неге
қызыл-жасыл, қарға неге ... тағы ... ... ... аса ... ... [106]. ... қайсысын алсақ та оқиғасы қарапайым, тілге
жеңіл, ойға қонымды. Әртүрлі тақырыпты ... Бірі ... ... ... енді бірі ... келесісі жақсы мінез-құлыққа,
ақыл-парасатқа, адамгершілікке үндейді. Мәселен, ұйымшылдық пен ынтымақ-
бірлікке шақыратын ертегілерін алайық. «Екі ... ... ... бірге жайылып жүрген екі бұғы аяқ ... ... ... ... мүйіздесіп, сүзісіп тынады. Осылай сүзісіп ... ... ... ... Олар ... ажыратпақ болып ары
тартады, бері тартады. Бірақ мүйіздері ... ... әл ... ... шаршап қалған екі бұғыны бір топ аңшылар олжалап алады. Осы
шағын оқиғалы ертегіде автор «жақын таласса, жатқа ... ... ... ... ... ойды қозғайды [106,б.332]. Автордың бұл ойы «Қарағай
неге ұзын, жыңғыл неге жатаған, ... неге ... ... ... жақсы жалғасын тапқан. Бұл ертегі желісі араларынан қыл ... ... ... ... Тобылғы арасындағы оқиғаға құрылған.
Қарағай, Жыңғыл, ... тел ... үш ... бір ... ... өседі. Олар
асқан тату өмір сүріп, бір мәрте ... ... ... Қарағай мен
Жыңғыл керісіп, болмас нәрсеге бола ақылға салмай, айқайға басады. Ар-ұятқа
қарамай әбден ... ... ... ... ... ... дос бір ... араздасып бірі тауға, екіншісі құмға қашады. Екі досының
арасына Тобылғы арашаға түседі. Алайда жанжалға беріліп кеткен ... ... ... ... ... қоймайды. Достарының іс-әрекеттеріне қатты
қынжылған Тобылғы ұялғаннан қып-қызыл болып, ... ... ... ... Ақын осы екі ... ... араздасып, ар-ұятты жиып
тастап керіскен екі бұғы және Қарағай мен ... ... ... суреттеу арқылы балаларды кекшілдікке емес, кешірімділікке, тату-
тәтті өмір сүру мен ұйымшылдыққа, ынтымақ пен бірлікке ... ... неге ... ... неге ... атты ... автор
шыдамсыздығының кесірінен қара бояу ... ... күмп ... ... ... қап-қара болып боялып әбден ұятқа қалған қара қарғаның ... ... ... ... түбі - сары ... ... ... мұратқа,
сабырсыз қалар ұятқа» деген идеяны көтереді ... ... ... ... ... Ертеңбайы туралы ертегіде»
«ертең», «ертеңмен» күні өткен Ертеңбай жалқаулығының арқасында бар үлестен
құр қалады. Ертеңбайдың еріншектігін, еңбекке ... ... ... басқандай етіп әшкерлей келе ... ... ... ... ... қылсаң емерсің» деген қорытындыға келеді [106,б.416]. Ақынның ... ... ... мен ... ... ... ауыз әдебиетіндегідей
қоянды су жүрек қорқақтықтың, жолбарысты - аңғал, бірақ асқан күштің,
түлкіні - ... дос, ... қас, ... басқаның бәріне дұшпандық жасаушы,
аң біткенді алдап, бірді бірге соғып жүрген қу, айла мен ... ... ... ... ... ... ... қасқыр,
түлкі және түйе», «Маймыл мен ... ... ... ... ... ... ... қорқау қасқырды, момын түйені асқан қулығының
арқасында орға ... ... ... қақпанға түсіріп, «Екі бақ болады,
бірі басқа, ... ... ... ... ... тепкілесең де кетпейтін
темір бақ қонды» деп әбден ... ... ... ... үндесіп
жатқан М.Әлімбаевтың «Түлкі мен ... ... ... ... ... ... арқасында аман қалып, әрі аңғал жолбарысты жардан
құлатып өлтіреді. Керемет күштің иесі ... да ... ... әрі ... ... ... қулығының құрбаны
болады. Бірақ, халық фольклорындағыдай М.Әлімбаевтың ертегілерінде де ... жолы ... бола ... ... ... кене», «Түлкі және
бөдене» деген халық ертегілерінде қанша айлалы болса да, ... ... ... Ол бірде кене мен тасбақадан ұтылса, енді бір ... ... Ал, ... ... мен ... қорқақ қоян аса
сақтықтың пайдасынан түлкінің алдауына ... ... орап ... ... ... ... ... басқаға пайдасы жоқ, басқаларға залал
келтіретін ... екі ... ... ашып ... ... ... аңғалдығын сынға алады. Өзі қорқақ болса ... ... аса ... ... қоянның іс-әрекетін сүйсіне
жырлайды. М.Әлімбаевтың ертегілерінің ... ең ... - ... [106,б.462]. Ертегі киерге киімі, ішерге асы жоқ Жақы ... ... запы ... бейнелеуден басталады. Күнкөріс қамымен
бір ауылдың кірмесі атанған ол «қосы ауғанның - есі ауған» деп ... ... ... ... ... ... Жақының лашығына тым ұзындығынан
«Сорай» атанған Пернебек кедей көшіп келеді. Жақынның ... ... ... ... ... ызадан қолына күрек алып, үйдің еденін қазуға
кіріседі. Аз уақытта күрегі қатты ... ... Бұл - ... ... еді.
Қуанышы қойнына сыймай Пернебек жан ұшырып, Жақы кедейге барып сүйінші
сұрап, алтынын алып ... ... ... Жақы «оңай келген олжаға ие бола
алмаймын» деп алтынды алмайды. «Жарлы болсам да арлымын» деп ... ... ... ала ... ... екеуі иесі табылмаған алтынды жас отау құрған
балаларына береді. Жақы мен Пернебектің түзу ... ... ... ... ... келіп, «терің ағып, тіршілік етіп келмеген нан тәтті бола
қоймас» деген қорытындыға келеді. Ақыр соңында хан ... ... ... ... алма ... ... Автор бұл ертегінің барысында оқырман
қауымға дүние-малы, ақшасы жоқ болса да, адамгершілігі мол Жақы ... ... ... қала ... ... балаларының адалдығын үлгі етеді.
Ертегілерден кейінгі халық ауыз әдебиетінің елеулі бір саласы - ... ... ... ... аңыздардың көпшілігі Алдар Көсе, Асан
Қайғы, Жиренше шешен, Қожанасырдың төңірегіндегі оқиғаға құрылады. ... ... ... ... ... ... аңыздарына
ұйытқы болған кейіпкерлердің бірі - Қожанасырдың күлкілі іс-әрекетке ... да орын ... Оған ... ... ... «Кеспек толы бал»
немесе «Қақ сатам, қақ сатам» атты ... ... бола ... ... әңгімеге құрылған бұл шығармалардың тәлімдік мәні де
жоқ емес. Мәселен, бірде қауынқақ ... ... ... ақ ... ... ... ... Базардың ішіне кірген соң аңғал Қожекең тура ... ... «Қақ ... Қақ ... – деп ... ... басады.
Қожекеңнің сөзін түсінбеген дүйім жұрт «бұл бір елді қан ... ... ... деп одан ... ... Бір адам ... жуып қауынқағын
сатып алмаған Қожанасыр түк сатпастан базардан қайтуға тура ... ... ... ғана ... ... ... ... келтіріп, орнымен сөйлей
білмеген Қожанасырдың ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Атадан балаға жалғасып келе жатқан халқымыздың асыл ... бірі ... ... жер ... ... ел көгерер» деп
мақалдаған аталарымыз батаға ерекше мән берген. Осының ... ... Төле би, Абай ... ... Жабаев сынды тағы басқа дана
бабаларымыздың бата сөздерін халқымыз әрдайым ... ... ... ... ... ... Ата-бабаларымыз ақ бата жолымен халқын, елін
достыққа, ынтымаққа шақырып, әрбір отбасыға тыныштық пен татулық тілеген.
Сол ... ... ... ... ... ... ... имандылық пен адамгершілікке баулыған. «Ақ
бата - ... ... ... ... ... Бұл - ... бұл асыл тәрбиенің бір парасы, санаулы саласы. Әрбір естияр
қазақ баласы әр қилы ... ақ ... ... әзір ... ... ... өз көкейіңдегіні айт, төлтума тұжырымды батаңды тарт»,- деп
бата беруді мәдениеттендіру ... алға қоя ... ... осы бір ... ... қадірін дер кезінде түсініп, оған
көңіл бөліп, бата сөздердің көлемінің кеңеюіне, жаңаруына белгілі дәрежеде
үлес қосты [99,б.3]. «Ол бата - ... ... ... ... ала ... Мәселен, 1982 жылы жарық көрген «Аспандағы әкпе»
жинағында бір өлең-батасы ... ... бері ... ... үзбей жарияланып келе жатқан өлең-баталары 1996 жылы
«Атамұра» баспасынан «Батамен ер ... ... ... жеке ... ... ... Жинаққа көрнекті ақынның 200-ден астам баталары ... «Ақ ... ... атты ... басталған бұл кітапта
автор төлтума тұжырымды баталарын «Ақ бата», «Теріс ... деп ... ... ... «Ақ ... атты ... бөлімде автор ұзын саны 203 оң
бата, екінші бөлімде 12 уытты теріс бата ұсынады.
Талаптымен тау астырсын,
Таланттымен таластырсын,
Жамандықтан ... ... ... ... ... ... талаптан.
Ұлылармен ұғыстыр,
Білімділермен білістір.
Әулеттілермен туыстыр,
Имандылармен жұғыстыр. Әумин!
Болашақ ұрпақты әдепті, ... ... ... ... жерін, Отанын
қорғай алатын ержүрек азамат болуға баулитын бұл баталардың бірі - ... ... ... ... ... түсіргенде, нәресте дүниеге
келгенде, бесікке салғанда, сапарға аттанарда, Отан үшін азаматтық борышын
атқару ... ... ... енді бірі - ... дастарханға,
шаңыраққа, мүшел тойларға, ұлыстың ұлы күнінде, жақсы іс бастарда беріледі.
«Үйінде атасы бардың берер батасы бар». ... ... ... ... этикалық парыз бар екенін де аңғартады бұл даналық
сөз. Өйткені жасы үлкендер, аға ... - ... ... да ... бала ... ... Ата, аға бола тұра ақ бата бере алмас ақ көз ... ... ұят. ... соны ойласын! ...Орта жастағылар да, ... да бата ... ... ... ... бата ... жасы ... парызым деп ұқсын. Әлгі мақал осыған меңзейді. ... ... ... әдеби-музыкалық ертеңгілікте төрт жасар ... бата ... ... ... ... қалдық. Бұл - міне, жақсы
нышанның басы. Бұл ... ... да, үйде де, ... де, ... ... да ... жалғастыру қажет. «Атамұра» бағдарламасы ... бата ... бата беру ... ... мен ... ... ... жарыстар өткізіп тұрудың да рухани себі аз тимес еді», - деп ... адам ... ... ... ақ ... ... ... жаңара
түсуіне ат салысуға үндейді [99,б.8].
Атамыз қазақ сандаған ғасырлар бойы бесіктегі сәбиін:
Әлди,әлди, ақ бөпем,
Ақ бесікке жат ... ... ... ... берейін,
Байқұтанның құйрығын
Жіпке тағып берейін, - деп басталар бесік жырымен жұбатқан [109,б.7].
Онда жас баланың дені сау, ... ... ... ... ... ... тілеген аяулы ананың ой-арманы көрініс ... ... ... зор ... ... ... ... бүгінгі таңда М.Әлімбаев:
Төбемдегі аспаным,
Маңдайдағы жұлдызым,
Дәйім жырлар дастаным.
Күнгірт тартпас күндізім!
Әлди-әлди , бөбегім,
Әлдилесін өлеңім, -
Ұйқышының үлесі аз, -
Осы бастан ... ... ... тыншымас,
Еңбек - нағыз қызық той.
Әлди-әлди , бөбегім,
Әлдилесін өлеңім, -
деп жаңа жырларымен байыта түскен [61,б.296].
Халқымыз ертеректе ... ... ... ... ... өлеңдерді шығару ақындық өнермен қатар, асқан тапқырлықты,
мол фантазияны талап ... ... ақын ... ... осы ... да ... өтпеген. Бүгінде ақынның шығармаларына зер салсаңыз,
балаларға арналған ... ... ... әрі ... ... ... ... кездестіреміз. Ақынның:
Ыза боп өзім-өзіме,
Қыршып кеп алдым мұрнымды
Кіріп кеп ... ... ... бір ... ... шығып иненің,
Үш күндей еркін биледім.
Тартқызып қойдым домбыра
Үйретіп дала үйрегін.
Көп билеп қарным ашқан ... ... ... ... ... ... ... зәресі қалмады.
Теректің өрмелеп басына,
Түсе алмай, ұзақ күн зарлады…
деген өтірік өлеңдерінің қай-қайсысын ... та ... ... түйедей нәрсені түймедей етіп немесе, түймедейді түйедей етіп
көрсеткен тапқырлықты ... ... ... ... ... ... бәрі кез-келген адамға түсінікті,
нақтылы шындықтан алынған. Бірақ, ақын олардың іс-әрекеттерін ... адам ... етіп ... ... екі ақын айтыса
отырып, жай сөзбен бірін-бірі жеңе алмаса өтірік өлең немесе, ... ... өз ... ... ... ... осы ... балалар фольклорынан да орын алған. Айта кетер бір жай, үлкендер
айтысындай емес, ... ... ... ... астында өлең шығарып
айту жоқтың қасы, тексі көбіне жаттамалы, тұрақты болып ... ... ... бір рөлдерге еніп айтысқандықтан балалардың айтыс өлеңдері
төкпе ақындық өнерден гөрі, жаттап ... ... ... өте ... ... ... ... фольклорынан орын алған айтыс өлеңдері
үлгісінде ... ақын ... ... ... Ақынның
«Өтірікшілердің айтысынан» атты өлеңінде екі суайттың өтірік өлең ... ... ... ... ... ... ... ем Құтжолды,
Ақылды бір ит болды.
Естілігін сұрама,
Илан,өзің сына да
Айтып ... жүз ... бұл тез ... ... ... ... итім – ... аймағын.
Үрсе де - жөн біледі
Ұйқастырып үреді.
Күбірлейді тынбастан,
Құрайтыны жыр-дастан…
деп өтірік айтудан қарсыласынан асып түседі.
- Сабасаң да, сенем бе
«Ақын ит бар» ... ... ... сене ... алғашқы өтірікші балаға екінші суайт бала:
Жыр жазбаса Майланым,
Құтжолың не жаттайды?! -
деп ... ... ... Айтысқа түскен осы екі ... ... ... ... ... әрі ... ... жеңіл, түсінікті, қарапайым тілде жазылуы автордың
ұстаздық ... ... ... ең бір ... мол ... - ... Алғашқы нақылын он алты жасында ауызша шығарған М.Әлімбаев жарты
ғасырдан ... ... ... бойында екі мың бес жүздей нақылды
дүниеге келтірді. Олар түгел дерлік баспасөз ... ... ... ... асыл ... ... ... мақал-мәтелдері жинағына
да кірген» [108,б.70-71]. Ақынның аз сөзге көп мағына сыйғызған, жұмыр ... ... ... ... ... маңызы да ерекше. «Әр ... ... ... жол ... ... «Халқың қандай десең, салтымнан
сынап біл», «Жеміс ағашынан биік тұрмас, халқыңа ... етіп иіп тұр ... ... ... ... ата ... ... бауырластыр, аталастыр»,
«Алып та халықтан үйренеді», «Мінген атыңнан құласаң да, елдік ... ... пір ... ... ұл ... деп ... тәрбиеге,
ұлттық салт-санаға терең ден қойған автордың «Батырлықтың бастауы балалық
шақта», ... ... ... ... нақылдарындағы ой түйіндері
«баланы бастан» ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөлген ол «Анасы өз бөбегін ернін тигізерден бұрын ... ... ... ... мен ... ... «Ана әлдиі -
азаматтықтың бісмілләсі», «Аналар жылдардың салмағынан шөкпейді, ... ... ... «Әке болу - шын ... әкелікті ақтай білу -
мың ... деп ... ... қарым-қатынасын, бала
тәрбиесіндегі ... ... ... ... ... ... жеміс -
бұтақта, құттың құты - кітапта», «Оқылған кітап он есе қымбат», «Бір-ақ
іске мешкей бол: ... де, ... де ... деп жастарды оқу-білімге
шақырған автор енді бір нақылдарында «Өнерсізді өрге салма», ... - ... дей ... ... адам ... тигізер пайдасын саралап береді
[2,б.122-143]. Адам бойындағы асыл қасиет талантқа да тоқталып ... ... – тас ... да ... ... ... білім бүлінбейді»,
«Талантқа сәт те керек, бап та керек» деп ой ... ... ... «Сөз ... ой түбінен тере білген» ақын «Көп сөйлеген мылжың емес,
көкіп сөйлеген – мылжың», «Өзімшілдің өңеші кең, ... ... ... жұмсағанша, жетелі жалғызды жұмса», «Жасық жарқырамайды», ... ... ол ... несі ... ... ... бір күн
қуантады, мың күн қызартады» деп көпірме көп ... ... ... ... ... сенген - өжет», «Ізет көрсетсең,
іркілме», ... ... ... ... ... ... ... іздемейді», «Талап – тамақ сұрамайды», «Ар- алмаспайтын сақшы»,
«Тазалық табалдырықтан ... ... ... да ... болма»,
«Күндемеген күйінбейді» деген нақылдарымен ... ... ... ... асқан тазалыққа, күншілдікке ... ... ... ... ... ... ... сұлы басады», «Ертеңшіл егіншіден без» деп еңбектен қашар еріншектің,
жатып ішер жалқаудың адамзатқа тигізер зиянын суреттеген автор ... ... ... ... ... беделіңмен кенел», «Еңбекте өскен
балаңыз, елгезек десе нанамыз», «Құнтты диханның жері ... ... ... ... мақсатына жеткізетін де, абырой әперетін де еңбек
екендігін дәлелдеп береді ... ... ... тұсы - ... ... ол ... пен ар ауылдаспайды»,
«Маскүнемнің үсті бүтін болғанмен, ары ... ... ... ... деп ... ... ... Сондай-ақ, танымал
ақын, иісі қазақ баласын «Отансыз қалғанша, атаусыз қал», «Отауың тар ... ... кең ... ... ұл өз ... сыя ... тентіреп, өзге
елдерде мияулаған» деген нақылдармен Отанын, елін, жерін адал сүюге, «Дін
бұзумен ... де тіл ... «Ойы ... тілі ... ... ... ана тілінің құдыретін тани білуге «Сүймеген жүрек семеді» деп
ұлы сезім махаббатқа, «Басыңда қосың ... да, ... ... ... достық бар, ақылы достық жоқ» ... ... ... ... ... ... Халық мақалдарының ізімен ақын «Жай
балта айбалта болсамшы деп ... «Үй ... ... ... берсең, тері де тесіледі», «Аузы күйген ақылды» деп ... ... ... ақылды таласар,
Таласар да, табысар.
Екі ақымақ таласар,
Таласар да шабысар, -
немесе,
Дүниеде не ғаріп?
Жұт жайлаған жер-ғаріп,
Жат жайлаған ел-ғаріп,
Дерт жайлаған ер-ғаріп,
Ақ шел ... ... ... -
болмаса,
Жүректен асқан сандық жоқ,
Ерліктен асқан салдық жоқ.
Елдіктен асқан кеңдік жоқ.
Еркіндік алмай теңдік жоқ.
Құлдықтан асқан қорлық жоқ.
Қорлықтан ... ... жоқ, - деп ... ... мәні ... ... ... козғаған М.Әлімбаевтың нақыл
сөздері жайында кезінде халқымыздың ... ... ... ... ... ... ... Әбішұлы Қонаев «Сөз маржанын ой
түбінен тере білген ақын» деп баға берген екен [108,б.71].
Халқымыздың бай ... ... бірі - ... ... ғалым
М.Әуезов өзінің зерттеу ... ... ... ... ... қолданғанын сөз етеді. М.Әуезовтің:
«Кейде бүкіл бір ... ... ... ... әсем жыр, ... ... жұмбаққа соғып кететіні болады. Ертеде ... ... ... ... ... болған», - деуі тарихи ... ... ... ... ... ертегілеріне мазмұн
болған да немесе ондағы көп әңгімелердің түйінін шешетін де жұмбақ болғанын
білеміз. Бұған «Қарттың ... ... ... ... пен тапқыр жігіт», «Аяз
бидің ертегілері» дәлел. Сондай-ақ, ерте замандарда күйеу таңдаған қыздар:
«Жұмбағымды ... ... ғана ... деп ... өнер ... ақыл-ойын сынау ретінде қолданған» [112,б.89]. Жұмбақтар ақындар
айтысынан да, ... ... де орын ... Бұл ... ауыз ... мәні зор ... ... М.Әлімбаев халық фольклорының
байырдан келе жатқан көне, әрі көлемді осы бір саласына да қалам тартқан.
Бүгінде ... жүз ... ... ... ... бетінде жарық көрген.
Халық ... ... ... ... атты ... ... бар ... Ескі салтқа байланысты жас келіндер ауылдағы ... атын ... Атай ... ... ... Осы бір ... салт-
дәстүрімізден көрініс беретін бұл әңгімеде келіні атасына: «Сарқыраманың ар
жағында, сылдыраманың бер жағында маңыраманы ұлыма жеп ... ... ... - ... ... ... айтпақ болған сарқырамасы -
өзен, сылдырамасы - қамыс, маңырамасы - қой, ... - ... ... ... ...... Яғни, бұл келіннің атасына ... ар ... ... жеп ... ... қынаптағы бәкіні әкеліңіз» дегені еді.
Өзенбай, Қамысбай, Қасқырбай, ... ... ... ... ата, қайын
ағаларының атын атай алмаған дана келін болған оқиғаны түсінікті ... ... аса ... ... ... ... ... сылдырама, ұлыма, маңырама секілді атаулардың бітіміне ... ... ... ... ... ... ... үстіне пысылдауық, -
тәрізді жаңа жұмбақтар ойлап тапқан [108,б.64]. Ақынның бырылдама ... ... ... ... ... ... Демек, бірінші жұмбақтың жауабы: мысық, шошқаның
жанынан жыланды көріп қалып итке нұсқады ... ... ... ... ... мұрын. Дәл осындай әрі көркем, әрі тапқыр жұмбақты ... ғана ... ... ... ... ... ... тудырған замандас ақынымыз жұмбақ жанрының жаңаруына да белсене
араласты. Бүгінде ... ... ... ... ... тағы ... жаңа ... жұмбақтарын кездестіре аламыз.
Құясың оған әрқашан
Қымызды мейір ... ... ... оқу сағаты. (саба-сабақ)
Дүкенге барсаң қолда жүр,
Кереге көзді дорба бір.
«Т» әрпін қоссаң соңына,
Тәп-тәтті тағам сонда бұл. (тор-т)
Ақылды сөзбін, бұйыммын
Атадан ... ... ... ... ... ... шығар жақсы атың. (мұра-т)
тәрізді логогрифтері,
Бірінші бөлік – алаумын,
Жылытуға жарармын.
Екінші бөлік - өлшеммін,
Дәлдігіме ел ... ... ... қора ... ... ... – тәтті шырын де,
Екіншім – қатқан суым де.
Үшіншім – ... ... ... ... ... тәтті бар ма? - де. (бал-мұз-дақ)
Алғашқысы-
Жылқының желкесінде желбірейді.
Екіншісін-
Даланың өткен жылғы шөбі дейді.
Қосып оқы:
Адамның кері кеткен қоры деймін. (жал-қау)
секілді ... - дан ... - ... - дан бастасаң, - далаңмын.
«Ж» - дан бастасаң, өлеңмін
Аузындағы ... ... ... ошақта;
«Ж» дабысын үстесең.
Мені ұстайсың үсте сен,
Дем беремін сол шақта.
«Ж» - ны өшіріп ... «П» ... ... ... (алау-жалау-палау)
Біріншісі – бір металмын
Тереңде
Кен барлаушы іздегенде кез болам.
Алғашқы әрпін ауыстырсаң егерде,
Қалың көпті көтеретін сөз болам. (уран-ұран)
Сылақ жағам үй салсаң;
«Л» орнына «З» ... ... ... ... ... ... ... нәр берер жәндікпін,
Бірде мен
Бөрене тілер әйдікпін. (ара)
Ас пісірсең, ... әр ... ... ... бір ... ... дәмді қатығы,
Бірде
Көктемгі айдың атымын (май), -
деген «Адас атаулар» атты өлең-жырлары да балалардың жұмбаққа қызығушылығын
арттырары ... ... ... «Бұл қай кезде болады?», «Бұл
не?», «Адасқан әріптер», «Омоним сөздер» атты өлең-жырлары да ... ... [61], [106], ... «Бұл қай ... ... атты ... ... ұлпа қар
Жамылады қырқалар
Шымшып аяз бетіңді,
Ширатады етіңді.
Қос конькимен ылғи біз
Жылтыр ... ... ... ... келе,
Торғай тыста тоңады ...
Бұл қай кезде болады? -
деген сұрақ қоя отырып, шығарманы ... ... ... ... тән ... атап берген автор өлеңдегі сауалдардың
жауабын шешуді оқырманның өз үлесіне қалдырады. Ал, ... ... ... ... көктем, жаз, күз, қыс тәрізді жылдың төрт мезгілдері.
Сондай-ақ, ақын «Бұл не?» атты ... ... ... ... де ... ... кері атып
Оралады өзіңе.
Көрсе досың бері атып,
Қайтып барар өзіне.
Бір орында тұру жоқ,
Деп атайды мұны… (доп)
- Шыққан ... ... ... ... күйбең-нүйбең.
Бұл не? Айтшы! (балапан)
- Басында бар тарағы,
Құйрығында орағы.
Өзіндеймен араз:
Таңнан айқай салады ...
Айтшы, бұл не?, - ... ... ... балапан мен қораздың сыртқы ... қоса ... да ... ... да ... ... қан ... атпен бастыр.
Бұл не?
деп қасқырды жұмбақтауда оның мінез-құлқымен қоса адам баласына, ... ... ... ... [61,б.55].
Өкінгенде оқыс айтып қаласың:
Оған кейде астығыңды саласың, (қап)
немесе,
Ағаш ... ... бал да ... ... ... ... ... сөздер» деп атаған [61,б.102]. «Омоним
сөздерге» кіретін алғашқы ... ... ... та, ... ... ... ... мұндағы «қап», «ара» омоним сөздерге жатады. Ақынның
осындай жұмбақтарының топтамасы келесі бір ... ... ... деп ... ... ... әріптер» деген №№туындысы тапқырлықпен қоса,
өзгерісті мүлт ... ... ... ... ... көрдім қызығын,
Мен де шілік мүжідім
болмаса,
Сылбыр тақтым жүгенге,
Ер де салдым ... ... ... күп боп семірді,-
немесе,
Жер өлшейтін саржан,
Белін буып алған (А)
Екі тіреу,
Басқышы біреу (Н)
Арқасын тіреп жабысып,
Екі «Р» қалған ... ... ... қос ... басы үш ... ... автор әдейі жілік сөзін - шілік деп, шылбыр сөзін - сылбыр деп, ал
сүйек сөзін - жүйек деп шатастырып береді. ... ... ... ... ... ... және жұмбақтардан әріптерді дұрыс ... ... ... ... бала ... ... - деп ой ... М.Әлімбаев бала
тәрбиесінде ойындардың, әсіресе, ұлттық ойындарымыздың маңызы зор ... ... ... [2,б.131]. Ол сандаған ғасырлар үрдіс дәстүрін жоймай,
сақталып келе жатқан қазақ халық ауыз әдебиетінің бір саласы - ... ... әрі ... ... үлес ... Оған ақынның
шығармашылығынан орын алған «Санамақ», «Ақсерек те, көксерек» ... ... ойын ... дәлел бола алады. Халық фольклорында «Ақсерек, көксерек»
атты ұлттық ойынымыз :
- ... те, ... ... кім ... тем, тем еткен,
Тебенгіден тер өткен.
Қанжығадан қан өткен.
Қарағай басын қайырған,
Жаудан жылқы айырған ...
Сонау тұрған Айнабектің өзі керек, - ... ... ... ... сөйлеуге, әр адамның мінез-
құлқын, іс-әрекеттерін ... ... етіп ... ... ... баулитын, сонымен қоса дене тәрбиесінің асыл арқауы ... осы ... ойын ... шығармаларында:
Ақсерек те, көксерек
Бізден сізге кім керек?!
Бәсе, бізге кім ... десе тым ... десе ... ... пәлен деген ұл керек! -
деп жаңа ... ... ... ... ... Ұлттық
ойындарымыздың бір саласы – сөзге негізделген ойын ... Бұл ... ... ... ... атқарады. Осындай ойындардың қатарына
«Санамақ», «Сұрамақ» ойындары жатады.
Қуыр - қуыр ... ... ... тары шаш, -
деп басталатын баланың көңілін аулау, ойландыру мақсатында айтылатын саусақ
санау ойынын ... ... деп ... ... ... ... ... ұстай отырып:
Бас бармақ
Балалы үйрек,
Ортан терек,
Шылдыр шүмек,
Кішкене бөбек, -
деп саусақтарына ат қойып, оларды бірде ... ... ... ... Оңы мен солын толық танымаған үш-төрт жасар сәбиге арналған осы
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... дегенім - бір таяқ,
Екі деген - екі аяқ,
Үш дегенім - үшкір тіс,
Төрт дегенім - төрт бұрыш,
Бес дегенім - бес ... ... - алты ... - ... ... - төлдің семізі,
Тоғыз деген төлбасы,
Он деген он ... ... айта ... ... ек, ... бар, ... әкел, Сопай!
Отын жар, Опай!
Қазан ас, Шоқай!
Атай да, дем ... да, дем ... да, дем ... да, дем ... да, дем ал! ... ... санамақ өлеңі балалар фольклорындағы:
Бір дегенің - біреу,
Екі дегенің - егеу,
Үш дегенің - үскі,
Төрт дегенің - төсек,
Бес дегенің - бесік,
Алты дегенің - ... ... тұр, ... ... тұр, ... бар!
Сен тұр, жылқыңа бар!
Сен тұр, сиырыңа бар!
Сен тұр, түйеңе бар!
Ал сен алаңдамай
Қазан түбін жалап
Үйде жат, - деп ... ... ... негізінде жазылған
[61,б.21-22], [110,б.18-19]. Ұлттық ойын жырларының ішіндегі «Санамаққа»
жақын ... ... бірі - ... ... түрінде айтылатын:
- Апамның үйіне барамын.
- Апаңның үйі не береді?
- Ешкі сауып сүт берер,
- Лақ ... ет ... Оны ... ... Тал ... ... Ит жеп ... қайтеміз?
- Бақан ала қуамыз.
- Жеткізбесе қайтеміз?
- Жылай-жылай қаламыз, -
сондай-ақ,
- Аулың қайда?
- Асқар тауда.
- Қойың қайда?
- Қошқартауда.
- ... не ... ... ... ... ... ... үлгісінде ақын:
- Тұз! Тұз!
Сен кімнің тұзысың?
- Даламның.
- Қыз! Қыз!
Сен кімнің қызысың?
- Мамамның.
- Ұл! Ұл!
Сен кімнің ұлысың?
- Папамның,
- Гүл! Гүл!
Сен ... ... ... ... ... ... атты ... жазған [110,б.21-22],
[106,б.234]. М.Әлімбаевтың сұрамақ түрінде тақпақтала айтылатын шығармалары
бір өлеңмен шектелмеген. «Ұмытшақ», ... неге ... «Лақ неге ... мен ошағанның сырласуы», «Терек қайда? Өзек қайда?» ... ... жыр ... ... ... бола алады [61]. Сөзіміз дәлелді болу үшін
бір-екі өлеңге зер салайық. Мәселен,
- Лақ неге ... ... ... Аяз ... ... қар, көк мұз ... тілін алмай,
Шыққан лақ тысқа.
Тыста жаурап ұшып,
Құлақ кеткен үсіп,
Содан лақ шұнақ,
Сондай шұнақ ... ... ... «Лақ неге ... ... ... неге қысық?
- Ұйқыдағы пенде
Хауіпті ме елге?!
Етпетімнен түсіп,
Жатам көзім қысып.
Тышқандардың момын
Қайнатамын сорын ...
Ғұмыр бойы қысып,
Содан ... ... ... ... ... ... неге қысық?» өлеңдері халық арасына кеңінен
таралған
Бақа, бақа, балпақ,
Басың неге жалпақ,
Көзің неге тостақ,
Бұтың неге ... ... ... ... жырын еске түсіреді [61,б.30-40], [110,б.21]. Балалардың
ойын жырларынан сәл ... ... ... ... ... қызметінде
жүретін фольклорлық туындылардың бір түрі - ... ... ... ол ... ... ... ... жаңылтпаш айтқызу
қазақтың салты болған. Жаңылтпаш жиналған жұртты күлдіру, тіл ұстартуды
көздеумен қатар, ол ... ән ... ... ... жаза ... ... ... бойынша, ойын-сауыққа келген жастардың бәрі де
ән салып, өлең айтуға тиіс. Ал ондай өнері жоқтарға ... ... ... айт» деп ... - деп ... [111]. ... ... қолынан
келсе оны өз жанынан шығарып айтқан. Жаңылтпаш баланы ... ... ... ... тез ... тіл ... баулиды. Ұрпақ тәрбиелеуде
таптырмас тәрбие құралы болған фольклордың осы бір түрін М.Әлімбаев:
Өндірісте
Өндірте істер
Ол - бір ... ... ... ... кірқысқыш,
Үш тісысқыш.
Кірқысқыш қымбат па ?
Тісысқыш қымбат па ?-
деп жаңа заманға сәйкес жаңарта, ... ... ... ... ... ... елге сыйлауды да үйрен» деп ой түйген
екен. Қорыта келгенде, халқының мол қазынасынан үйрене білген көрнекті ақын
сол ... ... жас буын ... бере де білген.
Тұжырым
Адам өміріндегі ең мәнді де, ... іс - ... ... ... ... ... ... кезінде «Балалы үй - базар, баласыз үй - ... ... Ал, ... ... би ... шағында сапарлап келе жатып,
жолда кезіккен көр қазушылардан «көмгелі жатқандарың өлген адам ба, ... ба?» - деп ... ... Дана ... ондағысы «О, дүниелік болған
жанның артында түтінін түтетер ұрпағы бар ма?» дегені еді [112]. Өзі ... ... ... ... тілеген халқымыз өсер ұрпағының тәрбиесіне
немқұрайды қарамаған. Оған: «Баланы әуелі мейір-шапағатқа, онан соң ... ... ... пен ... ... - деген халық даналығы дәлел
болады [112]. Бұдан түйеріміз, «мың ... мың ... ... ... ... ... ойлы-қырлы тарихында өзгеге ұқсай бермейтін тағылымдық
қағидалары қалыптасты. Бір өкініштісі, ... мәні ... ... ... ... ... ... ұрпақ тәрбиесіне кеңінен
пайдалана ... ... ... ... ... бастап халық тағылиматы
төңірігінде зерттеу жүргізуге мүмкіндік туа бастады. Осы тұста болашақ
жастарды ... ... ... ... орны ... екенін
терең түсініп, оны зерттеу ісімен ... ... бірі ... ... жұмысымыздың алғашқы тарауында «Білік – бесіктен
басталады», «Батырлықтың бастауы – балалық шақта» деп ой ... ... ... ... және оның ... жайын
қарастырдық. Алғашқы кезекте М.Әлімбаевтың дүниетанымдық және педагогикалық
көзқарастарын қалыптастыруға ықпал ... ... ... ... ... педагогикалық көзқарастарын танытатын
еңбектеріне ... ... ... жасай келе, біз оның бала
тәрбиесі және ... ... бен ... қоршаған ортаның әсері, мораль,
этика ... ... сөз ... көз ... Оның ұзақ ... ... ауыз әдебиеті үлгілерінің ... ... ... мәні ... ... ... деген атауға
анықтама беруге тырысқан шынайы халық педагогы ... ... ... ... Тәлім-тәрбие мәселесін сөз еткен еңбектеріне сараптама жасала
келе Қазақстандық педагогикалық ой-пікірлердің ... ... ... ... ... ... ... жеңіл, тілі қарапайым,
көлемі шағын ... ... ... ... ... ... ... қарастыруды жөн көрдік.
2 М.Әлімбаевтың тәлімдік ой-пікірлерін мектептің оқу-тәрбие ... ... ... ... тағылымдарын оқу-тәрбие процесінде пайдалану
жайы және оны жақсарту
Ендігі ... ... ... ... ... тәрбие
тағылымдарын мектептің оқу-тәрбие процесінде пайдаланудың жағдайын анықтау
мақсатында бастауыш сыныптардан бастап ... ... ... ... ... ... оқулықтарын қарастырдық.
Мәселен, Ш.Әуелбаев, Ә.Наурызбаева, Р.Ізғұттынова, С.Тәжімбетованың
авторлық бірлесуімен 2001 жылы ... ... ... ... ... ... «Ана тілі» оқулығында шын ойлы, шынайы кестеленген, тілге
жеңіл, жүрекке жылы тиетін бірнеше тәлімдік тағылымдары ... ... ... 18-жаттығуда берілген:
Мынау – асау,
Мұндай – асау
Тумас – ау!
Шуу асау да
Құрық түссе
Жуас – ау, -
атты ... ... бала ... ... ... ... ... танымдық қасиеті артады. Ата-бабамыздың жеті
қазынасының бірі ... ... ... күту жайынан хабардар болып, асау ... оны ... ... ... ... ... алады.
Сондай-ақ, 55-беттегі «Ақсақалдың ақ ... ... ... ... ... ... 63-бетіндегі:
Нағашы атасы:
-Шам жақпаған үйде сен
Қалмайды дейді.
Қараңғы бөлмеге кір десең,
Бармайды дейді.
Осы рас па?
Жиені:
-О, қорқайын мен неге?
Нанбасаңыз,
Сол ... ... ... ... ... ... ... Мен жаңылып айтып жатыр екем ғой.
Менің жиенім батыр екен ғой!.. , - деп ... «О, ... мен ... де ... мол. Бұл жаттығуды орындау барысында бала тек теориялық
білімін негіздеп қоймай, ... ... ... ... Әрі бұл ... ... ойын тербеп, ерекше әсер берері
анық. Ал ... ... ата ... ... ... тағы бар. Ақынның балаға
табиғаттың ... ... ... ... орта ... ... ... де берері зор. Мысалы,
Көбелек бір – гүл де бір,
Қызыл-жасыл күллі өңір.
Аспан төрі ақша ... ... ... ... ... ... ... толады…
Бұл қай кезде болады? -
деген 200-беттегі «Бұл қай кезде болады?» атты ... ... ... ... ... ... еңбектердің қатарына жатады.
2002 жылы «Атамұра» баспасынан ... ... ... ... 2-сыныпқа арналып жазылған «Қазақ
тілі» оқулығында оқушы түйсігіне із қалдырар, ... бар ... ... ... [115]. Онда ақын ... он үш жаттығу жұмысы
берілген. Тілдік ... ... ... жаттығулардың тәрбиелік
мәнін де аша отыру әрине, ұстаз ... ... ... Көру, есту есі мен
танымдық, білімдік қасиетін арттырып, ... ... ... үшін
мөлдіреген сыр мен ойды мөлт еткізіп жеткізетін, қысқа да нұсқа, бала ... ... ... ... ... ... пайдалануға
қолайлы.
Лексикаға арналған:
Күз –
Мұнар басқан құз
Сарғыш тартқан түз, ... жыр ... ... ... асты сызылған сөздердің
мағынасын ажырату арқылы ... ... ... ... ... ... ... мағлұмат алары анық.
Фонетикаға байланысты 22-жаттығу, 75-жаттығу, 80-жаттығу, 100-
жаттығу, 103-жаттығу, 196 ... да ... көп. ... 100-
жаттығуда:
Ұлу озды елікпен жарысқанда,
Тышқан жеңді аюмен алысқанда, -
деген өтірік өлеңін алсақ, бұл оқушыны ой теңізіне серуендетіп, тапқырлыққа
баулиды. Танымдық ... ... ... ... ... дәрежесін
аңғаруына мүмкіндік береді. Өтірік өлең туралы түсінігін түйіндейді.
Сол тәрізді 196-жаттығудағы:
Кенеге толы ... толы ... - ... ... тілеуі ақ,
Отан бізде біреу-ақ,
Ол - біздің Қазақстан!
өлеңін оқи отырып, оқушы бойында ... ... ... ... ... ... міндет, ұлан-ғайыр бақыт ордасы - елі,
осындай еліне жанының жомарттығын сыйлайтындай ... лебі ... ... жол ... ... ... ғибраты мол.
280-жаттығуда орын алған «Жылқышы» атты тақпақшасында:
Екі бала таласты,
Едірейе қарасты
- Жылқышы -
Ол кісі ... ... ... ... ... -
Деді Жаннұр.
Кім жаңылып бұрыс айтты?
Екеуі де дұрыс айтты -
деп, «Жылқышы» деген сөздің екі мағынасы барын нақтылы айтып ... ... ... ... ... шөлде жүретін құстың аты. Оқушы танымдылығын
арттыруда шебер әрі ... ... ... ... жаттығулардың орны ерекше.
Аталған оқулықтың сөз таптарына байланысты ... ... ... ... ... ... ... 409-
жаттығуда:
Ескі жұрттан
Таптық олжа,
Кейбіреуі
Тіпті тозған,
Кейі жаңа,
Қане, сана:
Балта – екеу,
Жалғыз көсеу,
Балға жетеу,
Үскі - төртеу,
Тоғыз таға,
Отыз шеге,
Төстен – бесеу,
Сегіз семсер,
Алты ... ... ... ... сан ... ... жылдамдыққа тез ойлауға, ұқыптылыққа, ... ... ... ... ... жаттығулар да оқушысын ой
теңізіне серуендетіп, тапқырлыққа баулиды.
Немесе, 456-жаттығудағы:
Ақынның аты
Жырлаумен шығар,
Шәкірттің аты
Тыңдаумен шығар,-
дегені де мол ғибрат ... ... ... ... ... ... жылы «Атамұра» баспасынан 2-сыныпқа арналған «Ана тілі» оқулығы
жарыққа шықты [116]. Онда ... «Сөз ... ... ... атты еңбектері берілген.
Ал, «Атамұра» баспасынан 2003 жылы ... ... ... ... ... 3-сыныпқа арналған «Ана тілі»
оқулығында бір ғана «Әнші ... ... ... [117]. Бұл жаттығу
арқылы оқушылар тарих тағылымынан мол мағлұмат алып, ... ... деп ... өнер ... ... ... ... өмірінен үзік сырды өмір
шындығын түйсігіңе із қалдырар үлкен ықпалмен сезінеді.
3-сыныптың «Қазақ тілі» ... ... ... ... ... ... 2003 жылы ... шықты [118]. Бұл оқулықта да он жаттығу М.Әлімбаев еңбектерінен
алынған. Алынған жұмбақ, ... ... ... ... ... да ... ... ерекше, балалардың түсінігін кеңейтіп, тапқырлығын
ұштап, ой-өрісін ашатын, мағыналы ... ... ... ... ... ... ... тілімен жүрекке төте жол табатын, ұғымға жеңіл
мазмұнды қарапайым тапсырмалар.
Мәселен, 42-жаттығудағы:
Көзі шалса қырғиды,
Тауық шошып ырғиды.
Көре қалса қырғиды,
Жылан жылжып ... ... ... Не ... ?
- Жер ... асыраған!
- Не жомарт?
- Күн жомарт.
Жерге нұры шашыраған!
- Кім жомарт?
- Ұстаз жомарт.
Бар балаға тәлім ... Кім ... ... жомарт.
Халық үшін жанын берген!- өлеңі,
немесе, 225-жаттығудағы:
Ата жұрты татардың
Ежелгі бір шаһармын, - жұмбағы,
немесе, 451-жаттығудағы:
Жайын шыңда өсті,
Қайың суда өсті, -
өтірік өлеңдерінің бала ... ... көп. ... тағанды ойлар оқушыны
сергітіп, ойын тербеп, әсерге бөлері анық.
Г.И.Уайісова, Ұ.Асылов, Ә.Жұмабаевалардың ... ... ... 2004 жылы ... ... ... арналған «Қазақ
тілі» оқулығында М.Әлімбаев еңбектерінен он жаттығу алынған [119].
Бұл оқулықтың 21-бетіндегі 62-жаттығуда орын ... ... ... ... ... ... енді-енді шыңдалып, көктемдей құлпырған
бал дәуренді балақай мен қалақайдың қандай шөп ... ... ... ... ... артып, табиғаттың өзі білмейтін құпия сырымен
танысады.
Сөз тіркесіне байланысты 125-жаттығуда ойланарлық тамаша тапсырма
беріліп, М.Әлімбаевтың ... ... ... ... ... ... бұл
өлеңі сөз тіркесіне тамаша мысал болумен ... ... тұсы ... алақай, туған жер!
Жақсы-ау арман-бауларың!
Көзге ыстық көрінер
Сенің асқар тауларың,
Сенің асқар тауларың
Туған жердің жырларын
Қызғалдақтай терейік.
Кең өлкенің қырларын,
Жүр, ... ... ... көрейік!
Туған жерге деген бала сүйіспеншілігін, шаттық сезіммен астастыру
арқылы елшіл, Отаншыл сезімді ояту, ... ... тағы бар. ... ... ... махаббатын нөсерлете төккен. Мұндай лепті шумақтар қай жүректі
болсын тәтті сезімге, ... ... ... Болмыс атаулыны балаша
қабылдап, балаша сүю, балаша сөйлетіп, бала ... болу да - ... ... ой тастарлық «Атақ-даңқ ... ... ... ... ... шығар.
Шегенің аты
Бекумен шығар.
Қашаудың аты
Шекумен шығар.
Батырдың аты
Жеңумен шығар.
Жомарттың аты
Берумен шығар.
Ақынның аты
Жырлаумен шығар.
Шәкірттің аты
Тыңдаумен шығар, -
деген өлеңі қысқа да ... аз ... көп ... ... ... ... ... жақын үлгіде жазылған. Еңбек етіп, керекке жарау - атақ-
даңқ шығарар жол. Игілікке үйреткен опық жемейді деген ... ... ... ... қиын ... ... ... тыйым сөздері
берілген.
1. Көргенді жас, пәк бала,
Дастарханнан аттама!
2. Жоқ әдетті шығарма,
Түнде көлден су алма.
3. Мәді сөзді тыңда:
Малды ... ... ... ... ... ... баспа,
Шоқты шашпа.
Дастарханға емінбе,
Көп алдында керілме.
Бұл жаттығуларды орындатуда алдыға ... ... - ... мен ... ... ... ... отырып, жаттату және
өнегелік жақтарын ... Бала ... осы ... ... ... ... табиғат аясына деген ізгі сезімдерді ұялату.
390-жаттығудағы:
Балға деген баламын,
Шегені тік қағамын
Ал қисықты табамын
Түзетудің амалын.
Істен қалмай тысқары,
Қуантамын ұстаны.
Жіңішкертіп жуанды
Ұзартамын қысқаны, -
«Балғаның әні» ... ... ... сүйгіштікке насихаттау негізге
алынып, табиғат ерекшелігін суреттеген. 400,401-жаттығулардағы:
Ыдырады тозғандай,
Қар жоғалды, із қалмай...
Жайнайды енді келбеті,
Жасылданып жер ... ... өлең ... ... ... ... ұзақ құс» өлеңдерінің де берері
мол. Шығарма өмірдегі ... ... ... ... ... ... ынтасын арттырып, ой-санасын қалыптастырып өсіруге арналған
танымдылығын молайтады.
Ал, 463 –жаттығудағы:
Бес ... ат ... ... ... ... бойын бойлаған,
Жеті түнде бес жүз қойдың түс-кейпін,
Бес саусақтай түгендейтін, түстейтін,
Мен – баласы даланың.
Кең далама тартып туған баламын, -
деген «Мен ... ... ... ... баласының нағыз үлгісін көрсетіп
тұрғандай. Қазақ даласын кеңдігіндей бала жаны да жомарт, дархан, ... ... ... үміт ... ... ... деп ой түйгендей.
«Атамұра» баспасынан 2001 жылы Г.Қасымова мен Ж.Дәулетбековтардың
авторлығымен басылған 5-сыныптың «Қазақ тілі» оқулығында небары бір ... ... ... ... бала тәрбиесінің түрлі жол-жобаларын тұжырымдаған, көптеген
пайымдауы бар ... ... ... ... ... алынбауы өкінішті-ақ. Тек тереңдетілген 10-сыныпқа арналған
Н.Келімбетов, Ә.Қанафиннің авторлық ... ... ... оқулығында татар, башқұрт, ұйғыр мақалдарынан аудармалары ... ... ... ... ... ... ... мақсатында Тараз қаласындағы Абай атындағы №26 орта мектебінің аға
мұғалімі, Қазақ ССР халық ағарту ісінің озық ... ... ... атындағы №45 классикалық гимназия мектебінің Құрмет белгісі
орденінің иегері, сыни ойды дамыту ... ... ... ... ... ... мол еңбектерін әртүрлі
әдіс-тәсілдер арқылы ... ... ... ... көз
жеткіздік. Нақты тоқталар болсақ, оқушылардың сөздік қорын ... ... ... ... мән ... қажет ететін тіл ғылымының бір саласы
- лексика. Лексиканы оқытуда оқушыға да, мұғалімге де аса қиындық тудыратын
тақырыптардың бірі - көп ... ... ... тым ... ... саласын өткенде тек оқулықтағы жаттығулармен шектелмей, әртүрлі
мысалдарды молынан келтірген жөн. Ақын ... ... ... зер салсақ, аталған тақырыпқа мысал боларлық тапсырмаларды
көптеп кездестіреміз. ... «Сөз ... ... біл» атты жыр ... ... көп ... арналып жазылғандай [61, б.64-65].
Сондай-ақ, Айдың беті аппақ,
Аянның беті сатпақ.
Неге олай?
Ол ... ... ... ... ... жеміс бақшасын.
Тәттілерін таңдап ап,
Жемісін талай татқансың.
Зақым түссе, ал бірақ
Ағаш ... ... ... ... ... өнер ... – алма ағашы
Жемісін біздер теретін.
Тәтті алмаға балашы
Кітабыңның әр ... ... «Ая мен ай», ... - ... ... ... өлеңдері сөз болып
отырған мәселені меңгертуге таптырмас тапсырма болары ... [106, ... ... ... ... №26 орта ... аға ... Майра
Адамбекқызы оқушылардың назарына бұл өлеңдерді ... ... ... ... ... көп ... сөздерді таптыртып,
білімдерін тиянақтады. ... неге ... ... ... оның ... «Ая мен ай» ... ақын тазалықтың сырын әдемі жырлағанына
тоқталды.
Сондай-ақ, антоним тақырыбы бойынша оқушылардың ... ... ... ... «Қарама-қарсы сөздер» атты туындысынан
дидактикалық қима-қағаз әзірлеп, пайдаланды.
1. Қараша туа жер ... ... бу ... Суырмастай қайтадан
Шеге қағып байқағам.
3. Атам ылғи қамшы өріп жүреді:
Өре білген тарқата да ... ... ... желпінер,
Дауыл тұрса, дүрілдер:
Жас ағаштар серпілер,
Қу ағаштар дірілдер.
5. Тірлік сынақ тым ... ... – бір ... ... бір ... ... бір ... Көйлек сөкті, қайта тікті тігінші,
Ауылда да сол ісмеріміз бірінші.
7. Отан десе, ел ... та ... ... ... ... салмағың ауыр тартар,
Жақыныңдай жатың да бауыр тартар.
9. ... ... ... ... ... ... ... Аз еңбектен көп нәтиже шықпайды,
Берекесіз осыны да ұқпайды.
11. Алақан ... кең ... ... салыстыру жөн емес.
12. Жабы мінген жүлде алмас,
Тұлпар баққан құр қалмас.
13. Қолы ұзын ... ... ... керенау мен наданның.
14. Айтпай білер ақылды,
Айтсаң, білмес ... ... ... қапы ... Түссе көптің нар қамысқа инесі,
Табылады жоғалмай.
Аздың кірсе нар қамысқа түйесі,
Жоғалады, жау алмай.
Қос тармақтардан тұратын бұл мысалдардан ... ... ... ... ... ... [113, ... белгілі М.Әлімбаевтың қаламынан халық ауыз әдебиетінің
асыл арналарының бір түрі - жаңылтпаштар ... ... «Пеш ... бес
мысық, Бес күзетші, бес пысық. Тышқан ұстап жемесе, Бола қоймас еш ... ... ... сан ... ... ... ... тілін дамытып, шапшаң, қатесіз, сөйлеуге дағдыландырады», - деп ой
түйген ... ... ... ... ... ... сан есім ... меңгертуде кеңінен пайдаланады. Сол
тәрізді ... ... озат ... ... ... тәрбиелік мәні зор төмендегі өлеңдерін мысалға алып,
перфокартамен ... ... ... ... куә болдық. Перфокартадағы өлең
жолдарын кезекпен-кезек мәнеріне келтіріп оқыған оқушылар олардың ішінен
сан есімді тауып, түрлеріне ... ... ... ... ... соң, ... «Санамақ» өлеңін оқушылардың назарына ұсынып
ішінен сан есімдерін таптырды [113, б.178]. Осы ... ... ... ... ойнатты. Бір оқушы сан ойлап айтады да, екінші оқушы оның
айтқан сан есіміне ұқсас сөйлем тауып, жауап қайтарады. ... ... ... түгелдей дерлік қатысты. «Бұл ойынды ... ... ... ... сөйлей білуге, айтайын деген ойын тез, әрі ... ... ... дамытуға, тіл байлығын ... ... Ойын ... ... өзін ... ... ойын ... жеткізуге
машықтандыру әрі, жақсы мен жаманды ажыратып айтып беру арқылы ізгі
қасиеттерге ... ... ... үнтаспа арқылы жасырып, онан сын ... ... ... ... ... ... [113, ... құрсақты, екі құлақты, он екі белбеулі, бір түймелі, екі желілі,
күйдің көрігі, әннің ... ... ... жауабы шешілген соң,
балалардан тағы басқа қандай халық аспаптарын білетіндіктерін сұрау арқылы
жетіген, ... ... ... ... ... тағы басқаларымен
таныстырды.
Халық тағылиматының ауыз әдебиетіндегі көрінісіне ерекше мән ... ... ... ... ісіне өзіндік үлесін қосқан тәлімгер
ақын М.Әлімбаевтың тәлімдік тағылымдарын мектептің оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... Көрнекті
тұлғаның тәлімдік мұраларын мектептің оқу-тәрбие процесіне ... ... ... ... ... ... біз осы мақсатта эксперимент
жұмыстарын жүргізуді жөн көрдік.
Зерттеу ... қала ... мен ауыл ... ... ... ... ... көру мақсатында қалалық 3, ауылдық 2 мектептен
51 мұғалім, 1220 ... ... ... ... болсақ, Тараз
қаласындағы Б.Момышұлы атындағы № 45 классикалық ... ... ... № 44, Абай ... № 26 ... орта ... ... облысы Шу ауданына қарасты Мойынқұм және Абай орта мектептері.
Анықтау, қалыптастыру, тексеру тәрізді үш кезеңнен ... ... ... жылдар арасын қамтыды. Эксперимент ... ... ... ... алу, ... жүргізу, пікірталастар өткізу
сияқты тағы басқа әдістер қолданылды. Алғашқы кезекте, М.Әлімбаевтың өмірі
мен шығармашылығы ... ... ... ... ... біршама
мынадай ... ... ... ... ... ... анықтау кезеңі
1-кесте
| | | ... ... | ... ... |
|р/|Сұрақтар | |оқушылардың жауаптары | ... ... ... | | | | | |
| | | | | | |
| | | |
| | ... % ... % төмен % |
|1 ... ... мен | | | |
| ... ... |19 |41 |40 |
| | | | | |
|2 ... және ... ауыз | | | |
| ... |30 |38 |32 |
|3 ... | | | |
| ... ... |18 |37 |45 |
| ... | | | |
| | | | | |
|4 ... ... | | | |
| ... ... |8 |10 |82 |
| ... ... тыс | | | |
| ... ... | | | |
| ... | | | ... ... ... ... білімдері төмен
екендігін байқадық. Мәселен, өмірбаянынан жоғары - 19% -ақ болуы, төмені ... ... ... ... ... қосқан үлесін білмейтіндер - 45% құруы
қынжылтарлық мәселе. Ал, оқу-тәрбие процесінде 82 % -ға қолданылмаған.
Сондықтан да зерттеу ... ... 51 ... ... мен ... және оның тәлімгерлік идеяларын түсіну,
үйрену мақсатында оларды ... ... ... ... Онда
М.Әлімбаевтың ақын, жауынгер журналист, тәлімгер жазушы, ұстаздық қызметі
мен шығармашылық өмірі, педагог-ғалым ... ... ... ... ... ... ... педагог ретінде
«қасиетті сөз айтуды халықтан үйренейік» деп қарауы «жастарды ... ... ... ролі өлшеусіз» деуі, ұлттық салт-дәстүрді қастерлеуі,
яғни халықтық педагогиканы жинаушы және зерттеуші ... ... ... ойларын оқу-тәрбие жұмысына енгізу үшін әр
ұстаз өз ... ... ... ... Олар қажетті
мағлұматтар жинау, әңгімелесу, пікірлесу, педагогикалық оқу ... іске ... ... ... тілі мен әдебиеті пәнінің ... ... ... ... ... тағылымдары» курсы
бойынша аталған мектептерде екі апта көлемінде семинар ... ( ... ... ... ... ... курсының
тақырыптық үлгі жоспары
|р/с |Тақырыптар ... ... ... ... ... өмір жолы |2 | ... ... – көрнекті халық жазушысы |2 | ... ... ... |2 | ... ... және ... ... |2 | ... ... ... ... |2 | ... ... және ... әдебиеті |2 | ... ... ... мәні зор ... қазақ | |4 |
| ... ... ... | | ... ... ... тәлімдік тағылымдарын сабақтан | |4 |
| |тыс ... ... ... | | ... мақсаты: М.Әлімбаевтың педагогикалық еңбектері және оларды
оқу-тәрбие ... ... ... ... ... негіздеу.
Курстың міндеттері:
-М.Әлімбаевтың педагогикалық еңбектерінің ұлттық педагогикадан алар орнын
көрсету;
- М.Әлімбаевтың әдеби және педагогикалық еңбектерін мұғалімдерге ... және оны ... ... ... жолдарын меңгеру.
1-тақырып: М.Әлімбаевтың өмірі мен қызметі, шығармашылығы. Педагог
ақынның туып, ... ... Оның ... ... көзқарасының
қалыптасуына әсері.
2-тақырып: М.Әлімбаевтың прозалық шығармаларына ... ... ... ... ... атты ... «Көргендерім
көңілде», «Көңіл күнделігі» атты эсселері. Осы еңбектердің ... ... ... ... еңбектеріне жалпы шолу.
Өлеңдері. Дастандары. Сатиралық шығармалары.
4-тақырып: Халық тағылиматы кең көрініс тапқан ... ауыз ... ... ... ... ... Мақал-мәтелдерді зерттеудегі
жетістіктері. М.Әлімбаев еңбектеріндегі халықтық тәрбиенің көріністері.
5-тақырып: М.Әлімбаевтың «Тәрбие ... ... ... ... тәрбиеші», «Халық - ғажап тәлімгер» атты ... ... ... «Аяншақ ата-аналар мен әлжуаз балалар жайында»,
«Жартылай ұйқы және ... ... ... «Жан жомарттығына не жетсін»,
«Қонақтар мен балалар», «Ақиқатын айту айып ... ... айту айып ... ... опық ... «Халық - қапысыз педагог», «Жан сұлулығы
жарқырай түссін», «Ғұмыр бойғы құштарлық», «Өрім жас өзін-өзі мүсіндесе»,
«Ойланайықшы, ... «Ән - өлең ... ... аясынан көңілдің аясы
кеңірек», «Қыз - болашақ...», «Қыз бала. Жар. ... ... ... ... ... ... ... - ізгілік пен игілік»,
«Атаның жүгі - атанның жүгі», «Тағылимат», «Халық қазынасы – ... тағы ... ... ... ... ... балалар әдебиетінен алатын орны. Ақынның
өлеңдерінің балалардың тез түсініп, оқып, жаттауына жеңіл, тілі ... ... ... және ... мәні зор ... ... Қарапайым тілде, шағын ... ... ... ескере отырып жазған, тез түсініп ұғып алуға, әрі ... ... ... ... жазылған, халықтық тәрбие кең көлемді
көрініс тапқан ... ... ... ... тілі сабағында
пайдаланудың тиімділігі.
8-тақырып: Ақынның оқушылар үшін ... мәні зор ... тыс ... іс-шараларға арқау етудің жолдары.
Мектеп мұғалімдерімен арнайы семинар өткізілген соң, ... ... ... ... ... ... мақсатында
әңгімелесулер мен сауалнамалар қайта жүргізілді.
Әңгімелесу барысында жүргізілген жұмыстарымыздың ... ... ... ... С.Т. ... деді: Шындығын айтсам, мен
М.Әлімбаевты «Балдырған» журналының редакторы және ... ... ... сөзін жазушы ақын ретінде ғана таниды
екем. М.Әлімбаев туралы ... ... ... ... ... ... зерттеуші педагог екендігіне көзім жетті. Әсіресе, ... ... ... «Өмір. Өнер. Өнерпаз» кітаптарындағы тәрбие
тағылымына толы ... ... көп ... десе,
Н.К.: Мен М.Әлімбаевты балалар ақыны, журналист, мақал-мәтел
жинақтарының авторы ... ... ғана ... ... Оның тәрбие
тағылымына құрылған, бала тіліне лайық, бала жүрегіне сиымды өлең ... оның ... ... ... жинақтарын оқи отырып,
көзім жетті.
Қ.Т.: М.Әлімбаев тек ... ... ... ғана емес, тәлімгер
ұстаз екендігін мойындарың хақ. Оның ... ... ... ... байқала бермейтін 4-тармақтық өлеңдерінде де, ... ... да, ... ... ... метаграммалар мен өтірік
өлеңдерінде де көрініс табуда. Ол кісіні 60 ... ... ... ... ... екендігін шын мәнінде енді білдім десе,
Б.А.: Осыларға қоса, халық ауыз әдебиетін жинаушы, ... және олар ... ... ... мені толғанттырды. Олай дейтінім,
кез келген ертегілерін алып оқысаңыз, еш талдаусыз-ақ айтар ойы ... Ал ... ... ... жеңіл, кез-келген тақырыпты
түсіндіруге қисынды, қызық ... ... ... кез-келген сәтінде
мейлінше молырақ пайдалану тиімді.
Д.К.: М.Әлімбаев халықтық мұраны ... ... ... тілді байытқан
және оны терең зерттеп, пікір айтушы сыншы. Оның «Халық - ғажап ... ... таза ... ... ... педагогикасының қыры мен сырын
тебірене жазған педагогикалық ой-түйіні - ... ... ... ... ... ... – ғажап тәлімгер» атты ғылыми зерттеу еңбегі нағыз
халықтық педагогиканың зерттеушісі екенін танытатындығына көз жеткіздім.
Мектеп ... ... ... ... білім ... ... | ... ... |
| | | ... | |
| | ... % ... % ... % |
|1 ... ... мен | | | |
| ... ... |45 |34 |21 |
| | | | | |
|2 ... және ... ауыз | | | |
| ... |54 |29 |17 |
|3 ... | | | |
| ... қосқан |52 |30 |18 |
| ... | | | |
| | | | | |
|4 ... ... | | | |
| ... ... |20 |30 |50 |
| ... сыныптан тыс | | | |
| ... ... | | | |
| ... | | | ... ... бірге арнайы семинар өткізілген соң, алдын-
ала ... ... ... ... ... ... атты ... құралды басшылыққа ала отырып, тәжірибе-
эксперимент жұмысы жүргізілді. Атқарылған ... ... ... және оның ... мәні зор ... ... ... өскендігі байқалды. Өздеріңіз көріп отырғандай, эксперименттің
бастапқы кезеңіндей емес, қалыптастыру кезеңінде ... ... ... жоғары және орта ... ... ... ... ... ақпараттану деңгейін қалыптастыру кезеңі
5-кесте
| | | ... ... | ... мектептеріндегі |
|р/|Сұрақтар | ... ... | ... ... ... | | | | | |
| | | | | | |
| | ... ... ... ... ... ... ... қымбат. |
|бауырын ұмытқаны. |2. ... ... ... мың жылғыны, |
|2. Аналар жылдардың салмағынан ... айта да ... ... |
|қартаймайды, ұл-қыздарының |3.Жалаңаштығыңды жасыратын - ... ... ... ... ... - ... |
|3. Ебі жоқ дәрігердің емі де жоқ. | ... ... ... ... ... ... берері мол.
Біріншіден, нақылдар баға жетпес тәрбие құралы болса, екіншіден, ... ... ... ... шешен сөйлеуге жаттықтырады. Жас
жеткіншектерді сөз қадірін ... ... ... ... ... мен ... қас пен досты ажырата білуге баулиды.
Оқушылардың сабаққа деген ынтасын арттырып, ... ... ... ... ... ... талдауға белсенді қатыстыратын
амалдардың бірі - қима ... ... ... ... ... ... ... жабылып,
Орман кетті жылынып, -
деген жыр жолдарын, сол сияқты ... пен ... ... да ... әне, ... де ... әне, ... өлең үзіндісін және ерлік пен ... ... сөз ... ... ащы тер ... өрге тартуға
Ез емес тек ер керек,-
сынды жыр шумағынан тұратын дидактикалық қима ... ... ... ... ... ... ... дыбыстық талдау жасатқызып, әрі
бұл мысалдарды балалар дәптеріне қатесіз көшіруін қадағаладық ... ... ... ... түрлері, жігі, буынға байланысты
сөздердің ... ... ... ... ... ... тез тауып жазады?», «Ойлан тап!», «Оқы ізден, ойлап ... ... ... ... ойындарды ойнатуға болады. Ойын - сабақты ажарландырып,
оқушылардың пәнге деген ынтасын ... ... ... ... ... ... ереже мен мысалдан аулағырақ болады. Әртүрлі ойындар арқылы
өтілген сабақ олардың ... көп ... ... ... ... ... ... Мысалы, тәжірибе барысында ... бір ... ... қос!» ойнының үлгісін ұсынайық.
Әріптерді қане, қос!
Екі бөліктегі дауысты дыбыстар мен ... ... ... ... ... ақын ... балаларға арналған «Күнбағыс» атты
өлеңінен ... ... [106, ... ... ... ... ... ... ... ... ... барысында осылайша тақырыпқа орай ойын түрлерін қатыстырып,
айтар ойымызды оқушылармен ... ... ... ... сабақтың құны
артпаса ортаймайтынына көз жеткіздік. Әрі сабаққа берілген уақыт ... ... ... ... ... ... ... артуына да игі
әсері тиіп, шәкіртті тапқырлыққа, іздемпаздыққа, ... ... бір ... ... ... ... сөздер мен сөз тіркестерінің айтылуы мен ... ... бола ... ... тілдегі сөздердің дұрыс жазу ережелерінің
жиынтығын орфоэпия деп ... ... ... ... ... ... Осы ... мен орфоэпияға түсінік бергенде оқушыларға тақырып
түсінікті болу үшін ... мәні зор ... ... ... ... ... шоғын жұлдыздың
Ұшқаның көрдім құндыздың (өтірік өлең)
Құдықтың суын ... ... ... ... өттім, жөн көрдім де.
Құлынның мүйізіне мініп аттай,
Бүгін-ақ барып қайттым ертең күнге ... ... ... ... кеп ... Өзің ... ішпесең,
Маған бер – деп сұрады. («Ақ лақ пен Бақай» өлеңі)
- Мысық! Мысық! Мысық!
Көзің неге қысық?
- ... ... ме ... ... ... ... момын
Қайнатамын сорын…
Ғұмыр бойы қысып,
Содан көзім қысық. («Көзің неге ... ... ... түс ... ... ... ... өлең) [106, б.323], [61, б.7-
30].
М.Әлімбаевтың еңбектерінен алынған бұл үзінді ... ... ... тақтаға кезекпен-кезек жазды. Олардың ішіндегі құлын,
құндыз, жұлдыз, ұйқы, ақ лақ, көз ... ... ... көңіл
аударды.
Сол сияқты ... ... ... омоним, синоним,
антонимдерді игертуде ақынның өлеңдерін пайдалана отырып «Ұйқасын тап!»
атты ойын ойнаттық [113, ... ... ... ... бал …. ... ... ... сыйлайды… (балаға)
Гүл егеміз далаға –
Гүлге қонсын … !(бал ара) («Бал ара» ... ... ... жасы – біз!
Жасымыз біздің алтыда:
Жайымыз аян …! ... ... ... ... ... … !(баламыз)
Нанады әркім расқа:
Жалқау жоқ біздің …. (класта) ... ... ... ... ... …. ... қырларды,
Шырын …. (жинайды)
Гүлдер өсірсең,
Балын …. (сыйлайды) ... ... ... бар ... ғана шара ... құятын аяғым.
Осы мен де …. (тоямын) («Көз тостаған» ... ... ... ... етіп ... бұл өлең ... балалардың
назарына ұсынып, көп нүктенің орнына ұйқастырып сөз табуы қажет екендігін
ескерттік. Берілген көп ... ... ... ... тапқаннан соң
балалар өлеңдегі омоним сөздерді іздестірді. «Ара», «жас», ... ... ... сөздер екенін осы сөздермен дыбысталуы бірдей, ... ... табу ... дәлелдеді. Сабақта бұл жаттығуды орындату арқылы
біз оқушылардың айналадағы ... ... ... ... ... жатық,
шұрайлы болуына үлес қосып, тапқырлыққа, ойлылыққа үйреттік. Ең ... ... ... ... әрі өлең ... ... түрлері,
буын саны туралы түсініктерін қалыптастырып, өздері ұйқас құруға талпынды.
[61, б.293],[113, б.5-119],[106, б.237].
Көк түбінен – ғарыштан ... ... ... ... …, ... космонавт
Апыл-ғұпыл …, (тастап-ақ)
Жата қалып, ұйысып
Өскен шөпті бас сапты.
Туған жердің иісін, дәмін, нәрін …. (аңсапты)
(«Ғарыштан оралғанда» өлеңі)
Тастан тасқа қарғыған,
Қой тұқымдас дәу ... - ... ... ... ... ... …. ... («Арқар» өлеңі)
Орансаң да он қат,
Қалтырайсың …. (қыстай)
Жылынарсың, тоңғақ,
Ыстық-ыстық іш …. (шай) ... ... іші …. ... мен ... ... …, ... қып ұстаймын. («Кезекші» өлеңі)
Жалтақтайсың тау жаққа,
Ентелейсің бау-баққа.
Бөрі тап боп жүрмесін,
Ұзай көрме …. (аулаққа) («Лағым» ... ... ... ... мақсатында жүргізілетін бұл
жаттығу жұмысын орындау барысында балалар өлең ұйқастарын тауып, «алыс»,
«апыл-ғұпыл», ... ... ... ... ... ... алып ... қатар жасады. Келесі кезекте «Ғарыштан ... ... өзге ... бөліп алып, қайталап тағы бір рет оқыта
отырып, ғарышкердің туған жерге деген махаббаты мен ... ... ... Себебі, бұл арқылы біз ... ... ... ... ... тазалыққа баулимыз.
Антонимді қайталау сабағында «Антонимін тап!» атты ойынды ойнатқан
тиімді екеніне көз жеткіздік.
Қолдың ... ... ... қол қысқаны!
Қос қол қандай ұжымды:
Қысқартады… ! (ұзынды)
Тапшы сондай шеберді:
Биіктетер …! (төменді)
Жіңішкертіп …, (жуанды)
Ұзартқаны ұнамды.
Аласартып …, ... …. ... …, ... …. ... …, ... …, (жұмырды)
Бұзылғанды …., (оңдайды)
Қол бәріне оңтайлы …
Түрлі қиын жұмыста
Тындырымды қол - ұста!
Антоним сөздерді ... ... ... нәтижесінде балалар ақынның
«Қолдың құдыреті» атты өлеңін оқуға мүмкіндік алды [113, б.33]. Сондай-ақ,
ақынның тәрбиелік мәні зор ... пен ... ... өрге ... ... ме, ойға ... жақсы жүгіре ме?», «Ащы мен тұщы», «Тәтті мен ащы»
сияқты өлеңдерін осы сабақта ... ... ... ... ... ... ... таптырдық [106].
Омоним сөздерді қайталау-пысықтау сабағында да ақынның:
1. Өкінгенде оқыс айтып қаласың:
Оған кейде астығыңды саласың. (қап)
2. Айқастарда үздік шыққан өр ... ... ... ... ... ... Ол бірде маталардың таңдаулысы,
Бар елді содан танып алды ... ... ... ең ... ... ... ... жадырайды жанның бәрі.
Сол сөзді ұстаз айтса класында,
Төнесің ақ қағазға алдындағы. (жаз)
5. Ағаш кесіп тынбаймын,
Кейде бал да ... ... ... ... ... ... атты ... бойынша дидактикалық
қима қағаздар әзірледік [61, б.102].
М.Әлімбаевтың қаламынан туған:
1. Бізбен қарындаш ... ... ... ... ... ... ұйқтап болдырдым.
3. Домкратпен тау көтердім,
Құс жемдеуге шөңге тердім.
4. Көбелектің көзіне
Телевизор орнаттым.
Үш күн ... ... ... ... ... ... сәтін түсірді:
Түсірдім түсті киноға.
Түн бойы көрген түсімді.
6. Түлкіден үйрендім де қырық амалын,
Шабақтың көпір қылдым қылтанағын.
Аузына ... алып ... ... ... ... деп дөңгелегі великтің,
Төңкердім де ерін төмен қаратып.
Сол қалпымда сырғанадым, еліктім:
Табаныммен ... ... қар ... ... ... ... ... Қолында қамыс найза, құрай сапты
Қоңызға мініп алып, құмай шапты.
10. Аршыттым жас ... ... ... түнде кезекке,
Шілге рельс төсеттім,-
сияқты өтірік өлеңдерінен неологизмдерді өткенде де дидактикалық ... ... ... [113, ... ... ең бір қомақты саласы - грамматика тілдің ... ... ... ... және ... атты екі ... Морфология сөздің өзгеру жолдарын және ... ... ... ... ... ... ... болады, сөзге қосымшалар
қалай жалғанады, олардың қандай түрлері бар сияқты ... ... ... ... тұлғасына, жеке қызметіне қарай 9 сөз
табына бөлеміз. ... зат ... сын ... сан ... ... етістік,
үстеу, еліктеуіш, шылау, одағай. Тілі қарапайым, шағын көлемді, оқушылардың
ұғынуына жеңіл ... ... ... ... ... ... осы 9 сөз ... кез-келгенін өткенде пайдалану тиімді.
Ақынның «Екі тақтай - бір көпір» жинағына ... ... атты ... ... - ... ... мен жансыздың сырына
терең үңілуімен, табиғатты сүйіп, оны көркем ... ... ... [113, б.121]. Он бір ... ... бұл топтаманың әр ... ... жеке бір ... ... осы ... ... қай бөлімі
болса да қазақ тілі сабағының кез-келген тақырыбына мысал болары сөзсіз.
Атап айтсақ, зат есімде ... пен ... ... ... ... бойынша даярлаған дидактикалық қима қағаздарды қолдандық. Нақты
тоқталар болсақ, «Аңдар» бөлімі ... ... қима ... ... қима ... «не?» сұрағына жауап беру арқылы жасырылған аңды
анықтап, әрі зат есімді тапты.
Үлгі:
№1 қима ... - туа бал ... ... ... ... қима ... кеп (не?), ... сүйреді.
№3 қима қағаз
Жемтік іздер жұтынып,
(не?) - түлкі тұқымы. (қарсақ)
Ал, «Бұғышақ пен ... ... ... ... ... ... сәл ... болғандықтан, оқушылар бұл
тапсырмаларды орындау ... ... ... ... қағаз
бетіндегі тірек сөздерді пайдаланды. Себебі, кейбір ... ... ... ... лақ, қозы, бота, бұзау, құлынды ... ... ... қодыға, бөлтірік, мыршай, бұғышақ, қонжық, құралай, шөнжік
атауларын естімеуі әбден мүмкін. Айта кетер бір жай, ... ... біз ... зат ... ... білімдерін тиянақтап қана
қоймаймыз, сөздік қорын байытып, дүниетанымын кеңейтеміз.
Тірек сөздер: Көгілдір, ... лақ, ... ... ... ... ... бұзау, күшік, балапан, бұғышақ, қожық, ... ... ... ... шөнжік.
№1 қима қағаз
Көл бетінде өріп жүр:
Аққу баласы - …. (көгілдір)
№2 қима қағаз
Ұмытпағай, ұлым:
Жылқы баласы - .… (құлын)
№3 қима ... ... ... ... ... ... бөліміндегі жыр шумақтардан құралған қима
қағаздарды тірек суреттер арқылы орындады. ... өзге қима ... ... балалар алдыңғы қима қағаздардағыдай дайын тірек сөздерді
пайдаланбайды. Әрбір құстың суретіне ... ... ... ... ... қима ... ілгіш ...., (шағала)
Көк теңізді жағала.
№2 қима қаға
… - ... ... ... ... ... қима ... тасиды …, (көгершін)
Сол хаттарды ел алсын!
Түйіндей келгенде, «Бұғышақ пен басқалар» бөлімінен әзірлеген ... ... ... ... оқушылар аққу баласы-көгілдір,
құндыз баласы-құнай, ... ... ... ... ... құс ... киік ... есек баласы-қодық,
жолбарыс баласы-шөнжік деп аталатынынан хабардар болса, «Құстар» ... ... ... қима қағаздарымен жұмыс жасай отырып, құстар мен
түрлі аңдардың өзіндік ерекшелігін, мінез-құлқын, ... ... ... ... біз оқушыларға хайуанаттар әлемінен түсінік берумен қатар зат
есімнен алған білімдерін негіздедік. Сол тәрізді осы «Кішкентайлар ... ... атты ... ... ... «Қане, жеміс
терейік!» деген ойынды ойнаттық. Ойын мынадай тәртіппен жүргізілді: ... ... ... ... ... бетіне түсіріп, оны ойып
алдық. Қағаздан ойылған бұл жемістің бір бетіне ... сол ... ... ... ... Түр-түсі шұбар. Тіс түбінде у ... жері лаң. Бұл не? ... деп ... «Бұл не?» ... зат ... ... ... орынды екеніне көз жеткіздік [61, ... ... ... ... зат есім ... ескертіп, көп
нүктенің орнына сол зат есімді ұйқастырып табуы керектігін түсіндірдік. Ал
ақынның «Өшіргіш пен қағаз», «Ойыннан ... ... атты ... ... ... зат ... тапқызып, астын сызғыздық [61]. Диктант
үлгісінде ... бұл ... ... ... ... ... пен ... баулыдық. Сол тәрізді ақынның жоғарыда
сөз ... ... ... атты ... топтамасының «Мектепте
және үйде» бөлімін және «Тіл сындыруға» деген өлеңін ... ... ... ... [113, ... ... меңгертуде ақынның «Бұйда», «Тұсау», «Шідер», ... ... ... ... ... ... қысқа өлеңдерін кезек-кезек
оқытып, зат есімдерін ... әрі ... ... даярлап ала келген
бұйда, тұсау, шідер, тізгін, бас жіп, ноқта, ... ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы игілігіне
айналған осы дүниелермен таныстырып, олар ... ... бере ... Сын ... ... оқушыларға тақырып түсінікті болу үшін
тәрбиелік мәні жоғары түрлі жаттығу жұмыстарын жүргізген ... ... ... ... бата беру ... мағлұмат беріп, осыдан
соң М.Әлімбаевтың:
Оқуда алғыр бол,
Ойлауға даңғыл бол.
Өмірде әділ бол,
Ашуда сабыр бол.
Ісіңе шебер бол,
Ақылға кемел бол.
Қиынға батыл ... ... ... ... ... ... ... келетін «Ақсақалдың ақ батасынан» атты өлеңін мәнеріне келтіріп ... ... ... ... сын ... ... ... тіптен
бұл бата өлеңді үйден жаттап келуді тапсырдық [106, б.309].
Балалар сабақтағы бір ... ... үшін ... ... ... әнмен ұқтырар тәлімгер ақынның «Кезекші» әнін
тыңдатып, сын есімдерін таптыруға ... [106, ... ... ... ... ұғымды
Достар болса достық атын ақтаған,
Алыс жол да - ... ... ... сары ... ақ бала,
Туыстардай тату бол! -
деген шағын төрт тармаққа сиғыза білген ақынның «Тату бол» атты өлеңін және
«Ана - ардақты сөз. ... - ... сөз. Жел - ... сөз. ... ... сөз. ... - ... сөз. Алау - жалынды сөз. Дос-жар - ... Дала - ... ... - ... жыр жолдарын басы артық бір сөз жоқ,
асқан қарапайымдылыққа құрылған, бірақ ... мәні ... ... ... ... ... немесе,
Адам нанбас сөз айтып,
Бөскен сайын ұзарар
Сол тіл үшін көз тайқып,
Бет пен құлақ қызарар,-
деп өтірік бөспе ... ... ... ... ... пәле ... тіл - ... тауға шығарса, абайсызда айтылған артық, жөнсіз ... да ... бар ... айыратынын ескертетін «Ұзын тіл» өлеңін
кадоскоп арқылы балалардың назарына ұсынып, ... ... аша ... есім ... ... [61, б.9], [106, б.279-314]. Үйге «Тату
бол» өлеңінде сөз болған бейбітшілік тақырыбына сурет ... ... ... ... ... сөз, тіл мәселесіне ... ... ... ... ... ... іште, мойыны тыста. Мұп-
мұздай жазда, ып-ыстық қыста», «Ине бел, ... ... қара ... қара
тауды арқалап бара жатыр» сияқты жұмбақтарын, «Балам бағар бала марал, ала
марал қорада ағалар далаға ала барар», ... ... ала алма алар ма? ... алар ма? Әлде ... анар ма?», «Дос! «қой» деме, сөз тос. Сөйлеме. Бос
сөз, досыңа, татымды сөз қос. Тартымды сөз қос», «Әсен әсем ... ... ... ... сөйлеймін деп әлек. Қашан Қасен шешен сөйлеп еді? ... әсем ... ... ... құлыннан туған құла ... ... ... құла ... құлағынан да келмейді», «Тау дәу, дәу тау», «Ақ ... ... ... ... ... ... көптікі», «Қисық ойға
қиял серік ... ... ... ... ... де ... деген
нақылдарынан, «Оқыстан ожар мысықты тергепті тышқан, қысыпты. ... ... ... ... ... - ... өтірік өлеңінен үлестірмелі
қима қағаздар әзірледік [113, б.138], [106, б.440-453].
«Сан есім» тақырыбын ... ... ... ... ... Екі ақын тілдесті дегенше,
Екі ел үндесті де.
2. Жыл он екі ай шырайлы
Жасыл шырша ... Екі ... ... асырар
Екі елдің достығы
Ғасырлардан асырар,-
деген ақынның нақылдарын ұсынып, сан есімдерін таптырып, мәнін аштыртып
тәрбиелік қырына тоқталдық [123, ... ... «Он ... ... ... екен дулығаға», «Екі білезік алда, Бір білезік артта, Ортасында
үш бау», «Жүз төрт түйме, Он бір ... ... ... ... Екеуі қашып
тұрар», «Сандықшаның ішінде ұйқтайды елу от. Ие болмаған ... елу оты ... өрт» ... ... ... ... жасырып, онан сын есімді
анықтатып ... ... сын ... қай ... жататынын таптырдық
[113,б.134]. «Есімдікті» қайталау сабағында М.Әлімбаевтың қаламынан туған
жұмбақтарды мысалға ала отырып, үлестірмелі қима ... ... ... қима ... ... ... сары ... ... ... шыға ... (қамыс)
№2қима қағаз
Бір айнаға бүкіл дүние сыйғызды,
Көз тіккенге ... ... ... ... қима қағаз
Өзін көзің көрмейді,
Барлық тілде сөйлейді.
Сен «Мен!» десең, «Мен» дейді,
Сен «Кел!» ... ... ... ... қима қағаз
Тақап келіп, оған әркім төнеді,
Кереметтей бізге берер көмегі.
Іштегілер сырттағыны көреді,
Сырттағылар іштегіні көреді. (терезе)
№5 қима қағаз
Таңертең бар, ... ... ... ... ... ... ... емеспін, ұсақпын.
Мойнына ешкім таға алмас,
Мендей мөлдір таба алмас. ... ... осы ... ... ... ... ... Терме диктанттың денін ақынның өлеңдері ... ... ... жеті ... ... Диктант оқылғанда оқушылар
есімдіктерін тауып, түрлеріне ажыратып, әр бағанаға толтырды.
Сөз таптарының көлемділерінің бірі - ... ... сөз ... осы ... меңгертуде, ақынның тәлімдік мәні зор тәлімдік
тағылымдарын баға ... ... ... ... ... ... ... ендіруге болады. Төменде соның бірнешеуін назарларыңызға ұсынамыз
[123].
| І. ... ... тап! ... Білік бесіктен жетеді. ... ... ... ... ... ... Шабытты еңбек қумайды. ... ... даңқ ... ... етістіктері ауысып кеткен нақыл сөздер жазылған қағаз
ілінді. Етістіктерді өз ... ... ... оқушылар нақылдардың
мағынасын ашты.
ІІ. Графикалық сызба бойынша сөйлем құра
Қажетті сөздер: а) Көз, ... ... ә) ... ... ... даңқ, даналар, қумайды.
Жауабы: а) Көркемдік көз суарады. ә)Өлеңге оқ ... б) ... ... ... әрі ... ... ... төмендегі қажетті сөздерді теріп жазып,
етістігін ата. Түріне бөл. Қажетті сөздер: балаңдай, ... ... ... ... . 2. ... . 3. Өнерлі сөздің
бәрі де өз....қымбат, өз....ыстық. 4. Шабытты еңбек....
Сөз табының ... бір түрі - ... ... ... өлең үзінділерінен
тұратын төмендегі қима қағаздарды осы үстеу сөздерді өткенде қолдандық.
Себебі, бұл өлең ... ... ... ... ... ... ... де зор. Қима қағаздарды алған әрбір оқушы ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын ашты
[106, б.295-336].
№1 қима қағаз
Көп нүктенің орнына тиісті үстеулерді қой.
Қос конькимен ......... біз ... ... ... қай ... ... бас салып,
Ожарлана,.... қорқып жасқанып. (әрі)
(«Аю тонаса, ара талайды»
өлеңі)
№2 қима қағаз
Көп нүктенің орнына тиісті ... ... ... ... ... безеді........ қорбаңбай. (енді)
(«Аю тонаса, ара талайды»
өлеңі)
Талшық татпай талайдан,
Жем іздеген маңайдан,
Талшық ... ... ..... ... ... жолбарыс жолықты,
Түлкі жаман қорықты.
Аңдыған ба сол тұстан -
Шыға ... ... ... мен ... ... )
№3 қима қағаз
Көп нүктенің орнына тиісті үстеулерді қой.
-Жемес......., досым-ай, (бұрын)
Ойласаң ғой осынай!
«Неге ғана жедім», - ... ... ... ... (енді)
Төктім ыстық жасымды.... («Түлкі мен қоян» өлеңі)
Аталған сабақта «Ойлан ... ... ... ... ... - оқушылардың ойлау қабілетін дамытуға, тіл байлығын арттыруға,
жылдам ойлап, шапшаң ой қорытуға дағдыландыру [106, ... ... ... ойнату барысында «Бір айнаға бүкіл дүние сыйғызды,
көз тіккенге талай білім білгізді», «Басы жоқ, денесі жоқ, ... ... ... ... бар, ... ... ұйықтағанды, кәрілер сол
жұмсаққа сонша құмар», «Көпір салдым керемет: Тамаша етуші көп, Ал ... ... Бері ... жоқ, ары өтуші жоқ», «Қағады ылғи қанатын, қанаты ... ... ... ... ... ... та», ... бар тым ұзын,
кесіп бірақ ала алмайсың бір үзім», «Бір қабырға мың есік ... ... әрі ... ... ... ... ... беру арқылы біз сабақтағы
бір сарындылықтан арылып, әрі ... ... ... ... ... ... үш түрін атап көрсете отырып, үшінші шақыру
одағайлары мал, ит-құсты ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығына деген ... ... ... Халық өзінің ең асылын малға балаған. Баласын жақсы
көргенде «ботам», «құлыным», «қозым» деп ... Көзі ... ... ... деп ат ... ... ескере отырып,
М.Әлімбаевтың шығармашылығындағы төрт түлікке арналған өлеңдерін осы одағай
сөзді меңгертуде үнтаспаның көмегімен ... ... Осы ... бұл ... ... ... қалай бағалайтыны, адамның ішкі
жан-дүниесіндегі балаға, малға ... ... ... ... келіп, өлең үзінділерін үнтаспадан тыңдатқызып, ішінен одағай сөздерін
тапқыздық. Одағайды өту барысында төрт ... ... ... біз ... ... шаруашылығымен таныстыра отырып, төрт түлікке деген
мейрімділік ізгі сезімдерін оятуға талпыныс жасадық. Өз ... ... төрт ... ... санап, қастерлеген ата-дәстүрінен хабардар еттік.
Сондай-ақ, ақынның төмендегі өлең үзінділерінің ... ... ... ... ... ... ... [61, б.14-287].
1. Сауысқан ала таңнан ауыз жаппай,
Орманда сыпсыңдап жүр байыз таппай:
-Дөкейлер, әттең , ... ... ... ма ... бүркей салып.
Кетіпті піл байғұсты шіркей шағып,
Ойбай-ау! Ойсыз неме өледі ғой!..
Суайтқа аңқау ғана ... ғой. ... ... ... Ауыр екен ... қап! ... ... айыра біл» өлеңі)
3. Саяхаттап көрдік қыр,
Қырға бардық, тердік гүл.
Айқалады балақай:
-Алақай-ау, алақай!
Жапырақты үземін,
Гербарий ғып тіземін.
Ол бұтаны бас салды,
Міне, шатақ басталды.
Қарып алды ... ... ... ... мен ... ... «Сегіз қырлы, бір сырлының өзіміз!
Сіздің бұған жетпейді, әттең, көзіңіз»...
Деп қарындаш мақтанды.
Жарылуға шақ ... ... бір ... ... ... ... өлеңі)
5. Шұғайбай Шығайбайға: -Су қайда, әй?-дейді.
Шығайбай Шұғайбайға:-Шық,ойбай!-деді. (жаңылтпаш ... ... ... ... «Кемпірқосақ
көрінісі», «Гүл мен тамшы», «Бұлт пен ... ... басы - бір ... ... ... ... ... әдемі көріністерін балалардың ой өрісіне сай көркем ... ... ... ... гүл:-Дұрыс! Дұрыс!
Тамшы тамса тырс-тырс,
Айтады қыр:-ырыс! ырыс,-
деп келетін «Гүл мен тамшы», өлеңінде әсем ... ... ... ... ... ... ... әне бұлт ағып,
«Кетпесін деп бұлт алып»,
Бұлдырықтар ұшады,
Бұлтың-бұлтың бұлтарып,
деген шағын көлемде «Бұлт пен құс» тақпақшасында ағып бара жатқан ... ... әрі ... ... қашқан сүйкімді бұлдырықтардың «бұлтың-
бұлтың бұлтара» ұшуын тамаша суреттеген. Ақынның «Кемпірқосақ көрінісі»
атты өлеңіндегі:
Інжуден тізген ... ... ... ... алқадай,
Жарқ та жұрқ етеді.
Асылып тұрса аспанда,
Қалайша қолым жетеді? -
деген жыр ... ... ... ... ... ... «Аспанда
асылып тұрған» кемпірқосақтың сұлу көрінісін көз алдыңа елестетеді. Тіптен
табиғаттың таңғажайып ... ... ... ... ... ... ... те кетердей. Көрсе көз тоймас осы бір көріністі әсерлі бере
білген ... сөз ... ... ... де ... өн ... әр ... тұр.
Ал, «Өрттің басы - бір ұшқын» деген өлеңінде ... ... ... ... ... бір ... күлге айналуын
Шырпы-шырт етті,
Ұшқын жылт етті.
Жалын жарқ етті,
Бір үй жалт етті...
деп ... ... ... ... ақын ... екі ... ... бала! Отпен ойнама!», - деп ойыннан басталған ... ... ... ... ... төндіруге дейін алып барарын ескертеді. Осылай балаларға
түсінікті тілде өлең жолдарындағы әрбір сөзді тамаша ойната білген ... ... ... ... ... әкетері даусыз. Балалардың
жүрегіне ... жол ... осы ... ... ... үнтаспадан
тыңдату арқылы пайдаландық. Тіптен үнтаспадан тыңдатумен қатар әрбір өлеңде
көркем тілмен өрнектелген ойнақы суреттерді қағаз бетіне қыл қаламмен ... ... ... да ... жоқ ... көз ... тыңдату өлең жолдарындағы «тырс-тырс», «шырт» деген дыбыстық
еліктеуіштерді толық түсініп табуға септігін тигізсе, қағаз бетіндегі ... ... ... ... ... ... ... көмектесті. Жаттығуды ауызша орындатып қоймай,
дәптерлеріне қатесіз көшіртіп, бейнелеуіш ... бір ... ... бір бөлек жаздырып, үйден осы өлеңдердің ішінен
өздеріне ... бір ... ... ... ... таптарының ішінде шылауларды оқытудың өзіндік қиындығы бар. Себебі
зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік, ... өз ... ... бар, жеке ... белгілі бір сұрақтарға жауап береді, сөйлем мүшесі
бола алады. Ал шылауда ондай қасиет жоқ. Сондықтан ... ... ... ашып ... оңай ... ... Оның ... кейбір шылаулардың
септік жалғаулар (көмектес, жатыс) мен болымсыз етістікке сыртқы дыбысталуы
жағынан ұқсас тұстары да бар. Оны жете ... ... ... ... жазу) шатаса береді. Сол себепті шылау сөздерді ... ... ... ... ... ... жөн. Жаңа ... алдын-ала
даярлаған тірек конспектісі арқылы түсіндірген соң, өтілген тақырыпты
тереңірек меңгерту ... ... ... ... ... қима қағаздардың көмегімен оқушылардың назарына ұсындық [106,
б.251-279].
№1-қима қағаз
Жылқышының құрығындай,
Тіп-тіке ... (Р) ... ... ал» ... қағаз
Талабы келіншектің тосын еді;
Бұ қайдан тұтқиылдап тосып еді?!
Көберсе - көп көзінше абырой да,
Әйтпесе, жер ... жер осы ма ... ... көтерген
келіншек» өлеңі)
№3-қима қағаз
Көсілерсің, өрлерсің,
Жер үсті кең, биік көп.
Алқынарсың, ... ... ... боп. ... ... ... ... өкпесін
Жазыпты хат тұсына:
Асықтың ба, қайткенсің,
Әлде барың осы ма? («Қайтып келген хат» өлеңі)
№5-қима қағаз
Аңқаулықпен Қожакең
Қан ... ... ... қауынқақ...
Себебі: әлгі сөзі екен. («Қақ сатам, қақ сатам» өлеңі)
№6-қима ... ... сөз ... сайын ұзарар
Сол тіл үшін көз тайқып,
Бет пен құлақ ... ... тіл» ... ... ... бір үй ... іргесінен бұрын салдым.
Бұлбұлмен ән айтысып озып шығып,
Тумаған тұнғышымнан сүйінші алдым. (өтірік өлең)
Қима қағаз таратылған ... ... өлең ... ... ... баса ... аударды. Осыдан соң ақынның
«Өтірік сөз бір күн қуантады, мың күн қызартады», «Үйге кітап ... ... ... ... қарағаны - кішінің кісілікке жарағаны», ... ... ... ... «Сөз ... атты ... ... ілдік
[122, б.141-205]. Көрнекіліктегі әрбір нақылды ... ... ... ... ... ... сол нақылдың тәрбиелік мәніне тоқталды.
Оқушылар осылай ауызша, жазбаша жаттығу жұмысын орындағаннан кейін, шылау
сөздердің ... ... ... ... сөйлем мүшесі
болмайтынына, тек сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді байланыстыру қызметін
атқаратынына көз ... ... ... ... ... ... осылай берген соң, шылау сөздердің мағынасы мен қызметіне қарай
септеуліктер, жалғаулықтар, демеуліктер болып үш топқа бөлінетіні ... ... ... ... ... ... оқушыларға шылаудың бұл үш түрін
меңгеру онша қиындық келтірмеді. Алайда, «Мен» (бен, пен) шылауының емлесін
өткенде бөлек ... деп ... беру оңай ... ... дұрыс
жазуға дағдыландыру қиындық ... ... ... бұл ... ... қосымшасымен шатастыра берді. Сол үшін осы мәселені
ойдағыдай меңгертуге төмендегідей жаттығу жұмысын орындатқыздық.
«Кім білімді, әрі ... атты ойын ... бұл ... ... ... мынадай: тақтаның жоғары жағына «Кім білімді,
әрі жылдам?!» деп ... етіп ... ... ... ... ... соң ... үйден даярлап келген мысалдарды оқып отырдық, ал
оқушылар мүдірместен жылдамдатып шылау мен көмектес септігінің ... ... ... ... Айта ... бір жай, «да» (де, та, те)
шылауларының емлесін түсіндіргенде де оны ... ... ... үшін осы ... ... Сондай-ақ, шылау сөздерді өткенде
оқушылардың шатасатын тұсының бірі - сұраулық шылаулар мен ... ... Бұл ... бір-бірінен ажыратып дағдыландыру үшін
төмендегідей қима қағаздармен жұмыс жүргіздік. Бұл қима ... - «ма» (ме, ба, бе, па, пе) ... ... жазылады. Оның қай
уақытта бірге, қай ... ... ... ... ... орындау
үстінде көз жеткізді [107, б.108-256].
№ 1-қима ... ... май ... сөніпті ... селк етіп:
-Түзде жалғыз жайсаңым
Құлады (ма) мерт кетіп?-
№ 2-қима қағаз
Аттар үсті ақ көбік,
Көпіршіген сабындай.
Қуған(ба) екен кектеніп
Мынау ата ... ... ... қағаз
Жалтақтайсың тау жаққа,
Ентелейсің бау-баққа.
Бөрі тап боп жүрмесін,
Ұзай көр(ме) аулаққа. («Лағым» өлеңі)
№4-қима қағаз
Бұғы жуас, бұғы ... ба, ... ... ... ... үрік(пе)! («Сен, бұғышақ, үрікпе?» өлеңі)
№5-қима қағаз
Сағат тоқтап қалыпты,
Самат ұйықтап қалыпты.
Сағат ұйқышыл (ма)?
Самат ұйқышыл (ма)? («Самат пен ... ... бір ... - ... Синтаксис - сөздердің тіркесу
жолдарын, олардың түрлерін, байланысу тәсілдерін, сөйлем ... ... ... ... ... ... ... жалғаушы емес, Ай-жылдарды жалмаушы», «Үлкенге
кешіріммен қарағаны - кішінің кісілікке ... ... ... де, ... ... ... «Оқыған кітап он есе қымбат»,
«Бұрын сөйлеген ұтпайды, Мығым сөйлеген ұтады», «Маскүнемнің үсті ... ары ... ... уақыты мол», «Әке самайындағы ақты
аңдамаған бала, Өз ... ... ... ... ... еңбек
шаршатпайды», «Алдында үйренері бардың, Артында үйретері де ... ... ... - ... ... ... пен баяндауыштың арасына
қойылатын сызықша тақырыбын ... ... ... алмас оны
Дұшпаны шауып. («Тасбақа» өлеңі)
Әкесі-тышқан,
Шешесі-құстан.
Ұйқтап күндіз,
Кешкіде ұшқан.
Жарқанат,
Жаңғалақ,
Қаңғалақ. («Жарқанат» өлеңі)
Атам-кітап, мен дәптер,
Ақыл толы сөзіне.
Қызығам да, ... ... ... ... ... - ... ... сарқылмас
Өмір - кітап - атамыз! («Атам-кітап, мен-дәптер» өлеңі)
деген өлең үзінділерін жаздырып, оның мазмұнына, мәніне тоқталдық [113, ... ... ... ... ... ... үшін үйде осы ... әрі
қарай жалғастырып, бірнеше өлең жолдарын жазып, мүмкіндігінше жаттап келу
тапсырылды.
Сөйлемнің ... ... ... үнтаспаның көмегімен ақынның өлең
жолдарынан құралған терме диктант жаздырдық [61,б.26-111].
1. Көсілерсің, өрлерсің,
Жер үсті кең, биік көп.
Алқынарсың, терлерсің -
Жүрме, бірақ, ... боп. ... ... ... да үйде мен,
Пушкин, Байрон, Гейнемен
Өзіміздің Абайдай
Сырласамын кейде мен. («Ұлы тіл» өлеңі)
3. Қызыл , жасыл, ... ... ... әуе ... май - той ... ... ... шарлар аспанда» өлеңі)
Үнтаспадан оқылған бұл өлең үзінділерінен балалар бірыңғай мүшелерді
теріп, ... ... ... ... соңында әрбір тақпақпақшаның
тәрбиелік тұстарына зер салдырдық.
Атап кетер бір жай, сөйлем мүшелерінің кез-келгенінде М.Әлімбаевтың
нақыл ... ... ... ... ... ... ... ажырат
Кесте 6
|Мысалға алынған |Анасы өз ... ... ... ... ... ... | ... мүшелері | ... | ... | ... | ... | ... | ... ... ... |Баяндауыш |Толықтауыш |Анықтауыш |Пысықтауыш |
|алынған | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... ... | | | | ... | | | | | ... ... тұрлаулы мүшелері ... | | | | ... | | | | ... ... ... | ... таланбайды, білім |
| ... ... ... ... ... ... тілі жаңа шыққан баласына ұлы
бабалары Рудакидің жырларын ... ... Ақын ... ... ... да
өсірген әрбір ұл-қызы поэзияға бір табан ... ... Олай ... ... ... ... ... бай, рухы биік жан-жақты ұрпақ тәрбиелеу
үшін мектепте оқытылатын ... тілі ... ... ... ... орын ... ... тәлімдік тағылымдарын арқау
етудің маңызы зор.
2.3 М.Әлімбаевтың тәлім-тәрбиелік идеяларын сабақтан тыс жұмыстарда
пайдалану
Пән сабақтары арқылы оқушыларға ... беру ... ... тыс ... ... ғана оның ... ... бола түседі. Осыны
ескере отырып, эксперимент ... ... ... тыс тәрбие
жұмыстарының алуан түрлі салалары М.Әлімбаевтың ... ... ... ... ... ... тыс жұмыстардың жиі қолданылатын бір түрі - ... ... ... ... ... ... Тараз
қаласының және Шу ауданының қазақ орта мектептерінің 5-8 ... ... ... ... және ертегілер әлемі»,
«М.Әлімбаев - балалар ақыны», «Өнегелі өмір, ... ... ... ... ... де аты ... ... «Сегіз қырлы, бір
сырлы талант иесі», «М.Әлімбаев - тәлімгер ақын», ... мол ... ... ... өткіздік. М.Әлімбаев - халық ... ... ... ... зор үлес ... ... Оның ... халық ауыз
әдебиетінің бір түрі - ертегілер көптеп туындаған. Олардың ... да ... мәні ... Бірі жас ... ... ... ... баулыса, енді бірі ерінбей ... ... ... ... келе, біз көрнекті ақынның поэзиялық үлгіде
жазылған ертегілерінен сахналық қойылымдар ... ... ... ... өздеріне талдатуды жөн көрдік. Бір ... ... ... екі сахналық қойылым ғана ендіре алатынымызды байқаған соң, ... ... ... бірнеше тәрбие сағатына бөлдік. Нәтижесінде 5-
сыныпта «М.Әлімбаев және ертегілер әлемі» деген айдармен сұрақ-жауап аралас
сахналанған бірнеше тәрбие ... ... ... ... ... тояды
қарның тіленбей», «Адалдық керек адамға», «Ырыс алды - ынтымақ», «Сақтықта
қорлық жоқ», ... ... ... бес тәрбие сағатын қамтыған
бұл іс-шаралардың мақсаты - ... ... ... ... «Еріншектер елінің Ертеңбайы туралы ертегі», «Алатау баурайында»,
«Екі бұғы», «Қарағай неге ұзын, жыңғыл неге жатаған, ... неге ... ... мен ... «Түлкі мен жолбарыс» атты ... ... қоя ... ... актерлік қабілеттерін қалыптастыру,
жаттай білуге, сол жаттағандарын көпшіліктің алдында ... ... ... ... ... ... рухта тәрбиелеу, адалдыққа, адал
еңбек етуге, ... ... ... пен ... ... ... ... бір түрі - ертегілердің бүгінгі таңда да ... ... ... сабақта алған білімдерін жетілдіру, тереңдетіп,
тиянақтау. Көрнекті тұлға М.Әлімбаевтың ... ... ... ... үлес ... ... тәрбие сағаты - «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның
тіленбей» деп ... ... ... - М.Әлімбаевтың «Еріншектер елінің
Ертеңбайы туралы ертегісі». Осы ... ... ... ... ... ... ... М.Әлімбаевтың «Еріншектер елінің
Ертеңбайы туралы ертегісінің» тақырыбы. «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның
тіленбей» деген ұлағатты ... ... ... ... ... тағы басқа қандай ертегілерді білесіздер? Еңбек тақырыбына
арналған ... ... ме? ... Ертеңбай аталған
еріншек баланың қылығы дұрыс деп ойлайсыздар ма? ... үйде ... ме? ... үй ... атқарасыздар?
Екінші тәрбие сағаты - «Адалдық керек адамға» ... ... ... ... - ... ... ... атты
ертегісі. Осы сахналық қойылымның негізінде ... ... ... ... ... ... баурайында» атты
ертегісінің тақырыбы. «Адал еңбекпен тапқан нан ... ... ... ... ... Жақы ... мен ... кедейдің іс-әрекеттері дұрыс
па? Сом-сом алтынды алмай қойған жас ... ... ... ... Жақы ... ... ... кедейдің, болмаса, жас жұбайлардың
орнында болсаң сом алтынды алар ма едіздер? Біздің сыныпта осындай адал ұл-
қыздар бар ма? Бар ... ... ... ... - «Ырыс алды - ынтымақ» атты ... ... ... - ... «Екі ... ... неге
ұзын, жыңғыл неге жатаған, тобылғы неге ... ... ... ... ... ... ... сұрақтар төңірегінде әңгіме
жүргізілді: Бұл ертегілерде көтерілген тақырып. «Алтау ала ... ... ... ... ... төбедегі келеді» деген ... ... ... ... бар ... тірлік бар» дегенді қалай
түсінесіздер? Ертегідегі екі бұғының әрекетін жөн санайсыздар ма? ... ... ... ... ... ма? Сен тобылғының орнында болсаң,
қарағай мен жыңғылға араша түсер ме ... ... ... ... қыл
өтпес тату-тәтті достар кездесе ме? Кездессе кімдер?
Төртінші тәрбие сағаты - ... ... жоқ» деп ... ... - ... ... мен қоян» ертегісі. Осы сахналық қойылым
бойынша төмендегідей сұрақтар төңірегінде әңгіме өрбіді: «Түлкі мен ... ... ... ... ... жоқ» ... ... сөздің
мағынасын ашыңыз. Қу түлкінің іс-әрекеті жағымды ма? ... емес қоян бұл ... ... ... ... ... қанша қу болса да айласы іске аспайтын қандай ертегілер
бар? Осы ертегімен мазмұндас тағы қандай ертегілерді білесіздер?
Бесінші тәрбие сағаты - ... ... ... тақырыпты
иеленді. Сахналық көрініс - М.Әлімбаевтың «Түлкі мен жолбарыс» ертегісі.
Осы сахналық қойылым ... ... ... ... әңгіме
жүргізілді: «Түлкі мен жолбарыс» ертегісінің тақырыбы. Бұл ... мен ... ... ... ... ... ақыл-дос»
деген ұлағатты сөзді қалай түсінесіздер? Ертегідегі ... ... ... ме? Осы ... ... тағы ... ертегілерді білесіздер?
Мақтаншақтық жақсы қасиет деп ойлайсыздар ма?
Келесі кезекте 7-сыныпта ұйымдастырылған ... ... бір ... ... атты ... алаң ойын үлгісінде өтілген тәрбие сағаты
жайлы сөз ... жөн ... ... ... ... ... сәтінде
мұғалім «Сегіз қырлы бір сырлы талант иесі» атты бүгінгі тәрбие сағатының
мақсатымен оқушыларды таныстыра келіп, ... ... ... алаң ... ... ... ... кезекте 1 турға қатысатын 3 оқушы
ортаға шықты. 1- кезектің сұрағы: М.Әлімбаевтың сөзіне жазылған ән (ақынның
туған ... ... ... ... ... қойылатын сұрақтар: М.Әлімбаевтың
Мемлекеттік сыйлықтың ... ... ... ... ... аталады?
М.Әлімбаевтың поэзияны сүйіп ... ... ... ... ... ... мәні зор балаларға арналған өлеңдерінен жатқа оқи
аласыз ба? ... ... ... ... соң ... ... ... шықты. 2 - кезектің сұрағы: М.Әлімбаевтың ... ... ... ... ... ... ... сұрақтар: М.Әлімбаевтың «Халық -
қапысыз тәрбиеші» атты еңбегін кеңейтіп, кейіннен қандай ... ... ... М.Әлімбаевтың «Көргендерім көңілде» атты эссе жинағының
қандай тәрбиелік мәні бар? М.Әлімбаевтың М.Әуезов туралы ... ... ... қалай аталады? Екінші турдың жеңімпазы анықталған соң, ортаға
үшінші турдың ойыншылары шықты. 3 - ... ... ... ... ... жинағы.
Барабан айналып тұрғанда қойылатын сұрақтар: Ақынның «Өнер. ... атты ... ... мәні ... ... алды – қызыл тіл» атты
кітабында қандай мәселені қарастырған? М.Әлімбаевтың ... ... ... ... сөздерінен жатқа айтыңыз. Үшінші турдың жеңімпазы
анықталған соң ортаға мәре (финал) ... ... ... ... ... Ақынның «Қарағанды жырлары» атты ... ... ... ... ... ... поэмасының тәрбиелік мәні қандай?
М.Әлімбаевтың ... ... атты ... ... мәні ... ... ... соң жеңімпаз оқушыларға сыйлықтар ұсынылды.
«Тәрбие - тілден ... ... ... ... назарға ала
отырып, Шу ауданындағы Абай орта мектебінің 8-сыныбында (сынып ... ... ... ... ... де аты ... марқасқам»
деген тақырыпта тәрбие сағатын жүргіздік. Оқушылардың сөз мәйегі - мақал-
мәтел туралы түсінігін тиянақтау М.Әлімбаевтың мақал-мәтел ... ... және ... шолу ... ... оқушылардың білімдік, танымдық
қасиетін дамытып, мақал-мәтелдің ... ... ашу ... ... орай ... бұл ... сағатын сынып жетекшісі
адамның бойына ана сүтімен бірге енген ана ... оның ... ... ... сөз ... болып саналар мақал-мәтелдер халқымыздың баға
жетпес мұрасы екендігін сөз еткен белгілі ақын ... ... ... ... соң, ... қай дәуірде кеңінен жиналып,
баспа бетінде жарық көрді? Қандай мақалдар жинағын ... ... ... ... ... ... М.Әлімбаевтың мақал-
мәтелдер туралы қандай жинақтарын білесіздер? деген сұрақтар ... ... ... ... кезекте, электрленген М.Әлімбаевтың
портретін және Қазақстан картасын пайдалана ... ... ... ... ... мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, мәдениетке
еңбегі сіңген қызметкер, Ы.Алтынсарин ... ... ... ... ... балдырғандар әдебиетінің атасы М.Әлімбаевтың туған жері
Павлодар облысы, Маралды атырабы ... ... ... берді. «Маралды» әні
орындалған соң екінші оқушы: «Сан ... ... иесі ... ... жазушы, эссист, ақын ретінде ғана танылып қоймай, мақал-мәтел
жанрын зерттеуші, жинаушы, өзге ... ... және өз ... ... тудырушы тұлға ретінде танымал екендігін айтып ... ... ... ... ... да әнші-күйшілердің, ақын-жыраулардың, ертегіші-
хикаяшылардың, ділмар-шешендердің думан құрған өнер ... ... ... ... ... ... ғибрат-тағылымын қаршадайымнан
құлағыма құйып өстім. Бәрі де ... ... ... Балалық шақ -
болашақтағы бар болмысыңның ірге-тасы, азаматтығыңның асыл ... ... ... ... ... «Ғалияны» бітірген, жәдитше мектепте дәріс
берген. Анам Зейнеп те хат таныған… Жарқын мінезді, тумысынан ақын ... ... рет ... ... ... ... ... Иса, Естай, Сәбит
Дөнентаев аттарын да, жырларын да ... ... ... ... ... жатқа айтушы еді. Өзі де жанынан жырлар шығарушы еді» - ... өз ... ... ... ... ... оқушы оның рухани жан
дүниесінің бай болып өсуіне, сөз өнеріне біртабан жақын тұруына әсер ... ... ... ... жайында сөз қозғады. Осыдан соң «Қартаймайсың,
жан ана» әні орындалып, сөз ... ... ... ... М.Әлімбаевтың
өрнекті сөзді, ойлы сөзді ертеден теріп өскендігін, оның ең ... ... ... нақылдары қойын дәптерінде сақталғандығын ... ... «666 - ... ... «Маржан сөзге» дейін созылатын
70 шақты халықтан мен ... ... ... ... 20 ... ... ұлы адамдардың ол жинақтаған қанатты сөздері – ұрпақтан-
ұрпаққа тозбас ... ... ... дүниелер екенін айтып өткен ... ... ... ел мен ер, ... мен еңбек, жақсы мен жаман, ақыл-
парасат, достық-туысқандық тақырыбына арналған ... ... ... шақырды. Сыныптың бір оқушысы 55 елдің ... ... - ... мәйегі» атына заты лайық даналық дариясының
інжу-маржандарын ... ... ... ... ... ... «Ердің айнасы - еңбегі», араб халқының «Есесі қайтпас еңбек
жоқ», армяндардың «Еңбеккер қол ... ... ... бақыт
еңбекте», орыстар «Беделді сақтайтын берекелі еңбек» деген мақалдарын ... ... ... ... ... ... етіп аударылған, тіпті аударма
екендігі де білінбейтін орыс халқының «Бақыттыға бәрі ... ... ... ... ... ... ... ұнатпаған құс оңбас», «Пікір
таласы - шындық айнасы» деген мақалдарын айтып берді. Осылай кезектесіп сөз
алған ... ... ... «Махаббат бар жерде мархабат бар», «Салалы
ағаштың көлеңкесі саялы», «Су кірді тазартса, оқу миды ... ... - ... дана ... екендігін Жапон халқының «Көргенді көгершін
әке-шешесінен үш бұтақ ... ... ... ... -
кемеңгірліктің сәні» - деген мақалдарында да философиялық пікір, өнегелі
ой, адамды арлылыққа баулу сияқты ... бар ... ашып ... ... бір ... аудара, бір жағынан зерттей жүріп, өзі де нақыл
сөз жасаумен шұғылданды. «Елдің баласы бола ... ... да ... ... ойлаған, халқын ойламайды», «Шыны ... ... ... ... кең, пейілі тар» тағы басқа ойы жүйрік, тілі
шешен ақынның нақылдарының адам ... ... орны ... ... сөз - жан сүйсіндіреді» дейді халық. Мазмұнды ойы мен түйінді пікір,
бағалы ұсыныс, ... ... - сөз ... ... ақыннан ғана
шығатыны анық. Сөз асылы, ең нәрлісі - мақал-мәтелді оқи, айта ... ... ... сөз ... ... өзіңді бағындырасың» деп
кезектесе өз пікірлерін білдірген оқушылар «Сөз атасы атанған - ... ... ... ... ... «Мақалмен де аты шыққан
марқасқам» десек, өте сиымды да орынды баға деп ойлаймыз», деп ой ... ... ... ... тіл ... байқау мақсатында «Ұлы
сөзден - ұлағат», «Мәдениет мәйегінің бірі - мақал», ... де ... ... атты ... ой ... аяқтадық. Осы өнеге
сабағымызды М.Әлімбаевтың ... ... ... шешумен қорыттық.
Оқушылардың М.Әлімбаев тәлімдік тағылымдары тұрғысында білімдік
дағдысын байқау ... ... ... ... ... ... адамгершіліктің ізгі дәнін себе отырып, ұлттық рухта ... ... ... тез ... табуға, жылдам ойлауға шапшаң қимылдауға,
ойын ашық, нақты айта білуге үйрету мақсатында осы мектепте ... ... ... «Бүгінгі білімімізді сараптау мақсатында өткізетін «Жүзден
жүйрік» атты ойынымызды өздеріңнің ... ... аға ... ... зерделі сөздің зергері, өзгеше үнді, өр ... М. ... ... - дей ... ... ойын бес бөлімнен
тұратындығын, әр ... аты ... ... алынғандығын және әр
бөлім сайын ұпай санын шығарып ... ... ... айтып өтті.
Оларды сайлаған соң ойынға кірісті. «Ізденгенге інжу ілінер» атты алғашқы
сынақтан өту ... ... ... ... ... ... поэмасын атаңыз? 2)Ең алғашқы жарыққа шыққан ... ... ... ... атаңыз? 4)М.Әлімбаевтың тәлім-тәрбие
мәселесіне арналған алғашқы еңбегін ... ... ... ... да ... деген алғырларды анықтау мақсатында өтілген ... ... көп, ... жоқ ... ... ... шегінеді», «Ши
түбінде шым кесе», «Өзі қазық, өзі азық», «Тұмсығымен қозғалар, соңында
аппақ із қалар», ... ... ... ... ... ... ... мұп-
мұздай жазда, ып-ыстық қыста», «Көлігі жоқ - көшеді, өзін кезбе деседі»,
«Өзі ... ... ... кір ... «Су ішінде желігер, құм ішінде
демігер», «Бойлаған сайын тереңге, шығасың биік ... «Кең ... ... бірақ көрмейді» - деген жұмбақтар ұсынылып, ұпай ... [113, ... [106, ... ... атты ... ... кім зерек екенін анықтау мақсатында
жүргізілген үшінші кезеңде ... ... ... алғырт жас. Сөзіне
салғырт бас», «Қылыш құнды қынсыз да, қын қылышсыз құнсыз ба?», «Аш арыстан
аса алыстан ... ... ... аш ... не ... Омар тағы барды. Ол ортада Омарды ара ... ... деп ... оқушылардың назарына ұсынылды [113, б.149-168]. Сөз асылын
ұғынып, айта, ... ... ... ... ... мақсатында өтілген
«Мақал-мәтел - маржан сөз, қоса көрме арзан сөз» атты ... ... әр ... ... аударма мақалдарынан және өз жанынан туған
нақылдарынан жатқа ... айту ... ... ... ... ... ... «Дарынның даралығы - даналығы» атты соңғы бөлімде
М.Әлімбаевтың ... шығу ... сыр ... өте ... ... ... кітабынан тапсырма берілді.
Осындай бірнеше тәрбие сағаттары ... соң, ... ... ... пен оның ... тағылымдарына
деген оқушылар ризашылығы мен құштарлығы байқалды. Мәселен, Т.С.: (5-
сынып) Мен осы ... ... ... ... ... педагогикасын
дамытушы, тәлімгер ақын ретінде таныдым. Оның ... ... ... ... ақыл айтып отырған әжемдей көрінді десе,
С.Б.: (5-сынып) Мен екі ... ... ... Ол арқылы
ақылдылық, достық, бірлік, татулық туралы ұғымым ... ... ... ... әсер ... ... ... ертегілеріне мен қатты қызықтым. Ол
кісі туралы көп нәрсе ұққандаймын. Еңбектерін іздестіріп ... ... ... ... ... ... екен. Менің де өлең шығарғым
келіп ... ... ... Мен «Түлкі мен жолбарыс» ертегісіндегі түлкінің
рөлін ойнадым. Осыдан соң мақтаншақтық жаман ... ... ... ... ... ақыл-дос» деген ұлағатты сөздің мәнін де түсіндім.
О.Р.: (7-сынып) Мен осы тәрбие сағаттарынан көп ... ... ... ... ... ... ... әсер алдым.
Ертегілер оқуға да құштарлығым артты. Ақынның еңбектерімен танысып, жинап,
оқи бастадым. Ақынның жеке басының ... мені ... ... ... Мен ... сағаттарын өткізу кезінде М.Әлімбаев
туралы және оның тәлімдік тағылымдарымен көп ... ... ... ... еңбегінен айтылған ақылдың лебі сезіледі. Сондықтан да ... деп ... ... ... ізгі ... себе отырып,
ұлттық рухта тәрбиелеуге, ойлау қабілетін ұштауға, дұрыс сөйлеуге, танымдық-
білімдік қасиетін дамытуға құрылған ... ... ... мол ... ... Мен осы тәрбие сағаттарынан біраз өнеге ... өмір ... ... да ... ... оқи ... өзіңді
сөз білуге бағындырасың. Еліңді, ... ... ... ... ойы мен түйінді пікірі, бағалы ұсыныс пен ... ... ... ер, ... пен ... ... мен ... жақсы мен жамандық, ақыл-
парасат жайын қамтығандығын байқадым деген пікірлері М.Әлімбаевтың тәлімдік
тағылымдарының ... ... ... ... ... ... тәрбиемен шынайы астасқанда ғана ұрпақ
тәрбиелеу ісі нәтижелі болмақ. Олай ... ... ... ... ... дамытып, өрістетіп, еліміздің өткені мен болашағы
туралы ... көп ... ... ... ... болса да
танымдық, тәрбиелік, білім-дағды үйрену міндетіміз. Сол себепті сан қырлы,
талант иесі М.Әлімбаевқа ... қала ... ... ... ... ... өткіздік. Ондағы ... ... ... ... мен өміршең өнерімен толығырақ мағлұмат беру,
қоғамдағы және әдебиеттегі орнын таныту болса, екіншіден, тәлімдік ... ... ... ... танымдық және білімдік қасиетін
дамытып, адамгершілік ізгілікке баулу. ... күні ... ... ... әр ... ... қабырға газеттері ілінді. Сынып ... ... мен ... арнап «М.Әлімбаев - тәлімгер»,
«Сегіз қырлы бір сырлы талант ... ... мол ... «М.Әлімбаев -
балалар ақыны», «Өнегелі өмір, өміршең өнер», «Зерделі сөздің ... де аты ... ... атты ... ... ... ... «Ән - көңілдің ажары», «Қыл қалам шеберлері» атты
байқаулар ұйымдастырылды. «Ән - ... ... ... ... ... ... ... жер», «Алматым - әсем астанам», ... ... ... «Кезекші», «Мұғалім - ол біздің», ... ... ... орындалса, «Қыл қалам ... атты ... ... «Мысық пен құмыра», «Қақ сатам, қақ сатам»,
«Тарғыл мысық дағдысы», «Ораз неге ... ... неге ... ... ... мен ... «Түлкі мен қоян», «Кірпі, қасқыр, түлкі»,
«Қарағай неге ұзын, жыңғыл неге ... ... неге ... болған?»,
«Тауыс неге қызыл-жасыл, қарға неге қара?», «Алатау баурайында» сияқты
сюжетке құрылған ... ... ... ... ... суреттері
сарапқа түсті. Осы байқаулардың барысында үздік ән айтып, сурет ... ... ... ... ... ... атындағы №45
классикалық гимназия мектебінде Құрмет ... ... ... ... ... ... ... сыни ойды ... ... ... ... ... ... №26 қазақ орта мектебінде Қазақ ССР ... ... ... ... аға мұғалім М.Орынбаеваның және Ш.Смаханұлы атындағы №44 қазақ
орта мектебінің озат мұғалімі Г.Шерімованың ... ... ... ... ... атты есеп беру ... арнайы сыйлықтар
тапсырылды. Апталықтағы көлемді іс-шаралардың бірі - ... ... ... атты жыр мүшәйрасы. Мүшәйра үш бөлімнен тұрды. ... ... ... ... оқылса, оқушылар екінші бөлімде М.Әлімбаевқа
арналған ақындардың жырларын жатқа айтты. Үшінші бөлімде талантты ақынға
арнап ... ... ... ... ... ... ... үш
бөлім бойынша үздік оқушылар анықталып, сыйлықтармен марапатталды. Сондай-
ақ, ... ... ... ... атты бұрыш ашылды. Бұрыштан
қаламгердің әртүрлі ... ... ... ол ... ... ... фото суреттері, газет-журнал материалдары, «Ақынның
Маралдысы», ... 28 ... ... ... атты альбомдар орын
алды. Апталықтың соңғы күнінде ... ... ... ... атты
мектепішілік қорытынды кеш өтті. Кешке қажетті материалдар: М.Әлімбаевтың
үлкен суреті (портреті), Қазақстанның картасы, ... ... ... ... ... ... М.Әлімбаевтың «Естай-Хорлан» поэмасынан
сахналық көрініс ... ... ... ... ... орын берілді. Кеш соңында апталықтағы әртүрлі іс-шараларда үздік
атанған ... ... ... ... ... осы ... ... ұсынуды жөн көріп отырмыз. 1-бөлім: М.Әлімбаевтың
«Естай -Хорлан» поэмасынан ... ... ... ... «Елді
ерінен бөліп қарама, ерді елінен бөліп қарама»- демекшідей, ... ... ... ... та, ... кеңі де, тәлімді қасиет те, жырдың шыңы
да, шуақты терең дарындылық та, елжандылық та ... елі ... ... ... бірі - Қазақстан. (Қазақстан картасы пайдаланылады). Біз ... ... ... ... ер-азаматтарымен биік» екендігін түсінген
біртуар тұлғаларымыздың бірі - Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... қызметкер, Ы.Алтынсарин
медалінің иегері, зерттеуші, ақын М.Әлімбаевтың өмірі мен ... ... ... ... ... ... М.Әлімбаев портреті
пайдаланылады).
1-оқушы: Ұлы қаламгер М.Әуезовтің 1960 жылғы жас қазақ поэзиясы ... ... ... сеземіз» деп аталатын мақаласында «Халық, достық,
бейбітшілік, комсомол, ұлы ... ... ... ... ... тақырыптар Сәкеннен бастап, Қасымға дейін, Қасымнан М.Әлімбаевқа
дейін бір буын ілгері жастарға келетін тақырыптар ... ... ... ... ... болып келе жатқанына тоқталғаны бар-ды. М.Әлімбаев атты
фамилияның бұл арада ауызға алынуы тегін емес. Яғни, бұл жолын жаңа бастап,
орта ... әлі ... ... ... ... ... ... бүкіл әдебиеттегі қозғалыс, даму үрдістерін сақшыдай қадағалап
отырған ғұлама ағаның берген бағасы еді [124].
2-оқушы: ... ... ... ... ... ... ... сол балаң ақын М.Әлімбаев - бүгінде сексеннен асып түскен өзгеше
үнді, өр талантты ақын, майталман ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушы, әйгілі әдебиетші.
3-оқушы: Он сегізге толар-толмастан қанды майданда от кешкен, үлкен өмір
мектебінен өткен ... ... ... ... ... ... тәртіптілікке, сергектікке, тиянақтылыққа үйренді.
4-оқушы: Оны тек ақын емес, қоғам қайраткері ретінде де танимыз. Жеті жарым
жылдық әскер ... ... 1948 жылы ... ... ... ... ... жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінің көркем
әдебиет меңгерушісі, іле бас редакторының ... ... 1958 ... ... ... тура 28 жыл 3 ай 15 күн ... ... бас
редакторы қызметін атқарады.
5-оқушы: Өлеңін тудай етіп желбіреткен М.Әлімбаевтың алпысқа жуық әр ... ... ... ... Сын, мақала естеліктері өзінше. Ақындықтың
тәңірісі, ... ... бір ... ... ... аса ... әйгілі азаматтары туралы алпысқа жуық естелік-эссе жазған.
6-оқушы: Көркем сөздің хас шебері Ғ.Мүсірепов туралы жүз елу ... ... ал әнге ... та үш жүз елу ден ... өлеңдер жазған. Сол
әндерінің бірі «Ақмаңдайлым» әнін ... Аға ... ... ... ... ... ... шақты тілге
аударылып, әлемдік әдебиеттен сексен бестей ... жыр ... ... ... жетпістей халықтың мақал-мәтелдерін қазақшалаған.
8-оқушы: Тумайды жұртын ақын ... ... ... ... ғып ... ... ... адамзаттың құрғатуға -
деп түсініп, жырлаған М.Әлімбаев шығармасының тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... көре де, түсіне де білді, біледі
де. Оны мына қанатты сөздерден байқаймыз.
9-оқушы: Ақын Сырбай Мәуленов ... ... ... «…Нақтылық, ойлылық,
жинақылық Мұзафар өлеңдерінің ең басты қасиеттерінің бірі», - деген [125].
10-оқушы: Ақиық ақын ... ... ... ... ... ... оны ... құдыреті деп ұғынатын адамды, ақынды
қаламдас ... ... мен әлі ... ... жоқ. ... шығармашылығын Мұзафардай қадағалап қоймай, қомағайлана
зерттеп отыратын ағайынды да әлі кездестірген емен», - деп баға ... ... ... жайлы Сапарғали Бегалин: «Мұзафардың бір
ерекшелігі - ана тілімізге айрықша қамқорлығы. Ақын ... өлең ... ... беру әрбір талапкердің қолынан-ақ келе берер. Ал, өлеңге ой-
өрнегін асыл-сипатымен, орнына жұмсап, тілге ... ... ... етіп
айтып беру тапқырлықты қажет етеді», - деп ой толғайды [127].
12-оқушы: Белгілі әдебиет зерттеушісі ... ... ... ... ... поэмалары өзіндік тақырыбы бар, өзіндік
пішімі бар, басы артық сөзі аз, ... ... ... - деп ... ... ұлы ... аса ... қоғам қайраткері Дінмұхаммед
Ахметұлы Қонаев ел ағасы кезінде де, одан кейін де қазақ қаламгерлерінің
қолынан ... ... баға ... ... ... «Сөз ... ой
түбінен тере білген ақын інім ... ... ... азса, тіл
сөйлемес, пұл сөйлер. Адам азса, дін сөйлемес, жын сөйлердің, - кебін киіп
жүрмес үшін тәуелсіз ел ең ... ... ... ... ... ... ... -
баспасөзіне жағдай туғызып қана қоймай, құрметпен де қарай білуі керек.
«Көсеусіз от көсеуге ... - деп ... ... ... адам еді?» - деген сауалға бір әріптесі: «…Мен
бір кездері ақынмен бірге «Балдырған» журналында қызмет істедім. Мен ... ... ... ... ... ... үлгісін көрдім
десе, сол кездегі өлең жазатын бар студент «М.Әлімбаевты пір ... ... ... кітабы жарық көрген жас ақынға неге үйір ... ... ... бағаладық? деген сұрақ тууы анық. Оның ... өте ... ... еді. Туған ағаңдай қарсы алатын, сенің
өлеңіне өзіңдей қуанып, сәтсізіне ... ... ... кісіні тартып
тұратын шуақты күш құдыреті бар, өз ... өз ... ... ... ... терең, елгезек, елжанды еді. Ол әлдеқайда биіктен көрініп,
құрметке ие бола ... Оған ... ... ... ... жүрегімен жетіп отырды», - деген. Осы пікірлер-ақ оның кім екенін
таныта түседі [130].
15-оқушы: ... ... ... ... мен біз ... жатқан өміршең
өнерінің жалпы адам тәрбиесінде алатын орны ерекше.
16-оқушы: Ақынның бойындағы тәлімді қасиетті, сүйген жүрекке ... ... ... ... ... ... ... білген, жүректің назын
айтып елжірей білген, толғаныстарға жиі ... ... ... күлкі
сыйлай білген ақындықты сезінген кейінгі толқындар ... өз ... ете ... ... ... ... ... нақылдан
Әр өлеңі ақылман.
Ән-өлеңі әуелеп,
Жадырауға шақырған.
Қалам тұтқан жауынгер,
Бал арадай әбігер.
Күнделігі – жан сыры.
Қабыл алды қалың ... ... ... мәрт ... ... әлдилеп
«Балдырғанды» баптаған
Мәлім болды мәтелмен
Жер жүзінен әкелген
Жақсы жырға жанашыр,
Кем көрмеймін әкемнен. (Ж.Нұрқанов)
18-оқушы: Төсіме басып ... ... ... көк ... ... құс жолы бар.
Адасқан қаздай қаңқылдап,
Көкірегімде толы зар.
Зардың зарын зарлаттың
Ақын досым Мұзафар.
Төсіме ... ... бір сәт ... ... ақ ... от төгіліп.
Сағыныш арман сағымы
Жататын толқын, белес боп.
Сырбай, Жұбан, Тахауи -
Қасыма келді елес боп.
Мұз боп қатқан кеудеме
Балалар коньки тебетін.
Көктем болдың, ... ... ... ... ... ... әруақтар тебіренді.
Қасиетті қара шалдарым
Риза боп саған еміренді... (С.Адамбеков)
19-оқушы: Ініңізден іңкәр сөз [133]
Қалайша бұл шындықты ... - ... асыл ... ұл мен ... өлең ... жыл ашықтырмай асырадың... (Ж.Бөдешев)
20-оқушы: Күн шуақ ақын Мұзаға [134]
Көк байрақ нұрлы, көк сеңгір таудың тұлғасын
Көшелі Дала ... енді ... де ... ақ ... абыз Мұз ... ... сәби Мұзағам бір сәт тыңдасын. (А.Қаниев)
21-оқушы: Аға тілегі [135]
Атақты жырың «Маралды»,
Ән ... елге ... әні ... ... ... ... оқып бұрын да,
Білеміз оның сырын да,
Бірігіп тағы шығардың,
Әнұранның жырын да. ... ... ... ... ... шараларға ата-
аналарды да қатыстыруды ... ... ... ... ... іс-
шаралардың ата-анаға да ғибратты, тәлімді әсер етері анық. Әр сыныптың ... ... ... ... соң, ... ... ой» ... пікірталас өткіздік. Оған М.Әлімбаевтың азамат парызын сөз ... ... ... ... ... Тәуелсіздікті, дербестікті ғасырлар бойы аңсаған, әрі сол ... ... ... ... халық, қазақ халқы: «өзін-өзі білген ер бақытты»
- деп түйген.
Нәтижесінде, әңгіме «абзал ана, ... ата» ... ... «Балаңды
өзің тезге салмасаң, өмір тезге салады», «Бала тәрбиесі басынан, еңбекке
тәрбиелеу жасынан», «Дұрыс ... түзу ... - ... ... ... ... төңірегінде ой толғап, мақалада қойылған сұрақтар
бойынша ойларын ортаға сала ... ... ... сақтар ер»
тәрбиелеудегі адами, азаматтық парызы сөз болды. «Баланы жақсылыққа ... ... ... ... екен ... ... артық «білікті»
қалай айтарсың? Бұл ата-аналар атаулыға ақылды нұсқау тәрізді. Оны орындау
- бәріміздің азаматтық ... ... екен ... ... бір
мақаласында. Олай болса, «Үлгілі үйдің ұл-қызы ұялтпайды» деген ... Біз ... ... куәгері, иегері болайық! - ... ... ... ... ... оқушылардың М.Әлімбаев туралы жалпы білім деңгейлерінің өсуіне
атқарылған жұмыстардың пайдасы болған.
Жас ұрпақты тәрбиелеу - қашанда маңызды мәселелердің бірі. ... - ... ... ... ... ғибратты еңбектерінен кез-
келгені - бізге берген ой-парасат мирасы - даңғыл жол ... ... ... нақыштарымен оқырманға салмақты ой тастары анық. Мәселен,
«Ғұмыр ... ... атты ... ... ... ... көңілімізге
нұр, еңбекке деген құштарлық пайда болып, ата-аналар мен оқушылардан
құралған «Сырласу ... ... Осы ... ... ала ... - жан ... ... тақырыпта пікірлерін ортаға салды. Бұл
пікірталасқа қатысушылар: 1.Кітап - жан ... ... ... ... құштарлығын кітапқа аудару - ересектердің ісі, 3.Кітап оқуға ... ... ... ... 4.Жас ... ... ... қызықтыруда
ата-ананың мүмкіндігі, 5.Қандай кітаптар оқыдыңыз, алған әсеріңіз? 6.Кімнің
және қандай кітаптары саған ұнады? Несімен? 7.Жеке кітапханаларыңыз бар ... ... ... ... салмақты да сабырлы, ғибратты ой
қозғады.
М.Әлімбаевтың тағылымдарын ... тыс ... ... бір жолы - ... тыс оқу. ... тыс оқу ... ұйымдастыруда
маңызды рөл атқаратын тұлғалар ... ... ... мен ... ... ... ... жетекшісі және пән мұғалімдерімен бірлесе
отырып, оқылатын ... ... ... Осыдан соң оқушылардың жас
ерекшелігіне қарай ұсынылатын тәлімдік тағылымдарды іріктеп, ... ... ... ... ... беру мақсатында «Кітаппен қалай жұмыс
істеу керек» деген тақырыпта семинар өткіздік. ... ... ... ... ... ... ... қажетті кезде еске түсіру,
есепке алып, бақылап отыру үшін ... ... ... ... ... ... ... айтылды. Әрі аннотация дәптері қалай
жазылу керектігі ... ... ... ... ... кез келген
шығарманы ұсына салуға болмайды. Ол оның ... ... ... ... сынып оқушыларына ертегі, аңыздар, қысқа мазмұнды шығармалар оқыта
келіп, жұмысты біртіндеп күрделендіру қажет. Осыны ескере ... біз ... ... ... ертегі аңыздарын («Еріншектер елінің
Ертеңбайы туралы ертегі», «Түлкі мен қоян», «Кеспек толы ... ... ... тағы ... ... ... ... оқуды ұсындық. 7-8 сынып
оқушыларына ақынның ... ... ... - ... ... ... Қазақстаным») мен топтама толғаныстарын ... ... ... «Қарағанды жырлары», «Поэзия
патшалығында», «Ана тілі - ақ ... ... ... ... ... оқу ... ... арнайы уақыттан соң
оқушылардың берілген тапсырманы ... ... ... мақсатында
оқушыларға төмендегідей сұрақтар қойылды: ... ... ... ... ... ... Ол саған несімен ұнады? Өзіңізге
ұнаған кітапты оқуға жолдастарыңызға кеңес бердіңіз бе? М.Әлімбаевтың ... ... ... ... алдыңыз? Оқыған кітаптарыңызға жазылған
арнайы күнделігіңіз бар ма? Оқыған кітаптарыңызға пікір ... ба? ... ... жаздырылып, «М.Әлімбаев еңбектері - тәрбие көзі» деген
тақырыпта оқырмандар конференциясын ... Бұл ... ... ... ... түсініп оқуға, оқыған кітабына өз бетінше талдау
жасауға, жарыс сөзге шығып, өз ойын ... ... ... сын ... ... ... мен конференцияның тақырыптары алдын-ала
оқуға берілген көркем әдебиеттен ... Жас ... ... 5,6-сынып
оқушыларына бір бөлек, 7,8 - сынып оқушыларына бір бөлек тақырып ұсынылды.
5,6 - ... ... ... ... ... ... тәрбие мәселесі. 2.Ұлы достық М.Әлімбаев еңбектерінің
өзегі. 3.М.Әлімбаев ... ... ... ... ... ... 5.Көркем шығарма - тәрбие көзі. 7,8 - сынып
оқушыларына арналған шығармалардың тақырыптары: ... ... ... ... ... ... ... тәрбие. 3.М.Әлімбаевтың еңбектеріндегі тіл мәселесі. 4.Тағылымы
мол еңбектер.
«М.Әлімбаев еңбектері - тәрбие көзі» атты оқырмандар ... ... ... ... ... ... ... - М.Әлімбаев
өлеңдерінің өзегі», «М.Әлімбаев поэмаларының тәрбиелік мәні», «М.Әлімбаев
эсселерінің ... ... ... ... ... Осы
баяндамалардан кейін ... ... ... қойылды.
Конференцияның екінші бөлімінде оқушылар ... ... ... ... ... жатқа оқыды. Конференция соңына таяу
оқушылар ... ... оқы» атты ... ... ... орта мектебінде озат мұғалім Д.Қасымбаеваның жетекшілік
етуімен «Мұзафар тағылымдары» атты әдеби ... ... оған ... жақын, ақынжанды оқушылар тартылды. Үйірме мүшелері ... ... ... ... ... ... қаламгерлік
жолға түсуге ықпал еткен тұлғалардың, онымен қызметтес, қаламдас болған
замандастарының ... ... ... өмір ... ... әдебиет
майданындағы орнын көрсететін фотосуреттерін; күнделікті ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінің қиындысын,
оның өмірі мен шығармалары туралы сын мақалаларды жинады. Сол ... ... мен ... жолы ... ... ... викториналар, жол сапарларының картасын даярлап,
оқиғаға құрылған шығармалары бойынша сурет ... ... ... ... ... арқасында «Талант тағылымы» ... ... ... мол ... ... ... ... атты көрме
әзірленді. «Жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар» атты бұрыш ашылып, онда үйірме
мүшелерінің озық саналған баяндама, ... ... ... ... ... ... тағы басқа дүниелері орын алды. Алдын-ала құрылған
жоспар бойынша жұмыстар жүргізген үйірме мүшелері айына екі мәрте жиналып
тұрды. Онда ... ... ... ... - ... ... атты ... рецензия жазу
- «Естай -Хорлан» дастанына аннотация жазу
- Тәрбие мәселесін көтерген «Қонақтар мен ... атты ... ... ... ... өз ойларын ортаға салу.
- «Ата-ананың қандай ... ... атты ... өткізу
(М.Әлімбаевтың «Аяншақ ата-аналар мен әлжуаз балалар жайында», «Атаның ... ... ... ... ... негізінде).
- «Өрім жас өзін-өзі мүсіндесе» атты мақаласы ... ... ... ... ұйқы және жатық сөйлеу жайында» деген мақаласы бойынша әңгіме
жүргізу.
- Қазақ қызын қалай ... атты ... ... ... «Қыз – ... «Қыз ... Жар. Ана» ... мақаласы
негізінде)
- М.Әлімбаевтың «Тағылимат», «Халық қазынасы - қайнарбұлақ», «Халық -қандай
тәлімгер» тәрізді мақалалары төңірегінде ... ... ... ... ер көгерер» атты кітабына аннотация жазу.
- М.Әлімбаевтың «Екі ... - бір ... ... рецензия жазу.
- М.Әлімбаевтың «Өрнекті сөз - ортақ қазына» атты еңбегіне рецензия жазу.
- М.Әлімбаевтың фольклорлық үлгіде жазылған еңбектерінің ... ... ... ... «Сан ... талант иесі» атты тақырыпта М.Әлімбаевтың 80 жасқа толған
мерейтойына арналған мектепішілік салтанатты кеш өткізу.
- ... ... ... ... ... Оны ... ... М.Әлімбаевтың ертегілерінен, сюжетке құрылған қызықты өлеңдерінен, поэма,
эсселерінен сахналық қойылым әзірлеу.
- Сыныптан тыс уақытта жалпы мектеп оқушыларына ... ... ... ... кезекте «М.Әлімбаевтың фольклорлық үлгіде жазылған
еңбектерінің ... ... атты ... баяндамалардан тұратын
конференцияға ... ... ... ... ... тақырыбын баяндамашылардың өздері таңдап алды. ... ... ... ... ... ол үшін ... ... оқу керектігі
жайында алдын-ала кеңес берілді. Баяндама даярлаушы оқушыға ... ... бір күн ... ... ... ... керектігі
тапсырылды. Ал оппонент ... сол ... ... жазу ... ... жазу үшін оппонент бұл мәселені баяндамашыдан кем ... ... ... ... ... ... және ... жазу керектігі түсіндірілді. Өзге оқушыларға әр тақырып ... ... ... ... Осы ... біз ... өз
бетімен ізденуге, тақырып таңдауға, сол тақырып ... ... ... ойын ... ... ... баяндамаларға баға бере
білуге, пысықтау сұрақтарын әзірлеуге дағдыландырдық.
Бірінші баяндама - «М.Әлімбаевтың ертегі-аңыздарының ... ... ... ... ... сұрақтары: М.Әлімбаевтың достық
тақырыбында ... ... ... ... ... ... Ө.Тұрманжановтың қаламынан туған ертегілерімен
ұқсастығы. М.Әлімбаевтың ертегі-аңыздарынан мәнеріне келтіріп, жатқа ... ... ... ... - ... ... ... тәрбие мәселесі.
Баяндама бойынша қойылған пысықтау сұрақтары: М.Әлімбаевтың тәлім-тәрбие
мәселесіне арналған нақыл сөздерінен ... айта ... ба? ... салмағынан шөкпейді, ұл-қыздарының зардабынан шөгеді», - деген
сөзді қалай ... Жас ... ... - ... ... - ... ... сөзді қалай түсінесіз? «Екі ақылды таласар, Таласар
да табысар Екі ақымақ таласар, ... да ... - ... ... сөз ... поэзиясымен үндес?
Үшінші баяндама - «М.Әлімбаевтың баталарының тағылымы». Баяндама
бойынша ... ... ... ... ... ... ... аласыз ба? М.Әлімбаевтың «Балаларың айға бұрсын ат ... ... ... Ана ... - ата ... ... ... сатсын, көзін
бірақ сатпасын! Әумин!» деген бата ... ... екі ... қалай
түсінесіз? М.Әлімбаев баталарды, қара сөзді және өлең сөзді баталар ... ... деп ... ... ... ... осы екі ... мысал келтіре
аласыз ба?
Төртінші баяндама - «М.Әлімбаевтың ... ... ... ... ... ... сұрақтары: М.Әлімбаевтың «Айыра біл, сөз
мәнісін» атты ... ... ... ... мәні? Ақынның
«Адасқан әріптер» атты жұмбаққа құрылған жыр жолдарының тағылымдық мәні?
М.Әлімбаевтың ... ... ал» атты ... ... ... «Бұл не?» атты ... қандай танымдық мәні бар? Ақынның
«Қайсысы дұрыс, ... ... атты ... тәрбиелік мәні қандай?
М.Әлімбаевтың қаламынан туған логогрифтерінің танымдық мәні қандай? Ақынның
«Адас атаулар» атты жұмбаққа ... жыр ... ... ... ... - ... ойын ... үлгісінде жазылған
еңбектерінің тәлімдік, танымдық мәні». Баяндама бойынша қойылған ... ... ... ... атты тақпақшасы ойын фольклорының қай
түріне ... Әрі ... ... ... М.Әлімбаевтың
«Өтірікшілердің айтысы» атты өтірік өлеңге ... жыр ... мәні ... Ақынның «Терек қайда? Өзек қайда?» ... ... мәні ... «Көзің неге қысық?» атты тақпақшасының
тәрбиелік мәні.
Аға буынның өнегелі өкілі, зерделі ... ... ... ... ... ... ... нәтижесін білу
мақсатында ... ... ... ... ... сараптау барысында істелінген жұмыстардың жақсы нәтиже
бергендігін аңғардық. Нақты тоқталар ... қала ... ... % -ы ... ... 27 % -ы орта ... 3,6 %-ы ... деңгейде
жауап берсе, ауылдықтардың 66,4 %-ы жоғары деңгейде, 29 %-ы орта деңгейде,
4,6 %-ы ... ... ... ... жайында оқушылардың білім көрсеткішінің тексеру кезеңіндегі
деңгейі
9-кесте
| | | ... ... | ... мектептеріндегі |
|р/|Сұрақтар | ... ... | ... ... ... | | | | | |
| | | | | | |
| | | ... |
| | | ... ... Қала ... ... эксперимент нәтижелері
2-
4-сурет Ауыл мектептерінде жүргізілген эксперимент нәтижелері
Эксперимент нәтижелерін шығарғанда бір байқағанымыз, қала ... ауыл ... ... ... ... ... ... жүргізудің нәтижесінде М.Әлімбаевтың өмірі мен
шығармашылығына деген оқушылардың көзқарастары ... осы ... ... ... Оның ақындық пен педагогтік қасиетті ... ... ... «сан ... ... ... ... әр қырынан танып білді.
Алдыға қойған мақсатқа жету жолында асқан табандылық, ... пен ... ... ... ... ... өмір
жолын оқи отырып ұғынды. Туған жері Маралдыны М.Әлімбаев қалай сүйсе, оқушы
өз жерін солай сүюге ... ... ... ... өз ... ... ана ... М.Әлімбаевтай беріле сүюге үйренді. ... ... ... ... ... қалыптасты. Қорыта келгенде,
«сан қырлы талант иесі» М.Әлімбаевтың ұлағатты өмірі мен шығармашылығы
оқушыларға үлкен өнеге ... ... ... ... бір ... ... ... рухы биік, салауатты азамат
етіп тәрбиелеу - заман талабы. Бүгінгі күннің өзекті ... ... ... аса ... ... іс ... үлкен жауапкершілік
жүктейді. Себебі, білім мен тәрбиенің негізі адам бойында балалық кезеңнен
бастап ... Олай ... ... ... ... ... ... жалпы орта білім беретін мектептерде жүргізілер ... ... алар орны ... ... ... істі ойдағыдай орындау
мұғалімдер қауымынан зор ... ... ... ... ... ... ұстаздар қауымы орта білім беретін мектептегі әрбір пәнді оқыту
барысында сапалы білім, өнегелі тәрбие берудің ... ... ... ... ... ... бірі - ... тілі пәні. Демек, қазақ
тілінің маманы әрбір тақырыпты түсіндіру, ... ... ... оқыту әдістерін, жаттықтыру жұмыстары мен мысалдарын оқушының
жас ерекшелігі, ынта, ... ... ... ... әрбір сабағын
түрлендіріп өткізуі тиіс.
Бір айта кетер жай, іріктелініп алынған жаттығу жұмыстары мен ... ... ... тілі ... көлемі шағын, ойнақы және
жаманнан жиренетін, сөз қадірін ... ... ... ... білетін, жан
сұлулығы мен тән сұлулығының мәнін ... өз ... үлгі ... ізгі ... ... ... ... тәрбиелік мәні
зор туындылардан құралғаны жөн.
Осы тұста этнопедагогиканың халық фольклорындағы көрінісіне аса назар
аудара ... ауыз ... ... жаңалай жаңғыртып, дамытушы
тәлімгер ақын Мұзафар Әлімбаевтың шығармаларын пайдаланудың тиімділігі ... ... ... ... біз бұл ... көз ... Нақты тоқталар болсақ, М.Әлімбаевтың жас ұрпаққа
жан-жақты тәрбие беретін шығармаларын оқу-тәрбие үрдісіне ендірмес бұрын
оқушылардың осы мәселе ... ... мен ... ... мақсатында
алдын-ала даярланған сауалнамалар таратылды. Сауалнаманың ... ... ... ... қол ... ... ... жас ұрпақтың М.Әлімбаевты белгілі балалар
ақыны, Қазақстанның халық жазушысы екенін білгеніменен оның этнопедагогика
саласына қосқан еңбегін ... ... әрі оның ... ... ... әрі ... ұлттық тәрбие беретін шығармаларының оқулықтар мен
әдістемелік ... ... ... ... ... ... ықпал етті.
Келесі кезекте «М.Әлімбаев туындыларын оқу-тәрбие үрдісінде пайдалану
әдістемесі» атты әдістемелік ... ... оның ... ... жұмысы жүргізілді.
Эксперимент соңында жұмыс нәтижесін білу мақсатында алғашқы сауалнамалар
қайтадан таратылды. Сауалнамадағы жауаптарды сараптау барысында істелінген
жұмыстардың ... ... ... көз жеткіздік. Мұндай дұрыс
көрсеткіш зерттеу жұмысының барысында жүргізілген іс-шаралардың ... ... ... ... процесіне кеңінен енгізу арқылы
біз оқушыларға жан-жақты тәрбие беріп қана ... ... әрі ... ... ... ... ұшқырлығын, шеберлігін,
ізденімпаздығын, еңбекқорлығын үлгі еттік және әр ... ... ... ... жан құштарлығын нәзік
те жетік меңгерген, жүрегіне кідіріссіз жол тауып, ... ... ... ... ... ... ... пайдалану арқылы
дәлелдедік.
Жалпы қорытынды
Қорыта келгенде, Қазақстанның халық жазушысы, Мемлекеттік сыйлықтың
лауреаты, мәдениетке еңбегі сіңген ... ... ... ақыны, шебер
тәржімашы, белгілі әдебиет зерттеушісі, эссист М.Әлімбаев - ... ... де үлес ... ... ... Оның бұл саладағы
еңбегі Ы. Алтынсарин медалімен марапатталуы тегін ... ... ... ... болсам» деп армандаған М.Әлімбаевтың
саналы ғұмырын ой елегінен ... ... ... ... «Ол ... ... ұстаздықпен өткізіп келеді», - деп жазады . Әдебиет
әлеміне ... ... ... ... бастап «жас буынға арнап толассыз қалам
сілтеп келе жатқан» М.Әлімбаевты көпшілік қауым ... ақын ... ... ... ... ... пен педагогтік қасиетті қанына
қатар дарытқан» Мұзафар Әлімбаевтың жыр арнасына тәлім-тәрбие мәселесіне
арналған ... ... бір сала ... ... ... бала - сүйініш, жаманы - күйініш. Күйінішке душар боласың ба,
сүйінішке кенелесің бе - осыны ерте ... ... құм ... ... ... сүйегімді сындырмасын десең, балаға кішкентайынан түзік
тәрбие бер», - деп жазған М. Әлімбаев ерте бастан-ақ бала ... ... ... қала ... ... және ... ... ата-аналармен,
аға ұрпақ - оқырман қауыммен сырласып, ой бөлісіп отырды [65, ... ... ... аш, иіні жалаңаш болмаса жетеді де, одан ... не» деу тым ... ой. ... мен асыл ... беру екі сала ... жер мен көктей» - деп ұрпақ тәрбиесіне үлкен жауапкершілікпен
қараған М.Әлімбаев жан-жақты, салауатты, адамгершілігі мол ... ... ... ... [65, б.6]. ... «қай ... алсаңыз да, әлгі
айтылған борыш-міндетті қалтқысыз пайымдайды, мәселен, қазақ атамыз
«алдыңғы жақсы ... ... ... ... ел ... ... ... ме?»,
-деген ол халық тағылымының ұрпақ тәрбиесінде алар орны ерекше екеніне көз
жеткізеді [65, б.6]. «Әр ... әр ... ... жол ... ... та ... үйренеді» деген қорытындыға келген
М.Әлімбаев этнопедагогика ... сөз ... ... ... ... ... ... алпысыншы-жетпісінші жылдардың өзінде халық
тағылымын өзек етіп алып, тәлім-тәрбие ... қыры мен ... ... ... мен ... ... бен ... арасындағы қарым-қатынасты
қарапайым да, ұғынықты тілде ... ... етіп ... ... ... атты еңбегін жарыққа шығарды [95, б.14]. Оқырман қауымның
тарапынан оңды баға ... бұл ... ... ... халық педагогикасы
жайында тереңірек сөз қозғайтын «Халық - ... ... атты ... ... ... [65]. 1994 жылы ... еңбекті кеңейтіп,
«Халық - ғажап ... атты ... ... ... мен ... халықтық қағидалармен дана Абай поэзиясындағы ағартушылық
тағылымдар хақында сөз қозғаған еңбегін жазды ... ... кең ... келісті көрініс табуы халық мақалдары
мен мәтелдерінде, шешендік сөздерінде, халық ... ... ... ... ... ... ... зерттеді [2,
б.6]. «Мақал-мәтел - үлкен тәрбие құралы» деп атап ... ... ... осы ... ... 30-40 ... ... қоя қарастырып, дүние
жүзі бойынша 85 халықтардың 30 ... жуық ... және ... нақылдарын қазақ тіліне аударды. «Ақ бата - асыл тәрбиенің бір
парасы, саналы саласы», - деп ой түйген ол ата-бабамыздан мұра ... ... бір асыл ... ... оның ... мәніне үңілуге ат салысты
[99, б.5]. «Сан қырлы талант иесі» ... ... ... ... бір тұсы – этнопедагогикалық мұраларды тек зерттеп қана қоймай, ... ... үлес ... Оған ... ... ... ... үлгіде жазған «Екі бұғы», «Түлкі мен жолбарыс», «Түлкі мен
қоян», «Еріншектер ... ... ... ... ... баурайында»,
«Қарағай неге ұзын, жыңғыл неге жатаған, тобылғы неге ... ... ... басқа ертегілері, «Қақ сатам, қақ сатам», ... толы бал» ... ... 1996 жылы жарыққа шықан «Батаменен ер көгерер» атты жинаққа
енген 200-ден астам батасы, дүние есігін жаңа ... жас ... ... ... ... ... ... түймедей нәрсені түйедей, түйедей
нәрсені түймедей етіп ... ... ... ... ... жұмбақтары мен жаңылтпаштары, аз сөзге көп мағына сыйғызған жұмыр
да шымыр шыққан, тәрбиелік мәні зор нақылдары, ... ... ... санамақ, сұрамақ ойын өлеңдері дәлел болады.
Біз өзіміздің зерттеу жұмысымызда тек Мұзафар Әлімбаевтың педагогикалық
идеяларын қарастырып қана қоймай, оның қаламының ... ... ... ... ... шарқ ұрған ізденімпаздығын,
керемет ... ... үлгі ету ... тәлімдік тағылымдарын
оқу-тәрбие процесіне пайдаланудың әдістемесін қарастырдық.
Ғылыми-зерттеу жұмысымыздың ... ... ... ... еңбектерге жасалған талдаулар ... ... ... ... ... ... жасауға мүмкіндік берді:
- М.Әлімбаевтың педагогикалық көзқарастарына, оның қалыптасуына ықпал
еткен ... ... алғы ... ... ... ... педагогиканың фольклордағы көрінісін зерттеп
қана қоймай, оны жаңғыртуғы және ... ... ... мәнін зерттеу
ісімен айналысқаны анықталды. Олар нақты ... ... ... ... ... тағылымдары жинақталып, сараланып,
ғылыми тұрғыдан жүйеленіп, оқушыларды жан-жақты тәрбиелеудегі мүмкіндіктері
айқындалды;
- М.Әлімбаевтың еңбектеріндегі этнопедагогикалық құндылықтар ... ... ... берудің тиімділігі педагогикалық-тәжірибелік
жұмыс арқылы тексеріліп, дәйектелді;
- оқытудың білімділік және тәрбиелік маңызын тығыз ... ... ... тәрбиенің маңызына мән берген мектеп мұғалімдеріне
арнап, М.Әлімбаевтың тәлімдік ойларын ... ... білу ... ... ... атты арнайы курстың бағдарламасы
жасалынып, ... ... ... ... ... ... арқылы
оқушыларға жан-жақты тәрбие беру мақсатында «Мұзафар Әлімбаев туындыларын
оқу-тәрбие үрдісінде ... ... атты ... ... ... көрді. Бұл әдістемелік құрал ... ... ... және оқу ... ... ... ... арттыруға және
өмірде қолдану біліктерін қалыптастыруға оң әсерін тигізді.
Зерттеу жұмысымыздың барысында ойдағыдай ... қол ... бұл ... ... ... ... дей алмаймыз.
Сондықтан, педагог-ақынның тәлім-тәрбиелік мұрасын ... ... ... ... ... ... М. Әлімбаевтың тәлім-тәрбиелік идеяларын ұстаздар, тәрбиешілер арасында
кеңінен насихаттау. Осы ... ... ... ... ... институттарындағы қысқа мерзімдік курстарда ... ... ... арнаулы курстар, тақырыптық ... ... ... жоғары оқу орындарында «М.Әлімбаевтың
педагогикалық көзқарастары» атты тақырыпта арнайы курс ұйымдастырылса;
- М. ... ... ... ... мен ... педагогика
мәселелері тереңірек зерттелсе;
- М. Әлімбаевтың әдеби және тәлімдік мұраларын орта мектептің оқу-тәрбие
ісіне жүйелі ... ... ... ... ... тәрбиелік іс-шаралар
жүргізілсе;
- «Мұзафартану» апталығы өткізілсе;
- 5-8 сынып оқулықтарына М. Әлімбаевтың өмір жолы мен ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңы //Егемен Қазақстан, 1999
ж., 11 ... ... М. ... ... тәлімгер. -Алматы: Рауан, 1994.-144б.
3. Әл-Фараби. Философиялық трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1973. -425б.
4. Қашқари М. Түбі бір түрік ...... Ана ... 1993. ... ... Ж. ... ... – Алматы: Жазушы, 1987. -301б.
6. Иасауи А. Ақыл кітабы. – Алматы: Мұраттас, 1995. ... ... Ш. ... – Алматы: Жазушы, 1988. -560б.
8. Байтұрсынов А. ...... ... 1989. ... ... М. ...... Жазушы, 1991. -381б.
10. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992. -106 бет.
11. Торайғыров С. Шығармалар жинағы. І т., ... ... 1993, 222 ... ... Ж. ...... ... 1995. -312б.
13. Тажибаев Т. Т. ... ... и ... ... ... во второй половине ХІХ века. – Алма-Ата, 1958. ... ... М. ... ... ... ... –Алматы: Мектеп. 1966.
-123б.
15. Жарықбаев Қ.Б. Развитие педагогической мысли в дореволюционном
Казахстане. Дисс. ... ...... 1982. ... ... Ә. Қазақ этнопедагогикасы. – Алматы: Санат, 2001. -320б.
17. Алдамұратов. Ә.Ж. Оқушылардың грамматикалық ... ... Дис. ... ... ...... 1993. ... Қожахметова К.Ж. Теоретико-методологические основы казахской
этнопедагогики. Дисс. докт. пед. наук. ... ... ... С. ... халықтық тәлім-тәрбиесінің ғылыми-педагогикалық
негіздері: Докт. дис. автореф. –Алматы, 1996.
20. Наурызбай Ж. Ж. ... ... ... ... Дис. докт.пед.наук. –Алматы, 1998.
21. Ұзақбаева С.А. Қазақтың педагогикасындағы эстетикалық тәрбие. Докт.
дисс. –Алматы, 1993.
22. ... Қ. ... ... ... ұлттық тәрбие беруге
дайындаудың теориясы мен практикасы: Пед. ғыл. докт. дисс. ... ... ... Т.М. ... ... тұсындағы педагогикалық ойлардың дамуы. (ХV-
ХVІІІ ғ.ғ.): Пед. ғыл. ... ... ... 1999. -293 ... Қалыбекова А.А. Казахские народные традиции в музыкально-эстетическом
воспитание детей. – Алматы: ... 1993. ... ... Қ. Қ. ... ... ... Пед. ғыл. ... дис. – Алматы, 1996. -133б.
26. Елікбаев Н. Ұлттық психология. – Алматы: Қазақ ... ... ... Р.Ж. Возникновение и развитие пионерского ... ... до 1934.: Дис. ... пед. ...... Ата, 1956. ... ... Б.Ы. Қазақстан пионер ұйымы: Пед.ғыл.канд.дис. – Алматы,
1970. -199б.
29. Бержанов Г.Н. Научно-педагогические вопросы народного ... ...... Мектеп, 1979. -144с.
30. Храпченков Г.М. Научно-педагогические вопросы народного образования в
Казахстане. –Алма-Ата: Мектеп, 1979. -144с.
31. Сейтешев А. П. ... ... ... ... ... воспитания). – Алма-Ата: Наука, 1989. -480с.
32. Сейталиев Қ.Б. Қазақстанда жоғары ... ... ... мен ... ... Пед. ғыл. ... Дис. – Алматы,
1998. -315б.
33. Ильясова А. Проблемы ... ... ... Казахстана (1900-
1960 гг.) Дис. докт. пед. ... ... ... ... А. Г. ... основы формирования системы
оценочных притязаний старшеклассников в учебном процессе. Дис. докт.
пед. наук. – Алматы, 1999. ... ... Г.Т. ... и ... ... ... ... межшкольного УПК: (на материалах гор. учеб.-
произв. комб.) Дис. ...канд. наук. –Алма-Ата, 1985. ... ... Л.К. Қиын ... ... қайта тәрбиелеу теориясы мен
практикасы. Пед. ғыл. докт. дис. – ... 1992. ... ... Г. К. Формирование ориентации старших подростков на труд
как нравственную ценность. Дис. канд. пед. наук. – ... ... ... Р.К. ... ... оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде
халықтық педагогиканың озық дәстүрлерін пайдалану: Пед. ғыл. ...... 1994. ... ... М.Х. ... ... воспитания учащейся
молодежи средствами казахской традиционной ... ... дис. ... пед. наук. – Алматы, 1994. - 48с.
40. Омар Е.О. ... ... тыс ... ... ... ... Пед. ғыл. ... – Алматы, 2002. -268 бет.
41. Иванова Л.М. Творческие комплексные игры как ... ... ... ... пед. ...... 1977. -177с.
42. Панченко С.И. Воспитание трудовой ... у ... ... Дис. ... пед. ... –Москва, 1989. -175с.
43. М.Әуезов Қайта туған халықтың әдебиеті. 20 том, 431б.
44. А.Атымтаев Ой көркі. ... ... 1960ж., 14 ... ... Мүдірмей зырла, ақын інім. //Қазақ әдебиеті, 1973ж.,
26қазан.
46. Б.Кенжебаев Алуан қырлы қаламгер. ... 1983ж., 29 ... ... Аға буынның өнегелі өкілі. //Заман-Қазақстан, ... ... ... тереңнен. //Ленин туы, 1981ж., 14 қаңтар.
49. Ғ.Қайырбеков Тәуекел танкісіне мініп едің... //Лениншіл жас, 1983ж. 1
қараша.
50. Т.Кәкішев Қайратты ... ... ... ... ... Бойға қуат, ойға суат. //Егемен ... 1993ж., ... ... Өлең үшін өмір сүріп келеді ол. //Қазақ ... 287 ... ... ... ... //Қазақстан мұғалімі, 1983ж.
14қазан.
53. С.Негімов Өрнегі әсем ... ... ... 1993ж., ... ... ... тәлім тәрбиесі. – Алматы: Санат, 1995. -352б.
56.Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен
тарихы. ... ... ... ... Қ. ... мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге
кәсіби дайындау. -Алматы: Нұрлы Әлем, 2004.- ... С. ... ... ... ... ... Білім, 1998. -
220б.
59. Әлімбаев М. Таңдамалы. Т.1. -Алматы: Жазушы, 1983. -384б.
60. Жәмішев Ә. Бала сезімінің бапкері ... жас, 1984ж., 22 ... ... М. ... шіркін, балалық. -Алматы: Жазушы, 1973. -
376б.
62.Әлімбаев М. Ақсерек те Көксерек. -Алматы: Жалын, 1977. -192б.
63.Әлімбаев М. Аспандағы әпке. -Алматы: Жалын, 1982.- ... М. ... ... ... -Алматы: Қазақстан, 1972. -124б.
65.Әлімбаев М. Халық- қапысыз тәрбиеші. -Алматы: ... ... З. ... ... //Бастауыш мектеп, 1974, №6.
67. Оралбаев Ғ. Балбұлақ //Қазақстан мұғалімі, 1974ж., 15 ... М. ... ... мен әлжуаз балалар жайында //Қазақстан
мұғалімі,1967ж., 16 мамыр.
69.Әлімбаев М. Жартылай ұйқы және жатық сөйлеу жайында //Қазақстан
мұғалімі, 1967ж., 27 маусым.
70.Әлімбаев М. Жан ... не ... ... жас, 1967ж., ... М. ... мен ... ... мұғалімі, 1967ж., 26
қазан.
72.Әлімбаев М. Игілікке үйреткен опық жемейді //Қазақстан мұғалімі,
1967ж., 14 желтоқсан.
73.Әлімбаев М. Халық- қапысыз педагог //Қызыл ту, 1969ж., 22 ... М. ... ... ... ... және ... 1973, ... М. Ойланайықшы, оқырман //Қазақстан әйелдері, 1975, №7.
76. Айтов Н. Тәрбие ... ... ... ... таңы, 1973ж., 30
наурыз.
77.Көккөзов М. Тәрбие туралы толғаулар //Жезқазған туы, 1973ж., ... ... О. ... ... ... ... жолы, 1974ж., 9
қаңтар.
79. Жұртбаев Т. Халық тәрбиесі хақында //Октябрь туы, 1973ж., ... ... С. ... ... тарихы. -Алматы: Білім, 1999.-
160б.
81. Әлімбаев М. Қыз –болашақ... //Қазақстан әйелдері, 1985, №11.
82.Әлімбаев М. Қыз бала. ... ... ... М. ... ... ... ... кеңесі, 1992ж., 3
қараша.
84.Әлімбаев М. Халқымыз қандай тәлімгер //Мұрагер, 1992, №1.
85.Әлімбаев М. Ерлік – ... ... М. ... - ... пен ... //Ақиқат, 1995, №3.
87.Әлімбаев М. Атаның жүгі - атанның жүгі //Зерде, 1996, №7.
88.Әлімбаев М. Тағылимат //Егемен Қазақстан, 2002ж., 26 маусым.
89.Әлімбаев М. ... ... - ... ... ... Қазақстан,
2003ж., 28 маусым.
90. Әлімбаев М. 666 мақал-мәтел. -Алматы.
91.Әлімбаев М. ... - ... ... ... ... 1963.- ... М. Өрнекті сөз - ортақ қазына. -Алматы: Қазақстан, 1967.-
168б.
93.Әлімбаев М. Ер ... - ... ... ... ... ... Қайнар, 1968.
94.Әлімбаев М. Шығыс халықтарының мақал-мәтелдері. -Алматы.
95.Әлімбаев М. Мақалнама. -Алматы: Жазушы, 1970.
96.Әлімбаев М. Денсаулығыңды ойласаң. -Алматы: Қазақстан, ... М. Орыс ... ... ... М. ... сөз. ... ... 1978.- 447б.
99.Әлімбаев М. Батаменен ер көгерер. -Алматы: Атамұра, 1996.- ... ... Т. ... ... шеге оңды //Қазақ әдебиеті, 1968ж., 24
ақпан.
101.Дүйсенов М. Сөз маржаны ... ... ... 1969, ... К. ... - ... ... //Орталық Қазақстан, 1963ж., 31
мамыр.
103.Мұқатов Ғ. Баға жетпес қазына //Коммунизм нұры, 1971ж., 5 қаңтар.
104.Рахымбеков Р. Мақалнама -Алматы: Жалын, 1989.- ... А. Ой ... ... 1999ж., ... М., ... Ө. Өлеңдер, ертегілер. -Алматы: Жалын,
1989.- 528б.
107.Әлімбаев М. Таңдамалы. Т.2. -Алматы: Жазушы, 1983.- 367б.
108.Баткеева Б. М.Әлімбаевтың лирикасы: кандидаттық ... ... ... жыры ... Асылбеков А. -Алматы: Жалын, 1989. -128б.
110.Соқыр теке /Құрастырған Ыбыраев Ш. -Алматы: Өнер, 1990.- 176б.
111.Ғабдуллин М. ... ... ауыз ... ... ... 1974. ... даналығы - тәрбие негізі //Қазақ тілі мен әдебиеті: Алматы,
1994, №2.
113.Әлімбаев М. Екі тақтай бір ... ... ... 1992. ... ... ... ... С.Тәжімбетова Ана тілі (1-
сынып). –Алматы: Атамұра, ... ... ... ... Қазақ тілі (2-сынып).
–Алматы: Атамұра, 2002.
116.С.Рахметова, П.Жаманқұл, Б.Қабатаева Ана тілі ... - ... ... Ал, ... баспасынан 2003 жылы Т.Әбдікәрімова, С.Рахметова,
Б.Қабатаева Ана тілі (3-сынып). - Алматы: Атамұра, 2003.
118.Т.И.Уайісова, ... ... ... тілі ... ... ... 2003.
119. Г.И.Уайісова, Ұ.Асылов, Ә.Жұмабаева Қазақ тілі (4-сынып) - Алматы:
Атамұра, 2004.
120.Г.Қасымова мен Ж.Дәулетбеков Қазақ тілі ... - ... ... ... Ә.Қанафин «Түркі халықтары әдебиеті ... ... ... ... Әлімбаев М. Нақылдың төркіннамасы. -Алматы:Қазақ соқырлар қоғамы,
1996.
123.Әлімбаев М. Өмір.Өнер. Өнерпаз. -Алматы: Өнер, 1990.- 459б.
Қонаев Д. ... ... ... Е. ... ... ... ... 1983ж., 22 қараша
125.Мәуленов С. Талғам таразысы
126.Мақатаев М. Қош, махаббат
127.Бегалин С. Мүдірмей зырла, ақын інім ... ... 1973ж., ... Б. Алуан қырлы қаламгер //Жетісу, 1983ж., 29 қазан.
129. Қонаев Д. Ақиқаттан аттауға болмайды
130.Есімжанов Р. Тәрбие туралы әңгімелер //Октябрь туы, 1973ж., ... ... ... Ж. ... ақын ... ... 1983ж., 30 ... С.Адамбеков Төсіме басып хатыңды //Қазақ әдебиеті, 1999ж., 16 шілде.
133. Ж.Бөдешев Ініңізден іңкәр сөз ... ... 1993ж., 29 ... ... Күн шуақ ақын ... ... әдебиеті, 1999ж., 16 шілде. ?
135 Ш.Құнанбаев Аға тілегі //Сарыарқа самалы, 1993ж., 4 қараша.
-----------------------
М.Әлімбаевтың тәлімдік тағылымын ... ... ... ... нұсқау жұмыстарын ұйымдастыру
М. Әлімбаевтың тәлімдік тағылымдарын мектептің
оқу-тәрбие процесінде пайдалану бағыттары
М.Әлімбаевтың тәлімдік тағылымын сабақ процесінде және сыныптан тыс
бұхаралық ... ... ... ... тәлімдік тағылымдарын пән мұғалімдері мен сынып жетекшілеріне
тереңдете ... ... ... ... ... формасын ұйымдастыру

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 144 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шоқан Уәлихановтың қазақ халқының салт-дәстүрлерi туралы ой-пiкiрлерi10 бет
Қазақтың халық педагогикасының даму кезеңдері17 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы. в.ф.гумбольдтың лингвистикалық көзқарастары12 бет
«Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастары»90 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары32 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары жайлы30 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Абай – қазақтың ұлы данасы. Оның философиялық көзқарастары19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь