Ш.Құдайбердиев лирикасы тілінің лексика-фразеологиялық ерекшеліктерін, кейбір аффикстердің қызметін, бейнелегіш амал-тәсілдерін анықтау және талдау жасау

Кіріспе
I. Тарау. Ш.Құдайбердиев лирикасы тілінің лексика.фразеологиялық ерекшеліктері
1.1. Ш.Құдайбердиев лирикасындағы омоним сөздердің қолданысы
1.2. Ш.Құдайбердиев лирикасындағы антоним сөздердің қолданысы
1.3 Ш.Құдайбердиев лирикасындағы синоним сөздердің қолданысы
1.4 Ш.Құдайбердиев лирикасындағы фразеологизмдердің қолданысы
1.5 Ш.Құдайбердиев лирикасындағы перифраздардың қолданысы
1.6 Ш.Құдайбердиев лирикасындағы сөз жасау тәсілдері
II. Тарау. Ш.Құдайбердиев лирикасындағы тілдік құралдардың стильдік ерекшеліктері
2.1 Ш.Құдайбердиев лирикасындағы эпитет пен теңеудің қолданысы
2.2 Ш.Құдайбердиев лирикасындағы метафора және
2.3 Ш.Құдайбердиев лирикасындағы метонимия мен шендестірудің
қолданысы
2.4. Ш.Құдайбердиев лирикасындағы қайталау тәсілінің стильдік ерекшелігі
Қорытынды
Зерттеудің өзектілігі. Ш.Құдайбердиев сияқты ХХ ғасыр басындағы әдебиетіміздің белгілі өкілдерінің бірінің шығармашылығы әдебиеттану ғылымында бірнеше ғылыми зерттеулерге өзек болды. Ал оның шығармаларын тілдік және стильдік жағынан қарастыру мәселесі кенже қалып отыр. Ақын шығармаларын тілдік тұрғыдан зерттеген көлемді зерттеу, мақалалар жоқ деп айта алмаймыз. Бұл ретте зерттеуші А..Қонарбаева өз диссертациясында [1] Шәкәрім шығармашылық өнерінің тілдік қолданыс ерекшелігін қарастырған. Бірақ Шәкәрімнің шығармашылық ауқымы әлі толық зерттеліп болған жоқ. Жұмыстың жазылуына сонымен бірге ақын шығармаларының тікелей әсері болды. Яғни, әдеби тіліміздің белгілі кезеңіндегі көркем әдеби стильдің ерекшеліктерін көрсете алатын, қазақ тілінің бейнелілігін танытуға тиісті Ш.Құдайбердиев шығармалары сияқты әдеби үлгілерді зерттеу нысанасынан тыс қалдырсақ, онда өткен ғасыр басындағы әдеби тіліміздің ерекшеліктері түгел болмас еді.
Шәкәрім шығармашылығын зерттеуді бұлайша саралап қарастыру ғалым Р.Сыздықованың айтуынша, «ойшыл, аудармашы әрі заманында мерзімді баспасөз беттерінде өзінің азаматтық үнін қосқан көп қырлы таланттың ұлттық әдеби тілдің нормалану процесіне тигізген ықпалы мен үлесін айқындаудан туып отыр ... Қоғам өміріндегі күрт өзгерістер соны ұғымдарды туғызды, ал ол өз кезегінде ана тілінің сөздік қорынан көрініс тапты. «Шәкәрім мұрасының» стильдік-жанрлық өрісінің кең екендігі, оның тілдік-көркемдік тәсілдерді саналы түрде қолданып, өзіндік ізденістерге барғандығы, қаламына тән ерекшеліктердің молдығы мен әр алуандығы – осылардың баршасы бұл тақырыпты өз алдына бөлек арнайы зерттеуді қажет етеді» [2,187] – деген филология ғылымының докторы Р.Сыздық.
Осы тұрғыдан келгенде, Ш.Құдайбердиев лирикасының тілін лингво-стилистикалық тұрғыдан зерттеп, өлең құрылысындағы лексика-фразеологиялық ерекшеліктері мен сөздердің көркемдегіш құралдар

түрлерінде қолданылу сипатын айқындап беру – тіл білімінде ғылыми ізденісті қажет ететін өзекті мәселе.
        
        Кіріспе
Зерттеудің өзектілігі. Ш.Құдайбердиев сияқты ХХ ғасыр басындағы
әдебиетіміздің белгілі өкілдерінің бірінің ... ... ... ... ... өзек ... Ал оның шығармаларын
тілдік және стильдік жағынан қарастыру мәселесі кенже қалып ... ... ... ... ... ... зерттеу, мақалалар жоқ деп
айта алмаймыз. Бұл ретте зерттеуші А..Қонарбаева өз диссертациясында ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрімнің шығармашылық ауқымы әлі ... ... ... ... ... ... бірге ақын шығармаларының тікелей әсері болды.
Яғни, ... ... ... ... ... әдеби стильдің
ерекшеліктерін көрсете алатын, қазақ тілінің бейнелілігін танытуға тиісті
Ш.Құдайбердиев шығармалары сияқты әдеби үлгілерді ... ... ... онда ... ... басындағы әдеби тіліміздің ерекшеліктері түгел
болмас еді.
Шәкәрім ... ... ... ... қарастыру ғалым
Р.Сыздықованың айтуынша, «ойшыл, аудармашы әрі заманында ... ... ... ... үнін ... көп ... таланттың ұлттық әдеби
тілдің нормалану процесіне тигізген ықпалы мен үлесін айқындаудан туып отыр
... Қоғам өміріндегі күрт ... соны ... ... ал ол ... ана ... ... қорынан көрініс тапты. «Шәкәрім мұрасының»
стильдік-жанрлық өрісінің кең екендігі, оның ... ... ... ... ... ізденістерге барғандығы, қаламына тән
ерекшеліктердің молдығы мен әр алуандығы – осылардың баршасы бұл ... ... ... арнайы зерттеуді қажет етеді» [2,187] – деген ... ... ... тұрғыдан келгенде, Ш.Құдайбердиев лирикасының тілін лингво-
стилистикалық тұрғыдан ... өлең ... ... мен ... ... ... қолданылу сипатын айқындап беру – тіл білімінде ғылыми ізденісті
қажет ететін өзекті мәселе.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері.
Зерттеудің негізгі ...... ... ... ... ... ... аффикстердің қызметін, бейнелегіш
амал-тәсілдерін анықтау және талдау жасау. Аталған мақсатты орындау үшін
мынадай міндеттерді ... ... ... ... ... лексика-фразеологиялық
ерекшеліктеріне тілдік-стильдік тұрғыдан талдау жасау.
- Кейбір аффикстердің қызметтерін ғана ... ... ... ... ... да ... орай ... қарастыру.
- Ш.Құдайбердиев өлеңдерінің поэтикалық тіліндегі, атап ... ... ... метонимия т.б. көркемдегіш құралдардың
семантикалық және стилистикалық табиғатын ашу.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Ш.Құдайбердиевтің ақындық ... ... оның ... тілі ... ... бай
екендігі және оның ұтымды қолдануда өзіне ғана тән ерекшеліктері бар
екендігі ... Ақын ... ... тілімізде бұрыннан бар
фразеологизмдердің жаңа құрылымдарын жасап, варианттылық ... ... ... ... ... ... барынша көңіл бөлген. Ақын стильдік
құралдарды – троп түрлерін, омонимдерді, ... ... сөз ... тағы ... ... ... Сол арқылы
Ш.Құдайбердиевтің қазақ поэзиясына, ... ... ... ... ... ... белгілі болды. Бұл диплом жұмысында ... рет ... ... ... ... ... ерекшелігі
айқындалады. Ақынның поэтикалық тілі қазақ поэзиясын жаңа ... ... ... ... Ш. ... ... қазақ әдеби тілінің
лексикасын және сөз жасау тәсілдерін саралап, мағыналық реңктерін талдау,
жүйелеу, көріктеуіш тәсілдерін ... ... ... ... ... Ш.Құдайбердиевтің жаңадан сөз тіркесімдерін жасау ... ... ... ... ... ... алғандығы;
2. Тілімізде бұрыннан бар сөздерді жаңа қырынан соны ... ... ... ... ... мен ... ... арқылы, өзінің поэтикалық
қорын молайтқандығы;
4. Көркемдегіш құралдарды сан алуан өзгерістерге түсіру арқылы жаңа ... ... ... ... жұмысы кіріспе, екі тарау және
қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... тілінің
лексика-фразеологиялық ерекшеліктері
1.1. Ш.Құдайбердиев лирикасындағы омоним сөздердің қолданысы
Шәкәрім поэзиясында ... ... әр ... ... Ақын өз ... ... дәрежесін биіктету мақсатымен
омоним сөздердің орнын тауып қолданған. ... ... ... өлең ... кездесіп келіп ой ойнақылығын тудырады. ... ... ... ... мағына аңғарылады. Омоним сөздерді
дұрыс қолдану образды бейнелі, ... ... үшін тіл ... ... ... ... ... үшін қажет. Кез келген
көркем шығармада омонимдерді ажырату көп мағыналы сөздерден контекстік
сипаты ... ... ... тілі ... бір ... түбірден болған
омонимдерге бай. Бір буынды түбірден болған мағыналардың ... ... ... ... ... ... ... көрнекті орын алған.
«Жарымның нұрына жанып,
Тәнім көмір бола ... ... ... ... дін мен ... ... ... сөздер- «жар». Шәкәрім шығармаларында «жар» (әйел)
өзінің бастапқы мағынасынан айырылып, Құдай бейнесін беретін идеалды ... ... ... ... [3,35]
Сондай-ақ, «жар» сөзі ... ... ... ... де
атқарып тұрады. Мысалы:
«Ішін жарып, ішек жалғап, сүйек қиып,
Жамайды ерін, мұрын, түскен ... ... ... арамын, насын.»
[145]
«Жар» сөзі тура ... ... әйел ... ... бар сұлу ... ... хор ... ... ... жай ... жасы көзінен қайтып ... ... ... өз ... сөзі ... ... (жел ... су шаюдан) пайда болған, биік
қабақ тік жаға ... да ... ... қоса ... ... тартқан азабын аңғарту сияқты ұғымды білдіріп, аңғартады:
«Жарға жетсем ... ... ... қыдыр қонғаны,
Ақсам-дағы миллион жыл!».
[249]
Шәкәрім шығармашылығында ... ... ... алуы ... қалады. Мысалы:
«Кетті еріншек өкпелеп,
Қайта келіп қонбасқа.
Өкпеге тағы тепкілеп,
Тарланды ... ... ... бірінші жолындағы «өкпелеп» іс-қимылды білдіріп,
адамның көңіл-күйін білдірсе, үшінші жолдағы «өкпе» заттық мағынада тұрып,
анатомиялық атау ... ... ... бірнеше мағына болуы мүмкін, бірақ, бұл байлықты ... ... ... ... ... ... сөз орынды жерде
тұрмаса, сол арадағы ұғымды бұлдыратып, көмескі, түсініксіз тіпті ... ... ... беруі мүмкін ... шын өнер иелері омонимді ... ... ... ... ... ... алынбаған омонимдер ой мен
сезімге көркем шығарманы ажарлауға қызмет ете алмайды.
Шәкәрімнің поэтикалық тілінде ... ... ... жаз, ... ... ... жаз ... омонимі, бірақ осының басқа мағына беретін түрлері бұл
өлең жолдарында кездеспейді. Бірақ басқа өлең жолдарында кездеседі. ... неге ... ... ... жиып ... азық ... ... күннің райын,
Сипаттаған түсі бар
Бір айы мен бір айын
Жазы, күзі, қысы ... өлең ... ... ... әдемі бояу үшін жиі қолданылатын
омонимдер бар: «жас», «жүз» т.б
Жас I. ... Өмір ... ... ... ... ... Жас II. Зат ... Жылағанда көзден шығатын сұйық
зат. Көз жас
«Айла ... ... ... ... ... ... ... ашылып арандарын,
Алғызарсың бұл елдің қанды
«жасын». ... III. Зат ... ... ... ... [59]
«Күндемей, шын ... ... ... ... ... бар ... IV. Сын ... ... ... көңілде жарық бар,
Кәріде кемдік анық бар».
[38]
Жүз. I. Зат есім, синонимі-бет, өң, ... ... ... көргелі
Күн шықты қайтадан».
[45]
«Көңілден суреті кетпес,
Жүзі-сиқыр, шашы ... II. Сан ... жүз ... ... де ... бір ... мың ... алды да кедей сатты,
Шыдадым деп ... ... ... жүз түрленіп, мың құбылып,
Көзіңді қызықтырар тым жылпылдап».
[73] Жүз III. Сын ... ... ... ... оған ... ... бейіске.
Екі жүзді сандалма,
Сен қаласың кейісте».
[342]
Жер жүзі IV. Зат ... ... ... ... әлем ... жүзіне қып-қызыл гүл бітірем,
Көзімнен қанды жасым ... ... ... ... ... ... ... поэзиясының стильдік қызметінде жиі көрінеді. Ақын
өз шығармасының көркемдік қуатын арттыру үшін ... ... ... ... ... ... ... қолдануы шығарма тілінің
көркемдігін ... ... ... ... өзі ... отырған құбылыстың,
оқиғаның екі жақты мәнін ашып қарастыруды мақсат ... ... ... аяқталуы бар сияқты заттар мен құбылыстардың қарама-қарсы мәні бар. Сөз
жоқ, Шәкәрім поэзиясында ... ... тән ... ... қамтылған,
«дос-жау», «күн-түн», «жер-көк», ... ... ... Абай ... жиі ... ... сыртым сау,
Көрінгенге деймін-ау,
Бүгінгі дос ертең жау,
Мен не ... ... дос, жау ... арасындағы әлеуметтік топтардың
атауларына тән мағынада алып ... ...... ... қарама-қарсы ыңғайда жиі алынып,
антоним сөздерді алудағы ... тән ... ... ... ... дос, таң атса қас бола ... ... мен болдым деп ат аларлық » .
[34]
«Дос мақтаса, не пайда онан саған,
Дұспан сөксе, не ... ... ... дос та ... жоқ ... ... ... сыртыңнан қайрап ... ... мен ... ... ішкі сезімдік әсерін көрсету мағынасында
айтылған.
Шәкәрімнің поэтикалық тілінің ... ... ... зат
есімдік антонимдер: «жер мен көк», «күн мен түн», «өмір мен өлім», «тумақ
пен өлмек», ... пен ... Ақын осы ... ... яғни әлемдегі
құбылыс, оқиға тек дүниені танушы адамның ғұмырының барлық сатысы осы ... ... «күн мен ... арасында , «өмір мен өлімнің» мәңгілік
бірлігін қарастырады. «Жер мен ... ... ... Абай
шығармаларында да кездеседі.
«Біреуі көк, біреуі жер ... үшін ... ... ... ... «жер мен көк» ... мәнде ғана айтылады. Шәкәрім тілінде:
«Өмір, дүние, жер мен көк, өткен заман,
Ажал алмай ... ... ... ... мәрхи фәләк-
Күн мен ай, ... әуе, жер ... ... ... бүкіл поэзияның өз бойына тән стильдік өрнекке ие болып, ... ... ие. Осы ... ... ... ... мен ... антонимі
кездеседі.
«Өлім маған өмірден мың есе артық,
Жарға құрбан ... жан ... ... өмір мен өлім ... ... ашық ... қойылып,
оның мәнін тереңнен толғайды. «Өмір мен өлім» - адам ... ... ұшы. Өмір – адам ... ... ... ... өлім - ... шектілігі, тоқталу нүктесі. Бұдан да басқа антоним сөздер түрлі
мағынада, әр қилы мағыналы реңкті бейнелейді. Өмір – ... әлем ... өлім – сол әлем ... ... соңғы өлім сәтіне тоқталғандағы
өмірді сезінер шағының мәнін толғап, ... ... ... ... шығармасында сын есімдерден болған антонимдер «биік пен
аласа», «күшті мен нашар», ... мен ... ... пен ... пен ... ... мен адал», «бұлдыр мен анық», «піскен адам мен
шикі ... «сау мен ... ... сын ... ... қолданудағы Шәкәрімнің табысы мынада:
а) заттың сапасын, қасиетін анықтауда,
ә) ... ... , ... қасиетін танып
білуге
жәрдемдесуде,
б) заттың сыр-сипаты мен белгілерін ... зат пен ... ... ... ... заттың, құбылыстың дәмін, сипатын құрамын танытуда осы
антоним сөздерді пайдаланып тіл ... ой ... ... ... ... ... ... танытуға жәрдемдеседі.
«Ерді
адалдық жолға бастайтын,
Елді
арамдыққа әсте баспайтын,
Басшы адам ... ... пен ... жай ... ... ғана ... ... бүкіл оқиғаның мәнін әдемі бейнелеп, жарқырата ашып тұр. Осы ... ... ... ... ... Шәкәрім
поэзиясының стильдік бояуын танытатын сөздер.
«Ол суда ылай да бар, тұнық та бар,
Ылай суды тұнықтан кім ... сау, миы ... дәрі қона ... ... дәмін татпай,
Не болдың еш нәрсені ... ... ... айтты?»-деп ойласам,
Өлеңнің сырты ащы, іші тәтті!»
[40]
Автор әр өлең ... ... ... ... қарама-
қарсылықтар арқылы оқырманға үлкен ой тастайды. Бұл ... ... ... бояуы ерекше, осы антонимдер арқылы Шәкәрім өлеңінің
тереңіне еркін бойлап қарама-қарсы ... ... ... ... ... антонимдерге өте бай.
Үстеуге қатысты «таңертең-кеш», «күні-түні», «асты-үсті», «алды-
арты», т.б ... де ... ... көрерсің,
Не таңертең , не кешке».
[57]
«Алды-артыңа ... жоқ тым ит ... ... да жалықтым.
Газет, кітап қолға алып,
Оқудан да ... ... ... ... ... салыстыру арқылы күшті стильдік мән тудырады. Жалпы антоним
сөздердің қарама-қарсы контраст мағынада қолданылып ойды ... ... ... бірден орныға түсетіні бар, сезімге бірден әсер етеді.
Ақын тілінде етістік антонимдердің ерекшеліктеріне сай ... да ... ... ... ... Атап ... ... жоқпен мақтаса, яки сөксе,
Қуанбақ не ... ... еп ... «қуанбақ не кейімек» сияқты эмоциональды экспрессивті етістік
антонимдер ... ... тіл ... ... ... жәрдемдеседі.
Ақынның поэтикалық тілінде кейіпкердің қуана отырып жабырқай алатыны
сияқты жан-дүниесіндегі, болмысындағы ... ... ... ... ... ... антонимдерінің қызметі ерекше байқалады.
«Біреу сені мақтаса, қуанасың,
Жамандаса, жабырқап, суаласың.
Мақтаған кім , ... ... ... сен де ... дуанасың».
[64]
«Бойда жоқпен мақтаса, яки сөксе,
Қуанбақ, не ... ... еп ... ... мен ... ... пен кейімек», «мақтау мен
жамандау», «мақтау мен сөгу» антонимдері ... адам ... ... ... де ... бере ... келді,
Толды, семді,
Өзгеленді бұл ғалам.
Туды, өлді,
Жанды, сөнді,
Өршіп енді ... ... тағы ... ... ... ... қағып,
Жеңілгенді жер болған атқа таңдық»
[34]
«Тумақ, өлмек-тағдырдың шын қазасы,
Ортасы-өмір, жоқтық қой-екі ... ... ... ... ... ... ... келген антонимдер Шәкәрім тілінде молынан кездеседі.
Шәкәрімнің тіліндегі антонимдердің кез ... сөз ... ... сөз құлпыртуына әсерін тигізді.
Шәкәрім қолданысында антонимдердің стильдік ... ... ... Шынайы тіл табиғатының әсем ... ... ... әсер ... ... поэтикалық қуатын арттыруға қызмет етеді.
1.3 Ш.Құдайбердиев лирикасындағы синоним сөздердің қолданысы
Синоним сөздер барлық тілге тән құбылыс, ... ... ... ... бар да ... әдебиет стилінде қалыптасқан синонимдер бар. Бұл
екі топ ... ... тіл ... ... бірдей емес. Көркем
шығармада жеке ақын-жазушының стиль ерекшелігіне байланысты қолданылатын
синонимдердің кейбіреулері халықтық ... алып ... ... ... ... дені сол автордың өзі ... ... ... ... ... ... ... синонимдердің қолданысы әлде-қайда өзгешерек.
Суреткер синонимдерді қайталау мақсатында емес, белгілі ойды толықтыра түсу
үшін ... ... түсу ... ... ... ... ... суреткердің бәрінде бірдей
емес. Синонимдік қатар көркем шығарманың образды жетілдіріп ... ... ... ... ... ... ақын ... стильдік межесі,
суреткерлік қабілетінің табиғи талантымен ерекшеленеді. Ақын әр уақытта
айтқысы ... ойын ... ... ... ... ... тырысады.
Мағыналас сөздер тобы бір ғана ... ... ... бір ... әр ... ... бір-бірінен оздырып, түрлендіріп қолдану
қызметінде жұмсайды.
Шәкәрім өлеңдерінде бір мағынаны ... бір ... ... ... ... ... ... сөзбен беру мүмкіндігінің ... Ана ... ... ... айтпақшы ойының түрлі сипатын
ашып ойды өткір, ... ... ... түсу үшін қызмет етеді.
Синонимдерді көп қолдану, оның аясын ... ... ... ... ... ... қолдану ақынның шеберлігіне байланысты.
«Ымырт боп, қас қарайып, күн де батты,
Бір ... ... соң ... ... ... ... ... сөздер: «ымырт боп», «қас қарайып»,
«күн де батты» үш ... ... бір ... ... болғанын шебер
пайдаланған.
Синонимдерді көп қолдану ақынның сөз байлығының молдығынан хабардар
етеді.
«Үміт үзген ... ... ... ... қой» -
Деп жалынды ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән өзгешелігі мен ерекшелігі болады. «Дірілдеу» ... оның ... ... ... ... ... күштірек
екенін байқауға болады. Синонимдік қатарға енген сөздер мағына жағынан бір-
бірінен сәл жоғары немесе сәл ... ... ... ... ... ... ... өлең жолдарындағы ... ... ... ... ... дамып отырғанын байқауға
болады.
Синонимдер көркем әдебиетте поэтикалық реңкте жиі қолданылады.
Мысалы «дірілдеу», ... ... ... ... «сақылдау»,
синонимдері мағыналас, бірақ ақын ішкі ... тән ... ... ... «сақылдау» емес «дірілдеу», «қалшылдау» сөздеріне бой
ұрған.
Шәкәрім ... зат ... ... ... ... ... ... мәндес сөздер көп кездеседі. Мысалы:
«Ортамыздан от жағып, өрт шығардық,
Көре тұра құтырып, күйіп-жандық».
[34]
«Жуаны қылады зорлық,
Момынның ... ... ... ... ... дау, ... жанжал, шу болмақты».
[37]
«Құмары-құлықпенен жығайын ... ... ... ... пен айла ... ... деп көңілі қайтқан».
[32]
«Осы күнде арамның ... ... мен ... кім ... шын мықты сол,
[68]
Тіліміз сын есімдік синонимдерге де өте бай, әсіресе адам ... ... ... ... ... ... тілдің ең
шұрайлы бөлігін атқарады.
«Тіпті мінсіз,
Кемшіліксіз
Есті ... іс пе ... тие ... ... ... ... боп
қысылғанда». ... кей ... ... бүй ... сөз ... ... сынық,
Көрінер, байқамасаң, мөлдір, тұнық».
[60]
«Атқа тыным, адамға және жайлы
Алды-арты бірдей сұлу , ... ... ... ... ... ... сыр-сымбаты түгел сайлы!»
[61]
Басқа сөз таптарының синоимі сияқты қазақ тілі ... ... ... бай. ... ... ... өте көп болды. Бір мағынаны
білдіретін көп сөзді ... ... ең ... үйлесімді етіп тауып,
өзінің тілдік қорына, поэтикалық сөз өрнегіне сұлу суретті ... ... ... ... аз ... бұл-тағдырға наразылық,
Түбі аллаға қарсылық, ондайға
ерсе». ... ... ... бір адам ... ... ... сөздерінде».
[60]
«Өлмей, өшпей, қартаймай ... ... ма ... ... ұрып-соғып, түртеді,
Ержетіп, есі кірген ... ана ... ... мен ... ... ... халық
тіліндегі синонимдердің молшылығын емін-еркін меңгерген.
1.4 Ш.Құдайбердиев лирикасындағы фразеологизмдердің қолданысы
Фразеологизмдер - экспрессияның ... ... Ол ... бәрінде бар құбылыс. Және бұларды ... ... ... ... мен сөлі таусылмайтын дәмді элементтері ... ... ... ... тілдің сұлулығы, тілдің
өткірлігі ... ... ... жері осы ... ... қай ... қай ... алсаңыз да
тілдің осы халықтық ... сан ... ... ... ... ... да сөйлеудің ... ... ... [7.3] ... ... ... ... құру,
қас қараю, қабағынан қар ... ... ... ... ... толу, жүз құбылу, соққы жеу ... ... ... халықтық фразеологиялық қазынасы ... ... ... ... ... ... стиль қажетінен, суреттеп отырған оқиға,
өмір ... ... ... ... реңк ... ... ... Шәкәрім тіліндегі кірпік қағу ... ... ... қас ... деп, ... іші түтін деген ... ... сау, іші ... елдің
дені, сыртыңды сыланасың өң беріп, ішіңнің түзетпейсің хатасын деп, ауызекі
сөйлеу тіліндегі «етігің тар болса, дүниенің кеңдігінен не ... ... ... қол ... ... ... іш, ән сал, мас бол деген
үлгіде жаңа мазмұнға ие болып тұр.
Шәкәрім көбінесе ... ... ... ... өз ой түйдегін тұжырымдап тізіп, мақал мен ... ... сөз ... де жасайды. Мысалы:
Жылы-жылы сөз айтса,
Жылан інінен шығады.
Қатты сөзбен бет қайтса,
Надан дінінен шығады,-
деген кәдімгі ... ... ... ... ... ... ... ақынның айтпақ идеясын дәл, әрі әсерлі етіп ... ... ... сан ... ... ... ... алауыз- «ауыз- бірлігі кеткен, араз» мағынасында:
«Қазақтың қайратының түбі мәлім,
Алты бақан ... ... ... ... ұйытқы болған фразеологизмдер. «Көз» ... ... ... ... аш- ... ... ... мен көзін аш,
Оқу оқыт ... ... ... жүзін жесе де көзі тоймай,
Патшалар да ... жүр әлі ... ... ... ... ... де адам көзі бір ... ояу, көзі ... ... ... ... ... ояу, көзі ашық елде кім бар?»
[150]
Көзі ... ... ... ... ... көзі соқыр, көңілі қара,
Қазаққа надан болмай бар ма ... ... ... ... ... ыза болып,
Көзі аларып, күресін ... көз ... ... ... ... көз сүзбей күнін көріп,
Қазақ қашан ел ... ... ... көз- «көзі ашық, оқыған, саналы адам»:
«Кеудесінде болса көз,
Жұғар ... ... шел басу – «Бір ... ... ... ... тарс ... басыпты ... дене ... ... ... келесі тобы «бас»
соматизмімен келеді.
Басын тауға да ұрды, тасқа да ... ... ұра ма ... ұра ... енді оған кісі ... ... ... қонғаны-«бақытты» болу мағынасында:
«Басыма бақыт қонғаны,
Ақсам-дағы миллион жыл».
«Қабақ» соматизміне байланысты.
Қабағына қар ... ... ... ... қар ... бұлт ... ... ... ... қырын қабақ»
[69]
« Шаш » ... ... шашы тік тұру ... десе тік ... төбе ... малы бәрі арам,ішкен асы».
«Желке» соматизміне байланысты:
Жегенімді желкемнен сығып алды- ... алу» ... ... ... алып,
Бергені де ... ... ... енді ақын ... фразеологизмдерді мағынасына қарай
тақырыптық топтарға ... Діни ... ... ... ... таразысы тартылса әділ»
[82]
Құдай жолы
«Құдай ... біле ... қу ... ... алдында өзіңе ... ... кәрі ... кәрі тиіп ... ... ... алда
«Құдай кешер алда » деп күнә ... ... ... ... орны ерекше.
1) Бірқыдыру фразеологизмдер өлшемдік ұғымдардың негізінде :
Бір жапырақ
«Бір жапырақ ... ... ... ... ... ... ұрды
«Алдауменен күн өтіп құдай ... ... ... онан да ... Қоғамдық-әлеуметтік факторларға файланысты фразеологизмдер:
Көзін аш
«Құлағы мен көзін аш, оқу оқыт, ... жай» ... көз ... көз ... күнін көріп
Қазақ қашан ел болар, ... ... ... ... темір үзеді
«Бар жақсымыз қулардың құлы болды,
Тепсе темір ... ... ... сау болса, жаны ауру
«Тәні сау болса, жаны ауру
Емдейін ... ... ... жеке ... орнына жұмсалып қана қоймайды,
сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... болып та қолданыла береді. Мұндай ... ... ... ... ... ... Өз бауырын оққа байлап өлтіртті деп,
Қалдыңдар ... мына ... ... нысана етті, өлімге басын тікті.
2) Жөнелді күрең атпен сарындатып,
Атомға ... ... ... белін байлау-дүние салу мезеті, өлім сағаты жету.
3) Бүгін ... кез ... ... ... ... болды, жолықты, ұшырасты.
4) Кер кеткен ... ... ... ... ... тап ... ... қарама-қарсы болып келетін фразеологиялық
антонимдер де кездеседі:
1) «Көңілі ояу, көзі ашық елде кім бар?»
«Наданның көзі ... ... ... көңілі ояу, көзі ашық-көзі соқыр, көңілі қара .
2) «Үміт ... ... ой ... да ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... жүзін жесе де көзі тоймай»,
«Көз тойып, көңіл толмақ»,
осындағы көзі тоймай-көзі тойып.
Шәкәрімнің фразеологизмдерді қолдануда лексикалық ... ... ... ... ... ... ... алдап,
Көкжал қалды өз ... өзі ... ... ... өзі жалмау-өз бармағын өзі тістеді.
2) «Енді менен күдер үз,
Жақындама бер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... үз – үміт үз – үміт жоқ.
3) «Тәні сау, миы науқастар,
Ондайға дәрі қона ... сау ... жаны ... ... ... тәні сау, миы ... сау ... ауру ... теңіз анықтай жарқыраған фразеологиялық оралымдар Шәкәрім
дастандарында да молынан өрілген.
1) Соны ойлап көңілін басты ... ... ... де қызға тұр көңілі ауып
3) Көрінгенге көз сүзген көрсе қызар ...
4) Екі көзін қан жауып, өңі ... ... әр ... ... ... фразеологиялық
тіркестер қолданылған. Автордың қолдануында шығарма тілінде ... ойды жан ... ... ... атқарады.
Автор фразеологизмдерді көбіне, насихат, өсиет айту мақсатымен,
ойын бейнелі, әсерлі жеткізу үшін қолданған.
1. Ажалың биік ... ... ... ... ... ... бөлме.
[131]
2. Кімнің көзі ... күні ... Мен сені ... алып кет ... екі ... түбіне жет демеймін.
4. Қара қазан, сары бала қамын ойлап,
Келді ғой ... ... ... десіп.
[136]
5. Барымта алмай ... ... ... мал ... ... жоқ қой ... қолданған идиом, фразалар ... ... ... ... Атап ... : ... алмау; қапы қалу;
кері кеткен; жылы жүрек; қаны ... ... ... ... ... тек ... қалпында алынбай,
әр түрлі жолмен жұмсалатыны белгілі. Соның бірі – ... ... ... ... ... ... ... былай қолдануды арнайы
мақсат болатыны өзінен - өзі түсінікті. Осындай ... ... ... сөз ... жаңа ... жасап, фразеологиялық қорды байытуға
өзінің үлесін қосқан. Ол ... ... ... тіркестерді қолдана
отырып, өзінің сөз қолданудағы стилін ... кей ... ... ... жаңа ... афоризмдер қалдырды. Мысалы: асыл киім, нақақ
жала, нұр ... ... ... кешу ... ... әр ... сөз ... жасалған фразеологизмдер
бар.
1. Есім тіркесті фразеологизмдер: еркек кіндік, еркек шора, жылы
жүрек, теріс ... ... тас, ... ... қалың мал.
2. ... ... ... А, ... ... көр; Ай, ...... дастандарындағы вариантты фразеологизмдердің компоненттер
құрамын мына төмендегідей топтастыруға ... Екі ... ... жібермеу, айла қылу (әдіс қылу), сылтау
табу (келіспеуге себеп ... ... ... ... белгі
берді).
2. Үш компонентті: ажалға бел байлау (дүние салу мезеті), әркімге
жем болу (еңбегін, мал-жанын ... бір ... Төрт ... қара ... бала ... өмірін
өксімеуін, отбасы амандығын қорғаштау мағынасында)
1.5 Ш.Құдайбердиев лирикасындағы перифраздардың қолданысы
Көркем шығарма ... ... ... ... реті бар ... келетін сөз
қолданыс түрлері – перифраза.
Р.Сыздықова Абай туралы: ... ... ... ... ұлы ақын ... тіркестердің небір ойға келмейтін түрлерін
жасады» деп, өмірді бұлдыр заман-қайта айналмас, ... ... ... ... сұм ... қайран дәурен деп:
«Бір қызық ісім екен сұм жалған да,
Қалжыңбасшыл өткізген қайран дәурен»
дегендей дәстүрлі поэтикалық образдарды ... ... ... фактілермен дәлелдейді. Қазақ поэзиясы тілінің перифраз ... ... ең ... ... ... ... жаңа фразалар ұсынды,
образды тіркес ... жаңа ... ... осы ... ... ... деп ... да, Абай тіліндегі перифраздар өзіндік ерекшелігімен бой
ұрып тұрған, бейнелі, көркем, ... ... ... және қисынымен
қолдануын тапқан тіркестер, олардың эстетикалық құндылығы да ... ... тың ... ... ... да өз ... тапты.
Шәкәрім тілінде жұмсалған перифраздар сонылығы жағынан да, саны
жағынан да ... ... ... ... тілде қалыптасқандары да,
өзі жасаған авторлық түрлері де бар. Мысалы, ... ... ... ... ... ... дүние»
[72]
«Ей, Криз сенен ... ойым ... ... шыр ... бір ... оқып ... соның бәрі
Дүниені сұм, алдамшы деп жазады»
[105]
деп жазады.
Жалған ... ... ... ... ... ... ... дүние
«Мен де соққы жедім-деп-сұм дүниеден,
Көп жазып ем, оныма өкіндім ... ... «қу ... ... жоқ, ... су өмір» деп.
Көрген қызық, қылған іс-бәрі де ұшып,
Иә көлеңке, яки түс, «у ... ... ... ... бейнет берме,
Дүниеде-алдамшы, өмір-қу деп елірме»
[108]
деп суреттесе, бұларды ақын ... ... ... ... ... ... тіл кестесіндегі ерекшеліктің бірі ... ... ... «саналылық» ұғымын Абай журектің көзі десе,
Шәкәрім көңілдің көзі:
«Сол сықылды көңілдің көзі ашылса,
Көп ... ... ... жұмылады,
Көңіл көзі ... ... ... зер сала қарайтын болсақ перифраздардың сан алуан
түрлері кездеседі. Мәселен :
Ақынның тіл кестесіндегі көзге түсер ерекшеліктердің бірі –
1) ... ... ... ... олар ... соқыр,
Көздегені-қара су.
Құлағы тас, ұқпай отыр,
Жүрегі мұз, ... адам ... ... ... тәсілі сәтті шыққан.
2) эвфемистік перифраздар. Тілдің екінші атаушысы ретінде перифраз алғашқы
номинацияны жай ғана ... ... ауыр ойды ... ... ... Яғни ... ... айтайын деген ойын, ондағы
бір ұғымды сыпайылап, жұмсартып жеткізу мақсаты көзделеді де, бұл ... ... ... ... ... ... эвфемистік
парафраза (перифраз) табу сөздерді немесе мағынасы суық, дөрекі, ыңғайсыз,
қолайсыз, анайы ұғымдарды ... ... ... етіп ... ... ... эвфемистік перифраздарға төмендегі мысалдарды
келтіруге болады:
«Сен кеттің , тірі қалдым, ... ... ... ... ... ... марқұм өткен соң өзіме айтқан жырларым».
«Есіңді жи, ерте ойлан,
Қаза ... де ... ... перифраздар. Метафоралық перифразды ... ... де ... рөлі ... Мысалы:
«Ойым-у, өмірім-су, үмітім-бу,
Қалмады бір ... шат ... ... ... өмірді, үмітті жай ғана сипаттай
салмайды. «Ойым-ау» деп халқының надандығына көңілі ... ... ... сыртқа айта алмай, ішінде шер болып қалғаны туралы айтса, ... ... су ... ... деп ... айтады, «үмітім-бу» деп
үмітінің бұлыңғыр, күңгірт екендігін перифраздармен беріліп, сол ... ... дәл ... ... ... перифраздар. Бір заттың немесе құбылыстың атауының екінші
затқа не құбылысқа өзара ... ... ... атау ... және ... орай , ... ... мағынада қолданылуы
метонимияның өзара байланысы жуықтай түседі,тіпті екеуінің тегі бір ... ... ... ... ... деп,
Жақпадың молдалар мен халқыңа да.
Ендігі жас ескі исің шығады деп,
Олар да келмей отыр ... ... ... ас еді,
Нан алып же демейді,
Келемеж қылды кедейді,
Тоқ кісі не ... ... оқи ... ... исің шығады» деп яғни ескіліктің дәурені өткендігін, «тоқ ... бай, ... бар ... ... деп ... жоқ, кедей адам
деген образды синонимдермен алмастырып берген.
5) Синекдохалық перифраздар. «Синекдохадағы басты ... ... ... ... ... ... ... орнына жалқы немесе керісінше
алмасып айтылып, ауыспалы мағынада қолданылған ... ... ... образ жататын болса, синекдоханың да табиғаты ... ... бірі ... ... ... ... ... жолдар бар:
«Көзі өткір, қараторы жігіт екен,
Орта бойлы, ... кең ... Ақын сұлу ... ... бет ... әр ... алып, оған анықтауыш сөзін қосып, бөлшектер арқылы шебер де әсем,
анық ... ... ... ... лирикасындағы сөз жасау тәсілдері
ХХ ғасырдың басындағы шығармаларда морфологиялық ... ... ... ... ... өзгешеліктер кездеседі.
Бұлар Х1Х ғасырдың екінші жартысында жарық көрген поэзиялық туындылар мен
әңгімелердегі грамматикалық ерекшеліктермен ... ... ... ... ... ... тәуелдеу, жіктеу жүйесі, ХІХғасырдан да көп ... ... ... Сондай-ақ етістік саласындағы біраз
категориялар (шақ, етіс, ... т.б.) ... ... ... ... ... ... жоқ деген тұжырым шығуы
мүмкін емес. Мысалы, кейбір морфологиялық ... ... ... ... ... мүмкін: баратұғын-баратын, менен-мен, дайын-дай
т.т.
Сондықтан осылардың барлығы Шәкәрім тілінің грамматикалық құрылысын
да ... ... ... ... Жоғарғы айтылған принциппен мұнда біз тек
кейбір категорияларды ғана талдаймыз. Атап айтқанда:
1.Сөз ... ... ... ... ... ... ... тұлғалардың варианттылығы (тұғын-тын,
Менен-мен, дағы-да, дайын-дай т.б.)
Бұларды талдауда көздейтін мақсаттарымыз – ең ... ... даму ... бір ... – ХХ ғасырдың алғашқы
жартысындағы – ... ... ... ... грамматикалық
тұлға-тәсілдерді активтендіру, нормалау ісіндегі ... ... Бұл ... ... ... өзі ... жаңа ... туралы емес,
Шәкәрім тілінде кездесетін жалпы ... ... ... Яғни ... сөз тудырушы жұрнақтарды және синтаксистік ... ... ... ... ... ... кейбір аффикстердің
қызметтері ғана емес, олардың актив-пассивтігі, стильдік немесе басқа да
мотивтерге орай ... қоса сөз ... ... ... ... көптеген мысалдар келтіру арқылы, кейбір
аффикстердің атқарған қызметіне талдау жасамақпыз.
-шы,-ші жұрнағы қазіргідей Шәкәрім тұсында да ... ... ... ... ... иесінің, мамандықтың атауларын білдіреді.
Шәкәрімде бұл ... ... көп: ... су ... ... жылқышы,
қойшы, еңбекші, ойнасшы, қала билеуші, қайыршы, басшы, заңшы, ысшы ... т.б. ... ... тіккен ақша ... жиып алды ... ... ... ... ... басшы,
Күл ... ... ... жылдары –шы/-ші, -қыш, -кер/-гер аффикстері арқылы жасалған
бір ұғымды білдіретін варианттар жарыса қолданылды. ... ... де ... Абай ... ғой ақыл ... ... көп ... жатқан
[32]
«Айтқаны қате кетпес бір балгерді
Әкепті естіген соң даңқын ... ... ... адам ... ... оның бір нәрсеге
бейімділігін білдіреді. –шіл жұрнағы ... ... ... ... ... жұмсайды:
«Өзімшіл, надандықтан көзі ашылып,
Аңғарар адал ... ... жоқ, ... ел ... пе, рас па, ... ішін ... ... жұрнағын Шәкәрім әрдайым жағымсыз ... ... ғана ... ... ... ... үшін пайдаланған:
«Таза, еңбекшіл, азға да қанағатшыл,
Халқына ... ... ... ақын, ... ... ... ... ... ... термин жасауда да жиі қолданылды. 1929 ... ... ... ... ... сөздердегі –ист,-изм
жалғауларын қазақ тілінің –шыл ... ... ... алу ... ... ... ... [11, 98]
«Ұлтшыл деп сөгеді қазақ жасын,
Қорғау дұрыс емес деп ... ... ... ең ... ... ... ... -тық/-тік.
Лық арқылы жасалатын сөздердің морфологиялық құрылымы біркелкі емес: Ол
негізгі түбір ... да, ... ... да ... Әрине, ең көп
ұшырасатыны –бұл жұрнақтың ... ... ... ... ... ... аштық, достық, жомарттық, өктемдік, ұрлық т.б.
Бұл жұрнақтың түбір сөзге жалғанғандағы беріп тұрған ... ... мен ... ... ... яғни құбылыс, күй, сапа атауларын, адам
өмірінің кезеңдерін т.б. білдіретін зат ... ... ... ... ... ... »
[30]
«Жомарттық па осы тұр ... зор ... ... ... ... ... ... көңілді арылталық»
[33]
«Жандаралдан ... пе ең бір ... ... ... ... ... ... бір тобы нәрсе атауларын
білдіретін зат есімдер болып келеді:
«Бас уәзірін шақырып жарлық айтып,
Осыны ... ... ... қауым»
[475]
Бұлар –лық аффиксінің түбір сөзге ... ... ... ... ... ... ... жұрнағы туынды түбірлері жалғанған,
яғни өзге аффикстермен тіркесте келеді. Олар: -шы +лық, -ар +лық,-ды+лық,
-сыз+дық қосындылары ... ... Бұл ... аффикстердің қолдану
аясы 1920-30 жылдары қазіргіден гөрі кеңірек болды. Бұл аффикстер ... ... екі ... ... бір ... ол ... ... жұрнақ болып келеді. ... ... ... ... ... аманшылық, қысымшылық сөздеріндегі –шы
компонентін ... не ... ... ... ... деп ... Ал ... қолданған тіленшілік сөзіндегі жұрнақтар құрамын
кәсіп, мамандықты білдіретін –шы жұрнағы мен деректі ұғым ... ... ... ... деп ажыратуға болады.
Сөйтіп –шылық жұрнағының екі түрінің екеуін де Шәкәрім аса актив
пайдаланып, онымен ... ... ... ... сөздерді
қолданған.
1. Адамға тән қасет, белгі, күй қылықтардың атауы:
«Жаз шығып, жаманшылық жоғалғанда,
Тал ... ... ... ... ... бұл ... түс,
Алдау қылма біреуге ... ... ... дүре ... ... ... ... Менің сөзім Аспанның сөзі емес пе ?
Осы екен, ойлап тұрсам, ... ... ... ... ... ... ... дублеті тәрізді болып
келеді. Шәкәрімде жамандық –жаманшылық, қорлық-қоршылық, адамдық-адамшылық
т.б. кездеседі. ... ... неге ... ?
Адамдық -өзге айуаннан артық демек»
[137]
параллельдерін ... Екі ... ... де ... ... ... мағына адамға тән қасиет, белгілердің абстракт
атауын білдіреді: адамшылық-адам мінез-құлқындағы, ойындағы жақсылықтың
атауы, ал ... ... ... сөзі ... ... ... білдіреді.
2. Белгілі бір күй, құбылыс атауы.Бұлар Шәкәрімде сан жағынан көп
емес. Олар: кеңшілік, жоқшылық,тіршілік. Мысалы:
«Мен-дағы тіршілікке қадам ... ... әр іске ... ... ... ажыратылатын түрімен жасалған сөздер адамның
кәсібінің, мамандығының түрін білдіреді:
«Аңшылық ... ... ... назы».
[141]
«Аңшылық-әуелінде қандай ... ... ... бірі ... Адамның ішкі қасиеттерін
білдіретін дерексіз есімдерді ... ... ... ... ... ... әр іске шыдамдылық,
Қатты керек адамға бұл бір ... ... ... құрамы айқын: біріншісі адамға
белгілі бір ... ... ... (шыдамды+лық), екінші бөлігі сол
қасиеттің ... ... ... Бұл ... ... де ... тәсіл
болғанмен, оны өнімді пайдалану жағынан Шәкәрім тілі ерекше көзге ... ... ... ... ... ... Бұл ... жағынан да, жаңа туындылар жасау жағынан да ... ... ... ... ... ... арсыздық өнер ... ... ... ... ... ... ынсапсыздық»
[34]
-лы(-лі, -ды, -ді, -ты, -ті) жұрнағы. Бұл да Шәкәрім тілінде ... есім ... ... ... ... Ол ... сөзге де, туынды сөзге
де жалғанған. Мысалы:
«Байқамай іліндім
Сиқырлы ... ... ... ... ... ғана ... бір есті бар ... атты,
Данышпан, тура сөзді, инабатты»
[479]
«Мұңлы, ... боп ... ... ... ... ... бәрі ... (негізде) аталған заттың
бар екендігін білдіреді.
Кей реттерде –лы жұрнағының ... ... ... ... ... да келе береді), өйткені, ... -лы ... ... ... ... екіншіден, мағынасы әрі
қызметі бірдей сөздер –лы жұрнағын ... та, ... да ... ... ... ... қара шашты, өткір көзі,
Ішімді елжіретіп әрбір сөзі,
Орта ... ... жүзі ... бес ... ... ... қара көзі бар, қоңыр шашты,
Орта ... қара ... қара ... ... ... ... ... жұрнақ жалғанбаса да мағынаға да
еш нұқсанын келтіріп тұрған жоқ.
-дайын, -дейін, -тайын, -тейін ... да ... ... аса
өнімді жұрнақ. Бұл жұрнақ –дай және –ын деген қосымшалардан құралған
құранды ... ... ... ... ... ... қирап жатқандайын»
[262]
«Айуанда да ақыл бар ... ... ... сыр ... өмір ... сезіп тұрған,
Жан сыры ғой, сіздерге байқатайын.
Жаңа туған жас қозы ... ... ... ... (-ім, -м) ... ... ... туынды сөздерден Шәкәрім
тілінде білім, бітім, алым т.б. сөздері кездеседі. ... тағы ... ... ... ... құдайдан тілейін деп»
[40]
Бұлар процесс атауын ... ... ... ... ... ... –ым жұрнағы әлдеқайда активтеу болғанға ұқсайды.
-қыш (-кіш, -ғыш, -гіш ) ... ... ... белгілі бір
әрекет-қимылды істеуге бейімді адамды білдіреді:
«Тоқты сойып дәндеген тоқтай алмас,
Жылқы ұрлағыш батыр боп о да ... қу ... ... деп,
Шығарады бір пәле ... ... ... ... ... ... ... атайды.
Қимыл атауын білдіретін –ыс жұрнағы арқылы ... жаңа ... ... ... ... ... -тай, -тей; ... -дейін) жұрнағы өз қызметінде
Шәкәрімде өте жиі ... қар, ... тон ... ... ... рахым етіп»
[41]
-көр, -кер, -паз, -кез, -қой, -дар, -ман ... ... де ... ... орын ... ... кер, ... күншілдерге
Жұтатын дұспанының қаны ... ... ... ... ... да ... ... емес. Көрсетілген жұрнақтармен келген
сөздер өткен ғасырлардағы әдеби тілде сирек ... да, ... ... Бұлар ауыз әдебиетінде де ұшырасады. Мысалы, Бұхар толғауларында
қызметкер, азаткер, сөздері жырларда хабардар, қызметкер, үміткер, намыскер
сөздері, мақалдарда аларман, ... т.б. ... ... ... ... ... ... бір күн ... ... ... ... көне –сақ,-сек жұрнағымен келген сөз Шәкәрімде қолданылған:
«Ақсақ, соқыр шолақ бар,
Жетім, ... олақ ... да ... келе жатқан туындылар,
«Саудагер ажарын сатады, сұрамсақ назарын сатады» [мақал]
-мақ, -мек жұрнағымен ... ... де ... ... ... ... нан- ардақты жанның досы
Ақша деген мақтаншақ паңның ... бір, ісің көп ... ... ... ... болма мендей»
[62]
Ал жаңа сөздер жасауда Шәкәрім –дақ/-дек, -шық/-шік жұрнақтарына көп
жүгінбеген көрінеді.
Есімнен етістік туғызатын ... -та, -те, -да, -де) ... ... ... қай ... да өте ... ... аян. Бұл жағынан
Шәкәрім тілі де ... Бұл ... ... ... ... тән ... ерекшелігін атауға болады. Бірі- -ла жұрнағының
жалғанатын ... ... ... ... ... Осы ... әдеби
тілімізде бұл жұрнақпен тікелей етістік жасалмайтын кейбір есім ... ... ... ... ... Мысалы, тезге салу деудің орнына
тездеу, сондай-ақ арлау, жарлау, орлау т.б. ... ... ... ... арласа, алдына әкеп жарласа ( Майлы ). Бұл құбылыс ... де ... ... ... нені ... тұр ажал ... салып, ... бұл аса ... ... дегенмен халық тіліне тән еркіндіктің салдары
Х1Х ғасыр әдеби тілінде із ... ... емес бей (-би), на, -и ... ... ... ... қазақ тіліне, оның ішінде Шәкәрім тіліне жат емес, бірақ өнімді,
мол да ... ... ... ... де бұл қосымшалар жалғанған
сөзімен қоса лексикалық тұтастық ішінде ... ... ... ғана ... да, ... төл ... туынды элементтер
жасамайды. Осы күнгі лексикалық нормамызда құрамында осы аффикстер бар
сөздердің өзі сан ... ... ... ... ... алып секірейін,
Ернеуге шықпас па екем мен ... суыр ... ... көп ... түкті білмей неге ойлады»
[89]
-ма(-ме, -ба, -бе, -па, -пе) ... –ма ... ... ... ... ... Мысалы, Шәкәрімнің тұсындағы жалпы халықтық
тілде де, Шәкәрімнің өзінде де осы ... ... ... ... ... ... зат ... жоқ.
Шәкәрім тілінде ерекше көзге ... ... -бақ, -бек, -пақ, -пек) ... Бұл тұлға ауыз әдебиетінің
мақал-мәтел, фразеологиялық ... ... ... әр ... әрідегі ғасырлардан бастап тарихта белгілі ақын-жыраулар
шығармаларында ... ... ... ... жиі және өнімді
қолданылғандығы.
Осы күнгі қазақ әдеби тілінде –мақ ... ... ... ... қарақалпақ, түркмен әдеби тілдеріндегідей тұйық ... ... ... рай) ... ... ... бірсыпыра түркі тілдеріндегідей қазақтың қазіргі әдеби тілінде
түйық рай қызетінде –у жұрнақты тұлғаның қолданылуы норма болып кетті
Етістік ... –у ... ... ... ... ... жекеше-
көпшелікті көрсетпей, іс-әрекеттің жалпы атауын (ұғымын) білдіреді. Бұл
қызметте –у тұлғалы сөздің ... ... келе ... ... Бірақ
бұл әрқашан қазіргідей жеке-дара болмаған. Күні кешеге дейін қазақ тілінде,
әсіресе әдеби нормасында –у жұрнақты ... ... ... ... ... жұрнақты форма жұмсалған. Бұл құбылыс әсіресе Шәкәрім тілінде өте-мөте
актив көрінеді.
Шәкәрімде ... ... сөз ... ... атқарады: ең алдымен ол
атау септіктегі таза ... ... ... яғни осы күнгі –у жұрнақты
тұлғаның орнына келеді:
«Тумақ, ... ... ... ... ... ... де, ... тоймас»
[64]
«Алла сүймек, ар сүймек, адам сүймек
Ұқтырар адамдықтың шыңы ... ... ... ... ... рай) жасалатын оғыз тілдерінде
бұл тұлға ... ... және ілік ... ... қабылдамайды. Ал
Шәкәрім тілінде –мақ жұрнақты тұлға ... ... ... ... ... не ... ... әділетті сүйдірмекке.
Жақсы мінезді айтқанда жанды ерітіп,
Залымдықтан жирентіп ... ... ... ... ... ... ... шақтың
грамматикалық тәсілі екені мәлім.
Қазіргі нормамызда сөз етіп отырған тұлғаның мақсатты ... ... ... ... ... ... өткенде, оның ішінде Шәкәрім
тілінде бұл қызметте де кездеседі, бірақ ол өзге көп ... ... ... ... ... ... жұрнақты сөз сөйлемнің баяндауышы болып
келгенде үш түрлі ... ... ... ... ... ... ... өзі айла таппақшымын,
2. Бабаларым ісіне бақпақшымын.
3. Ешбір адам келмесін соған шейін,
4. Қырық күн тарих ақтарып жатпақшымын» ... ... ... ... ... ... сөйлемде –мақ
жұрнағымен келген сөздер баяндауыш болып тұрғанымен, шаққа, жаққа бейтарап
(қатысы жоқ) қимыл ... ... ... ... мақсаттық реңк
болғанмен, етістіктің шақ категориясын білдірмейді. Мысалы:
«Дос мақтайды сені ... ... ... мақтар елерте бермек үшін.
Есептемей есірік елін мақтар,
Көп нені айтса, соны ... ... ... – бұл ... ... болып келгенде, әсіресе
өлеңдерінде,
-ар, -а+ды аффиксті тұлғалармен қызметтес ... яғни ... ... бір ... ... тән іс-әректті білдіру үшін жұмсалады. Мысалы:
«Туған жан өлмек,
Тағдырға көнбек,
Кімді ... бұл өлім ... ... етіп ... ... ... мақсаттық, шақтық ұғым
жоқ, олардың қызметі өлер -өледі, көнер-көнеді деген тұлғаларға өте ... ... ... тең ... ... дублеттер емес, әрқайсысының
мағыналық реңктері бар: -ар жұрнақты тұлғада істің жалпы ... ... сәл ... ... ... бар да, -мақ жұрнақты
тұлғада сөзсіз орындалатындық, ақиқаттық реңк бар. Халық ... ... ... ... ... орындалу мүмкіндігі бар потенциалдық
қимылды білдіретін –ар ... ... ... Ат ... ... қолы ... аузы қимылдар т.б. Сондықтан да ... ... ... жоқ ... ... нормадағыдай –ар жұрнақты
тұлғаны алмай, -мақ аффиксті етістікті әдейі және жиі ... ... ... ... ... ... бітпек, күтпек т.б.
Шәқәрім өлеңдерінде –мақ жұрнақты тұлғаның керек, тиіс ... ... ... ... аударады. –мақ жұрнақты тұлғаның осы күнгі
-у жұрнақты тұлғаға мағынасы мен қызметі ... ... ... ... осы ... айқын сезіледі. Бұл тұлғалар керек (қажет), тиіс модаль
сөздерімен тіркескенде қимылдың ... ... орыс ... ... жақындайды:
«Хан айтты: «енді бұған жетпек керек,
Халқыма менен хабар жетпек керек.
Астықты таза сақтап орындауға
Не қылса да бір ... ... ... варианты күні кешеге, тіпті Абай, Шәкәрім тілінің өзінде –у
вариантымен тепе-тең қолданылған. Тұйық етістіктің керек ... ... да ... бар: бұрынырақ, ХV – XVIII ғасырлардағы ақын-
жыраулар шығармаларында, ХIX ... өн ... ... ... бұл ... ... септігімен келген: баруға керек, бармаққа керек
т.б. тіпті сутендік (мақсаттық) ... ... ... ... ... де беріліп келген. Бұл күнде ... ... тән ... ... ... ... келмек керек) варианты да қолданылу құқығына ие ... ал ... ... ... ... ... ... мүлде ығысып
қалды.
Ауыз әдебиетінде, Абай шығармаларында жиі қолданылған қазіргі әдеби
тіліміздің нормасы болып ... ... –ар, -ер ... ... да ... ... айтар,оятар, жыбыршытар,
Еркіңді алар, сөйлетер тыным ... ... таң ... мына ... Ойың ... ... көзге»
[469]
Шәкәрім шығармаларынан кездесетін формалардың бірі – ... ... ... шақ есімше қызметінде ... ... ... ... ... ... ... ықшамдалған түрі болды. ... ... ... ... тілінде ертеден бар форма. Бізге ол ауыз
әдебиетінен белгілі. Мысалы,
Ұрсатұғын батырдай
Қылышын белден ... ... ... ... тұрады.
[13,301-367]
Сөйтіп, ауыз ... ... ... ... ... сол ... ... шығып тұрған газет-журнал беттерінде,
тіпті
ХХ ғасырдың басына ... ... ...... ... Шәкәрім
поэзиясында да өте актив жұмсалған. Мысалы:
«Әділ жүрек, таза ақыл ... бір ... ... ... әрі ... септіктің жалғауы, әрі сөйлемнің бірыңғай
мүшелерін байланыстыратын ... ... ... ... ... ... ... жалғау мен жалғаулық Шәкәрім
шығармаларында менен және мен ... ... ... шархи фәләк –
Күн мен ай, жұлдыз, әуе, жер менен көк»
[63]
« Айырмайды ... ... ... ... ... ... ... ықшам да жалғаулығы Шәкәрім
шығармаларында молынан кездеседі. Сонымен бірге өлең ұйқасы үшін алынған,
қазіргі ақындарымыздан да ... ... ... ... XVIII-XIX ғасырлардағы ақын-жазушылардан көп кездесетін
толық дағы да кездесіп отырады:
«Басында ... ... ... ... сеніп»
[467]
«Ол-дағы түскен екен ... ... ... шыр ... ... да»
[112]
Аш-жалаңаш қатсаң да,
Абақтыда жатсаң ... күні ол ... ... ... ... ... дағы ... да ықшам формасы да жұмсалып отырады.
-ар жұрнақты есімшенің болымсыз түрі (-ма+с) I жақ жекеше ... ... ... ... толық тұлғалардың орнына отырман,
тұрман тәрізді ықшам ... ... ... ... ... жоқ ... ... қазақ тілі үшін де өнімсіз тұлға. Бұл тәсіл
ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... Ал ... ... бұл аса өнімді жұрнақ емес. Мысалы:
«Ол неге жоғалар,
Айырылман ... ... мен ... ... тиын»
[72]
«Бітіре алман ... ... ... емес ... емен ... де ... аз да болса
қолданады:
«Мен сендей жуан ата баласы емен,
Әкем атын ... ұры ... ... халықтық тіліне тән емес, өзге ... ... ... ... бір түрі дүр ... ... ... сәл өзгешелеу. Бұл тұлғаның көне замандарда ... де ... ... ... ... ескі ... сақталып
қалғанын зерттеушілер көрсеткен болатын. (14) Бірақ, Шәкәрім өлеңдерінде
бұл формант кездеспейді. Біздің бір жорамалымыз ... дүр ... ... көшкен түрі Шәкәрім тілінде актив жұмсалған. Мысалы:
«Білімдінің ... ... ... таза-ақ-ты»
[110]
«Пайғамбар мен сахаба, сен түгіл содан ... ... ... ... ... ... ләкін, уа, оның үшін,
соның үшін, жана да, бірлән, бірлә, илан, илә ... Абай ... ... тілінде жиі қолданылғанымен, Шәкәрім тілінде кездеспейді. [16] Ал
һәм, әм формалары Шәкәрім шығармаларында ... ... ... адам ... һәм ... ... һәм ... бір ғылым,
Әрі залым, әрі ғалым-ел түбіне сол ... ... ... лирикасындағы тілдік құралдардың стильдік
ерекшеліктері
2.1 Ш.Құдайбердиев лирикасындағы эпитет пен теңеудің қолданысы
Шәкәрім бұрынғы поэзиядан, жыраулардан, ... ... ... және ... бір ... кем ... тың эпитеттерді тіл айналымына
қосады. Олардың ... мен адам ... ... көмектесетін мәні
айрықша. Шәкәрім эпитеттері образды ... ... ... ... құлашын
кеңейтіп халықтың тілін ұштайды. Табиғат-өмір-адам қарым-қатынастарын сол
күрделі, қайшылықты және өзара ... ... ... ... ... бұрынғы бар ойды, идеяларды толықтырып, өзіндік мәнермен ... ... - өз ... Абайды үлгі, өнеге тұтқан адам. Абайда
бір сөздің алдына әр түрлі эпитет қойып, ... әр ... мән ... жиі ... ... жүрек, асау жүрек, ит жүрек, мұз ... ... сұм ... жау жүрек, ет жүрек, асыл жүрек, жас жүрек, кірлеген
жүрек, ызалы жүрек, ... ... ауру ... қан ... ... ... жүрек, жалын жүрек, ... ... шын ... ... ... ... ақ жүрек – деп «жүрек» сөзін жиырма үш түрлі тіркесте
қолданған). ... ұлы ... ... ... бұл ... ... ... берген еншісі, қалдырған аманаты осы асыл сөздер, біз оны
ардақтаймыз да мәпелейміз»-деген болатын.
Бұл ... бір ... ... мән ... ... ... ... да аз ұшыраспайды. Мысалы, ақын ... ... ... ... толқынды көңіл, көңіл көзі, қайғылы көңіл,
жүйрік ... ... ... ... ... ... жарығы, көңіл сәулесі, жаралы
көңіл, құр көңіл, шерлі көңіл, ояу ... ... ... ... қиянат
қылмаған көңіл, өлген көңіл, ұрлаған көңіл, зырлаған көңіл, сырлаған ... ... ... көңіл, тұрмаған көңіл, шыңдаған ... ... ... ... ... ... ... көңіл, ұнаған көңіл, көңіл
бөлу, көңіл ашу, көңіл сүю, көңіл толу т.б. ... ... ішкі ... ... ... ... де кейде грамматикалық
тұрғыдан тіркеспейтін сөздерді байланыстырып, сол контексте тұтас қарап,
көркем суретті көз алдыңызға дөп ... ... ... ... тіл, ... ... өзің ... жүзі,
Кестенің бізі
Өрнегін сендей сала алмас, [35] - деп сөз ... ... ... жіті барлап, жаны-тәнімен түсініп, әрі сөздің ... ... өзін ... ... ... Шкәрім өлеңдерінен
заңды жалғас, дәстүрлі дамуын тапқандай.
Бойым еркін, ойым ұжмақ
Тілім - ... ...... - ...... мыс ... алу, не кем ... қалу ... ... ... ... ... ... Абай
дәстүрін меңгеруден туған.
Көркем шығармаларында Абай мен ... сөз ... де ... ... аңғару қиын емес. Мысалы, ... ... ... ... ... ... де поэзиясынан
орын тауып, қисынын келтіріп, ... ... ... ... ... ... жүректі
Сары алтынға ... ... ... ... ... мұндар!».
[150]
«Жан жүрегім, жаным жеп,
Жанған отқа ... ... ... ... ... ... болсаң сырлас».
[173]
«Таза ... тату ... ... ... ... ... ... реакциясын ұтымды да әсерлі бейнелейді.
Шәкәрімде мол қолданылған эпитеттердің бірі – «ақ» ... ... ... анық ... ... ақ ... пен сұм залалкес»
[6.202]
«Ақ тамақтан шөп ... ақ нұры ... ... ... – тазалық өлді,
Жүректің ақ нұры ... ... ақ ... адал ... ... кім ... шын адам сол»
[151]
«Ентелеген еңбектің бәрі танбай,
Ақ ... ... сол шын ... ... іс ... азап тартып,
Ақ жолында өледі ... ... ... ... әділ ... ... ... жек көре ме?»
[97]
Қазақ халқы ұғымында «ақ» ең ... түс, ... ... ... ... бір-бірінен үйлеспейтін сөздерді тіркестіріп, ... өз ... ... ... тың ... ұсынған. Мысалы:
«Ұлы жүрек, долы тіл сөйлеп отыр,
Ыза қысып, ... ... өмір - ... ой ... ... делбемін шірік өкпе»
[96]
«Мұнымен кірлі көңіл шалқия ... ... ... ... сұм ... Абай ... ... дүниесін теңеу, шендестіру арқылы
беруде де жасалу үлгісі бұрынғы болғанымен, күтпеген тың ... ... ... ... ... ... ынсап-кәрі
адам, өлең-күміс, қағазы-жолдасы, қаламы-сырласы, сөз сөйлеу-ер қосу, арақ-
ақыл, мастық-ой, ... ... ... ... ... ақынның образдар дүниесіне тың үлгілер енгізіп тұр.
Суреткер тілінен қарақаттай көз, қанжардай қас, ... жас ... ... ... ... ... бірге, ақын шындықтан
өрбіген, тыңнан табылған «қасы-жай, кірпігі оқ реттес», ... ... ... ... ... жаным» деп сөздерді құбылтып шығара қояды.
Шәкәрім өлеңдерінде теңеу біршама жиі кездеседі. Және ... ... да әр ... ... ... -дай, -дей, -тай, -тей жұрнақтарының
көмегімен жасалған теңеулер. Мысалы,
«Даулассаң ... ... ... өзі ... мен ... ... пайда тие ме
Мешітте мың жыл ... -ше ... ... ... ... ... алады, біреу алдап,
Ұры залым ... бәрі тұр жыланша ... ... итше ... төбет шуылдап үріп ... ... ... түземей, сыланып сыртын түзеп,
Тауықтың ... бол, ... ... ... сөздерінің көмегімен:
«Сен біреудің айыбын ашпа,
Түн сықылды перде тарт.
Күн сықылды аша берме
Жер ... әр ... ... өлеңінде сықылды сөзінің көмегімен жасалған оннан аса
теңеу бар. Барлығы да өлеңнің көркемдігіне үлесіп ... өз ... ... ... синтаксистік құрылысы да әр түрлі:
-дай, -дей, -ша, -ше ... ... ... ... ... ... ... ақында күрделі теңеулер мен толымды
теңеулер де бар. Мысалы,
«Кейде тегін береді, кейде бұлдап,
Мінезі жел ... тұр ... ... теңеу болады. Себебі, теңеуге тән элементтердің бәрі де
бар. Шәкәрім теңеулерінің эмоционалдық экспрессивті мәні ... Ақын ... ... ... суреттеген:
«Бойы бар сымдай,
Белі бар қындай,
Мүсінінің қыны жоқ».
Ақын өлеңде қарапайым, халықтық теңеулер арқылы сұлудың сыртқы
келісті келбетімен ішкі ... ... ... тән ... ... ... ... лирикасындағы метафора және
кейіптеудің қолданысы
Адам болмысын, қасиет-мінезін Шәкәрім ... ... ... ... ... Табиғат пен адам мәселесінде ақынның
өзіндік ... толы ... ... Ол ... ... терең
қойнаулары мен қатпарларындағы асыл қасиеттерді жіті танып, ұтымды
пайдаланып, ... сұлу ... ... «Сұм ... ... ... ... «жылансыз кен», «күншіл мұндар», «өлі жүрек»,
«ақылдың шолғыншысы», «азат ақыл», «ойы тарлық», ... ... ... қоғам, адам мазмұнын ашатын жүздеген метафораларды қолданады.
«Жаралы біздің көңілге бір тамбады сіркіреп» ... ... ... поэзияға жаңа психологиялық көрініс береді. Осындай бейнелі тіркесті
оралымдар арқылы адамның көңіл-күйін, ішкі рухани ... ... ... табиғат көріністерін де ерекше бір суреткерлікпен
таныта біледі.[19,3-5]
Метафорадағы салыстыру нысанасы мен ... ...... ... ер ... сөз жазса да,
Көңілді ... ... ... ... ... ерекшелік сипаты
негізінде екі түрлі лексикалық құрылымның екі мағынасының ... ... ... ... семасы бар бір лексикалық құрылымның екі мағынасының
бірдей жүзеге асуы болып табылады деген еді.
Метафора, Б.Хасановтың түсіндіруі ... ... ... ... ... өзі ... отырған субьектіге сілтеумен қоса
көрінеді:[20,31]
«Нұрына күн нұры жетпес,
Қасы-жай, кірпігі-оқ реттес.
Көңілден суреті кетпес.
Жүзі-сиқыр, шашы ... ... ... ... ... позицияда көбірек
пайдаланылады.
Метафора суреткер бейнесінің айнасы іспеттес. Ақын ... гөрі ... ... жиі ... ... ... үмітім-бу,
Қалмады бір сүйеніш шат ... тән ...... ... неге ... бұрын ... ... жан- ... ... ... ... ... томардан да»
[28]
«Тән-терезе, ой қожасы,
Оймен анық ... ... ... ... жан-қожа, тән-терезе, тал-
шымылдық, шалғын-төсек деген сияқты дара метафораларды орынды ... ... ... ... ішкі ... ... ... мінез-құлық әсерін аша көрсету
де Шәкәрім поэзиясының бір қыры. Жүрегінде жақсылыққа орын жоқ, өз ... ... ... ... образын көрсететін мына ... ... ... шын бар, қате шын бар, ұлы шын бар,
Әлгі айтқан өтірікте қандай мін бар?
Елді сынап, өз ... ... ... ... ... ... ... мұндар», «жебір ұлық», «өлі жүрек» метафоралары адамның
кері кеткен ... ... да жын, ... да жын, ... та ... де жын, қоя ма ... ... құмар шымырлатпай қоймас, сірә,
Әр жерге соқтырар аққан сеңдей»,-
дегенде,ол құмарлықты арнайы бұзып, әр жерге соғып ағып жатқан сеңге теңеп,
құмарды, мастықты, ...... бір ... ... ... ... Шәкәрім адамның құмарлығын жеңу ... ... ... ... ... қана қоймай, жанын өлең бойлаған ақынды тоқтату да
қиын ... ... Бұл ... ақын айтып отырған «құмарлық» пен «жын»
есіріктік пен әулекілік ұғымы ... ... ... ... ... күшті, екпінді, қастерлі сезімдер.
Ақын дүниетанымдық философиялық ой – толғамдарымен, қазақ халқының
дәстүрлі ой–танымын өлеңмен ... ... сөз ... қолданыс
шеңберін кеңейтті. [22,40]
Мысалы, «нұр» ... ... ... ... ... өлең ... ашуда, танымдық жағына баса назар аудартады.
«Нұрыңмен жарық жүрегім» - бұл ... ... ... ... ... ... ... құбылта отырып айтатын қасиетін
төмендегі өлең тіркестерінен де ... ... ... ... ... ... ... күйді» деген өлеңінде ол: «ойым-ұшпақ», « тілім-бұлбұл», «сөзім-
бұлақ» деп шалқи ... ... ... ... ... ... «нұры-күн нұры жетпес», «қасы-жай», «кірпігі-оқ реттес», «жүзі-
сиқыр», «шашы-тұзақ» деп ... ...... бір ... ... өрнектеу тәсілінің әдемі
түрі. [23,54] ... ... ... құлпырта қолданылған тәсілдің
бірі – кейіптеу. Әрине, бұл мүлде тың тәсіл емес, ... ол жаңа ... ... ... ... ... бірі.
Шәкәрім табиғат құбылыстарына жан бітіру арқылы әдемі сурет жасайды,
яғни Абай қолданған көркемдеу ...... ... одан ... ... оның ... күшейтіп дамытты. Мысалы, Абай қысты
ақсақалды кәрі шал деп, күнді күйеу, жерді қалыңдық деп, адам ... ... ... ... ... ... ұялып,
Жұлдыз бен ай қалды
Сәулеңнен нәр алып.
Жетіқарақшы айналып
Сені іздеп жүр,
Бәрі де сені ойлап,
Мас ... ... мен ... ... да ... бір ... ... Қосбозатын,
Жарытып, ойы бар
Тойыңа ... ... таң желі ...... ... жолдарында күн, ай, жұлдыз, желдерді адамша ұялттырып, мас ... ... жол ... ... адам сияқты мауқын баса ... ... ... жаратып, тойға қосуға ойы бар екендігін адам
кейпіне келтіреді де оқушының эмоциялық ... ... әсер ... Жансыз
ғаламзат есімдерімен тіркесіп тұрған етістіктер жанды заттарға ... ... ... ... ... ... бір-
біріне үйлеспейтін сөздерді тіркестіруді Р.Сыздықова ... амал ... ... ... ... ... қоймайтын «тосын»
тіркестердің бізге қисынсыз көрінбей, керісінше, ... селт ... де ... ... болып шығуының сыры неде?
Осындай сұраққа жауап беру ақынның көркемдік әлеміне сәуле түсірері
сөзсіз. ... де біз оны дөп ... тани ... ба? ... атап ... ... метафораланып ауыспалы мағынада қолданылып тұр.
Сөздің ауыспалы мағынада қолданылуына онымен ... ... ... да әсер ... Мәтінде тіркескен сөздер бір-біріне сәулесін
түсіріп, ... ... ... ... ... ұғым ... ... болады. Мұның бәрі ақынның шындық болмысты өзінше
қабылдауымен, санада ... ... ... ... ... көркем
туынды түрінде қорытып шығаруымен байланысып жатады. Шындық болмыстың
деректері санада сәулеленген ... ... ... ... ... келе өзара ұқсастықтары, сәйкестіктері
мен айырмашылықтары анықталады. Бұл үрдісте ... ... да ... ... ... ... ... синкреттік тіркестердің пайда
болуына, сөз мағынасының өзгеруіне,кеңеюіне алғышарт болады.
Ақынның «Өлген көңіл, ындынсыз өмір» ... қар ... бұлт ... ... беті ауған,
Қаһарлы жел де ... «Ашу мен ... ... үзген қорқақ ой
Дірілдеді қалшылдап.
«Мүмкін емес, мұны қой»-
Деп жалынды жалпылдап.
Бір жағымнан Еріншек
Тағы келді салпылдап.
Болмаймын деп келіншек
Ашу ... ... бұл ... де ... ... суретке құраған.
Жоғарыда бұлтты-қабағынан қар ... деп, ... ... ... ... жалпылдатып, еріншекті-салпылдатып, ашуды-
арсылдатып қоюына жол берген. Ақын ... ... ... ... ... ... ... арқылы тереңде еркін мазмұнға, өлең құрылысына
сезімталдық, күш, қуат, әсерлілік беру ... ... Бұл ... ... дәрежесін арттырып тұрады.
Ақынның кейіптеу тәсілі арқылы суреттеген құбылысы жансыздық ... ... ... ... ... оған ... араласпаса да өлеңде қатып қалған ешнәрсе жоқ, бәрі де ... ... ... бар. Бұл ... кейіптеу тәсіліндегі
жаңалығы, өзіндік ерекшелігі.[25,69]
Ауыз әдебиетінің үлгілерінде жиі кездесетін кішірейту мен ұлғайту
сияқты ... әдіс ... ... шебер қиыстырылғандықтан да осы әдіс
Шәкәрім өлеңдерінде ерекше ... ... ... ... ... ... ... тісің,
Шалбардай болып бет кетсе,
От басын бермей,
Үй ішін көрмей,
Сүйегің ... ет ... ... кие ... ... ... қу бас ... ... күш, ... тіс, ... бет, ... ... ... сүйек, қуарған мұрт, суалған ұрт – түп-түгел литота, оның үстіне,
зілсіз мысқылмен айтылғандықтан да, ... жылы ... ... мұны
қолдану мақсаты – тыңдаушы жұртқа тосын әсерлер туғызу,суреттеліп отырған
образды одан сайын әсерлі ... ... ... ... мен ... ... өз шығармаларында метанимияны да қолдану арқылы
көркем ойын көркем тілмен жеткізуде ... ... ... ... ... ауыл едік ... ... келді ... ... ... ... ауыл болмайды, ауылдың адамдары қаралы
болады. Ауыл мен ... адам ... ... ... барлығынан,
адамның орнына ауылын айтамыз.
Зат есімдердің метонимия ретінде қолданылуы.
Қазақ тілінде метонимиялық қолданыстардың ең көп жасалатын сөз табы ... ... Сол ... ... ... ... ... үшін біз көбінесе
зат есімді таяныш, тірек етеміз, яғни ол ... ... ... ... мағынасын тауып барып, тұжырым жасаймыз. [26] Шәкәрім ... ... ... ... ғой ... ... байдың,
Еңбегі-жемі болған қомағайдың».
[182]
Бұл Шәкәрімнің адал, сенімді, еңбек ... жан ... - ... ... үшін Әупіш – елсізде өзімен бірге ыстық пен суықты бөлісіп жүрген
жалғыз жолдасы ғана емес, сонымен бірге қарапайым ... ... ... ма, ағылшыны ма, орысы ма, әйтеуір бүкіл дүниежүзінде елді ел, ... ... мал, үйді үй ... ... ... осы Әупіштер .
«Көп төбетке жетеді қайдан күшің,
Құтқара алмай адалды пысады ішің»[68]
Сын ... ... ... ... өзінің шығармаларында ойын бейнелі, әсерлі етіп жеткізу үшін
сын есімдерді метонимиялы түрде қолданады:
«Жуаны қылады зорлық,
Момынның ... ... ... сөзі – бай, ... ... ... бар адам ... мағынаны
алмастырып тұрған мөлшерлік, көлемдік жақындығы бар ... ... ... сөзі – ... ... жоқ, ... ... жағдайының
нашар екендігін көрсетіп тұр.
«Жалмаудан жалықпаған елді талап,
Нашарды момынменен ... ... ... ... ... бер,
Жалаңаш, жалмауызға малыңды бер»
[81]
Мұндағы асты ... сын есім ... ... ... деген
сөздің мәнінде қолданылса, екіншіден, сол адамдардың негізгі мінездемесін
де беріп тұр.
Жоғарыда келтірілген мысалдардың бәрінде де әр ... ... ... бар. Бұл ... сын ... заттанып, яғни субстантивтеніп
барып метонимияға айналған.
Сан есімдердің ... ... ... ... сан ... де заттанып барып метонимия жасайды.
Мысалы:
«Бір күні сондай ауылға
Үшеу ... ... ... ... сөзі – үш адам ... беріп тұрған метонимия.
Етістіктердің метонимия ретінде қолданылуы.
Қай тілде болса да, ... аса ... сөз ... ... жатады.
Сондықтан ғалымдардың етістіктерден жасалған метонимиялар ... ... ... ... да. ... ... сөздер де заттанып барып
метонимия болады, яғни іс-әрекет, қимылды білдіретін сөздер заттық атауға
ие ... ...... ... мағынасын емес, заттың
немесе құбылыстың ғана мағынасын алмастырып айтатын әдіс. ... ... ... ... ... ... ... гүл тердік, оқығандар,
Құр жазуға қарама, сырын ... ... ... көзі ашық, сауатты адам деген ұғымды білдіріп,
метонимия болып тұр.
Есімдердің ... ... ... грек ... Аристотельдің сөз таптарының ішінде
есімдіктің де ... ... ... ... ... сөз
таптарының (есім сөздердің) орнына жүретіні белгілі. Сондықтан ... ... ... ... Мәселен Шәкәрім тілінде:
«Біреу қайтты бітіріп жылдам жұмыс,
Біреу жүр бір ... ... ... ... айланы біреу біліп,
Өзі құрған дарына о да ... ... «қу ... деп,
«Тұрағы жоқ, алдамшы, су ... ... ... ... бәрі ... ... адам топтарын
алмастырып тұрған метонимиялар.
Үстеулердің метонимия ретінде қолданылуы.
Сөз таптарының ішінде метонимиялық қолданыстар ең аз кездесетін сөз
табының бірі – ... ... ... мен ... сыны мен бейнесін
білдіретіндіктен, үстеудің заттануы, яғни субстантивтенуі өте ... ... ... болған сөздер Шәкәрім тілінде өте сирек
кездеседі. Мысалы:
Бүгінгілер айтса ... ... бәрі ... «бүгін» үстеуінен туындаған сөз «бүгінгі кісілер ... ... ... ... ... қосарлай алмастырып тұрған терең ... ... ... ... ... ... –ге ... жалғану
арқылы заттанып, метонимияға айналғанда, одан кейін –лер көптік жалғауы зат
есімге жалғанғандай ... ... тағы бір түрі – ... бір-біріне кереғар
құбылыстарды, мән-мағынасы алуан ... ... ... ... ... ... ... Абай өлеңдерінде кездесетін шендестірудің тамаша ... ... ... ... Абай ... ... дүниесін шендестіру арқылы беруде
жасалу моделі бұрынғы ... ... соны ... ... ... – мал, ...... мейірімсіз,
Рахымсыз ит емес пе, ......... соң белгілі,
Қайта кеп ... ... ... ... жағын әсірелеп қана қоймай
айтылмақшы ойдың мән-мағынасын жан-жақты ... ... ... – ақыл, мастық –ой, жар – хақиқат
Жан – нәпсі, шатақ – иман, дін – қиянат.
Маскүнем, әйел сүйгіш, ... ғой ... ... ... қылма ғайбат»
[262]
Шендестірудің негізгі мақсаты – екі не үш нәрсені бір-біріне ... ... ... ойдың мән-мағынасын ашу.
2.4. Ш.Құдайбердиев лирикасындағы қайталау тәсілінің
стильдік ерекшелігі
Шәкәрім шығармаларында кездесетін қайталама ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруда оқырманына әсер
етуді басты мақсат еткендігін байқауға болады. Мысалы:
Қырық жылдан өтіп ... болы ... ... ...... ... басталатын өлңінде «Дедім мен – «астапыралла!» сөйлемі әр ... он ... рет ... сопыны сойды,
Жүрегін алдыма қойды.
Көріп ем талай тойды,
Дедім мен – «астапыралла!»
Қылыпты тасбығын тұзақ
Ілмиген бір момын қазақ,
Буынып, көрген ол ... мен – ... мен ... ... ... ... көріп қал,
Дедім мен – «астапыралла!»
«Құран», «Інжіл» қылып
қақпан,
Адам аулап сойып жатқан,
Шапанымен қанын жапқан
Дедім мен - ... бұл ... ... ... ... отырып, өлеңнің
біртұтастығын қамтамасыз етумен қоса ойды дамытуды, оқиғаны сабақтастыруды,
оқиғаға деген өз көзқарасын білдіре отырып, оқырманына әсер ... ... ... ... ... мен – ... сөйлемін қайталау
өлеңнің көркемдік деңгейіне еш нұқсан келтірмей керісінше оған ... ... ... ... қолданылатын қайталама құбылысына
көптеген мысал ... ... ... бас» ... соңында «әйда!» сөзі сегіз рет
қайталанып,көркем ... ... ... ... бірі ретінде ақынның дара стилімен тығыз байланыста тұр.
... Жайдары күлдіргіш, қалқам,
Ұятсыз, әдепсіз, салқам.
Күлгенім бір сенің арқаң.
Ыржақта,
қылжақта,
әйда!
Мазақ қыл ... ... қыл ... ... ... ... ... соқтық,
Қалжыңға қосып айт боқтық,
Осы ғой сәулесі жоқтық,
Сен күлдің, мен білдім,
әйда!...
Шәкәрім шығармалаында орынды, стильдік мақсатқа сай ... ... тағы ... ... бағы үшін.
Өміріңді сарп қылып өлгеніңше,
Жоба тап,
Жол көрсет,
Келешек қамы ... де жиі ... ... ... ... ма күн, батты ма?
Ай сықылды айтып ұқтыр,
Қанша ғұмыр өткенін...
Сусағанның сусыны бол,
Су сықылды ... ... ... ... көңілін қалдырып.
Жел сықылды желпі жұрттың
Шаршағанын, талғанын...
Жоқ па ... ... ... ... ... сықылды пайдалы бол,
Пайда алсын ел сенен...
Сен бұлттай бол көлеңке,
Мезгілімен бер жауын...
сондай-ақ:
...Адамзат өзін-өзі сынау керек,
Тазалық, әділдіктер ұнау керек.
Өлсе де, тура ... ... ... ... ... ... керек...
Дәл осындай:
Кел жастар, біз бір түрлі жол ... ... ... мал ... ... таусылмас мал берелік,
Бір білімді данышпан жан табалық...
Келтірілген мысалдардан ақынның оқырманына эмоциялық-экспрессивтік
әсер ету мүмкіндігі мол ... ... ... ... көз
жеткізуге болады.
Жалпы тілдің көркемдегіш амалдарының қолданылу мүмкіндігі, олардың
әдеби нормаға қатысы тіл дамуының қай ... де ... ... ... ... ... ... да әдеби тіл нормасына қатысты уәжді және
уәжсіз деп бөлінетіні ... ... ... амалдардың бірі – қайталамалар ақынның стильдік мақсатына сай
уәжді қолданылған, тілдік норма аясында ... ... ... ... ... ... градация қатар жүреді:
Қаламым, қарындашым – жан жолдасым!
Жау болды, жан аяспас сан жолдасым.
Қайрылып, мейірімденіп қарамайды,
Кеше ... ... зор, паң ... дегендегі
«жолдасым» деп қайталау оның ұйқас, сөз таппағандығынан емес, ... ... ... қатты екпін түсіріп, соған қалайда назар аударту мақсатында
қолданылып отырған әдіс. Шынында да,осы қарапайым форма ... әр ... әрі ... ойды ... ... ... ... Қараңызшы,
ақын сол сөздің өзін мағына жағынан ... ... жан ... ... Бұл – ... сіресіп қалған статистикалық
сөздер емес, қайта, ойы өрлеп отыратын, динамикасы ... ... ... ... алғашқы ширегінде өмір сүріп, ... ... ... шығармалары – сол кезеңдегі қазақтың көркем
әдеби тілі тарихында өзіндік орны бар мұра. Біздің бұл ... ... ... тілінің ерекшеліктері сөз болды.
Ақын өзінің таным-талғамын, бедерлі сөз, ... ... ... ... айқын бояуларымен жеткізіп, оқырманның сезім пернелерін дөп, дәл
басты. ... ... ... ... өлең ... ... үнімен ұлттық
табиғи тіл тазалығымен дәлелдеп берді.
Анығырақ айтқанда, Шәкәрім ... ... ... тиек ете отырып оның
поэзиясының дәлдікке, нақтылыққа, көркемдікке, табиғи үйлесімділікке
негізделгеніне көз ... ... ... Абай ... ... ... тіл дәстүрін ілгерілетуші, бүгінгі күн дәрежесіне дейін
көтеруші ... ... ұлт ... деп ... ... ... ... тарихи шындық тұрғысынан таныту үшін
сөз байлығын, тіл тәсілдерін талғап қолданудағы қабілеттілігінің арқасында
ақынның тілдік даралығы анықталды. ... ... ... ... ... тіл ... ... пайдалану арқылы өз поэзиясын
көркемдіктің биік дәрежесіне көтерді.
Шәкәрім поэтикасы ... ... бола тұра ... ... ... ... лексикалық байлықтарымен тілдік тәсілдерді пайдаланудың
көп түрлілігімен ерекшеленеді. ... ... тілі ... ... игеруімен, синоним, омоним, антонимдердің бай мағыналық және түрлі
реңктік қызметін пайдаланды, сондай-ақ ... ... ... ... ғана ... ... актив-пассивтігі, стильдік немесе басқа да
мотивтерге орай пайдаланғандығы қоса сөз ... ... ... ... ... ... жатқан нақыштар мен
өрнектер болатыны белгілі.
Екінші тарауда қандай да ... зат пен ... ... ... ... ... үшін ... тілдік тәсіл, көркемдегіш
құралдар қызмет атқаратындығы сөз болды.
Троптың түрлері ( ... ... ... теңеу, синекдоха,
қайталау, кейіптеу т.б. стилистикалық ... ) ... ... ... ... нақышпен қолдану дәрежесінің мағыналық қырларының
даралығы анықталды.
Ақын өзінің поэтик дамуы үшін көркемдік құралдарды еркін пайдаланды.
Қандай болсын ... ... ... ... ... түсу үшін ... ... зат құбылыстың іс-әрекетін анықтау үшін екінші затпен салыстырып
теңей отырып, теңеу тәсілін қолданды.
Зат құбылыстың белгілері мен ұқсастықтарын басқа мүлдем ... ... ... ... ... тәсілін қолданады.
Метафора жалпы троптың басқа да ... ... ... ... реңкте алуан сипатта қолданыс тапқан. Троптың
метафорадан басқа да көптеген ... бар. Атап ... ... т.б.
Поэтикалық тілдің осы түрлерінің қай қайсысы болса да ... ... деп ... ойын ... ... сұлу ... ... жету
мақсатында жұмсайды. Ақынның поэтикалық тіліндегі эпитет, теңеу, метафора,
троптың басқа да түрлері айтылған ойдың дамуына орай ... ... ... ... ойын ... ... ең қажеттісін таңдап алуы
арқылы оқушысына әсер етеді, поэтикалық өнердің тәрбиелік мәні артады,
сөздің ... ... ... ... ... ... ... шығармаларының тілдік, стильдік ерекшеліктері, ана тілін
байытқан үлгі-қалыптар мен әдіс-тәсілдерді ғылыми ... ... ... ... ... орны ерекше екендігіне 628 мысал дерекпен ... ... ... ... ... ... қыр-сырымен
бірге, оның тіл білімінің лексикология саласына елеулі үлес қосқандығын
қарастыра келіп, ... ... ... ... бай ... ... бар, ... поэзия әлемінде ешкім
өндіре пайдаланбаған ... ол ... ... ... ... ... айналдырып жіберді. Бұл біріншіден: қазақ тілінің бай сөздік
қорын пайдалану ... ... ... ... жаңа ... жаңа ... ... айналдыруында деп танимыз. Поэзияның эстетикалық
қасиетін арттыратын әр сөздің қасиеті лингвистикалық ... ... ... ... ... анықтауға жәрдемдеседі деп түсіндіруімізге
саяды.
Қорыта айтқанда, стильдік және тілдік ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар деп айтуға ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөйлеу әрекетінде лексиканың әдеби тіл нормасында қолданылуы88 бет
Қазақ тіліндегі синонимдердің және синонимдік қатарлар118 бет
Үрмебұршақтың сорт үлгілерін белоктық мөлшері, аминқышқылдық құрамына қарай сипаттау және жоғары белсенді антиқоректендіруші компоненттері бар үлгілерді анықтау жолдары58 бет
Үстеу. Үстеудің мағыналық сөзжасамы30 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Лирикадағы психологиялық көңіл-күй7 бет
Лирикалық шығармалардың түрлері және оның оқытудың мақсаттары32 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірбаяны13 бет
Шәкәрім Құдайбердиев аудармаларының ерекшелігі32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь