Темперамент туралы

І. Кіріспе:
1.1. Темперамент туралы түсінік.
ІІ. Негізгі бөлім:
2.1. Темперамент туралы теориялар.
2.2. Балаларды тәрбиелеу мәселесі

ІІІ. Қорытынды.
IV. Пайдаланған әдебиеттер.
Белгілі бір адамған тән және өмір әсерлеріне жауап реакциялардың динамикасын , тонусы мен бірқалыптылығында көрініс беретін мінез-құлықтың табиғи ерекшеліктері.
Мінез-құлық тек әлеуметтік жағдайларда ғана емес , жеке адамның табиғи құрылымына да тәуелді. Адамның биологиялық жағын көрсететін қасиетінің бірі болып табылады.
Темперамент – жас балалардың ойыны үстінде , түрлі қарым-қатынас жағдайында анығырақ және ертерек байқалды.
Темперамент – жүйке-жүйесінің тума қасиеттерінен туындайтын адамның жеке өзгешеліктерінің бірі. Ол адамдардлың эмоциялық қозғалғыштығынан, қимыл-қозғалысынан , жалпы белсенділігінен жақсы байқалады.
Темперамент-организмнің физиологиялық өзгешеліктерімен , әсіресе, жоғарғы жүйке қызметінің тума қасиетерімен шарттас.
Психологиялық сипаттамасы
Темперамент –адамның жалпы қозғалысынан да (мәселен, біреулер шапшаң қозғалады, тез қимылдайды, енді біреулер жай қимылдап, жықпай істеиді, психиканың күші мен тереңдігінен де мәселен, біреу өжет ,алғыр болса ,екінші біреу керісінше, сылбыр, жігерсіз болады, адамның көңіл-күйінің ерекшеліктерінен де (салмақты, тұрақты, тұрақсыз, жеңіл т.б.), эмоция сезімдерінен де (біреу сабырлы, екінші біреу күйгелек т.б.) жақсы байқалып отырады.
И.П.Павловтың жүйке-жүйесінің типтері туралы ілімі бойынша әр түрлі темперамент өкілдері былайша сипатталады. Мәселен , жүйке процестері күшті, бірі екіншісіне тең келмейтін адамдар, көбінесе , ұйытқымалы, қимыл-қозғалысқа шапшаң келеді. Олар — ұстамсыз, күйіп-пісуге ылғи да дайын түратын күйгелек адамдар. Істі бұрқыратьп істегенмен, олардың кейде қолын бір сілтеп сылқ түсетін кездері де болады. Бұлар — холерик темпераментінің өкілдері.
1. Жарықбаев Қ. «Жалпы психология» , Алматы, 2004 ж.
2. Намазбаева Ж.И. «Психология» , Алматы, 2005 ж.
3. Жарықбаев Қ. «Жантану негіздері», Алматы, 2002 ж.
4. Бап-Баба С. «Жантану негіздері», Алматы, 2003 ж.
5. Выготский Л.С. «Психология», Москва , 2000 г. стр 100.
6. Жантикеев С.К. «Психология» , Учеб. Пособие, Астана, 2000г , 210 стр.
7. Немов Р.С. «Психология» , Москва, 2002 г.
8. Рубинштейн С.Л. «Основы общей псхологии» , Москва 1989 г.
9. ПоповА.Л. «Психология» , Учеб. Пособие, Москва, 2002 г.
10. Маданов И.Д. «Управление стрессом» , Москва, 1996 г.
11. Тәжібаев Т. «Жалпы психология», Алматы, 1993 ж.
12. Тульчинский Г.Л. «Разум, волья, успех: о философии поступка» , Лененград, 1990 г.
13. Гиппенрейтер Ю.Б. «Введение в общиую психохологию» , Москва , 1988 г. 281-310 стр.
        
        Жоспар
І. Кіріспе:
1. Темперамент туралы түсінік.
ІІ. Негізгі бөлім:
2.1. Темперамент туралы теориялар.
2.2. Балаларды тәрбиелеу мәселесі
ІІІ. Қорытынды.
IV. Пайдаланған әдебиеттер.
Темперамент туралы түсінік
Белгілі бір адамған тән және өмір ... ... ... , ... мен бірқалыптылығында көрініс беретін мінез-құлықтың
табиғи ерекшеліктері.
Мінез-құлық тек әлеуметтік жағдайларда ғана емес , жеке ... ... да ... ... биологиялық жағын көрсететін
қасиетінің бірі болып ... – жас ... ... үстінде , түрлі қарым-қатынас
жағдайында анығырақ және ертерек байқалды.
Темперамент – жүйке-жүйесінің тума қасиеттерінен ... ... ... ... Ол ... ... ... , жалпы белсенділігінен жақсы байқалады.
Темперамент-организмнің физиологиялық өзгешеліктерімен , әсіресе, жоғарғы
жүйке қызметінің тума қасиетерімен шарттас.
Психологиялық сипаттамасы
Темперамент ... ... ... да ... ... ... тез ... енді біреулер жай қимылдап, жықпай істеиді,
психиканың күші мен ... де ... ... өжет ... ... ... керісінше, сылбыр, жігерсіз болады, адамның көңіл-күйінің
ерекшеліктерінен де (салмақты, ... ... ... т.б.), ... де ... сабырлы, екінші біреу күйгелек т.б.) жақсы байқалып
отырады.
И.П.Павловтың жүйке-жүйесінің ... ... ... ... ... темперамент өкілдері былайша сипатталады. Мәселен , жүйке процестері
күшті, бірі екіншісіне тең келмейтін адамдар, көбінесе , ұйытқымалы, қимыл-
қозғалысқа шапшаң ... Олар — ... ... ылғи да дайын
түратын күйгелек адамдар. Істі бұрқыратьп істегенмен, олардың ... ... ... сылқ ... ... де ... ... — холерик темпераментінің
өкілдері. Павлов холериктерді жылдам, тез әсерленгіш, жалындап атьп тұратын
жауынгер тип деп атады.
Сангвиник темпераментінің өкілі, ... ... ... ... тип ... еті тірі ... ... істі бастап кейін тастап жүре
береді. Ол ... ... ... ... басқа адамдармен тез тіл
таба біледі, үжым ... өзін ... ... ... айтқанда, ақ
көңіл, қызу істің адамы. Оның осал жері — іс жоқ ... ... ... ... енді бірде жеңіл мінезділікке салынады. Бүл оның эмоцияларының
тұрақсыздығынан және жалпы қозғалғыштығынан туатын
жайттар.
Флегматик темпераментіндегі ... ... ... ... ... кез ... нәрсеге сезім білдіре бермейді, асықпай, баппен ... ... ... ... десе де ... Осы ... ... жері— қимыл-қозғалыстың баяулығы, өмірде болып жатқан жағдайларға
селсоқ қарайтындығы, оңтайлылықтың жоқтығы. ... ... ... ... ... ... үшін таптырмайтын қасиет болып
табылады.
Меланхолик темпераментіндегі адамға өсер етпейтін нәрсе жоқ, бірак,
өсер еткен нәрсесінің ... өз ... ... ... не де ... ... Мұндай темпераменттегі адам өзге адамдармен онша көп ... ... ... ... дегенін айта алады. Тұйыктық, өз ойына шомуға
бейім тұрушылық, орынсыз ... — осы ... ең бір ... ... ... ... өз ... түрлі темпераменттің өкілдерін
тамаша керсеткен. Мөселен, Л. ... ... жөне ... қарт князь Волконский - холерик темпераментінің, "Анна
Каренинадағы" Степан Облонский - ... ... Н. В. ... ... ... — флегматик темпераментінің, ...... ... ... ... өкілдері болып
табылады.
Қызметтің түрлі салаларындағы асқан ... ... ... ... ... өкілдері табылады. Мәселен, А. С. Пушкиннің өзі де,
оның сүйсіне жырлаған басты геройларының бірі — ... Петр де, ... ... болған. "Полтава соғысында" Петрдің темпераментін
А. С. Пушкин былайша суреттейді:
"Жалтылдап екі ... түсі ... өте ... тым қаһарлы
Тамаша тұрған бойы бір ғаламат,
Бір өзі тәңірінің қаһарындай,
Адыңдап келе жатты...""
Орыстың ұлы қолбасшысы А. Суворов та ... ... ... ... бір ... ... ... "Оның қөзқарасы, сезі, қимылдары
өзгеше құнақылықпен көрініп ... Ол ... ... ... ... ... бірден істеп тастауды аңсап тұратын адам еді. Қартайған кезінде де
ол жай жүруді білмеген, жүгіріп жүрген, атқа ... ... ... ... ... ... ... орнына, оньщ үстінен қарғып кететін
болған".
Орыс жазушыларының көрнекті өкілдері Герценді -сангвиник, ... ... ...... ... ... ... жағдайда темпераменттердің "таза" түрін ажырата алу,
көбінесе қиынға соғады. Өйткені, олар ... өмір ... ... ... ... ... ... көрінбей қалуыда мүмкін.
Дегенмен, ұзақ уақыт бойына жүргізілген ... ... ... ... арасынан темпераменттердің "таза" түрлерін тауып алуға мүмкіндік
берді.
Оқушылардың сейлеу ерекшеліктерінің калыптасу жолын қарастыра отырьп,
сөздің адам ... ... реңк ... ... балалардьң
темперамент ерекшеліктерінен жақсы көрінетіндігін байқауға болады. Бүл
жерде профессор Н. И. Красногорскийдң баланың ... ... ... ... ерекшеліктеріне (атап айтқанда, дауыс ырғағына, мәнерлілікпен сөйлеу
карқынына) әсер етіп отырады деген қағидасының дұрыс екендігі ... ... ... балалардың темпераментін анықтауда олардың жалпы
ақыл-ой ... ... ... істей білу қабілетін, осыларға
байланысты түрлі козғалыс қимылдарымен де санаспауға ... ... ... әр ... ... ... ... түжырымдауга болады:
1. Сангвиник темпераменті басым оқушының ерекшеліктері: ашық, көпшіл,
сөзшең, кісіге қайырымды, қысылып-қымтырылмайды, оптимист, өмір ... ... ... ... бала ... және тез ... көңіл күйі жиі өзгергіш келеді, көп
нәрсеге қызығады, бәрін біліп алуға тырысады, ... ... ... тез суып ... де ... ... ... белсенді жүріп
отырады. Сыныпта мұгалімнің айтқандарын қиналмай ұғады, сұрақ қоюға ... Оның сезі ... ... ... ... мен интонацияларды
жақсы сақтайды, ... ... ... ... Сөйлегенде ым-ишара
(мимика, пантомимика) жағы басьш ... ... ... ... ... ... балалардың мінез-құлқынан қажырлылык,
белсенділік сияқты кейбір жақсы қасиеттерді ... ... ... ... ... икемді, тәрбиелеуге оңтайлы, ширақ темперамент болып
саналады.
2. Флегматик темпераменті ... ... ... Ол өте ... байсалды, жұртқа жақсылық тілейтін, сенімді, тұрақты, бір қалыпты.
Флегматик темпераментіндегі бала сабырлы, ... ... ... ... ... ... ... Ауыр
мінезді, көрсе қызар емес, мөселені тез шешуге асықпайды, салқынқанды. Бір
істі бастаса салпақтап соңынан қалмайтын бала. Мұндай балалардың ... ... ... десе де ... Ол ... ... ... баяу
келеді, аптықпай, асып-саспай сөйлейді, сөзі ым-ишаралармен ерекшеленіп
тұрмайды. Флегматик темпераменттегі балалардың көпшілігі мектепке келгеннен
кейін оқу дағдыларын меңгеруде өзінің икемділіктерін ... ... ... ... ... оқушының ерекшеліктері. Бұл ұшып-қонып
тұратын, күйгелек, тынымсыз, шамданғыш, көңіл күйі жиі ... ... ... тұрақсыз, соқпа мінезді,
белсенді пысық, бірақ бейқам, ашуланшақ бала. Мұндай оқушы қимыл-әрекетті
сүйеді. Әдетте оның ... ... ... ... Ол ... ... беріліп, барлық ынтасын салып орындайды. Онда ой-әрекетінің
белсенділігі байқалады.
Ой-әрекетінің белсенділігі оқу тапсырмаларын орындауынан да жақсы көрінеді.
Спорт, әсіресе, қозғалыс ... бар ... ... ... ... ... алды болатын да осылар. Мұндай
балалардың көбінің мінездері сотқар, шалдуар келеді. Өз эмоциялары мен
қимыл-қозғалыстарын билей алмай, қабынып, "күйіп-пісуге" дайын тұрады.
Ашуы ... ... ... ... істерге әуес. Бұлардың сөзі жылдам,
интонациясы толқымалы, кейде топ ішінде даусы қатты шығып та кетеді. Олар
тез, қызу сөйлеп, төңірегіндегілерді бірден ... ... бала өте ... ... ... ... тез
беріледі, ызақор, ашуланшақ келеді. Оның бұл
сияқты ерекшеліктері ... ... тез және ... ... ... ... ... ібасым оқушының ерекшеліктері. Сәл нәрсеге
ренжиді, өкпелегіш, пессимист, тұйық, сөзге сараң, аса баяу қозғалатын жай
басар. Мұндай оқушылардың ... өте баяу ... ... ... ұзақ ... ... ... мектеп өміріндегі оқиғалардың
бәрін үлкен өсермен қабылдап, оларды көп ... ... ... оны
тақтаға шақырып есеп шығартса, мүның өзі оған ... ... зор ... Ол кейде қызараңдап ұялады, егер мұғалімнің ... шыға ... ... ... ... көпке дейін бұл оның есінен
кетпейді. Егер мұғалім сыныптағы балалардың көзінше оған ұрсатын ... ету ... ... ... мұндайда бала төмен қарап жылап, кейде жауап
айта алмайтьн жағдайға ұшырайды. Ол ... ... ... ... ... ... Меланхолик темпераментіндегі оқушы, кебінесе, өз
жолдастарының арасында ... ... жай ғана ... ұнатады, "мен"
деп ешқашан ұмтылмайды. Ол ұялшақ, ... ... ... ... ... ... көреді. Мектепте осындай балаларды құрбы-
кұрдастары "корқақ", "сылбыр", "үндемес", "маубас" т. б. деп ... ... де ... Ол ... ... су кетермейді, бірбет, қьрсық ,
кисық келеді.
Темпераменттердің адам психикасынан алатын орнын топырақтың ... ... ... ... Өйткені темперамент — адамньң табиғи
жағын көрсететін басты белгілерінің бірі. Әйтседе, темперамент ... ... ... ... ... Өмір сүру ... ... отыратын адамның дүниетанымы мен сенімі, қызығуы мен
қажеті, мұраты мен талғамы, оның темпераментіне тәуелді емес. Бұл ... Г. ... өте ... ... ... ... қар ... сөзге
сараң Валленштейн соғысты қандай ... ... ... болса, әзілқой,
сөзшең Суворов тасоғыста одан аспаса, кем түспейтін.
Әр адамның ... ... ... көрінуіне сырттай із
қалдырғанмен, ақыл-ойының дамуына ешқандай елеулі әсер ете алмайды деген
қағиданың бірден-бір ... ... ... ... ... ... ... жүйесі әлсіз, жуас балалардың
мектептерде оқу озаты болып жүргендері аз ... Осы ... ... болмасын тәрбиенің ықпалымен қалыптасып
отыратындығы, тіпті мелан-холиктердің өзін ерік-жігері ... ... ... ... етіп ... болатындығы байқалады.
Темпераментгің төрт типінің сипаттамасы
Холерик темпераменті. Бұл типтің өкілі аса қозғыштығымен соған
орай ... ... ... ... Холерик қарым-катыста -
күйгелек, бір беткей, шабуылға жаны кұмар, іс-әрекетте - пысық ... ... ... ұната Олар айналысқан ісіне жан-тәнімен
беріледі. Осы жолда кездескен киындықтың бәрін ... даяр ... ... ... ... Қайрат-жігері мұқалы, өз
мүмкіндігіне сенімі кетсе, енсесі түсіп, еш нәрсеге мойны жар бермей ... тек ... ... істеушілік, оның жүйке қызметінің бір қалыпты
: тепе-тең еместігінен ... Бұл ... И.П. ... ... дейді:
"Байсалдылығы жоқ қажырлы адам кез келген іске ... күш ... де ... соң тез ... ... кейіннен зауқы аумай қояды...
Сангвиник темпераменті. Бұл темпераменттің ... ... ... ... адам деп ... ... ол ылғи қызықты іспен
айналысқанда ғана осындай күйде болады. Мұндай іс жоқ ... ол ... ... ... ... - ... өмір ... өзгеруіне жеңіл
бейімдеушілік тән. Ол адамдармен тез тіл тауып, үйіркелесе ... ... Ұжым ... ... ... ақ-жарқын, іске бар ықыласымен
кірісетін, әуесқой адам, сылайша жалындап тұрғанымен іске зауқы ... ... ... ... ... істеуді қажет ететін
жұмыс ап болғанда суынып қалады.
Сангвиникте эмоция тез пайда болып, тез өзгереді. Бұл — оның көңіл күйінің
қолайсыз түрінен тез ... өзін ... іске ... ... ... жаны ... ... түсе атындығының белгісі. Мида
жаңадан ... ... ... тез ... ... ... ақыл-ойыныың оңтайлылығын байқатады. Сангвиник ойға жүйрік, өткір
тілді, жаңаны тез қабылдағыш, зейінді келеді. Әр ... көп ... ... ... Бір ... және ... ... жұмыстар бұған
ете қолайлы.
Флегматик темпераменті. И.П. Павловтың сипаттауынша, ... да ... ... бір ... ... және ді, ... ... үрдістерінің тепе-теңдігі мен қулығы флегматикке қандай
жағдай да ... бір ... ... ... ... ... ... бәсеңдететін күшті тежелу оның ырықсыз қимыл-қозғалыстары
болып, ұсақ-түйекке алаңдатпай жүйелі жұмыс ... ... өмір ... ... ... ұзаққа іатын, бірақ күшті ... ... ... ... (шыдамды, зейінді, орнықты). "Мінез-құлықтың қалыпты
жүйесі, өмір ағысының біркелкілігі менің жұмысым мен ... қозу ... ... бір ... ... ... нәрсе».
Флегматик - салмақты адам, ол күшін босқа сарп етпейді, бастаған істі
аяғына жеткізеді. Ол бөспелікті сүймейді. Жұртпен қарым-қатынасы да ... ... ... пен ... - флегматиктің осал жағы. Оған ырғалып-жырғалуға,
жиналып, ... ... ... ... ... оның ... ... оңтайлы еместігінен, жаңа ... ... ... ... байқалады. Дегенмен, бұл қасиет мінездің
тұрақтылығын керсетеді, істі ... ... ... ... Флегматиктер ұзақ уақыт жұмыс істеуге сабырлық пен ... ... ... темпераменті - бұл типтің ... аса ... ... жаны тез жараланғыш келеді. Меланхоликтер ... ... жол ... ... ... адамдардан оқшау жүргенді ұнатады. Ол
қауіпті жағдайлардан қорқады.
Қозу және тежелу үрдістерінің әлсіздігі бұлардын бір-бірімен тен келмеуі
(тежелуі басым ... кез ... ... әсер -меланхоликтің қимыл
қозғалысын баяулатын, онда шектен тыс ... ... ... ... де ... одан да зор әсер ... сондықтан да ол
ұсақ-түйектің бәріне де қатты ... ... ... ... Психологтар
мұны меланхоликтердің күшті с езіне білу қабілетінен деп есептейді.
Үйреншікті жақсы, тату ұжым арасында меланхоликтер өзін
жақсы ұқтайды, жұртпен қарым-қатысқа түсіп, ... ісін ... ... ... ... ... ... негізгі төрт типінің екілдері бір ... ... ... ... ... ... Бірде темпераменттері
әр түрлі төрт дос театрға кешігіп барады. Мұнда жағдайда олардан ... ... ... ... ... партердегі ез орнын барып отыруға
әрекеттенеді. Ол театрдағы сағат ... ... ... ... ... ... ... қоямын деп салғыласып, билет ... ... ... ... көз ... соң жоғарғы қабатқа
көтерілудің қиынға соқпайтынын сезіп, баспалдаққа қарап ... ... ... жібермейтінін көріп: "Алғашқы көрініс онша ... ... бара ... деп ... ... ... ... әркез жолым болмайды. Өмірімде бір рет театрға келген
едім, ол да сәтсіз ... ... де ... ... ... ... адамның белсенділік сипатынан (жұмыс ... ... ... тіл ... алу ... ... қалпынан үнемі өзгерістегі сыртқы ортаға бейімделе алу
жагдайынан көрініп отырады.
Темперамент және жеке ... ... ... ... оның ... ... тип ... ғана тәуелді болмай, жүйке қызметінің тікелей
емір барысында қалыптасатын түрімен де байланысты екенін еске ... ... ... бір ... ... холерикке эмоциясы бұрқанып, күйіп-пісіп,
әлек іболады, ал холериктің кейбір жағдайларда өз күшіне сенбейтін, енжар
меланхоликтің қалпына түсіп кететін ... де ... ... ... ... ... ... те олады деген пікірге алып
келеді. Мұндай түсінікті дұрыс деуге болмайды. Аралық темпераменттер ... ... ... ... де әр ... ... мінез-құлық көрініп отырады,
оны талдауда алғашқы кезде осы адамның типтік өзгешеліктері еске алынады,
өйткені, ... ... ... -жүйесінін түрлі типтерінде көңіл күйі
түрліше байқалады. Мәселен, холерикке - ... ... ... ... - ... меланхоликке - өз күшіне сенімсіздік т.б. ... ... осы ... адамның типтік белгісі болып ... адам ... ... ... болса солай қарайтын болса, осы әсердің өзі
екенін зерттеу қажет.
Өмірде алынған мына екі мысалдлы келтірейік. Холерик басқа адамның ... ... , ... оның ... тиетін сөзге ылғи ... ... ... ... бір рет ... ... ... жұмсаумен көзге түссе, флегматик оны бөгеп, жинақтап,
қозу тежелуді жеңе бастаған жағдайда ғана жұмсайды.
Адамның жабырқауы мен ... да осы ... ... ... ұзақ ... істеген кезде қажудан туындаса, меланхоликтерде бұл жайт
қарым-қатынас пен өмір ... ... ... түскен кезінде немесе
қысқа мерзімді күйзеліс үстінде белең береді.
Осы ... ... және білу - адам ... ... үшін ... балалық ... ... ... ... ... ... шақта жақсы
байқалады. Бала ескен сайьш оның ... ... ... ... де, оның одан ... ... де мол ... Осыған ... ... ... ... ... жотары деңгейінде темпераментгерді анықтаудын ... тағы бір ... ... мінез сапаларымен араласып, ... жаңа ... ... еніп ... деп ... ... да біз кейде темперамент көріністерін - ... ... ... ... бітімдерін - темперамент ерекшеліктері деп шатастырамыз.
Жүргізілген зерттеулер жүйке қызметімен ... ... ерте ... ... ... ... Е.П.Ересь үшінші
сынып оқушыларының темпераменттерін зерттегенде (9-10 ... ... ... ... ... ... типтерін тапқан.
Бұл жөнінде И.В.Страхов зерттеулерінде де ... ... ... ... ... ... анық ... кездескен де бұлардын
алтауы - ... ... ... таза типтері - 9 ... ... - ... - 9, ... - 6 адам ... Ондай көрсеткіштер бізге
шәкірттердің ... ... ... бітімі анық, айқын
болатындығын көрсетеді.
Сөйтіп темперамент жеке адам реакциясының ... түрі ... ... ол ... ... де ... ... темпераменттің бір белгісінің әлсіреп, екіншісінің
күшеюі, осының салдарынан мінез-құлықтың ... ... ... ұшырап
отыруы да ықтимал. Даму барысында туындайтын осындай сапалы өзгерістердің
осы күрделі ... ... ... ... ... ... ... әрекеті
мен тәрбиесіне тәуелді.
Өмір жағдайлары темпераменттердің ... ... ... ... ... ... ... ықпал жасайды. Мәселен,
бір жағдай психикалық үрдістердің ... ... ... ... ... ... жағдай туғызса, басқа жағдайлар керісінше психиканың
даму қарқынын баяулатып, оның ... ... ... мүмкін.
Темпераменттің және жеке адамның басқа қасиеттерінің өзара байланысы
Жеке адамды серпілісті-динамикалық ... ... оның ... ... үшін ... ... бар. ... қажымас қайрат, құмарлық пен
әуестенерлік қабілет, ол қалыпты ... ... ... , ... оңай тіл ... ... ... әрекеіінде, қоғамдық белсенділігімен мінез-құлқында таңбасын
қалдырып, жеке адамның ... тән ... ... ... ... екендігін көрсетеді. Темпперамент ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа түсуімен орай көлеңкеленіп,
жасырынып ... ... ... ... ... адам барлық күш
жігерімен , ұзақ ... ... ... қарқыны мен ты арта түседі.
Керісінше, ол іске көңілсіз, енжар ... - ... ... ... ... ... тонусы темендейді. Адамның эмоцияльщ көңіл-
күйінің тонусы ішамикасы оның өмірдің әр түрлі жақтарымен қалайша ... ... ... ... ... ... Олай болса, адамның мінез-кұлқын талдаған кезде, оның сол кездегі ... ғана ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынастарын еске алу қажет. Тек ... ... ғана екі ... ... ... қажырлы-қажырсыздығын, байсалды-ширақтылығын
ажыратуға мүмкіндік туады.
Темперамент және мінез-қулық ... ... ... ... ... ... Мәседен, кей адам өзін тежеп тізгіндеп
отыру былай тұрсын керісінше жанталасу, өршелену, ашу ыза, ... ... ... ... ... ... жасап отырады.
Адамның өз мінез-құлқын қоғамда қабылданған қағидаға сәйкес
ұйымдастыра алуы – мәдениеттілік болып ... Жеке адам ... ... ... ... отыруы керек. Оларға ілтипатпен ... ... ... ... ... ... жөн. Бұл ... қажет.
Күйіп-пісіп жүретін холерик езін тежеп тізгіндейді, басқалармен
орынсыз ... ... ... басқа жаққа аударып, қолайсыз жағдайдан
бойын ... ... ... ... ... де, қоркынышқа да
билетпей ұстауына болады.
Мінез-құлық мәдениеті өнегелі, мінез-қылық нормалары меи ... ... ол ... тұрақты қылық пеа әдептің болуынан, адамның
барлық адамгершілік ... ... Әр ... темпераментгегі
адамдардың өз жеке басыі құрметтеп, сыпайы, бір ... ... ... ... ... ... ... менгеруде
адамгершілікті қасиеттермен қатар ерік-жігердің де маңызы зор.
Темперамент және ерік. ... бір ... ... ... оның ... ... ... Мәселен флегматик
темпераментінің негізінде - ... ... ... ... парасатты"
формасы, холерик темпераментінің негізіндві эмоциялы, қарқынды ... және ... Кей ... ... ... күшті
және реакция жасауды, енді бірде ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән белгілі динамикасы болады және
адам өзі ... істе ... ... ... ... ... жеке ... табиғи ерекшеліктері іс-әрекетте табысқа жеткізу не
бөгеуі мүмкін, бірақ, кейіннен ... бір ... сан рет ... ... қасиеттер іс-әрекеттің талаптарына сәйкес бейімделе бастайды.
Мәселен, холерикке алғашқы кезде шабан қозғалысты баяу және тыныш
қарқынды қажет ететін ... ... ... ... оның ... осы
іске қажетті сапаларға қарама-қарсы келеді. Холерик шыдамсыздық, ... ... ... ... ... өз ... ... алып,
кемшіліктерін мойындаған онда психикалық үрдістердің динамикасы мен жаңа
қарқыны дамып, орныға бастайды, сөйтіп, ақырында ... ... ... ... ... ӘДІСТЕРІ
Темпераменттерді лабораториялық жағдайда зерттеу қиынға соғады, ал
жай ... ... да оның ... ... оңай емес. Бірақ
адам темпераменті туралы кейбір ... ... ... бар. ... ... ... сырттай жүйелі түрде байқап, олардын
психикалық әрекеттерінің жылдам, не шабан екенін, дене ... ... ... ... "не ... ... ... не әлсіз, көңіл ... ... не ... ... ... ... ... зерттеу үшін, мұғалім оның өмірбаянын зерттеп,
әңгімелесіп, танысу аркылы ... ... ... ... ... ... да адам ... зерттеуге болады. Мұндайда
адамның, түрлі тітіркендіргіштерге қайтаратын жауап реакциялары есептелмей,
яғни оның, түрлі ... ... ... қандай екендігі (тез не ... ... ... ... артық болса сангвиникалық (латынша
"сангиус"-қан), ал шырын басым болса ... ... ... ... ... ... қара өт),
организмде сары өт басым болса, холерик темпераменті деп аталған.
Гиппократ организмдегі сұйықтардың бірінен екіншісінің басым болуы
кейбір ... шығу ... ... де ... деді, ол мидың ролін
түсіне білді, оны бездердің бірі деп ... Бұл — ... ... жаратылыстық ғылыми зерттеудің алғашқы қадамы еді.
Дәрігері Гален (129—199) темпераменттің ... он үшке ... ... ... неғүрлым басым болса, адамның темпераменті күшті
болатынын, ... ... ... ... ... ... Бұл
секілді түсініктердің прогрессивтік маңызы зор. Өйткені адамның төнін
зерттеу, ... ... ... ... — сол ... кең ... жан ... нәрсе дейтін теріс пікірге берілген үлкен соққы ... ... ... — ми ... жұмыс істеу қабілеттілігі, яғни
сыртқы ортаның түрлі тітіркендіргіштеріне мидың, төзімділігі жатады. Жүйке
процестерінің твпе-теңдігі деп қозу мен ... ... тең ... ... ... қозғалғыштығы деп олардың бірінің екіншісіне
алмаса алу қабілетгілігін айтады.
Темперамент туралы теориялар
Темперамент туралы ілім ерте кезде пайда болған.
И.П.Павлов- ... ... ... ... ... ... ... типтері ми қабығындағы қозу, тежелу
процесстерінің 3 негізгі белгісінін жиынтығынан құрастылады.
Жуйке процесстерінің кушіне- ми қабығының жұмыс істеу ... ... ... ... ... тип- жұмыс істеу қабілеті кушті,
қозу, тежелу ... ... ... ... ... типтердін екіншісі- ширақ- қозу мен тежелу процесстері
тенкеліп, тез алмасып отрады.
Үшіншесі- қозу мен ... ... тен, ... алмасуы сараң,
баяу қозғалатын тип.
Әлсіз типке - қозу мен тежелу процесстері баяу көрініп отырады.
И.П.Павловтың айтуынша жеке темпераменттердің бірнеше түрін ... 24-ке ... ... дейді.
И.П.Павлов шартты рефлекстер әдісі арқылы жоғарғы жүйке қызметінің
және жүйке үрдісінің ... ... мен ... ... Ол ... ... саласындағы негізгі үш қасиетінің қызметімен
байланыстырады. Олар:
1. Негізгі жүйке процестерінің (қозу, тежелу) күшті, әлсіз болуы.
2. Қозу мен тежелу процестерінің ... ... Қозу мен ... ... ... ... күші-бұл жүйке-жүйесімен жүйке жасушыларының
жұмыс қабілеттілігінің көрсеткіші. Күшті ... ... ... ... ... ... мұлдайға
шамасы келмей, "морт сынып" жатады. Жүйке үрдістерінің тепе-тендігі - бұл
қозу мен тежелудің өзара сайма-сайлығын ... Бұл ... ... ... ... болып, кейде тең келмей, біреуі екіншісінен күшті больп
отырады.
Жүйке үрдістерінің қозғалғыштығы - бір үрдістің екінші ... ... Бұл ... ... және ... ... бейімделуіне
мүмкіндік береді.
Осы қасиеттердің түрліше араласып, қосылуы жоғары жүйке қызметінің түрлі
типтерін сипаттайды.
Осылардың ... төрт тип жиі ... ... ... И.П. Павлов
күшті типке, біреуін - элсіз типке жатқызады. Күшті тип - ... ... емес ... ал ... - ... және ... ... бөлінеді.
Жоғары жүйке қызметінің типтері:
Күшті Әлсіз
Тепе-тең Тең емес (үстамсыз)
Ширақ Тыныш
Жүйке ... ... ... мына төменгі типтер жүйесі шығады:
1. Күшті тең емес (ұстамсыз) тип қозу үрдісінің күштілігімен
және тежелудің әлсіздігімен сипатталады.
2. ... ... ( қозу ... ... ... ... ... тип.
3. Күшті тепе-тең, инертті (сырттай тыныш) тип.
4. Әлсіз тип қозу мен тежелу үрдістерінің баяулығымен, олардың
әлсіз қозғалысымен (инертті) сипатгалады.
В.Д.Небылицин ... ... ... ... ... ... олардың сыртқы ортаға тез бейімделетіндігі белгіленген.
Жүйке қызметінің осы типтері адамдар мен жануарларға ортақ ... ... ... ... жүйесінің төрт типі ... әр ... ... ... көрсете алмайтыны белгілі. И. П. ... ... жиі және ... ... отыратын негізгі типтер дей келіп,
бұлардьң ... ... ... тип ... де ... атап ... ... негізгі типтердің алуан түрлі (вариациялары) кездеседі. И.П.
Павлов адамдардың ... ... ... үшін ... жүйесінің типтерімен
қатар олардьң ауыспалы және аралық формаларын да білу ... ... ... [30] ... ... сипаттайтьн жалпы типтік касиетіермен
қатар ми қабығының жекелеген ... ... ... ... көру қозғалысы аймақтары) парциальдық (шынара) типологиялық қасиеттер
де болады. Егер жалпы типтік қасиеттер адам темпераментінің ... ... ... касиеттер арнаулы қабілеттерді зерттеуде
үлкен маңыз алады" деген еді.
Жоғары ... ... ... және ... ... ... оның
парциальдық типтері туыстан пайда болатын түрлі нышандарға орай, не жеке
тұлганьң емір сүру ... ... ... ... ... ... қызметі қасиеттерінің тұрақсыздығы. Жүйке қызметінің типі адаммен
бірге туады және оның түгелдей ... ... ... ... жүйке қызметі типтерінің жекеленген қасиеттерін езгертуге
болатындығын тәжірибе жүзінде дәлелдеген. Мәселен, қозу ... ... ... ... тип ... ... аркылы өзінің тежелу үрдісі
күшін біршама арттырып, оны қозу үрдісімен теңестіргені байқалған. Осыдан
И.П. Павлов: күшті қозғыш типтерді ... ... ... ... ... бір-бірімен теңестіруге болады, -деген қорытындыға келеді.
Бұл жағдай, мәселен, ұстамсыз типтің бірнеше варианттары болатындығьна да
негіз бола алады. Қозу ... ... ... тежелуі әлсірейтін тип те болуы
мүмкін. Немесе екі үрдіс те күшті, бірақ қозуы шамадан тыс келетін тип ... және ... қозу ... күші ... ... түрінің
кездесетіндігі де байқалады.
Сөйтіп, И.П. Павлов айтқандай, "уақыт еткен сайын жай қайталанып отыратын
жаттығулар арқылы ... ... ... түзетуге болатындығьн
дәлелдейтін ерекше фактілерді жиі кездестіреміз".
Темперамент туралы алғашқы ойлар ... ... ... ... ... Оның ойынша темпераменттер адам немесе
жануар денесіндегі сұйықтыққа байланысты. Олар ... ... ... ... ... ... ... слизь флегматик -, құрғататын- сары
және қара ... ... Осы ... ... ... деп ... Ал ... тілінде темпераментум.
Рим дәрігері Гален темперамент санын 13 ... ... ... ... ... ... адам темпераменті де куштірек болады деп
айтты.
Неміс философы И.Кант ... ... ... темпераментің
төрт турі туралы толық сипаттама береді. Бірақ ол темперамент пен ... бір деп ... ал ол ... дұрыс емес.
Темперамент туралы теориялар 19ғ. Аяқ кезінде кең өріс алды. ... ми ... ... ... ... мен
біркелкілігіне байланысты деді.
ХХ ғасырда темперамент туралы теориялық пікір айтқан ... ... ... ... Ол «Тән ... және ... атты ... түрлері адамның дене құрылысымен конституциясымен байланысты
болады деді. ... ... дене ... ... ... үш
типке бөледі. Олар: пикник, ... ... ... ... ... ... қол аяғы мен ... қысқа, бұлшық еттері нашар,
сүйектері борпылдақ, іші мен бөксесі үлкен, кекірек бездері шығыңқы, беті
жұмсак, ... ... ... келеді; Атлетиктер бойы ұзын, бұлшық еттері
жақсы ... ... мен ... ... ... ... дене ... болып келеді.
Кречмер темперамент балаға ата-анасынан балаларға ... ... ... отырады, олар өзгеріске түспейді, баланың, ... ... ... сол темпераменттерді үлкейген кезде де сол ... ... ... ... ... осылайша кесіп айту дәл ... ... ... ... өмір сүру ... ... түсіп отырады.
Темпераменттерді тәрбиелеу мәселесі
Адамдардың темпераментін анықтау үшін оны өте ... ... ... ... жағдайда темпераменттердің кейбір ерекшеліктері байқала
қоймайды да, ... орай ... қате ... ... жүйесінің тума типтеріне көбірек тәуелді болғандықтан,
оларды тек лаборатория жағдайында ғана зерттеу ... ... ... атап ... ... іске қызығуы әуестенуімен байланыстылығын
және істің әр саласында бір ... өзі әр ... ... ... ... ... темпераменттердің ішінен бұлардың кайсысы жақсы деп сұрақ қоюға
болмайды. Кез ... де ... ... ... бар. Әр адам ... ... жақтарьға біліп, нашар жақтарынан арылу жолын
қарастырса, сөйтіп өз темпераментің меңгере алатын ... ... — бұл ... ... ... көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Ал
керісінше, адам ' темпераментіне ... ... ие бола ... ... болсын адамды ұнамсыз етіп .-көрсететін болады.
Оқушылардың мінез-құлқын жан-жақты етіп ... ... ... ... ... ... маңызы зор. Темперамент
тәрбиесінде әрбір мұғалім И. П. Павловтың, жүйке ... ... ... ... ... ... ілімі жүйке жүйесінің типтері өмір ... ... ... тума ... аса, ... ... ... типтері де болатындығын, жүйке жүйесінің
типтерін арнаулы ... ... ... ... ... ... аса ... ұстамсыз типтің жүйке процестерін теңдестіру
арқылы одан темпераменттердің жақсы жақтарын ... ... Осы ... ... ... ... холериктерді
ұстамсыздықтан аулақтатып, тыныш, үзақ ... ... ... ... ... ... ... флегматиктерді
жайбарақаттыққа салынғызбай, меланхоликтерді өздеріне ... ... ... ... ... ... одардың моральдық
касиеттерін тәрбиелеу ісімен ... ... ... жөн.
Балалардың сабақ үстіндегі тәртібін ұйымдастырғанда, әсіресе, мінез-
қүлықтық кейбір теріс көріністері ... ... ... ... ... еске ... ... тиіс Мұғалім үй тапсырмаларын сұрау,
жаңа сабақты пысықтау кездерінде де өр ... жеке ... ... ... тілі мен ... ... ... тыныштандырып,
үндемей отырған флегматикті жауап беруге шақыру мүғалімнен ... ... ... Ал, ... ... ... бала тәртіп
бұзған болса (мүндай жағдай өте сирек болады, әрі олар ... ... ... оны жұрт ... ... ... дұрыс емес. Мүндай баламен
істің мәнісін ашу үшін, оңаша сөйлескен дүрыс, тіпті бір ... өзі ... ... ... қатаң ескерту жасап, ... ... ... ... ... болмайды.-Сангвиниктер мен
холериктердің мектептегі қоғам жұмыстарына өздері тіленіп ... ... ... ... ... ... жұмысына бағыт беріп отырмаса,
жұмыстьң нәтижесі төмен болуы ықтимал. ... ... ... абзал, өйткені, олар жұмылып кіріскендерімен, жылдам суып қалатын
балалар.
Темпераменттерді тәрбиелеуде ... ... ... ... ... ... ... дүрыс.
Адамның өзін-өзі үстай алу қабілетінің дамуы темперамент ... ... ... Ерік ... кез ... ... де ... қатардан
орын алу кажет. Ерік-жігері күшті дамыған адамға темпераменттің қандайы
болса да жараса ' береді. Мәселен, ... ... ... ... ... орыс ... ... ерік-жігерінің аса күштілігінен
темпераментінің жетегінде кетпей, ... ... ... кереметтерін
көрсетіп, туған Отанының даңқын шығаруға зор үлес қосқан.
Оқушылардың темпераменттерін тәрбиелеудің айтылғандардан басқа да ... мен ... бар. Бүл ... әрбір мүғалім баяу болса ... ... ... яғни ол ... ... ... ... тәлім-төрбиесіне, нақтылы әрекетіне байланысты түрлі
өзгертулерге түсетіндігін ылғи да еске ... ... орай ... оқушымен
жеке жұмыстар жүргізу қажет. Мәселен, оқушының ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасын, қоғам жұмыстарына
қалай араласатыидығын ұдайы қадагалау, олардың ата-аналарымен байланыс
жасау, ... ... ... ... ... ... ... тізгіндей білу үшін адамның жақсы тәрбиеленуі керек" ... ... ... Қ. ... ... , ... 2004 ... Намазбаева Ж.И. «Психология» , Алматы, 2005 ж.
3. Жарықбаев Қ. «Жантану негіздері», Алматы, 2002 ... ... С. ... ... Алматы, 2003 ж.
5. Выготский Л.С. «Психология», Москва , 2000 г. стр ... ... С.К. ... , Учеб. Пособие, Астана, 2000г , 210 стр.
7. ... Р.С. ... , ... 2002 ... ... С.Л. «Основы общей псхологии» , Москва 1989 г.
9. ПоповА.Л. «Психология» , Учеб. Пособие, Москва, 2002 ... ... И.Д. ... ... , ... 1996 ... ... Т. «Жалпы психология», Алматы, 1993 ж.
12. Тульчинский Г.Л. ... ... ... о ... ... ... 1990 г.
13. Гиппенрейтер Ю.Б. «Введение в общиую психохологию» , Москва , 1988 ... стр.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Темперамент."11 бет
Адам темпераменті27 бет
Бастауыш сынып оқушыларының темперамент ерекшеліктері26 бет
Кіші оқушылардың темперамент көріністері7 бет
Мінез бен темпераменттің өзара байланысы5 бет
Темперамент4 бет
Темперамент -психикалық іс-әрекет пен мінез-құлықтың формальды динамикалық қасиеттері3 бет
Темперамент жайлы15 бет
Темперамент жеке тұлғаның биологиялық фундаменті33 бет
Темперамент және мінез11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь