Шешендік өнері туралы түсінік

Кіріспе. Шешендік өнері туралы түсінік. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.9
І Тарау. Әлеуметтік.тұрмыстық мазмұндағы шешендіктің тілдік.стилистикалық белгілері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.15
1.1. Бата.тілек мәнді, ғибратты шешендік сөздердің тілдік.стилистикалық белгілері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15.18
1.2. Қоғамдық.әлеуметтік мәні бар құттықтау, мадақтау, бағалау, сөздерінің тілдік.стилистикалық белгілері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18.25
1.3. Қоштасу сипатындағы шешендік сөздердің тілдік.стилистикалық белгілері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25.27
1.4. Естірту, жұбату, жоқтау сипатындағы шешендік сөздердің тілдік.стилистикалық белгілері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27.33
ІІ Тарау. Әлеуметтік.тұрмыстық мазмұндағы шешендіктің стилистикаға қатысы
2.1. Шешен бейнесінің қалыптасуындағы стиль мәселесі. . . . . . . . . . . . . .34.39
2.2. Шешендік сөздерге тіл, стиль мәселесінің қатысы. . . . . . . . . . . . . . . .40.44
ІІІ Тарау. Әлеуметтік.тұрмыстық мазмұндағы шешендік сөздердің тілдік.стилистикалық ерекшеліктері
3.1. Сөздік құрамы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45.51
3.2. Бейнелеуіш.көркемдеуіштік құрылымы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51.63
Қорытынды. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64.65
Пайдаланылған әдебиеттер. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .66.67
Қазақта шешен деген сөз тектен тек шыға салған жоқ. Қазақ - әңгімеге шебер, сөз қадірін өз қадірім деп білген халық, кеңдігін де, елдігін де, кемеңгерлігі мен көсемдігін де сөзге сыйғызған халық. Оның тарихы да, тәлімі мен тәрбиесі де, даналығы мен көрегендігі де сол сөзде жатыр. Сол себепті шешендік сөздер – халық даналығынан туған мұра, халықтың асыл қазынасы. Мазмұны халықтың басынан кешірген өмірін, арманы мен қиялын көрсетеді, өмірге, дүниеге көзқарасын, ой өрісін бейнелейді. Халық өзінің қиялдаған арманына қашан да болса жетемін деген сенімнен айрылмаған. Өмірдің сан алуан құбылыстарын бір-бірімен теңеп, салыстырып, болашағын болжап, қиялдап айтылған даналық сөздер халықты үнемі жеңіске, табысқа жетектеп, құлшындырып, рухтандырып отырған. Қуаныш үстінде дем беуршілік, реніш үстінде жұбатушылық қызмет атқарған.
Әрине, болмыстағы құндылықтарды танып-біліп, олардың қыр-сырын анықтауда, жалпы заңдылықтарын ашып, олар туралы ойы мен түсінігін тұжырымдап айтуда, тағылым етіп ұсынуда адамзат қауымына тән ортақ көзқарас пен құндылықты бағалауда ұқсастықтың болуы заңдылық болып шығады екен. Сонымен қатар, әрбір халықтың өзіне ғана тән рухани мүмкіншілігіне, өзіндік ұлттық логика мен ойлауынан туындаған, өз тілінің болмысына сәйкес айтылған байырғы да төл даналық қорының қалыптасуы заңды. Міне, осылайша, ғасырлар бойы қорланып, жинақталған даналық сөздердің шығу төркіні, қалыптасу жолы қазақ халқының шешендік өнерінде жатыр екен. Яғни, олар – халық даналығының ең бір өзекті де өрісті арнасы, қазақ халқының тіл өнеріне деген ерекше қабілетін паш ететін саласы болып табылады.
Шешендік сөздердің шеберлігі, құндылығы сөз сайысында, алқа топтың алдында сыналып, бағаланған. Бұл өнерді қазақ халқының сан ғасырлық тарихының, бостандығы мен бақытты болашағы үшін жүргізген күресінің айнасы, айғағы есепті. Ғасырлар бойы жинақталған, сығымдалған, сұрыпталған шешендік өнер нұсқаларынан халықтың тіл байлығын, ақыл-ой қорын және шебер сөйлеу мәнерін үйреніп үлгі алуға болады.
1. Қосымова Г. Қазақ шешендік өнерінің негіздері және тілдік танымы. Алматы, 2005.
2. Адамбаев Б. Халық даналығы. Алматы, 1996.
3. Төреқұлұлы Н. Қазақтың жүз шешені. Алматы, 1993,
4. Аристотель. Поэтика. Риторика. Философия. Москва, 2000,
5. Апресян Г. З. Ораторское искусство. Москва, 1972.
6. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. Шығармалары. Алматы, 1989.
7. Садырбаев С. Шешендік өнер. Алматы,
8. Адамбаев Б. Шешендік өнер. Алматы, 1999.
9. Сыздық Р. Сөз құдіреті. Алматы, 1997.
10. Құдайбердиев Ш. Шығармалары. Алматы, 1989.
11. Оразалинов С. Алыптар тобының соңғы сардары. // Егемен Қазақстан. 2002, 15 наурыз.
12. Ахметов З. Терең таным, биік талғам. // Егемен Қазақстан, 2002, 2 наурыз.
13. Әуезов М. Шығармалар. Алматы, 16-том.
14. Нұрпейісов Ә. Қош бол, Қуан ақын!.. // Ана тілі, 2001, 22 ақпан.
15. Қосымова Г. Қазақ шешендік өнерінің негіздері. Алматы, 2003.
16. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы, 1992.
17. Афанасьев А. Н. Поэтические воззрения славян на природу. // Опыт сравнительного изучения славянских преданий и верований в связи с мифическими сказаниями других родственных народов. Москва, 1989.
18. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. Алматы, 1978
19. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. Алматы, 1973.
20. Жұмалиев Қ. Стиль - өнер ерекшелігі. Алматы, 1966.
21. Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясы. Генезис. Стилистика. Поэтика. Алматы, 2001.
22. Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. Алматы, 1995.
23. Цицерон. Об ораторском искусстве. Москва, 1973.
24. Аристотель. Политика. Сочинения. В 4 томах. Москва, 1983.
25. Балақаев М., Серғалиев М. Қазақ тілінің мәдениеті. Алматы, 2006.
26. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. Алматы, 1977.
27. Сыздықова Р. Сөз сазы. Алматы, 1994.
28. Қайдар Ә. Халық даналығы. Алматы, 2004.
29. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. Алматы, 1998.
30. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. Алматы, 1993.
31. Исаев С. Қазақ әдеби тілінің тарихы. Алматы, 1996
32. Болғанбаев Ә. Синонимдер сөздігі. Алматы, 2002.
33. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Он томдық, Алматы, 1974-1986.
34. Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. Аламты, 1966.
35. Жұбанов Ә. Қазақтың ауызекі көркем тілі. Алматы, 1978.
36. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. Алматы, 1998.
        
        М А З М Ұ Н Ы:
Кіріспе. Шешендік өнері туралы түсінік. . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . ... ... ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . ... ... ... ғибратты шешендік сөздердің тілдік-стилистикалық
белгілері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... мәні бар ... мадақтау, бағалау, сөздерінің
тілдік-стилистикалық белгілері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . ... ... ... ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... ... ... ... ... тілдік-
стилистикалық белгілері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . ... ... ... ... ... стилистикаға қатысы
2.1. Шешен бейнесінің қалыптасуындағы стиль мәселесі. . . . . . . . . . . .
. ... ... ... тіл, ... ... ... . . . . . . . . . . .
. . . ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері
3.1. Сөздік құрамы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . ... әдебиеттер. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . ... ... ... ... ... ... сөз тектен тек шыға салған жоқ. Қазақ - ... сөз ... өз ... деп білген халық, кеңдігін де, елдігін де,
кемеңгерлігі мен көсемдігін де сөзге сыйғызған ... Оның ... ... мен ... де, ... мен көрегендігі де сол сөзде жатыр. Сол
себепті ... ...... ... ... ... халықтың асыл
қазынасы. Мазмұны халықтың басынан ... ... ... мен ... ... дүниеге көзқарасын, ой өрісін бейнелейді. Халық өзінің
қиялдаған арманына қашан да ... ... ... ... ... сан алуан құбылыстарын бір-бірімен теңеп, салыстырып, ... ... ... ... ... ... үнемі жеңіске, табысқа
жетектеп, құлшындырып, рухтандырып отырған. Қуаныш үстінде дем ... ... ... қызмет атқарған.
Әрине, болмыстағы құндылықтарды ... ... ... ... заңдылықтарын ашып, олар туралы ойы мен түсінігін
тұжырымдап айтуда, тағылым етіп ... ... ... тән ... ... құндылықты бағалауда ұқсастықтың болуы заңдылық ... ... ... ... ... ... өзіне ғана тән рухани мүмкіншілігіне, өзіндік
ұлттық логика мен ойлауынан туындаған, өз ... ... ... байырғы да төл даналық қорының қалыптасуы заңды. Міне, осылайша,
ғасырлар бойы қорланып, ... ... ... шығу ... жолы ... халқының шешендік өнерінде жатыр екен. Яғни, олар –
халық даналығының ең бір өзекті де ... ... ... халқының тіл
өнеріне деген ерекше қабілетін паш ... ... ... ... ... ... ... сөз сайысында, алқа топтың
алдында сыналып, бағаланған. Бұл өнерді қазақ ... сан ... ... мен ... ... үшін ... ... айнасы,
айғағы есепті. Ғасырлар бойы жинақталған, сығымдалған, сұрыпталған шешендік
өнер нұсқаларынан халықтың тіл байлығын, ақыл-ой ... және ... ... ... үлгі ... болады. Халықтың тілінде шешендікті сондықтан да
«шешеннің сөзі ... ... көзі ... деп ... ... Мұнда шешеннің сөзі нысанаға дәл тиетіні жағынан анықтауда терең
мағына бар. ... ... ... сөзі ... ... ... ... таяқ ұстатқандай анық, бойға қуат, көңілге медет ... ... ... ... тиіс. Тіл өнерінің салтанатты думаны сондай
шешендік алаңында қызады да, оның от ауызды, орақ ... ... ... ... ... ... ... «шешен» деп атап, тілдің терең қыр-
сырын аса меңгерген дарын иелері деп ... ... ... ... бар кісілер елді аузына қаратып, ел алдында «отағасы», «биағасы»,
«ауыл ақсақалы», «ру басы» сияқты атаққа да ие ... сөз ... ... сипатын көрсететін жағдайдың бірі –
шешендік өнердің тарихи ... ... ... ол - шешеннің шебер сөйлеу
өнерін тарихи ... ... ... ол – сөз ... ... ... ... мен ойдың тереңдік тұрғысынан сайысқа түсу өнерін
және интеллект сайысына түсу өнерін қалыптастыру дәстүрі болып табылады.
Халықтың шешендік өнер ... ... ... ... келе ... тұрмыс-салт жырларында, мақал-мәтелдер мен ... ... ... С. Сейфуллин мен М. Әуезовтің пікірлерінде
орын алған ... ... өз ... жанр ... ... да, оны ... әдебиетінің бір түрі – билер сөзі деп қана қарастырады. ... ... ... ғалым Г. Қосымова «Қазақ шешендік өнерінің
негіздері және тілдік танымы» деген еңбегінде бұл ... ... емес ... ... ... ... ... шешендік өнердің басты иелері
ру басы – билер ... ... ... ... ... атап өткен
тараудағыдай, қол бастаған батырлардың, ел басқарған көсемдердің, ... ... ... ... халық арасынан шығып, артына
өшпес мұра қалдырған ғұлама ... ... ... ...... (1, 18). Сондықтан шешендік – тек тарихи құбылыс қана емес,
қоғамдық құбылыс. ... ... қиын ... ... ... ... етті.
Шешендік өнер, әлеуметтік феномен тұрғысынан алғанда, белгілі бір
әлеуметтік ортада, қоғамдық кеңістікте, қалай да бір адам мен ... ... ерен ... ... тілмен айтылатын және
әлеумет қабылдап, мойындаған үлгі ойлап, идеялап тұжырымдау ... ... ... жүйесі кемінен тарихи-мәдени тұрғыда қалыптасқан
әлеуметтік шындық. Шешендік сөз өнерінің ... ... ... жағдайлар мыналар: а) шешендік өнердің қалыптасуы мен
қоғамдық процестердің қалыптасып дамуы арасындағы тығыз байланыстылық; ... жеке ... мен ... ... ... б)
қоғамдағы рухани-мәдени сабақтастықтың шешендік өнердегі көрініс табуы; в)
шешендік өнердің қоғамда атқаратын қызметі. ... ... мен ... ... ... ... келсек, ең алдымен, тіл мен қоғам
арасындағы өзара тәуелді ... ... ... ... ... өнер мен ... тығыз байланысын толықтыра түсетін
мәселе - әлеуметтік жүйенің шешендік өнер үшін өмір сүру ... ... ... ... ... Шешендік өнердің жасалуы
әлеуметтен тыс ... оның өмір ... де ... тыс ... ... ... сөйлеу құбылысын шыңдаудың қатысынсыз адам өзі жеке
дара жасайды да, оны ... де ... ... сөз ... тек белгілі
бір адамдар арасындағы келісімнің мойындаудың нәтижесінде ғана өмір сүреді.
Шешендік сөзді ұрпақтан-ұрпаққа ауысып ... ... ... ... ... ... оны ... беру тәсілінің өзі үшін белгілі бір
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... өнер –
қоғамдық тіршіліктің бір саласы да, ал әлеумет – шешендіктің өмір ... ... өнер ... өмір сүре алмайды. Әлеуметтік орта –
шешендіктің дамуы үшін қажетті негіз.
Бұрын шешендік ... ұғым тіл ... ... келді. Бұл
туралы ғалым Г. Қосымова орыстың атақты жазушысы А. П. Чеховтың мына ... ... ... «Мы люди ... скучные, в наших жилах давно
уже запеклась кровь от скуки. Мы не ... за ... и не ищем ... нас ... ... не тревожит, что мы равнодушные к ораторскому
искусству, лишаем себя ... из ... и ... ... ... Но если не ... ... то по крайней мере не
мешало бы вспомнить, что во все ... ... ... и ... шли ... Все ... ... люди в эпоху процветания
государств, лучшие философы, поэты, реформаторы были в тоже время и лучшими
ораторами... Быть ... и мы ... ... что наши ... и ... ... ... обязанные по службе говорить ... ... но и ... и ... не ... ... ... они «не умеют говорить» (1, 174).
Шешендік өнерін қазіргі қоғам да ... ... ... ... ... оның мәні ... өсіп ... Егер ертедегі
шешендікті, көбінесе, ел басқару ... ... ... ақсақалдардың
өнері деп түсінсек, енді шешендікті ондай жеке кісілердің ғана емес, көпке
ортақ қасиет деп танимыз. Енді ... мен ... ... ... ... да өзгерді. Қазіргі заманда білім-ғылым, оқу-ағарту, мәдениет-
өнер саласындағы қоғам қайраткерлері де, әкімшілік адамдары да, ғалымдар
мен ... да, ... мен ... да, ... ... ... өнеріне үйір болуы керек. Бұл – уақыт талабы. Шешендік сөз бұрын
өлең түрінде айтылса, енді таза қара ... ... ... Халқымызда
«сөйлей-сөйлей шешен боларсың» деген мәтел бар. Мұны ... ... ... болады деп түсінбеу керек. Егер көп сөйлеген кісі
шешен бола ... тілі мен ... ... бәрі де бұл ... ... ... ғой. Сондықтан шешендікті – дарындылық деп түсінуіміз қажет.
Ол – тілі ғана емес, ойы да жүйрік кісілерге, ... ... ... адамдарға
ғана тән қасиет. Ондай қабілеті бар адам, басқа өнерді үйреніп білетіндей,
тіл өнерін де оқып, үйреніп, ізденіп ... ... ... ... ...... айтылған тапқыр сөз, ақылға қозғау асылп, ой ... сөз, ... әсер ... ... ... ... де, әсерлі сөз,
бұра тартпас дәлеліменен тамсандырып таңдай қақтыратын ... ... ... не өтіп ... ... ... суреттей көз алдыңа алып келетін
суретті сөз, тоқсан ауыз ... ... ... ... ... ... сөз» (1, 8) .
Бүгінгі тәуелсіз қазақ елінің ұлттық тәлім көзі де, ... ...... сөз дәстүрі. Демократиялық қоғам өмірінің барлық ... ... ... етті, еліміздің ақпарат көздерінің тілі
өткірлене түсті.
Диплом жұмысының негізгі мақсат-міндеттері. ... ... ... ... ... олардың
тілдік-стилистикалық қолданылу ерекшеліктерін талдау – жұмысымыздың мақсат-
міндетін құрайды. Ол үшін ... ... ... ғылыми-теориялық еңбектер мен тілдік деректер жинастырылып,
қарастырылып, олар ... ... ... талдауға
түсірілді.
Диплом жұмысының негізгі мақсаты – ... ... ... ерекшеліктерін ашып сипаттау мәселесі.
Еңбектерді қарастырып, зерттеушілердің пікірлерімен танысу барысында алға
қойған мақсатқа жету үшін ... ... шешу ... белгілеп
алдық:
- бата-тілек мәнді, ғибратты шешендік сөздердің ... ... ... мәні бар құттықтау, мадақтау, ... ... ... ... ... сипатындағы шешендік сөздердің тілдік-стилистикалық
белгілерін талдау;
- естірту, жұбату, жоқтау ... ... ... ... ... ... ... мазмұндағы шешендіктің стилистикаға қатысын
анықтау;
- әлеуметтік-тұрмыстық мазмұндағы шешендік ... ... ... сипаттау;
- сөздік құрамын талдау;
- бейнелеуіш-көркемдеуіштік құрылымын талдау.
Тақырыптың нысаны. ... ... ... ... ... сипаттау.
Зерттеудің теориялық-әдістемелік негізі. Диплом жұмысында орыс тіл
біліміндегі, қазақ тіл ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбектерін қарастырып шықтық. ... ... әрі ... әрі ... негізі болып табылады.
Әсіресе, ... ... Г. ... мен әдебиетші ғалым Б. Адамбаевтың
зерттеулеріндегі ой-пікірлер көп көмегін тигізді. Жұмыста, сонымен ... ... ... ... ... ... озық ... материалдар да керек жерінде пайдаланылды.
Тақырыптың өзектілігі. Әрбір ... ... ғана тән ... ... ... ... мен ойлау жүйесінен туындаған, өз
тілінің болмысына сәйкес ... ... да төл ... ... ... ... ... бойы қорланып, жинақталған шешендік сөздердің
топтық түрлерінің ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... табамыз. Себебі шешендік өнер – халық
даналығының ең бір өзекті де өрісті арнасы, ... тіл, сөз ... ... қабілетін паш ететін саласы. Дүниетаным, қоғам, әлеумет туралы
логикалық пайым, ой-толғаныс, ... ... ... ... құндылықтарды қабылдап, бейнелі түрде айта білу тек сол халықтың
мүмкіндігіне байланысты ерекше ... Бұл ... ... ... ... ... атқаратын қызметі ерекше. Бұл
құбылыс тақырып нысанының өзектілігін, ... ... етіп ... көрсетеді.
Зерттеудің дереккөздері. Диплом жұмысында, негізінен, «Егемен
Қазақстан», ... ... «Ана ... т.б. ... ... пайдаланылды. Сонымен қатар, әлеуметтік-тұрмыстық шешендікті
қамтыған «Ел аузынан», «Шешендік сөз үлгілері», т.б. және ... да ... ... ... ... ... ... мен көлемі. Диплом жұмысы кіріспеден, үш
негізгі тараудан, қорытындыдан, әдебиеттер тізімінен ... ... І) ... ... шешендіктің тілдік-стилистикалық
белгілері; ІІ) Әлеуметтік-тұрмыстық мазмұндағы ... ... ІІІ) ... ... шешендік сөздердің тілдік-
стилистикалық ерекшеліктері мәселелері қарастырылады. Содан ... ... ... ... ... ... ... - 67 бет.
І Тарау.
Әлеуметтік-тұрмыстық мазмұндағы шешендіктің тілдік-стилистикалық
белгілері.
Зерттеушілер шешендік сөздердің, ... ... ... ... ... ... ... шешендік сөздің қандай
мәселемен байланысты, қандай жағдайда туғандығы және кім ... ... ... ... ... шарт ... тек ықшамды, әрі
түсінікті болуы шарт. Шешендік сөз құрамының бұл бөлімін айтушы ... мен ... ... ... өзгертіп, оқиғасын алмастырып,
кейіпкерлерін ... ... ... болады. Сондықтан шешендік
сөздің бір нұсқасының бірнеше авторы болуы да мүмкін. Түсінік сөздің ... ... ... сөздің мағынасы мен көркемдік маңызын ... мәні ... ... сөз ... кейін айтылады. «Шешендік сөздің тілі
көркем, оқиғасы тартымды ... ... ... ... сөйлемдері
қалыптасқан. Бірен-саран өңдеу-жөндеу болмаса, түп ... ... ... кез ... кісінің қолынан келе бермейді. Сондықтан да
түсінік сөздей емес, шешендік сөз ... ... (2, ... ... ... ... қырынан қарастырған Б. Адамбаев, Н.
Төреқұлұлы, Т. Кәкішев, М. Әлімбаев, С. ... Р. ... Г. ... ... ... тілші ғалымдардың еңбектерінде бұл өнерге қатысты
түрлі материалдар өте бай. Солардың еңбектерін оқып ... тек ... өз ... ... ... ... жадында мұрасы сақталған ... мен ... ... ғана ... ... көреміз.
«Осылардың әрқайсысынан ондаған, мыңдаған ақы-нақыл сөз қалған» деп
есептегеннің өзінде ... ... ... бар екені түсінікті. Мысалы,
ұлы Абайдың әкесі – Құнанбай да кезінде аузы ... ... ... сұңғыла
айтқыш болған. Сонау Жиренше шешеннен тартып, бүгінгі даналық сөз тудырудың
биік тұғырынан көрініп отырған дарынды ақын ... ... ... зерделі ұрпақтың мұрасында әлеуметтік-тұрмыстық мазмұнның, халықтық-
психологиялық пішіннің қаншама шындығы, үздік ойлары ... ... ... ... айтқыш ақындар шығармашылығы міндетті түрде ел
арасындағы ... ... жер дауы мен ... ... ... байланысты билік айту, қазылық жасау мақсатында,
өзара сөз ... ... ... ... ... ... табуға
т.б. осы сияқты ситуацияларға қатысты туындап, дамып отырған. ... ... ... ... деп ... аты алты алашқа әйгілі Жиренше шешенді Жәнібек хан сапарға
бірге ала шықпақ болып, тез келсін деп, ... ... ... Ау, ... хан ... ... деп ... тез келсін деп
жатыр, - дейді. Сонда Жиренше:
- Ханның жеккені не? – депті.
- ... ... алты нар, әзір ... сонда:
- Қазір барамын, ханға сәлем айт, күн бұлт екен де, – депті.
- Тақсыр, Жиреншені шақырдым, ол ... ... айт, ... ... бұлт ... деді, – дейді.
Айтылған сөздің астарын түсіне қойған хан:
- Алты ... ... ... алты ... ... – деп ... ... әзір болған кезде Жиренше де келеді. Сөйтіп, хан
екеуі жолға шығыпты. Жолда құбыладан қара бұлт ... ... ... жер ... ... соған қарамастан олар сыдырта желіп
отырады. Сонда Жиренше ханға қарап:
- Жылқы – ... ... түйе – ... ... түйе ... ... батпақта жүруі қиын, мен соны ойлап айтқан едім, - депті. (3, 11).
Жиренше шешеннің ханға айтқан осы ұтқыр ... ... ... ... ... ел жадында сақталып, нағыз шешендіктің ... ... ... яғни ... тәуелсіздік алған жылдардан бастап
шешендік өнердің қажеттілігі күн ... ... ... ... ... ... ойлау тәуелсіздігін, санадағы, танымдағы тәуелсіздікті, тіл
тәуелсіздігін қоса алып келді. Демократиялық қоғам өмірдің барлық ... ... ... етті, әр түрлі саяси көзқарастағы топтар
қалыптасты, дін тақырыбында шешіліп ... ... ... ... қазақ тілі мемлекеттік тіл болып қабылдануына байланысты
сот істері қазақ тілінде жүргізіле бастады. ... ... ... тең ... ... ... дайындала бастады, қазақ
баспасөз басылымдарының тілі өткірлене түсті. Осының бәрі ... ... ... ... күшейте түсері анық», - деп атап көрсетеді Г. Қосымова
(1, 181).
Аристотель «Риторика» деген еңбегінде ... ... ... ... ... Оның айтуынша нағыз оратор дәлелмен сөйлеуі тиіс. Ақты ақ
қылып, қараны қара қылып көрсететін де ... ... ... егжей-
тегжейлі біліп отыруы тиіс дейді (4, 83-90).
Шешендік өнерді зерттеп, қарастырған ғалым Г. З. ... ... ... ... бес ... ... Олар мыналар:
1. Әлеуметтік-саяси мәндегі шешендік;
2. Академиялық шешендік;
3. Сотта айтылатын шешендік;
4. Әлеуметтік тұрмыста ... ... Діни ... ... ... ... А. Байтұрсынұлы шешендік сөздерді ... ... ... ... ... ... бес түрге бөледі:
А) Шешендер жиынды аузына қаратып, нандырып, сендіріп, мемлекет ісіне
қарар ... ... ...... ... сөзі деп аталады;
Ә) Шешендер сотта айыпкер ақтау я қаралау мақсатымен сөйлеп, сот
билігіне әсер ету үшін ... ...... ... сөзі деп ... ... ... алдында еткен сөздері – билік ... сөзі ... ... ... пән мазмұнды сөйлегені – білімір шешен
сөз деп ... Дін ... ... ... сөзі, молдалар сөзі – уағыз ... (6). А. ... ... ... ... ... ... қазақ шешендік сөздерінің табиғатына үйлестіріле, ... ... ... ... ... ... ... жіктеу мәселесіне өзінің
оқулығында С. Садырбаев та орын ... оны ... ... ... ... ... ... Шешендік дау сөздер;
Б) Тұрмыс-салтқа байланысты айтылатын шешендік сөздер. (7).
Ғалым Б. Адамбаев шешендік сөздің түрлерін А) ... ... ... ... Б) ... дау деп үшке ... қарастырады. Шешендік
арнауға белгілі бір адамға айтылған сәлем, әзіл, бата, ... ... ... ... ... нақыл, шешендік мақал, шешендік
мысал, шешендік жұмбақ, шешендік жауап деп беске бөледі. Ал ... ... ... жер ... ... ... мал және ар ... (8, 81-82).
Шешендік сөздерді А. Байтұрсынұлы мен Г. З. Апресянның жіктеулері
мазмұндық-тақырыптық жағынан соншалықты ... ... ... ... ... осы ... сөздердің ішіндегі әлеуметтік-тұрмыстық
мазмұндағы түріне жан-жақты талдау жасау, яғни оның ... ... ... ... сөздік құрамына, бейнелеуіштік-
көркемдеуіштік құрылымына мүмкіндігінше сараптау жұмыстарын жүргізу.
Жалпы алғанда, көркем сөздің (шығарманың) бірнеше ... ... ... А) образды – эстетикалық; Ә) идеялық-мағыналық; Б) этикалық-
философиялық. Осы ... ... ... де ... ... ... ... сияқты. Бұл орайда бұрынғы кезеңдердегі шешен тілді ... бен ... ел ... ... ... ғасырлар
бойы халқының рухани қорегі, нәрі, ләззаты болып келе жатқан сөз асылдарына
құрылған ... ... ... ... ... ... магиялық-мифтік
сипаттағы дұға сөздер, мадақтау, арнау, бағалау т.б.) бесігінде тербеліп
өсті. Сол себептен олар ... ... яғни ... ... ... ... ділмәр сөздермен, бейнелі суретті тізбек-оралымдармен байытуға
нақты үлес қасып келеді.
Тілдің, оның ... ... ... ... келтіріп, ажарын
түрлендіретін құбылыстардың бірі – халықтың этикалық дәрежесі, адамгершілік
қағидаларының жүйесі. Бұл ... ... ... ... ... атап ... естірту, көңіл айту, қоштасу, жоқтау т.б.
соншалықты кісілік, имандылық, әдептілік, ... ... ... ... ... ... ... мазмұндағы шешендік сөздер қазақ
халқының ... ... де, ... ... де молынан кездеседі.
Осы шешендікке бұрынғы дәстүрде ... ... ... ... сөздер, қаралы күндердегі жұбатулар, жоқтау өлеңдер жатса, бүгінгі
қоғамымызда мұндай шешендік сөздерге ірі ... ... ... ... қайраткерлерінің мүшел тойларына арналған құттықтаулар, мадақтау,
бағалау ... ... ... орын алған ардақты азаматтардан
айрылған күндегі аза ... ... ... ... да, ... ... ... үн-мүдде, логика мен аргумент, тыңдаушыға
әсер ететін тілдік аксессуарлар ... орын ... ... мадақтап, не
жоқтап отырған адамның қадір-қасиеті, болмысы қоғамдық өмірмен, халықтың
мұң-мұқтажымен байланыстырылады да, әлеумет үшін еткен ... ... ... ... мен ... өзі – ақыл мен ... ... тұғыры биік
тұлға екенін не орны толмас өкініш болғанын жай баяндаулармен, ... ... ... деу ... ... қалың көпшіліктің
сүйіспеншілігіне бөлендіретін немесе көзіне жас келтіріп егілдіретін әсерлі
де ... тіл ... ... ... ... ғибратты шешендік сөздердің тілдік-стилистикалық
белгілері.
Тілек, нақыл, ғибрат, бейнелі, ойлы ... А. ... ... сөз деп атаса (6), Ш. Құдайбердиев – мәнді сөздер деп ... ... сөз ойды ... ... ... ... ... мейлінше қысқа, түйінді тұжырымға, өткір мәнерлілікке, парасатты
пайымға негізделеді. Мұндай ... ... ... ... ... көбіне белгілі болып келеді. Әлемдік сөз өнерінде афористиканың
өзіндік ... бар. ... ... көне ... ойшылдары Аристотель,
Платон, Гераклиттен бастап туған халқымыздың әдеби-көркем ... ... ... да ... ... ... ... ішінде, ел дәстүрлерінің
қазынасында бата сөздердің мән-мағынасы, сымбат-көркі айрықша бағалы.
Өйткені ... ... ... ... ... ... ... нақыл сөздер ұлттық тәлім-тәрбиенің бастау-
бұлағы ғой. Бұл ... ... ... сөздері, өсиеттері
замандар бойы мысқалдап ... ақыл ... ... ... ... санасының даналық қорытындысы, адамгершіліктің ереже-
қағидасы іспетті.
Жалпы, бата нәресте ... ... ... ... атқа ... ... ... түсіргенде, қыз ұзатылқанда, жолға, аңға шыққанда,
қажыға, қан майданға аттанарда, ас ... мал ... ... ұлыстың ұлы күнінде беріледі. Қазақ баласы қашанда асыл сөздің
теңізінде тербеліп ... Оның ... ... сұлу әуенін жөргегінде
естіп, есін біле келе көкірегінде, көңілінде түйгені анық. Кімде-кімнің
болмыс-санасына, жүрегіне:
Жұлдыздармен ... ... ... ... ... ... болсын.
Ата атандырма, қалқам,
Сүйек сындырма, қалқам... – деп ... ... ... бата ... ... анық. Көкке алақан жайып, алладан ... ... ... ... және бұйрық райдың өтініш мәнді –сын формалары ерекше
қолданысқа ие. Мысалы, ... ... ... ... ... ... жолың болсын», «жолдасың қыдыр болсын».
Бұлар - бата-тілек мәнді шешендіктің ең ... ... ... ... одағай сөздердің де ролі басым. Атап ... ... ... ... ... ... деген бата жолдарының соңғы
түйінін бір ғана «қалқам» одағайы түйіндеп тұр. Бұл ... ... ... мол сөздердің қай-қайсымызға болса да, әсері тигені,
жанды жадыратқаны, жақсы үмітке бөлегені анық.
Ендеше, «ақынның құлағы өзінен қырық жыл ... ... ... аталар
сөзін, шешендер тілін әбден меңгеріп, сол киелі, қасиетті дәстүрді әрі
қарай ... ... ... заңды құбылыс болса керек. Сондықтан
да қай заманның шешені ... да, ... ... болса да, сөздерінде,
ойларында керек жерінде бата ... ... ... ... тұрады.
Қазақ жұртының әдет-ғұрпы бойынша, құрметті мейман белгілі бір үйге ат
басын тіресе, оған ... мал ... ... ... ... оны ... Қонақ осымен байланысты бата жасайды. Содан кейін барып мал
бауыздалып, сойылады. Ол батада ... ... ... ... ... ... ... жағдай айтылады. Мәселен, Шал ақын ... ... деп ... ... осы ... ... ... болып табылады. Онда былай делінген:
Енесі жануардың иімеген бе,
Көп қойдан шөп ... ... ... ... ... ... ба,
Болмаса, қойшы оңдап бақпаған ба,
Алты ай жаздай бір теңі келмей жүріп,
Монтыр би бізге ... ... ба, алла ... ... ... тоқты сойғанға риза еместігі дәл байқалып тұр. Ой ... тіл ... ... бе», ... бе», ... ба», ... ... ба» тәрізді сұраулық шылаулармен тіркесіп қолданылған
етістік тұлғалар арқылы бір-бірімен жарасым ... ... ... ... ... жарқын үлгісі Нұрпейіс Байғанинде мол ... ... ... ойды ... ғып кестелеп, шегелеп, тұжырымдап
жеткізетін дәстүрлі алғыс-тілек, бата сөздерінің үлгілерін ... ... ... ... ... қылған дұшпаның,
Бұл дүниеде оңбасын.
Аруағы бабаңның,
Еңсеңе келіп орнасын.
Ирандар болсын жолдасың,
Әулиелер қолдасын,
Ескі аруақ торласын,
Мамай ханның бағы кеп,
Басыңа, балам, орнасын.
Осы бата ... ... ... ... ... шешендік үн тудырады.
Шешеннің сөйленісінде бұйрық мәнді етістіктердің –ғыр тұлғасында ... ... ... Әдетте жиі ести бермейтін сөздер тіркесімі бата
мәтінінің әсер ету күшін молайта ... ... ... ... еңсеге
орнауы», «ескі аруақтың торлауы», «Мамай хан бағының басына орнауы» т.б.
Бұл бата сөздерден туған халқымыздың этикалық, адамгершілік келбеті,
тарихи-рухани ... ... ... дүниетаным ерекшелігі, арман-
аңсары көрініс тапқан. Ал халықтың адамгершілік көзқарасын білдіретін сөз-
ұғымдар, сөз-образдар тілге, өнерге ... ... ... ... ... ... мәні бар ... мадақтау,
бағалау сөздерінің тілдік-стилистикалық белгілері.
Әлеуметтік-тұрмыстық мазмұндағы шешендіктің айтылу тілі, ... оның ... ... ... ... ... оқшауланып, дараланып
тұратын секілді. Онда тұлғаны құттықтау кезінде айтылатын мадақтау, ... ... ... ... ... бірліктер молынан қолданылады.
Мұндай сипаттағы үлгілерді қай ... ... ... қаламынан таба
аламыз. Мысалы, белгілі ақын, от ауызды, орақ тілді шешен Исраил ... ... ... қашан да осыған жауап бере алады. Ақынға
халқымыздың өнер жұлдызы Хабиба ... 90 ... ... ... ... ... шешендігінен сөз берейік:
«Апа!
Сіз Тоқсандасыз, Тоқсандасыз!
Шыңдасыз! Шығандасыз! Оқшаудасыз!
Отыз бен Жиырманың арасында,
Талайдың жүрегіне от салғансыз.
Апырай, сол бір мөлдір қайда күндер,
Лағыл нұр, Лала ... ... кім көз ... қыз ... ... Айға кімдер?..
Апа! Сіз арда жансыз,
Арман - әнсіз.
Арусыз, Қардан да аппақ арлы адамсыз.
Тілегін жүз жігіттің тыңдай жүріп,
Жүрегін Жүсекеңнің таңдағансыз.
...Атыңнан ... ... ... аққу - ән ... ... сол ... бірі емес пе,
Қазақтың Хабибидай қалқалары?!
Апам тұр, сенесіз бе, шың басында!
Ойнайды ... нұры ... ... де бар, ... ... ... емес бір ғасыр да!» («Қазақ әдебиеті», 2006, 27. ... ... ... ... ... ... ... -сіз
қосымшалары құттықтау мазмұнындағы шешендікті тудырудың бірден-бір тілдік-
стильдік белгісі екендігі осы мәтіннен де анық ... ... ... ... ... ... ... арусыз,
адамсыз, жүрегіне от салғансыз, таңдағансыз» сөздеріндегі –сыз, -сіз
қосымшалары бірде үстеу ... ... есім ... бірде етістіктерге
жалғанып, кісі қасиетін ашудың, оның жеткен шыңын ... ... ... ... Ал ... «Сіз» деген есімдіктің жұмсалуы да
кісіге берген бағаның белгісі деуге болады. ... ... ... ... ... тән ... белгі. Себебі осы сөздің
бойында тек үлкенге құрмет қана емес, керісінше, нағыз ... ... ... болып қалыптасып үлгерген адамға арналса, бағышталса керек.
Бұл өлең бойынан да сол ... ... ... ... ... мадақтау сөздерін жеткізуде «қайда,
кім, кімдер, қаншама» сынды сұрау есімдіктерінің де функциясын ... ... ... ... ... мәтіндерде тура мәнінде емес, бейнелі, астарлы
мағынасында беріліп тұр, олар ... ... одан да ... үшін
риторикалық сұрақ тудырып тұр.
Ал құттықтау мәтінін жасаудағы көркемдік құралдардың орны бір бөлек.
Қоғамдық-әлеуметтік мәні бар ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес екендігін ерекше атап өтеді Г.
Қосымова (1, 195). Ғабит ... ... ... ... оқырман
ретінде біз де осы пікірге толық ... ... ... ... ... аса парасатты, зор білімді алып жазушы ... ... ... ... ... ... драматург, көсем сөздің дүлдүлі тәрізді
сөздермен ... ... ... ғой деп ... ... ... ... айтыла-айтыла жауыр болғандықтан, ой түсірмей-
ақ сырғыта айтып өтуге жеңіл «кезекші» ... ... ... ... Ғ. Мүсірепов туралы көп айтылғандықтан да, ... ... ... ... ... ... ... таланты – Алланың берген сыйы, сондықтан да Ғ.
Мүсіреповтей бол деп ... бата бере ... ... Ғ. ... ... ...... оның сөйлеу өнеріне қояр талабы», - дейді ғалым
Г. Қосымова (1, 182). Шешеннің жұрт алдында сөйлеу мәдениетіне, халқымыздың
тіл ... ... ... әр ... ... ... ... зор көңіл
бөлген сөз зергері өзіне де қатал болды. Мұны біз өзінен интервью алуға
келген С. ... ... мына ... ... «Мен анау ... ... ... жүйрік кісі емеспін. Ұшқыр сөз, алма-кезек жауапқа да
шорқақпын... Сондықтан айтайын дегенімді қағазға ... ... Соны ... (11) ... ... қарама-қарсы пікірді Ғ. Мүсірепов ... ... ... ... Кәмил Яшен сөздерінен табамыз. Мәселен,
қырғыз жазушысы Ш. Айтматов былай ... «Мен ол ... ... ... және ... сыйлықтар комитетінде жиі кездесемін.
Сонда Ғабеңнің сөйлеген сөздерін, әдебиет жайлы ойларын тыңдай отырып, ... ... ... Ол аса жауапты жиындар үстінде
өзінің табандылығымен, дәлелінің нақтылығымен, мол білімімен ... ... Ал ... ... ... Яшин: «Ғабит зор білімді, аса парасатты
адам. Қандай орта ...... өз ... ... ... аса ... ... екендігі сезіліп тұрады. Әсіресе, шет елдердегі
әдебиет пен қоғам өмірінің түрлі мәселелері төңірегіндегі ... ... оның ... ... ... көтерілді. Сөз жоқ, ол - әдебиет пен мәдениет
саласындаы ірі қайраткер» (11), - ... ... де ... қатарында
саналып жүрген екі ұлы жазушының пікірлеріндегі ортақтық – Ғ. Мүсіреповтің
бойындағы шешенге тән ... Зор ... ... ойлылық,
пікірталастағы табандылық пен нақты дәлелдерге жүгінушілік ... ... ... болып табылады.
Қазақ тіліне «... Жоқ, бұл бай тіл! Оралымды, ... ... ерте ... тіл» деп ... Ғ. ... ... ... мейлінше пайдаланды және өзгелерден де сол байлықты таза ұстап,
орнымен жұмсай білуді талап етті. «Бұған қоса кез келген халық ... ...... Авгейдің ат қорасы сяқты ыбырсып жатпауын, таза болуын
қалады». Баспасөз тілінде ұшырасы қалған «мақамшылық өнер» деген тіркестің
орынсыз ... ... ... - ең ... ... қалай оқудың сазы.
Мысыр мақамы, Бұхара мақамы, Түркістан қазіретінің мақамы ... ... ... ... ... «мақам» дегенді, әсіресе, «мақамшылық өнері»
дегенді кіргіземін деп ойлау - әрі орынсыз, әрі өмірсіз талап. ... ... күй, саз, ... әуез ... ... «мақамнан» анағұрлым түсінікті емес
пе?» - деп ... ... ат ... ... ... осы
мақаласында: «Қоғамдық» деген, өз мағынасын дәл басып тұрған сөзіміз барда,
құйрық жағын аравизм мен фарсизмге ... ... ... ... ... түсініксіз-ақ», - деп қазақ тілінде шебер сөйлеймін ... ... ... мүмкіндігі мол екендігін ескертеді. «Жиырмасыншы жылдарда
«құсап» деген бір құсық иісі келетін сөз ... «ит ... ... ... ... ... ... ... жазушыға ұқсап делінетін сөздердің
тұрпаты бұзылды да кетті», - деп, сөз бен ... мән ... ... ... ... батыратынын ашына айтқан еді. ... ... ... ... берсең, сөздің жүзі мұқалып, ұшы майрылатынын, айтайын
дегенің құлаққа қонбайтынын, көңілдегі көрікті ойдың айтуы келіспесе, ... ... ... ... ... ... талап етіп қойды.
Өзі айтқанындай, «ол өзінің алдындағы алыптар тобының жазушылық,
азаматтық, адамгершілік, ... ... ... көрді. Солардың
жақсы өнегелерін үйренуге, бойына жинауға тырысты», сөйтіп ондағы даналық,
ойлылық, шешендік оқып ... ... ... ... ... ... ... үйренуден қалыптасты. Ғ. Мүсірепов пікірлерінен біз
шешеннің «тіл сөйлеу-сөйлесу, оқу-үйрену, жазу-сызу арқылы өсетінін, бұл
үшеуінің ... ... ... – ең ... қылмыс» екенін
ескергендігін аңғарамыз. Ғ. Мүсірепов ұстанған бұл ... өз ... ... ... Демосфен, Цицерон, Аристотель тәрізді дүлдүл
шешендер мен Ж. Баласағұн, С. Сарайи сияқты ойшылдардың ... ... ... болатын. Мысалы, «Мақтасақ - ... ... ... те ... Әйел – ана, ... ... жеңетін сарқылмайтын
күш, көзді бұлақ емес пе!.. Дүниеде әйелді құрметтеп, ... ... ... Әйел – ана, дүниедегі жалғыз күш қой; оның алдында ... ... ... де, ... ... өлім де басын иеді!.. Бас иейік те,
құрметтейік те ұлы ... ... ... ... де, ... ана ... ... мен соқыр Гомер де ананың баласы. Бәрін де ... ... ана. ... ұлы орны ... да өзінікі!» (Ғ. Мүсірепов.
Таңдамалы шығ. І томы) деген кемеңгер ойды тек Ғ. Мүсірепов қана айта ... ойды ... орап ... етіп ... Ғабит Мүсірепов шешендігі
болды. Дәл осы тұста ... Р. ... мына ... келтіре кеткен артық
болмас деп ойлаймыз: «Шешендік те, жазушылық та құдай ... ... ... ол ... бір ... ... табылса, яғни көркем әдебиетке
шешендік қосылса, екі шақпақтың соғылысынан пайда ... ... жан ... ... өтетін от жалынды, жарық шығармалар ... ... (9, ... ... атқа ие күллі қауымның Ғ. Мүсіреповтен үйренер бір қасиеті
– жанында жүрген адамдардың жақсылығын танып, мойындай білетін, жарияға ... ... ... ... ... З. Ахметов «Абай жолын» ... ең ... ең биік ... Ғ. Мүсірепов болғандығын сүйсіне жазады.
«Абай жолына» баға бергенде Ғ. Мүсірепов өз шығармаларына көлеңке ... ... ... «Абай романын неше рет қайталап оқысам, сонша,
әрдайым жаңа бір ой, жаңа бір ... ... ... ... ... ... Көбінесе өз шығармаларымдағы кемшіліктерді түсіне
түскендей боламын. Мұнымды ... ... ... ... ... де ... оқып көр!» дегеннен басқа айтарым жоқ» (12), - деп кішілік танытты. ... ... да ... айтты, бұрын-соңды ешкім айтпаған образбен айтты.
Алып ақын Жамбылға Феномен – ... ... ... ... «Ұлы Абайдың
құрдасы, көзі тірісінде Гомер атанған алып ақын атамыз Жамбыл – дүниеге екі
рет туып келген ... ... ай, ... ... ана ... туды, тоқсан
жасқа келгенде заман құрсағынан тағы бір ... Ақын ... екі ... да, түрлі заманда жасағаны да, өмірінің ең соңғы он жылында бүкіл
дүние таныған атақ алуы да – ... ... ... ... осы ... ғылым таба алмай қойған сыр... Жәкеңнің тоқсан жасында қайта ту,аны
Феномен болса, ақындығының қайта шырқап ... ... ... түсінуге
болады. Феникс – құс. Ол – адам ... ... ... ... ... мұрагері сияқты. Мыңдаған жылдар жасай береді. Өле қалса
өртеп, күлін отқа ... ... ... тұра ... ... ... асыл
ойлар, білім иелері, әділет иелері болды, көркемдік қазыналары болды, бәрі
есінде. Екінші ... ... ... ... өзінің есі дер едім».
Ұлы жазушының бұл шешендігін ғалым Г. Қосымова өте нақты әрі шебер жеткізіп
талдайды: «Не ... ... ... ... биік ... соншама сұлу тіл!
Асырып айтсаң да, бұдан артық теңеу, бұған ... ... ... ... ... қызы ... ... де шешен жазушы тамсанып
сөйлейді. Ағынан ақтарылған ... ... ... табынған қлы жүрек,
сарқыла сүйсінген пәк көңіл, ұсақ-түйек ... ада ... ... атанған Күләшқа балама атау іздеп толғатты. «Айман, Қыз Жібек,
Қадиша, Шұға, Ақжүніс, Баттерфляй, Маро, ... Сара ...» - деп ... ... ... көз алдынан өткерді де, қайран қалды: Күләш
жасаған бейнелердің даралығы, нанымдылығы сонша, әрбір жаңа ... ... ... ... Айман, Қыз Жібек, Баттерфляй, Ақжүніс, Қадиша,
Ажар, Сара аталып жүруші ... ... ... ... ... өзі ... бір жан еді! ... ғана, таза өнерден ғана ...
- деп жазушы ойын аяқтамастан, сезім ... ... ... құштар
ғажайып жан Мәскеуде өткен ... жас ... ... ... ... – жюри ... ... бірнеше СССР халық артистері, атақты
әншілер бар ... ... ... ... А. В. ... орнынан ұшып тұрып
Күләшті құшақтай алып:
- Ты наше чудо! Чудо! – дегенін естіді Ғ. Мүсірепов.
«Бұдан артық, мұнан ... сөз ... Не ... дәл баға! – деп
қуанып кетті жазушы. – «Чудо!» деген сөзді қазақ ... дәл ... ... табиғаттың заңынан тыс пайда болған бір керемет. Муызкалық ... ... ... ... ... әнші өзіміздің әндермен
қатар классикалық музыканы қалай оп-оңай меңгеріп ... ... ... ... ... ... адам ... жасаудың ең нәзік
жолдарын өз бетімен қалай ... ... еді? – деп ... шешен әлгі
сөздің арқасында жауабын тез тапты: - Маған мұның ... ... ... ... соның бәрі Күләштің өзімен бірге туған. Күләштің өзі ән
еді, өнер еді. Қайнатары жоқ, ... жоқ, таза ... ... - ... ... ... көсем сөздерін оқи отырып ... ... ... ... да оның көсіле сөйлеген көсемдігі, шешіле сөйлеген
шешендігі, тереңнен толғаған ойшылдығы, ... ... ... таныған
ғұламалығы, тілдің байлығын сарқа пайдаланған, өзі де тың тіркестер, жаңа
бейнелер жасаған зергерлігі еді.
1.3. Қоштасу сипатындағы шешендік ... ... ... ... М. Әуезовтің жіктеуі бойынша үшке бөлінеді:
А) жермен, елмен ... (Ай, ... ... ... ... ... ... ауарда айтқаны);
Ә) өмірдің өткен шағымен қоштасу (Сарыбай ақынның Қуандық деген қызына
айтқан сөздері, Кемпірбайдың Әсетке айтқан өлеңі);
Б) өтіп бара ... ... ... ... Есет ... ... өлеңі, Тезек төренің «Сексен» деген өлеңі). (13, ... ... аса ... ... ... ... ... Мәселен, Нұрым Шақшақұлы «Қоштасу» деген жырында ұзатылып бара
жатқан қыздың жай-күйінен сыр толғайды. Қызыл ... ... ... төгілмелі тілмен былай бейнелейді:
Қырымның жұрты жиылған қызығындай,
Бедерің бес жасыңнан тұр бұзылмай.
Қып-қызыл екі бетің алмадайын,
Базарда бұлы қымбат қырмызыдай...
Асылдан ақ күмістей айырылуын-ай,
Қасиетті бір ... ... ... ақ жауқазын айға меңзес,
Бұқардың бұлы қымбат ақ ұнындай.
Қазақ ауыз ... озық ... ... да қыздың пәк
сұлулығы мен аппақ тазалығының теңеу, эпитет, метафора ... ... ... Сол бейнелеудің жарқын үлгісін елмен, жұртпен
қоштасу өлеңінен де тауып отырмыз. ... ... ... аса ... ... ... ... елімен, жұртымен қоштасып, жат жұрттыққа
кетіп бара жатқан қазақ қызының бүкіл болмысын ашып бергендей: «Қырымның
жұрты ... ... ... алмадайын», «базарда бұлы қымбат
қырмызыдай», «ақ күмістей асыл», «Бұқардың бұлы қымбат ақ ... ... ... даралық пен табиғилық «бедері бұзылмау» метафорасы арқылы, «ақ
беті ақ жауқазын» ... ... ... ... ... тілдік-стильдік белгісі ретінде –ай демеулік
шылауының есім, етістік ... ... ... де ... Мысалы,
«айырылуын-ай», «абиырлы-ай» дегендерде бірде етістікке жалғанып келіп,
қоштасудың өкінішін ... ... ... сөзбен жалғанып, ару мінезіне
деген тамсанушылықты ... ... хат ... ... де ... тіл ... ... Мысалы, шешен тілді жазушы Б. Майлиннің «Шұғаның белгісі» шығармасында
Шұғаның өмірмен, сүйгенімен қоштасқаны былай ... етіп неге ... ... от ... ... ... жас өмірді мақсұт боп ед,
Серттесіп, қол алысып, уәде беріп.
Жолыңа құрбан қып ем жан мен тәнді,
Дариға, айтылған серт болмай қалды.
Көре ... ... ... ... жан тапсырған мен бір зарлы!..
Хаты деп ақтық жазған ... ... ал, ... мен ... сау бол, ... жолығармыз,
Астында ақ туының пайғамбардың!..
Жалпы, әлеуметтік-тұрмыстық шешендікке жататын қоштасудың үлгісінде
–е, -ет, -еді ... ... ... оның ... ... болады. Өмірмен қоштасуда бұлар өлең жолдарында «әуре ... ... «қып ем» ... ... өткеннің жалғандығын аша түскен.
Қоштасудың қай-қайсы түрінде де ... ... шақ ... ... ... ... ... біткен болмай қалды, от түсірдің,
көріп, серттесіп, қол алысып, уәде ... жан ... ... т. б.
Мұнда, сонымен қатар, шешендіктің ... ... ... ... ... дөп бергендігін де айтуымыз керек. Мысалы, «Қош, ... ... ... ... ақ ... ... деп келетін
соңғы жолдары бұ дүниенің жалғандығын, о ... ... ... ... ... ... ... де көркем бейнелі жолдары болып шыққан.
Шын мәнісінде, ділмәр сөздерді өмір ... ... ... ... ... ... Ол ... мәселелерді, тұрмыстық жағдайларды
тереңнен қозғап қаузайды. Идеялар мен ... ... ... ... Шешен сөйлеуге жаттықтырады.
1.4. Естірту, жұбату, жоқтау сипатындағы шешендік ... ... ... ... ... ... елдің қабырғасын қайыстырып, асқар
таудай қорғаны, қара шаңырақтың сақтаушысы, асыраушысы, ... ... ... алыстан орағытып: бұл жалғанда өзгермейтін нәрсе жоқ, күллісі
алма-кезек, тұрлаусыз, тұрақсыз, қырық жыл ... жоқ, ... ... жоқ, ... басы – ... ... деген, әр пенденің басына
нелер ... не ... деп ... ... ... ... ... «тозбасты ұста соқпайды, өлместі құдай жаратпайды» деп жұбатқан.
Мысалы, Абыл ақын халықтық-поэзиялық дәстүр ... ... ... ... ... ... балапан шыға алмас», «Желбезекке
жебе дарыса, өрге балық жүзе алмас» деген жолдармен жұмбақтап, ... ... ... ... келеді де, былайша төгілтеді:
Ай тұтылды ұясынан,
Күн тұтылды шығысынан,
Емен сапты ... ... ... ... ... ... ... көзің шырағынан,
Айрылдық Жиреншедей ділмәріңнен,
Көрсең, көзіңнен раушаны,
Көңіліңнің күш-қуаты,
Жүрегіңнің ол –дидары,
Көзіңнің ол – жанары,
Айрылдың әспеттеген перзентіңнен.
Қарап ... ... ой ... ... ... ... ... жатқанын, олардың айтылуын жәйді, нәрсені басқа
ұқсас нәрселермен, құбылыстармен салыстырып қатар ... ... ... ... (12). Ақын сұмдық ... мен ... ... ... ... ... жалынды сөздер арқылы әкесіне баласының
қазасын жеткізеді.
Ал Үмбетей жыраудың ... ... ... ... естірту» деген
жырының көркемдік кестесі, ақынның сөз қолданысы өзгешелеу. Жырау ... ... ... ... ... төндіріп сөйлейді. Оның ... ... ... яғни ... өмір ... бастап, даңққа қалай
жеткенін, «аруағына болысқан, әділ билік ... ер ... Қаз ... қу ... ... Қара ... ... Қанжығалы Бөгембай
сынды қайратты ... ... ... ... әр ... ба ... ... деп қайырып отырады. Ұзақ сарынның соңында:
Ей, Абылай, Абылай,
Сөзімді тыңда тағыдай!
Өзіңнен біраз жасы үлкен,
Дөмпеш таудай басы ... ... ... де ... ... аса ... қаза келгенде,
Батырың өлді – Бөгембай! – деп тоқетерін айтады. Сонан соң ... ... ... асау ... ... айтып өлерде,
Иекке жаны келгенде,
Сәлем айтты үш қайта,
Кеттім деп сізді көре алмай,
Батырды қолдан өткіздім,
Сәлемін, міне, ... - деп ... ... ... Осыдан соң
Үмбетей жырау Абылай ханға: «Көзіңнің жасын тия көр, ... бата ... - деп басу ... енді өзі ақ ... ... да ... бақ ... алтын тақ берсін,
Бөгембайдай жас берсін,
Өлшеусіз мал мен бас берсін!
Бөгембай сынды батырдың,
Береке ... ... ... ... ие жар ... нұры ... қос ... ішіндегі «бақ берсін», «береке берсін», «сабыр
берсін», «Бөгембайдай жас берсін, өлшеусіз мал мен бас ... ... ... нұры ... ... ... ... теңеулер мен
поэзиялық мағынасы зор лексикалар естіртудің ... ... ... ... ... асқан шеберлігі, өрнектілігі,
бейнелілігі мен халықтың ... ... ... ... ... жатыр екен.
Әлеуметтік-тұрмыстық мазмұндағы қазақ шешендік тілінің ерекше үлгісі
ретінде жоқтау сөздерді де атаймыз. ... ... ... жасқа толған тойларында халқымыз әдептіліктен іркіліп ... ... ... ... тұста өкініштен ағытыла сөйлеген. Аяулы жан,
абзал азаматпен ... аза ... ... де әсем ... ... ой ... ... қайтқан адамның қадір-қасиетін шыншылдықпен
жайып салып, сондай болуға үндеген. Көзі ... ... ... татулықта, ауызбіршілікте, өз ара сүйіспеншілікте өмір сүруге
шақырған. ... ... ... Ә. ... ардақты ақынымыз Қ.
Шаңғытбаев қайтыс болғандағы қабір ... ... ... сөзін тебіренбей,
толқымай, көңілің елжіремей, көзіңе жас алмай оқу мүмкін емес. Мұның ... ... ... мен ... ... ... шынайылығында.
Мысалы,
«Қадірлі қауым!
Бауырлар!
Біз, тым құрыса араға апта, ай салмай, қазақ поэзиясының екі бірдей
дүлдүл ақынынан айрылып ... ... де рухы биік ... поэзияның сәтті
бір күні тәңірінің қалауымен туа салған тамаша талант еді; бірі жер бетінде
жетпіс алты жыл, ... не бары елу ... жыл өмір ... бірінің артынан
бірі ана дүниеге бет түзеп бақилық боп кетті.
Әншейінде көңіл бөле ... ... ой адам ... ... Бірі аз, бірі көп жасаған осы бір поэзия ... ... ... ... ... ... барып сәтіне орай бір-ақ туатын тамаша
перзенті болғасын ба, әйтеуір ортамызды ойсыратып оралмасқа бет бұрған ... ... ... қарасам, е, жасаған, Қуандық пен Жарасқанның ... да, ... ... да бір ене ... ... емген нақ
бір егіз қозыдай, бірінен ... ... ... бауырластырып тұрған көп
ұқсастық бар екен ғой! Иә, екеуі де қияқтай қара ... иман ... ... еді. Екеуі де иманы бетінде мөлдіреп тұрған нәзік жанды, жібек мінез
жайсаң жандар еді, ... де ... жан ... не ... не ... ... ... зәрсіз, ызғарсыз, иман мен инабаттан құя салғандай,
дүниеге өздерінің сол кіршіксіз ... ... ... ақын боп өтті…
Жә, қадірмен халайық, қазір осы арада өз қолымызбен қара жердің
құшағына ... ... ... ең алғаш жарық көрген тұңғыш жинағы
«Ар» деп, асылы, сірә, тегіннен тегін аталмаса керек. ... ... ... ... ... ... творчествосының өн бойына өзек боп тартылып
отыратын жібек арқау екен. Айта берсе, ... ұзақ ... ... ... ... ... ... өмір кешсе де, осы ақын табынса өзінің арына
табынған шығар, тек ... ... ... ... ... ... Өнер ... өнерге құштар, көзі ашық, көкірегі ояу сонау мың-
мың, миллион қауым Қуан ақынның осы мына – ... бар, ... жоқ ... ... ... ... боқ арқалаған қара қоңыз болмай,
болса, сол анау балауса гүлдің шырынын, нәрін татып, ... ... ... ... ... сіркедей шығын сілкініп, жауқазын жарып шыға келетін
райхангүл, бақта құмыр көмей сандуғаштың дәл ... ... ... ... текті, дегдар сұлулыққа тәнті боп, табынса тек соған табынып,
соған ынтық, ынтызар боп, көкте – ... ... ...... ... ...... – су болса – шәрбәтін, зәмзәмін, көл болса – шалқарын,
гүл болса – лаласын, жел ...... құс ...... ... ... ... қаламы сусып түскенше тек сұлулықты сүйіп, тек сұлулыққа
сұқтанды. Сұлулық ақын ... жан ... ... ... Біз қазір азаматтық
арын сақтап, аппақ ақын жанына қылау түспей, ... ... ... ... ауып бара жатқан ақынмен ақырғы рет ... оның ... бас иіп ... Топырағың торқа болсын! Бақұл бол, бауырым!» (14).
Бұл жоқтау шешендігінің тілдік-стильдік белгілері деп етістіктің түрлі
формадағы қолданыстарын айтуға болады. ... ... шақ ... ... ... ... талантын тамсана, екі ақынның адамдық,
ақындық болмысындағы сәйкестікті ... ... ... ғана ... ... ... аппақ ақынның ақырғы сәтімен емірене қоштасқан,
оны жоқтаған. Адамдық, арлылық, имандылық пен инабаттылық шешен сөзіне өзек
болған ... ... еді. ... ойы ... тілі ... ... және жан тебірентерліктей көркем. Шешен қолданған теңеулер мен
айшықтаулар халық тіліне мейлінше ... ... да ... ... аза ... орны ... ... үлкен сүйіспеншілік, асқан
кішілік, адамгершілік қарым-қатынас, азаматтық пейіл ... ... ... ... ... ... да айтылатын сөздер
тыңдаушы не оқырман қауымға әсер ететін ... ... ... не ... ... ... сондықтан оларда бір нәрсені жай баяндау,
суреттеу деген болмайды, оның есесіне пікір алысу, ой бөлісу орын ... ... ... түсетін қайғының ауыры қазамен байланысты туған
естірту, көңіл ... ... ... ... ... ... ... Бұндай шешендік сөздер көңілі қаралы, беті жаралы жандарды
жұбату үшін айтылады. Тауып айтылған ... ... ... ... ... ... қаза ортақ, қайғы кезек екенін ескертіп жұбатады. Сондай
шешендік көңілдің бірі – ... мен ... ... айтты дейтін сөзі.
Баласы өлген Ерден батыр ешкімді қабылдамай ... ... ... ... айта ... ... би былай дейді:
- Ей, батыр Ерден!
Басыңды көтер жерден.
Әкең Сандыбай да өлген,
Оны мына Шоқай көрген.
Көкті бу көтереді,
Жерді су көтереді.
Жүйрікті ду ... нар ... ер ... ... ... ... Досбол шешен:
Өлмесе қайда кетті,
Бұрынырақ кәрісі.
Жер жүзін жұтса да тоймайды
Қара жердің талысы.
Ерден-ау!
Өткенге өкінбе,
Келмеске ... ... ұзақ ... алысы, - дегенде, Ерден басын көтеріп жылап
көріскен екен дейді. Бұл сөзде халықтың дүниеге, ... тура ... Ол ... ... ... ... ... кәрісі» деген жолдарда
шешуі өз бойында берілген сұрақ арқылы беріліп тұр. Сосын, халық ... қыл, ... іске ... бол ... аңғартады. Бұл ойлар «өткенге
өкінбе, келмеске ... ... ... –ма, -ме болымсыз мәндегі
бұйрық формасы арқылы жеткізілген. Бұл да ... ... ... ... ерекше тілдік-стильдік белгілері болып саналады.
ІІ Тарау.
Әлеуметтік-тұрмыстық мазмұндағы шешендіктің
стилистикаға қатысы.
Шешендік сөздерді қазақ әдеби тілінің ауызша шешендік стилі, ауызша
шежіре ... ... ... ... ... дей ... ... Р. Сыздық
шешендік сөздер мен ата-тегін тарату үлгілерін ... оның ... ... ... танып, талдау жұмыстары өте қажет
екендігін атап көрсетеді (9, 164). ... бұл ... ... ... ... әсер етіп ... құбылыстар ғой.
Шешендік өнер – сөйлеудің теориясы мен өнері ретінде танылады, дұрыс
сөйлеудің заңдарын ... ... - ... және шаруашылық
пройестерді ұйымдастыру мен басқарудың құралы бола отырып, қоғамдық өмірдің
сөз ... және ... ... қалыптастыруға тікелей ықпал
етеді. Бұл өнер ... ... кез ... ... ... көріне
алады. Бұрынғы шешендік өнерден қазіргі шешендік ... ... ... бар, ... ... ... түрлері мен тектерінің
арасында үлкен айырмашылық жоқ. ... ... ... оның ... ... ... ... сөз функционалдық стильдердің
ауызша түрін тарату формасы ретінде қарастырылады. Ол – ... ... ... ... ... ... ... Шешен бейнесінің қалыптасуындағы стиль мәселесі.
Ғалым Г. Қосымова шешендікте ... ... ... ... ... құнды проблема екендігін ескертеді (1, 281). Шешендік теорияда шешен
бейнесі сөйлеу ... ... ... ... ... бейнесі сөйлеу стилі
арқылы айырылады. Заманына қарай халықтың өмір сүру стилі өзгереді, халық
өміріндегі сан ... ... өсу, ... даму, әр халықтың
мәдени қалпы сөйлеу стиліндегі әр түрлілікке алып келеді. Мысалы: қоғамдағы
өзгеріс брынғы ... дау, ... ... ... ... ... қазіргі
шешендіктің түрлерін – тұрмыстық, ... ... ... ... қалыптастырды. Шешендіктің осы түрлері шешендердің бейнесінде
қазіргі қоғамға тән ... ... әр ... ... тән ... қалыптастырды. Мысалы, саясат шешендері Қазыбек ... Әбіш ... ... ... мен ... көзқарасы, білімі,
өмірлік ой-толғаныстары, соған сәйкес сөйлеу стилі бірдей емес, ... - өз ... ... ... әр ... сөйлеу түрлері
ретінде танылатын шешендіктің қазіргі түрлерінде көсем болып ... ... ... ... та, ... ... ... сөз
қолданыстары, жеткізу мәнеріне қарай айырылады.
Шешендікте сөйлеу түрлеріне қарай шешендердің стилі әр ... ... ... ... ... ... ... мазмұнда
сөйлейтін шешен стилінен өзгеше. Тіпті әлеуметтік-мазмұндық тақырыбында
сөйлеуші шешендердің де стилі түрлі ... ... ... отырсақ, бата,
тілек, еске алу, естірту, т.б. жайттарды филолог шешен бір басқа жеткізеді
де, ал математик ... бір ... ... ... ... Стильдегі
айырмашылық тіл құралдарын пайдаланудан, шешен тілінің сөздік қорынан, тіл
байлығын сөз мазмұнына қарай іріктеп жұмсаудан ... ... ... тілді ақын, Қазақстан Республикасының ЮНЕСКО-дағы Өкілетті елшісі О.
Сүлейменов Қазақстан Жазушылар одағының 70 ... ... ... ... жеткізеді:
«Құрметті әріптестер, қадірлі достар!
Қазастан Жазушылар одағының 70 жылдық ... ... ғана ... ... ... ... ... осынау
киелі ордамыздың 70 жылдық өмір жолы – ел ... ... ... өріліп жатыр. Қазақ елінің рухын көтеріп, тәуелсіз ұлт ... ... ... ... қалам ұстаған қайраткер ұлдарының басы осы
шаңырақтың астында біріккенін білеміз. Бізге ... ... ... Осы ... ... ... бен ... сүйген ардақтыларымыз құрбан
болды. Кешегі Кеңес дәуірінде осы ... ... ... ... ... Ілияс, Бейімбеттер, сол тұста ел тәуелсіздігі идеясын алға
тартқан Ахмет, Әлихан, Мағжан, ... ... ... ... болғаны тарихтан белгілі. Әуезов бастаған қаншама қазақ жазушыларына
«ұлтшыл» деген жала жабылып, азап пен ... ... ... ... ұмытуы мүмкін емес.
Тұяғы бүтін тұлпар жоқ, қанаты бүтін ... жоқ» ... ... Біз ... ... ... ... халықпыз. Кеңдіктен
кемелдік туындайды. Біз үшін мемлекеттік ... ... ... ... ... биік тұратын не бар? Осы бағытта жүргізіп келе
жатқан елбасы Н. Назарбаевтың сындарлы саясатын ... ... ... бәрі де ... ... Қазақстан халқы бірлік, берекені, татулықты,
тұрақтылықты бәрінен жоғары қояды. Ел ... ... ... ... ... ... ... бастай береді деп сенемін.
Қадірлі қаламдастар! Сіздерді Қазақстан Жазушылар одағының 70 ... шын ... ... отыра, үлкен шығармашылық табыстар,
отбасыларыңызға амандық пен бақыт тілеймін!» («Қазақ ... 27. ... ... ... келесі құттықтауды келтіріп көрейік. Бұл -
сол кездегі Қазақстан ... ... ... және ... ... Қосыбаевтан түскен құттықтау:
«Қазақстан Жазушылар одағының 70 жылдық ... ... ... пен ... ... ... ... ғасырда Абай
өлеңдерімен бесігін тербетіп, Жамбыл ... ... ... ... ... ... рухымен ержетіп, Алаш айбынымен кемелденді.
Жетпіс жыл аралығында жарқын болашақтан сенім үзбеген Жазушылар одағы
іргелі ... ... биік ... ... ... игілік үшін
қайсарлықпен қызмет ете ... ... да ... ... ... ... тең болып отыр.
Қадірлі қаламгерлер! Қадірлі бұл қара шаңырақ – қазақ елінің бай да
терең рухани арсеналын, ... ... ... ... ... береді деп сенемін.
Мерейтойларыңыз құтты болсын! ... ... ... ... («Қазақ әдебиеті, 27. 05. 2005»).
Екі құттықтаудың әлеуметтік-мазмұндық, ... сөз ... ... ... байқалады. Бірі бүгінгі қазақ елінің жеткен
жетістіктері сындарлы саясаттың арқасы екендігін алға ... ал ... ... ... ... ... Махамбет, Жамбыл, Абай сынды
алыптарының ... сара ... ... ... ... Құттықтаудағы
шешен тілдің сөз байымдаулары мақал, қанатты сөздер арқылы ... ... ... ... ... ... жоқ, қанаты бүтін сұңқар жоқ» деген
халық мақалы, сол сияқты «даланың ... ... ... ... ... ... деген сөз орамдары құттықтау салтында ... ... паш ете ... ... ... Ал ... құттықтау хатынан
мынадай жарқын жолдарды шешендіктің үлгісі деп тануға болатын сияқты: «Абай
өлеңдерімен бесігін ... ... ... ... ... өршіл рухымен ержетіп», «Алаш ... ... бұл ... әрқайсысының салмағы тұтас өлең, поэманың
айтарымен бірдей келіп ... ... ... ... ... бай да терең
табиғатын «рухани арсеналы», ... ... ... ... ... ... тілмен береді.
Шешеннің сөз саптауы, шешеннің бейнесі тіл ... ... ... ... ғана ... тіл ... ... де байланысты. Шешендік тілдік қатынаста ең өзекті мәселе – ... ... ... ... ... ... оң баға ... ғылымында сөзді түсіну дегеніміз – сөзді ... ... ... ... ... ... ... құралдармен жеткізгенін
ұғыну деген сөз», - дейді шешендіктің тілдік ... ... ... ғалым Г. Қосымова (1, 282).
Шешендікте тілдік құралдарға жасалатын талдау ... ... ... ... ... ... ... сөздердің тізімін қарастырады, топ-топқа бөліп
сипаттайды, грамматикалық жүйеге ... ... ... құралдарды
сипаттағанда стилистикамен бірігеді, яғни сөздерді қолданысы тұрғысы
жағынан ... ... ... т.б. ... деп ... ... ... жағынан сөздерді талдап, тіл тазалығы туралы
ойлайды. Міне, осы ... ... ... ... сөз қолданыстарды талдау кезінде лингвистика автор қолданған
сөздердің сөздігін жасайды. ... ... ... ... ... қарастырады. Осы жағынан лингвистика шешендікке жақындайды.
«Ал стилистика шешендікке қай жағынан ... ... ... ... ... ... ... қысқалық, тазалық тәрізді
талаптарын көрсетеді». (15, 282). ... ... ... ... ... ... ... баяндалуы, ал қысқалығы дегеніміз – ... ... ... ... ... – басы артық сөздің қатыстырылмауы.
Екіншіден, стилистика мәтінді стильдің түрлеріне қарай шешен ... ... ... ... ... т.б. деп ... ғылыми, ауызекі,
публицистикалық, т.б. ... ... ... ... ... ... ... орта стиль деп айырады. Рационалды стильді ... ... ... ... ... деп те атайды. Рационалды стиль
дегеніміз – ойдың қатаң тәртіппен, ... ... ... ... «салқын қандылықпен» ұсынылуы; ал романтикалық стиль
дегеніміз – ... ... ... әсер ететін көркемдеуіш
құралдардың, эмоционалды-экспрессивті сөздердің молырақ жұмсалуы; орта
стиль дегеніміз – ... екі ... де ... қолданылуы.
Осылайша, шешендік тілдік құралдарды зерделегенде лингвистика ... ... ... «Шешендік пен лингвистиканы кез
келген ... ... ... қадағалау міндеті біріктіреді, ал
стилистиканы шешендік пен авторлық даралыққа ұмтылу ... ... ... мен ... жетістіктеріне сүйеніп, ол өзіндік
мақсатына қарай тілдік элементтерді грамматикалық мағыналардан тыс қызметте
де жұмсай алады». (1, ... ... ... ... ... ... ... өз
мағынасында жұмсаумен қатар, сұраулы сөйлемді сұрау мағынасынан бөлек
риторикалық сұрақ түрінде көркемдегіш ... ... ... Сол сияқты
шылауларды да өзінің қызметінен (септеулік, жалғаулық) басқа, бір ... ... ... (гүл ... теңіз сияқты, т.б. түрінде) қолдана
алады. Немесе сөз тіркестерін заңды ... ... ... ... (мысалы, анықтауыш), даралық қолданысқа түсіріп, арнаулы мақсатта
(эпитет) жұмсайды. Сондықтан шешендік талдауда жалпы ... ... тән ... ... авторлық қолданысқа тән
ерекшеліктерді талдау қажет.
2.2. Шешендік сөздерге тіл, стиль мәселесінің ...... ... ... ... сөйлеу мәдениеті –
тәртіптілік, тазалық, көркемдік, дұрыстық. Бұл екі сала да ... мен ... ... ... ... заңдылықтары.
Шешендік сөздің әлеуметтік мәні – мәңгілік. Шешендік сөз барлық стильдің
ауызша түрінде кездеседі ... Оның ... ... шешендік
ауызекі тіл мен публицистикалық стильдің барысында айрықша көрінеді: саяси-
әлеуметтік, әлеуметтік-тұрмыстық жиындарда, ... ... ... ... ортада да қолданылады.
Қазіргі шешендік стиль – сөз арқылы тәрбиелеу тәсілі. Оның бәрі тілдік
ойлау жүйесі ... ... ... ойды жинақтаған кезде сөйленетін сөзді
жүйелеп, тобықтай түйінін ... ... ... ... ... өнер, шешендік стиль шығады. Қазіргі шешендік сөздің
прагматикасы иландыру мен дәлелдеу мақсатын көздейді, олардың басты мәні ... ... ... ... стилистикалық әсер тудырады. Сұрақтың түрлерін
былай бөлуге болады:
- орынды сұрақпен қақпанға түсіру;
- қарсы сұрақ әрекеттері;
- шытырман сұраулар құрсауына ... ... ... ... үндетпелі сұрақтар;
- шешеннің ақыл-ойы мен эрудициясы, сұрақтарға дәлелді ... ... ... ... бір ... ... ... кетпейді. Қазіргі функционалдық
стиль үлгілерінің тілінен бұрынғы стильдік белгілердің ізін таба ... ... ... ... өн ... көркемдік негіздің тек
сол жазушыға ғана тән ... ... ... ... ... мазмұны мен пішініне қатысты басқа жайттардан да іздеп табуға
болады. Міне, ... - әр ... ... ... ... де) тән ... ... суреткердің, шешеннің сипатын оның ... ... ... ... ... айтады. Мәселен, сөз зергері З.
Қабдолов жалпы суреткердің мынадай басты қасиеттерін санамалап талдап, ... ... ... сипаттап береді:
«Біріншіден, сезім. Нәзік сезімталдық. Өзін қоршаған өмірден әрқашан
тың құпиялар іздеп, айрықша әсер алу, көз ... ... ... ... ... сезінген-түйсінген шындығына бейтарап қала алмай,
тербеле тебірену, көкірегінде көл-көсір сыр ... ... Жіті ... Нәзік сезім көреген, дәл
бақылаумен ұштасып жатады. Көрмесе, сезім қайдан болмақ.
Үшіншіден, қиял. ... ... ... ... ... кең ... ... қанатты творчестволық қиял – таланттың
серігі.
Төртіншіден, интуиция. Мәселен, өлең жазу – есеп ... ... ... ... ереже, амал, тәсіл болса, өлең – ішкі терең, табиғи
тербелістің, тебіреністің нәтижесі.
Бесіншіден, ... ... ... ... ... көп ... ... да күшті, мықты.
Алтыншыдан, парасат. Сананың саралығы.Шын талантқа шындықтың парқын
білетін сарабдал ... мол ... ... ... ... маман суреткерге тән шеберлік болмаған
жерде суреткерлік даналық та жоқ. Даналық – еңбек ... ... ... ... ... ... де ештеңе
шықпайды. Шабытсыздық – қабілетсіздік, қабілетсіздік – дарынсыздық,
дарынсыздық – ... (16, ... ... ... ... байыптағанда ғалым саралап айтып
берген бұл қасиеттердің функциялары айтарлықтай.
Жалпы алғанда, стиль деген терминнің ... әр ... ... ... ... сөз ... бір ұшы қалақша, бір ұшы сүйір таяқшаны
стиль деген болса, кейін әркімнің қолтаңбасы, жазу өрнегі, одан бертін ... ... ... ... ақыр ... әр ... тән өнер ... атанған. Соңғы анықтама белгілі ғалым Бюффонның жалпы жұрт нақылға
айналдырып әкеткен «Стиль - адам» деген тұжырымына сай ... ... ... ... ... ... ... болса, стиль де сондай» деген
Платоннан «Адамның барлық қасиеті ... ... ... ... ... ... тағы ... керек.
Стиль деген ұғым ғылым мен өнер атаулының бәріне қатысты және олардың
әр саласындағы сипаты әр бөлек. Ғылым мен өнер ғана ... бұл ұғым ... ... ... жүр: жұмыс стилі, кеңсе стилі, газет стилі, шахмат
стилі т.б.
Шешендік сөз, шешендік өнер алдымен ауызекі тілге тән. Жұрт ... ... ... ... сол ... ... ... ойын да, оны
айту тәсілдерін де табан астында «суырып салып» сөйлейді.
Біздің қарастыратынымыз – жазушының, ақынның, бір сөзбен ... ... ... ... Әр ... ... бетін айқындайтын жазушылық
стиль оның өз кезегінде шешендік танымын да ... ... Және ... ... осы ... ... қалыптасады да, үнемі динамикалық
даму үстінде болады. Шығармашылық ... ... ... қарағанда, үш кезең бар: А) өзінен бұрынғы үлгіге жалаң еліктеумен
жүрген шақ; Ә) өзгеден бөлегірек азын-шоғын ... ... ... тұс; ... ... ... ұқсамайтын өзгеше стиль белгілеген кез. Соңғы кезең,
яки шын мәніндегі стиль қалыптастырған кез – шығармашылық ... ... ... ... жету үшін ... шыңдалған суреткерлік шеберлік керек.
Әдебиетпен әуестенгеннің бәрі үшінші сатыға (стильге) жете ... ... ... ... ... ... бірініші сатыда
қалып қояды. Себебі: «Стиль – шын талант, ұлы ақын-жазушылардың қаламдарына
тән сипат. Кез келген ... ... ...... Өйткені
барлық өлең қиыстырушыларды ақын, сөз жаза ... ... ... ... ... ... жоқта – стиль жоқ. Бұл екеуі сабақтас.
Оқырмандарының ойына азық, жанына ... ... ... ... ... ... мүмкін. Бірақ ондайлардың өзіне тән стилі болады деу
– қате. Құба-төбел қойторыларда стиль болмайды. Олардың бірінің ... ... ... ... ... ... ... жағымпаз сыншы,
жандайшап әдебиетшілер қанша мақтаса да жандандыра ... ... ... ең ұлы, ең ... ең қателеспейтін сыншы – мезгіл деп
В. Г. Белинский айтқандай, жаман шығарма, дарынсыз жазушы мезгіл ... ... ... ... ... нақтылы талант, ұлы жазушылардың
туындыларынан іздеген жөн». (16, 23-24). Бұған қоса айтарымыз, ... ... ... өз шеберлігін көрестуде шешендік өнердің құпиясын пайдалану
құқығына да ие бола ... ... оның ... ... дүние
ойшылдары былайша көресткен болатын:
- таза біткен бейімділік;
- шешеннің дарындылығы;
- шешеннің жеке қабілеті;
- кәсіптік ... ... ... ... игеру т.б.
Шешендік сөздің тағы бір талаптарының бірі – ... деп ... ... аударғанда «көркем айту, тілмен безендіру» деген мағынаны
білдіреді(25, 54). Тілдің дұрыстығы, айтатын сөздің ... ... ... ... сөз ... таңдап қолдану, тілдік көркемдік
амал-тәсілдерін пайдалану мүмкіндігі – шешендік стильдің ... ... ... ... ... ... ... мініп алу, арамтамаққа,
асыраушысынан айырылған, қамқоршысы ... ... ... ақ ниетпен, аққа
құдай жақ, алаяқ, арам, сұм, залым, таза, ... де ... жаны да ... қатар, шешендік сөзде дайын сөз формалары қолданылады. ... ... ... ... мен ... сөздер тізбегі қатар
пайдаланылып, эмоцияға әсер беретін негізгі фактіні көрсететін ... ... олар ... ... мен ... ... ... тұрады. Яғни, шешеннің дәлелдемелерді пайдаланудағы
оралымдылығы, икемділігі, дәлелдемелерді сөйлеген сөзінде ... ... оның ... жатықтығынан, стиль шеберлігінен туындайды.
ІІІ Тарау.
Әлеуметтік-тұрмыстық мазмұндағы шешендік сөздердің тілі.
3.1. Сөздік құрамы.
Сөз өтімі, нанымдық, нақты, дәлелді болу үшін ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық тұлға-тәсілдерге
стильдік жүк артып, оларды жиі қолдану арқылы да шешендік ... ... ... болады. Басы артық, қосалқы бейнелерсіз де ойды
жеткізуде шешендік сөздің «аз сөзге көп ... ... ... ... ... көп ... ... жүйесін анық, дәл беруде қанатты сөздерді
пайдаға жарату керек. ... ... ... ... ... ... қатысты сөздер іріктелінеді. Мысалы: өмір туралы болса, «өмір
– жалған, фәни - жалған» деген сияқты қанатты ... ... ... ... ... мол ... ... шешендіктің сөздік құрамында ой айқындылығын
білдіру тәсілі ... ... ... ерекше функция атқарады. Демек,
синоним сөз – шешендік сөздің негізгі мазмұны мен ... ... ... ... ... шешендікте синонимдерді пайдаланудың бірнеше ерекшелігі
бар. Біріншіден, стильдік ауытқуларды болдыртқызбайды, екіншіден, ... ... ... ... сақтандырады, үшіншіден, ойды әсем,
әсерлі, бейнелі жеткізу үшін қолданылады, төртіншіден, ... ... ... ... ... ... ... шешендер осыған қатысты синоним
сөздерді жиі жұмсауы керек. Мысалы, «өмір, заман, дүние, тіршілік, әлем,
пәни, ... ... осы ... ... ... ... арқылы да осы сөздің
мәнін мағыналық жақтан сұрыптап қолдануына болады: «өмір заңы, өмір ... ... өмір ... өмір ... өмір ... өмір өксігі, өмір
мақсаты, өмір қызығы, т.б.». Сөйлеушінің синоним болатын мағыналық ... ... ... сөздерді сұрыптау шеберлігіне де ... ... ... сөз ... ... ... шешен Ғ. Мүсіреповтен
синонимдік, антонимдік қатарлардың ... ... ... Оның ... ... ... ғылым, заман, адам, ана туралы толғаныстарының
тереңдігі, тебіреністерінің шынайылығы, жүрекжарды сезімін ... ... ... ...... бір ... те ... бүгіндік те емес.
Оның кешегісі – бүгіндік, бүгінгісі - ... ... сөзі ... ... ... өнер жайлы философиялық түйін ғой. «Жер үстінде адам
баласы болудан қасиетті не бар ... Тек ... ... ... ... соны айт. Бұған қосатын бір сөз – адамды езетін адамның баласы
болма...» (Ғ. ... ... шығ. ... ... ... сөзі – ... толғандырған адамдық, кісілік туралы данышпандық пікірдің жалғасы
тәріздес жаттап алар дүниелер. «Әрине, адам ... көп ... ... ... өзі де өлімтікпен тең, сұр көлеңке болар ... пен ... ... мен шаттық, алыс пен ... ... пен ... бұл ... өзі де ... мұз, ұйыған айран емес пе?.. Әңгіме
таудай қиындықты тымақтай сілкетін заман жасауда ... (Ғ. ... шығ. ... - ... өмір ... айғақтаған диалектикті,
әлсіздердің жігерін жанып, қиыншылықпен күресуге, ... ... ... ... ... адам ... жағымсыз белестерін қарама-қарсы
ұғымдармен шендестіріп, балама теңеулерді дәл ... ... ... ... ... Бұл ... ... Әсет Болғанбаевқа еліндегі ... ... ... алла ... ... жолдасың.
Періштелер жар болып,
Алаш бабаң қолдасын.
Қарашорда Сенкібай,
Әлтекеде Жидебай,
Сарымдағы Шабанбай,
Тобықтыда Қараменде,
Көтерсін бабалар бағыңды-ай, әумин! («Ақиқат», 1995, ... ... ... ... ақ жол ... ... ... жол ашулар синонимдердің
қолданысы арқылы ашылған деуге болады. Егер синоним ... тіл ... ... ойды ... ... ... ... баламасы деп
білсек, мұндағы синонимдер қатары да соған ... ... тұр. ... ... ... ... ... бабалар бағыңды деген тіркестердегі
«оңдасын», «қолдасын», «көтерсін» ... сол ... ... ... де өмірге жаңа бағыт алған жастың тілеуін ... ... ... ... ... ... ... Синоним сөздердің шешендік сөз құрамындағы ерекше тілдік
қолданысы туралы сөз болғанда, тілімізге тағы да ... ... ... ... ... ... ... Енді шешеннің өнер жұлдызы ... 90 ... ... ... ... мадақтау, бағалау
сөздеріне орын берейік:
«Тоқсан жас!
Шар еткен шақалақтың бесіктен белін ... ... айы мен ... ... ... ... Жетіге жеткенше жерден таяқ жейтін періште
кейпін көз ... ... ... ... ... ... ... бұйым ғұрлы көрмейтін көк көйлекті көбелек көрікті ... ... тұна еске ... «Қыз он беске келгенде мау болады, Әке ... жау ... деп Шал ақын ... ... ... шәркез де кербез
бойжеткеннің бойдақ бозым алдында бал ... бой ... ... ... жан ... жаутаң қағып жамалы нұрлана, жақсы ішінен
жар іздейтін тұсы мен тұспалы да осы ... ... Одан ... - ... тағдыр тоғысы. Сол ағыс, сол тоғыс толас таппаған күйінде небір
бұрылыс-бұралаңнан өтіп, ... ... ... ... ... ... не жалған?
Басқаны қайдам, қазақы ұғымда «тәуба», «шүкір», «қанағат» дейтін ибалы
да иманды, қастерлі де қадірлі сөз баламалары бар. ... ... ... көрік, жағдаятына демеу, медеу болатын да осы сөздер...». («Қазақ
әдебиеті», 2006, 27. ... ... ... ... ... ... ... сөздермен келген.
Мысалы, жалпы «қыз бала» ұғымын, кейпін, тұтас ... «шар ... ... «тұлымды», «бұрымды қыз», «шәркез де кербез бойжеткен»
баламалары арқылы суреттеп беріп отырған. Мына бір жолдарға назар салайық:
«Қазақы ұғымда ... ... ... ... ибалы да иманды, қастерлі
де қадірлі сөз баламалары бар. Жақсы адамның ... ... ... ... ... ... да осы ... Мұнда «қанағат» ұғымы
тәуба, шүкір, қанағат синонимдерімен келеді де, оны ... ... өзі ... ... қастерлі, қадірлі деген секілді синоним
сөздермен өрілген. Синонимнің қызметі бейнелеуден гөрі тіл ... ... ... ... ... деп ... шешендіктің сөздік құрамында қарама-қарсылықты
(антоним) сөз формалардың да функциясы айтарлықтай. «Бір-біріне ... ... ... сөздерді шешендік сөздерде ойды әсерлі,
бейнелі түрде ... ... ... ... ғана ... ... үшін қолданған, өмір мен өлім, жақсылық пен жамандық, достық
пен қастық, ақ пен ... ... пен ... тәрізді кереғар сипаттағы
антонимдер би ... ... жиі ... ... ... философиялық ой түйіндерін білдіреді». (1, 221). Антонимнің
мұндай қолданыс ерекшеліктерін ... ... де ... ... құттықтау сипатындағы шешендіктің бір ... өмір ... ... ... ... ... ... құрылған:
«Көзіне қара бояу жаққандарға, Көрінер қара түн боп ақ ... ... ... кім өзін ... ... десек те осы үшеудің тым
болмаса, біреуі табылып жатса, Тәңірге тәуба айтар ек-ау!.. ... ... ой ... ... кез келген адам баласының аз жасадым, көп
жасадым ... ... ... ... ... ... ... жаманат бар. Құдайдың жазған құлы бұл екеудің
қайсысына бой алдырса, соның жетегіне ... ... ... ... ... ... ... Алла-тағала өзінің сүйікті
пендесіне аз-көп емес, жүз елу жасты еншілеп береді екен. Күнделікті күйдім-
жандым күйкі тірлік, ... ... ... ... ... әлгі «еншіңнің» едәуір бөлігін алып ... ... ... 2006, 27. ... ... ... ... асты сызылғандар: қара түн -ақ
таңдар, аз ... - көп ... ... - ... қанағат –
жаманат, қаладың-қаламадың. Бұлардың біразы әдеби тілдік нормада да, ... ... де ... мәнде келіп, антонимдік жұп құрап тұр деуге
болады. (қара түн -ақ таңдар, аз ... - көп ... ... ... ... ... лексикалық вариантта келген. Грамматикалық антоним
болып тұрғаны: қаладың-қаламадың жұбы. Бұлар ... ... ... үлгілері.
Сонымен, қорыта келгенде, шешендіктің бойындағы синонимдер де,
антонимдер де сөздік ... ... ... ... ... Және
бейнелі, әрі тіл байлығының ерекше нұсқасы болып көрінеді.
Мақалдап, мысалдап сөйлеу шешендік, оның ішінде әлеуметтік-тұрмыстық
шешендік ... ... ... да ... Дегенмен бір шешендік
сөздерде мақалдау басым болса, қайсы бірінде мысалдап ... ... ... ... ... тән ... бірі ... басынан өткен
оқиғаны хабарлаған болып, әркімнің ... ... ... ... ... ... ... жаратылысын мысалға алып, тыңдаушысына жанама
ғибрат беру. Мысалы,
Ата-ананың қадірін
Балалы болғанда ... ... ... байқадым,
Жан ашырдың қадірін
Жалалы болып байқадым, - деген шешендікте мысал басым.
Жаңалық пен жақсылыққа «құтты болсын» айту, қаза мен ... ... ... деп ... айту ... ... келе жатқан әдет-ғұрпы.
Міне, осы әдет-ғұрыптар салтымызда әлеуметтік-тұрмыстық шешендік сөздер
арқылы таралатыны белгілі. Келгенде «қош ... деп ... алу, ... ... деп ... салу жаңа ... да жат емес. Мысалы,
«жақсы лебіз – жарым ... деп ... ... ... бағалаған
халқымыздың бата-тілегін бейнелейтін әлеуметтік-тұрмыстық шешендіктің неше
алуан нұсқалары бар. Қазақ халқы «Ас адамның ... ... ... ... деп заттық игіліктің адам өміріндегі шешуші мәнін дұрыс ... ... ... ... ... игі ... білдіретін болған. Мысалы,
Бөлшіл, бөлшіл, бөлшіл бол,
Боз торғайдай төлшіл ... ... ... ... - ... бата, алғыс сезімдері әр халықтың үміті
мен келешегі болып табылатын балаң көп болсын, тұрмысың ... ... ... ... ... дәуірде ескірмейтін игі тілекті білдіреді.
Келесі мысал,
Алтын ерлі ақ боз ат,
Астыңда жүріп арысын.
Қолаң ... қой ... ... ... ... ... ... келетін сөз, біріншіден, ердің басына байлық пен ... ...... пен ... иесі ... халық ұғымын көрсетеді. «Алғыспен
ер көгереді, жаңбырмен жер көгереді» деп елдің ... ... ... ... ... сөздің рухтандырушылық, дем берушілік күшіне кәміл
сенген. Осы ... ... ... қарт ... ... денем шымырлап,
буын-буыным жіпсіп тұрды», - деген екен ... ... ... ... ... ... ... Үміт – талаптың жетекшісі, талап – ... Олай ... ... ... ... ... ... үміті жатады.
3.2. Бейнелеуіш-көркемдеуіштік құрылымы.
Шешендер тілінің көркемдік шеберлігі мен поэзиялық мәдениетінің
деңгейін танытатын ... ... ... ... ... ... ... да шешендер тілінің тазалығы мен ... мен ... ашу үшін біз ... ... бай да әсерлі
көріктеу құралдарының берілу жолдарын сипаттауға тырысамыз.
1. Көріктеу (эпитет) дегеніміз – образды ... оны әр ... ... ... көркем құрал. А. Байтұрсынов эпитетке ... ... «Бір ... ... ... көзге көбірек түсерлік етіп
айтқысы келгенде, ол нәрсенің атына айқын крсеткендей сөз ... ... ... ... ... Қаз дауысты Қазыбек деу де айқындау
мақсатпен айтқаннан шыққан» (6, 155). ... ... ... ... ... ... атқарады. Эпитет тәсілі - ауыз
әдебиетінен қолданыс тауып келе жатқан дәстүр. Мәселен, ... ... ... ... ... сол кезеңнің суретін, ерекшелігін, жай-
күйін көруге болады: бұлғары садақ, бұқар жай, көк сүңгі, ... ... ... ... ... ... ауыр қылыш, жез телпек, ақ ... торы ат, алты сан ... ... құндақ ақ берен, қанды көбе, алпыс
үйлі арғын, т.б. Оның озық ... ... ... ... ... де көре ... ... Ақтоғайдан шыққан
арыстар Жидебай мен Қараменде шешен жайлы әңгіме ел аузында көп сақталған.
Бірде Жидебай:
Тобықтының басы еді ... туар дәл ... дара ... ... тең ... мың ... жүздің құты еді қара көмбе, - деп өзі қадір тұтқан Қараменде
шешенге Бөлтірік арқылы мақтауын ... ... ... ... эпитеттер - серек туар, дара пенде, асыл сөз, мың тоғанақ,
қара көмбе сынды тұрақты ... ... ... кісі келбетін сипаттап
тұрған жай ғана әшекей құралдар емес, керісінше, Қараменде ... ... ... ... ... туар асылдығын беруге қызмет етіп
тұр.
Келесі мысал. Бұл үзінді қазақтың халық жазушысы Әзілхан Нұршайықовтың
«Қыздарға кеңес» деп ... 1973 жылы 6 ... ... ... ... ... кездесуде сөйлеген сөзінен алынып отыр:
«Қыздар! Сәнмен емес, санамен озған ... бәрі ... ... ... ... ... ... сән емес. Олардың ішінде тек өз бойыңа қонымдысы, өз ... сырт ... де оғаш ... ... ғана сән. ... не ... не ... біліңдер. Жараспайтынды жақсы екен,
жылтыр екен деп ... ... ... ... Сән деп ... үшін қарызданып-қауғалануға әдеттенбеңдер! Өз қаражатыңа лайықтап алған
дүниең ғана жарасымды, сол ғана ұрыс-керіссіз бойыңа ... ... ... ... ... ... жетпеске тыраштанбаңдар!
Құр сәнқойлықтан сақтаныңдар! Сәнқой болғаннан шаруакер болған ... ... ... ... ... сәнге емес, сәнді санаға бағыныңдар!
Саңлаусыз адам сәнқұмар келетінін есте ұстаңдар!
Қыздар!
Желкілдеген ... ... ... ... жебір жігіттер
жентектеп ауыздарына бір-ақ қылғуға құмар келетінін ұғыңдар, ұмытпаңдар...
Сабырлы ... ... ... ... ... қарақтарым!..» (Ә.
Нұршайықов. Шығ. 423-425).
Қарап отырсақ, шығарма мазмұны күнделікті айтыла-айтыла жауыр ... ... ... ... ... зер ... ... түссек, оның барлық түзілісін шешендіктің үлгісі ретінде келтіре
түсуге болатынын мойындаймыз. Жазушы ... ... ... әр қыз ... да, ойын да одан әрі түзеуге бет ... хақ. ... ... ... ... қай ... адамы үшін де тозбас ақылдың кені деуге болады.
Мұндағы ерекше көрсетілген сөз ... ... ... ... ... жазушының тіліндегі «сәнмен емес, санамен озған мерей», «сән ... ... ... ... ... сәнді санаға
бағыныңдар», «саңлаусыз адам сәнқұмар келеді», ... ... ... ... ... ... ... ауыздарына бір-ақ
қылғуға құмар келетінін ұғыңдар, ұмытпаңдар» деген жолдарды шешендіктің
қайталанбас нағыз ғибраты дейміз. Не ... ... ... ... ... бұл ғибратты кеңесі, әсіресе, тұрақты эпитеттерді, ... ... ... да ... ... ... өз ... тапқан.
Ол көркемдеуіш құралдар мыналар: сәнді санаға бағыну, ... ... қыз, ... жігіттер, жентектеп ауыздарына ... ... ... ... ... бұл шын ... шыққан жолдарын
әлеуметтік-тұрмыстық шешендіктің бір бағалы үлгісі деп танимыз.
2. ... ... ... – бір ... ... ... бір
затқа, оқиғаға ұқсата ауыстырып, көркемдеп беру құралы. Бір ... ... ... ... ... қарай сипаттау, заттың немесе оқиғаның
жайшылықта еленбейтін, көптің көзіне ... ... ... ... ... шешендік сөздерге жаңа мән, жаңа әр беріп, оның ... ... ... ... ... сипатты сөз жайында зерттеуші, ХІХ
ғасырдағы орыстың ұлы ... А. Н. ... ... ... ... ішкі ... ... сөйтіп, өзінің еліктіріп әкететін күш-қуатын
мәлімдеп, бұрын-соңды болмаған ... ... ... және ... ... ... дәуіріндегі мінез-құлық, әдет-ғұрып, діни
ерекшеліктерін, дүниетанымын, рухани өмірін айқындайды. Бір дәннің ... дән өсіп ... ... бір ғана ... тіркестен адам
өмірін небір қиындықтармен шырмап байлаған діни нанымдар, ырым-жорамалдар
туындайды. Сол себепті, ... ... ... ... ... ... ... ашық көзбен қарау үшін қаншама қажыр-қайрат, жігер-күш,
батылдық керек» ( 17, ... ... ... жай ғана сөз ... да, тұрақты
күрделі тіркес түрінде де өте жиі қолданылып, жалпы кісінің өмірді тану,
оған баға беру ... ... ... ... Оны біз ... ... қай түрінен де таба аламыз. Мысалы, «Бірде Жанғұтты
шешен ... ... ... оған Абай ... сәлем береді. Ол кезде
Абайдың жас, әлі ... шағы ... ... ... ... естіп жүрген шешен Абайды қасына алып, бірнеше сұрақ қойып,
оған өлеңмен жауап беруін ... ... ... Сіз ... ... ... ... мен балапан ұядағы,
Өрнекті өлең сөзбен жауап берсем,
Дүниенің жалғыз үміт тиянағы.
Көз көруі жетпейді қабағына,
Шам жарығы ... ... ... өзі кеспес болат пышақ,
Мақұлық ат тартпай қоймас тамағына, - ... Ет ... ... ... ... Абай:
- Ата, сізден сұрақ сұрауға бола ма? – дейді.
- Е, шырағым, сұрай қой, - депті Жанғұтты.
- Ата, арзан не, ... не, ... не? – ... Абай.
- Шырағым, арзан – өтірік, қымбат – шындық, дауасыз – ... пе. ... отты екен – ... шығар, маңдайың жазық екен –
ойлылығың шығар, халқыңның ... ... бол! – деп ... ... ... Мұнда Абай жауабы тұтас метафоралық ойға ... ... ... ... ... ... жалғыз тиянағы – үміт, көз
көруі қабағына жетпейді, шам ... ... ... ... ... ... өзі ... мақұлық ат тамағына тартпай қоймас. Бұл қолданыстардың
ауыс ... болу ... ... ешқайсысы да осы заттардың, нәрселердің
іс-әрекетін тікелей білдіріп тұрған жоқ, керісінше, бұлар арқылы ... ... ... ... ... ... өз ... өзі
кеспейтініне, шам жарығының түбіне түспейтініне өмір, ... ... т.б. ... ... ... ... бейнелеп беруді
көздеген. Ал Жанғұтты шешеннің Абайға берген бата сөзіндегі арзан – ...... ...... ... жолдар бірнеше ұғымдар
теңестіріліп, бір-бірімен балама ретінде алынып қолданылған.
Келесі мысал. «Жидебай шешен ... ... ... Қарамендеге
арнайы кісі жіберіп, қанша жетім бар деп сұратқан екен. ... ... ... бел – ... қаз ... көл – ... жоқ – ел жетім,
Елі жоқ – ер жетім,
Жоқтаусыз кетсе, қыз – жетім,
Жасы жеткен қарт – жетім,
Парықсыз болса сөз – ... -деп ... ... ... ... ... сыйласыңдар,
Туыссыз жалғыз кісінің
Кейде келер, кейде келмес күлкісі бар,
Туысы екеу кісінің
Ойда жортып жүрген түлкісі бар.
Туысы ... ... ... жаны ... екеу ... ... жалы ... үшеу кісінің
Жағасы – жайлау,
Төбесі – қыстау халі бар, - деп қоштасқанда, Жидебай шешен шешеннің
бұл сөзінің бәрі рас, ... ... Рас ... ... інісі бар,
Жаман болса – құтыла алмайтын жұмысы бар,
Рас, ... ... ... ... ... – құтыла алмайтын пәлесі бар,
Рас, ағасы бардың жағасы бар,
Жаман болса – бет-аузында
Ат тепкендей жарасы бар, - деп неге ... ... - деп ... дейді». («Парасат» журналы, 1995).
Мұндағы бейнелеудің үлгілері мыналар: бел – жетім, көл – жетім, ел-
жетім, ер - ... ... ... қыз – ... жасы ... қарт – ...... жағасы – жайлау, төбесі – қыстау; баласы бардың панасы бар,
ағасы бардың жағасы бар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қана жеткізуді мақсат ... ... ... болу ... сол ... ... әсерлі де өткір,
астарлы да ойлы тілмен беруді көздеген. Яғни, бейнелеу тәсілінің әлеуметтік
үнді жеткізудегі ... ролі ... ... ... ... өн бойынан табуға болады.
Қазіргі әлеуметтік-тұрмыстық ... ... де ... ... ... сан ... оқып ... болады. Мысалы,
Қазақстан және КСРО халық әртісі, Мемлекеттік ... ... ... ... өткенде әріптестері Фарида ... мен ... ... деп ... ... білдіреді:
«Біздің өзіміз де біраз жасқа келдік, үлкен өмірді бастан кештік.
Бірақ Шолпан апамыздың алдында ... ... ... сезінер едік.
Мен театрға келгенде Шолпан апамыздың жұлдызы барынша жарқырап, бүкіл
театрдың бағына айналып ... кезі еді. ... ... ... бәрімізді баурап алды. ...Шолпандай ұлы актрисаға еліктемеудің
өзі қандай ... ... ... ... оны ... көрудің өзі бір
мектеп еді ғой. Ол жасаған Ақтоқтының бейнесі кімге ой салмады ... ... ... ... адами келбетін де жоқтайтын боламыз
әлі. Иә, Шолпан апамыз талапшыл да бауырмал еді. Жаны жәннатта ... ... ... енді ... не қалды. Алланың нұры жаусын». Бұл – КСРО халық
әртісі Ф. Шәріпованың жоқтауы.
Келесі сөз ... ... ... ... ... ... ... еді:
«Шолпаннан айырылу қазақ өнеріне оңайлыққа түспейді. Шолпан ... ... ... ... ... көзі жұмылғанша сол ... ... ... етіп ... Бұл тек өнердің ғана емес, бүкіл қазақ
халқының Шолпаны еді. Неге ... ... ару ...... ... бейнелерін сомдап, бүгінгі ұрпағына дәлме дәл көрсетіп,
ізгілік ұрығын септі. Мұндай аяулы қыздарды көрсете білудің өзі тарихқа ... еді. ... ... ... осы ... өз жан ... өз ... білді.
Әсіресе, Шолпаннан айырылу маған оңайға түспейді деп білемін. Біз өнер
адамдары отбасындағы өмірден гөрі, театрда, сахнада көбірек ... ... ... алпыс бес жыл өміріміз өтіпті. Енді алпыс бес жылдық
өмірді жоғалту, одан адасып қалу, әрине, ... қиын да ауыр ... ... ... емес.
Қайран, Шолпаным, қош! Не дейін енді. Алдың жарық, жатқан топырағың
жұмсақ болсын. Мінгенің пырақ, ... ... ... ... ... ... Қазақстан», 2005, 14 қыркүйек).
Бұнда шын дарынды шынайы жоқтаудың, үлкен ... ... Екі ... де ... қызы ... ... ... арқылы кейінгі тұтас әлеуметке ой тастап отырылған. Мәселен, соңғы
жоқтауда Х. Елебекова өз көңілін «алпыс бес ... ... ... ... ... ... ... қиын да ауыр екенін айтып жеткізу мүмкін
емес» деп білдіреді. Мұнда шешен тілдің нағыз ... ... ... ... жай ғана ... ... демейді, «алпыс бес жылдық өмірімді
жоғалттым, одан адасып қалдым» дейді. Терең өкініштің орны ... ... ... құралдармен жеткізе алған. Мысалы, ... ... ... суреткердің адами келбетін жоқтау», «оны сахнадан көрудің
өзі бір мектеп еді ғой» дегендер шынында да үлкен ... ... ... ... ... ал «талапшыл да бауырмал еді» деген
тіркес контекстік антоним болып тұр. ... ... ... ... ... мағынада келмейді, ал мұнда әрі талапшыл, әрі бауырмалдық
қасиеттер қатар келіп, Кісі эмоциясын, келбетін берген. ... ... ... ... ... ... болсын!» деген жолдар ... ... ... мәңгілік қолданыс болып қала беретінін
көрсетеді. Ұлттық тілдегі метафоралық сөз ... ... ... ... неше ... қабатын тудырып отырғаны анық.
3. Теңеу ойды айқындаудың, анықтап жеткізудің таптырмас құралы болып
табылады. ... Т. ... ... ... ... ... дегеніміз –
ұқсас, ортақ белгілердің негізінде бір затты екінші затқа салыстыру арқылы
сипатталуыш нәрсенің ... ... ... күшейтетін, сол нәрсені жаңа қырынан, ... ... ... ... әрі ... ... (18, 7). ... теңеулік қолданыстарды
әлеуметтік-тұрмыстық мазмұндағы шешендіктен өте жиі кездестіреміз.
Күнделікті әлеуметтік-тұрмыстық ... ... ... ... ... ... жаңа бір ... үлгісімен, айтар ойын
жаңа бір нәресеге ... алу ... ... ой ... әрі ... әрі ... ... байлығымен динамикасын өрістете түсу
керек. Шешендіктің осындай жаңа да күрделі көркем тілін Кенен шешендігінен
келтіре түсуге ... ... ... ... ... сазгерлік, әуендік аспапта ойнау шеберлігі қатар ... ... ... ... ... ... ғалым, академик Нығмет Сауранбаев қайтыс
болғанда былай деп ... желі ... ... түстің,
Оқ тигендей аққуға көлде тұрған...
Немесе мына мысалды алайық:
Кенен Әзірбаевтың қос ұлы Базар мен Назар дүниеден өткенде:
Адамға бала деген ... ... ... ... ... - деп ... ... сөйлейді. ( 1 ).
Алғашқы жоқтауда адам ... ... ... ... сұмдық
суреттермен бейнеленген. Ал ол сұмдық сурет көркемдеу қабатының ең өнімді
тәсілі – теңеудің мынадай формалары арқылы ... ... желі ... тигендей аққу. Бұлар – тұрақты ... ... ... жолдарындағы
емірену, езілу, күйзелу тебіреністері де теңеудің «адамға бала ... ... ... тәттілігі жалдай екен» деген сынды үздік формалары
арқылы ... ... шері ... ... көркемдеуде теңеу (салыстыру)
тәсілінің қолданысы да ... ... ажар ... қана ... ... де ... ... «Мақтағанын өсіре, даттағанын өшіре суреттеу де
шешендік сөздерді ... ... ... ... ... - дейді
шешендіктанушы Б. ... (8, 135). ... Алда келе ... ... хан ... Қара ... сумаңдап алға шыға бермей, қатарда жүрсең ...... ... ... жанындағы жарамсақ билердің
сыртынан ханға шағыстырып келе жатқанын сезген Исатай батыр:
- Алдыңда қыран бүркіттей қылаңдап мен келе ... ... ... сүмеңдеп төрт биің келе жатқанда көктен құдай,
жерден ... алар деп ... ... бе? – ... ... уытты әзіл, зілді қақтығыста Жәңгір ханның қошаметшіл ... итке ... ... ... бар да, ... үшін туған батырды қыран
құсқа балап көтермелеу бар. Тұрмыстық сипаттағы бұл ... ... ... ... де ... ... ... «қыран
бүркіттей қылаңдап», «қарғылы төбеттей сүмеңдеп» деген теңеу үлгісі ... ... ... тапқан.
Тілімізде бір ғана «жұлдыз» сөзәнен «жұлдыздай ақты», «жұлдыздай
самғады», «жұлдыздай жарқырады» деген суретті, ... ... ... Орыстың белгілі фольклоршысы А. Н. Афанасьев: «Сәби дүниеге
келген шақта жарқырап жанған жұлдыз оны ... да ... ... ... ... қолайлы, жағымды, ұнамды әрекеттерінің арқасында туған
адам, сөзсіз, бақытты және ... де ... ... ... (17, ... ... теңеулік конструкциялардың озық үлгілерін ... ... ... ... ... ... жоқтауын» келтіруге
болады. Әлеуметтік-тұрмыстық жырларының ... ... ... ... оқыс ... ... ... құрылғандықтан,
әділдігімен, өнерпаздық қырларымен ел атағын жайған ... олар ... ... ... айшықты болып келеді. Осы
жоқтау жырда Әйекенің ... ... ... ... ... Мысалы:
Айналайын, көкежан,
Қараның болдың ханындай,
Қарағайды ықтаттың,
Қамысқа түскен жалындай.
Адыра қалды ақ ордаң,
Иесіз қалған ауылдай.
Көсегемді көгерттің,
Көктемдегі жауындай,
Желінбей қалды жеңсігім,
Жаңа бір піскен ... ... ... ... ... ... мүйізді қошқардай,
Қол жетпейтін асқардай.
Порымың, көке, бар еді,
Рүстем шері Дастандай.
Сақилығың бар еді,
Баязит пен Бостандай,
Қазылығың бар еді,
Хазіретті Омар, Оспандай...
Мұндағы асты ерекше сызылып ... мына ... ... мен ... бай ... ... тұр: ... жалындай, Иесіз қалған ауылдай,
Көктемдегі жауындай, Жаңа бір піскен қауындай, ... ... ... ... қошқардай, қол жетпейтін асқардай, Рүстем шері ... ... ... ... Омар, Оспандай».
Бұл теңеулердің мазмұнына ой ... онда ... ... жарлы-
жақыбайларды жақтайтындығын, олардың ... ... ... ... ... ... шешені болғанын байқаймыз.
4. Психологиялық параллелизм. Ұлттық көркем ойлау халықтың тарихи,
әлеуметтік, тұрмыстық, психологиялық ... ... ... ойлау
болмыстық дүниетаным мен өмір құбылыстарын қатар ... ... ... ... ... ... ... күшейте береді.
(16). Шешендер тілінде осының бәрі қиюласа, қатар өмір сүреді. Мәселен,
Жамбыл туындыларында қазақ ... ... ... бар ... ... үлгімен беріледі. Ұлы абыз ақынның баласы Алғадай соғыста
ерлікпен қаза тапқанда, оның ... ... ... келген еді. Соның
бірінде ақын жаралы жанын, қаяу түскен көңілін, ... айту ... ... ... көңіл аудара отырып былай дейді:
Сарғайып атқан таң ба екен,
Сарыаяқ ... бар ма ... ... таң ба ... ... бар ма ... аты кер ме ... аққан тер ме екен, - деп, жан-жүйесін егілткен сезім-күйлерін
«сарыаяқ болу», ... ... ... ... тер ме» ... ... ұқсас
құбылыс-суреттерге орайластыра, үйлестіре, салыстыра жырлайды. Яғни, ...... ... тәсілі. Мұның үстіне, бұл келтірілген
жолдардың әсерлілігі, экспрессивтілігі, ... өлең ... ... ... ... Отан ... ... шындығы, ел тұтқасын ұстаған
азаматтардың халықтық мұраттары жөнінде шешендер шешіле сөйлегенде, небір
кәусар метафоралық, ... ... ... ... ... ... білдік. Мәселен, Бұқар жырау қара судың
өзін теріс ... ... ... «Ай, ... сен бір он бір ... ... күреңді» дейтін толғауларында «Қара судың бетінде, Шайқалап
аққан сең едің... Алтын тонның жеңі ... ... ... ... ... ... Бақ ... түнедің» деп, «Айбалтасын алтынменен булатқан»,
«Періштесін жұрт үстінен дулатқан», «Жасыл көлге мәслихатқа келтіріп,
Зәмзәм суын мыс ... ... ... ... ... ... сом
алтыннан соқтырып, нақыра күміс шаптырып... Орындығын оймыштан, Ою нақыш
салдырған, Сандығын сары алтынға малдырған» деген ... ... ... ері ... ... «Қазақтың қамал қорғанына», «Бұтақты
мүйіз бұғысына» ... ... пірі «Мен – ... ... ... ... қарыспын. Сен – бұзау терісі шөншіксің, Мен - өгіз терісі талыспын»
деген метафоралық салыстырулары, жырау тілінің ... ... ... ... ... ... ... ұйытқысы – шешендік сөздер көбіне-көп дана билер мен
ақылман-айтқыш, ... ... ... мен ... ... туындап отырған. Олардың дуалы аузынан шыққан сөздердің
құдіретті де күштілері әрі қысқа, әрі ... ... ... ... ... қазақ халқының шешендік сөздері даналық қорды ішкі арна
бойынша қалыптастырудың ең өнімді жолы ... әр ... өз ... ... бар. Ол да ... ... өседі,
дамиды, түрленеді. Мағыналық аясы ... ... ... жаңадан
көздері ашылып отырады. Кемелденіп, толысып, жаңа қуатқа иеленіп, ... ... ... ... ... ... бастап оған қаншама
айшық, салмақ қосыла береді. Керісінше, олардың уақыт ағынымен ... ... ... қоятын да жағдайлары кездеседі. Шешендер
тілінде халық тарихы, оның ырым-нанымдары, салт-жоралары, ... ... ... дәстүрлері, дүниетанымы, шаруашылық кәсібі айқын ... қоса ... адам ... ... ... сырларын, мәнерлілік-әуезділік сипаттарын ... ... ... ... ... ... ... Ой сүзгісінен
өткізіп, солардың ең қасиеттісін, сапалысын, салмақтысын ... ... ... табиғи және ісерлі күйінде суреттеп, бейнелеу мақсатында
ол жалпы халық тілі мен ... ... тіл ... ... ... Сонымен қатар сөз толғау шешеннің идеялық ... ... ... ... интеллектуалдық мәдениетіне, сезім-түйсік
қуатына тікелей қатысты.
Шешендік сөздер – ... ... ... ... халықтың асыл
қазынасы. Мазмұны халықтың бастан ... ... ... мен ... ... дүниеге көзқарасын, ой өрісін бейнелейді. Халық өзінің
қиялдаған арманынан қашан да ... ... ... ... ... ... ... Өмірдің сан алуан ... ... ... ... ... ... ... даналық сөздер, шешендік
үлгілер халықты үнемі жеңіске, табысқа жетектеп, рухтандырып ... ... ... Г. ... ... ... негіздері және тілдік танымы.
Алматы, 2005.
2. Адамбаев Б. ... ... ... ... Төреқұлұлы Н. Қазақтың жүз шешені. Алматы, 1993,
4. Аристотель. Поэтика. Риторика. Философия. Москва, 2000,
5. Апресян Г. З. Ораторское искусство. Москва, 1972.
6. ... А. ... ... Шығармалары. Алматы, 1989.
7. Садырбаев С. Шешендік өнер. Алматы,
8. Адамбаев Б. Шешендік өнер. Алматы, 1999.
9. Сыздық Р. Сөз құдіреті. ... ... ... Ш. ... Алматы, 1989.
11. Оразалинов С. Алыптар тобының соңғы сардары. // Егемен Қазақстан.
2002, 15 наурыз.
12. Ахметов З. Терең таным, биік талғам. // ... ... 2002, ... ... М. Шығармалар. Алматы, 16-том.
14. Нұрпейісов Ә. Қош бол, Қуан ақын!.. // Ана тілі, 2001, 22 ... ... Г. ... ... ... ... ... 2003.
16. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы, 1992.
17. Афанасьев А. Н. ... ... ... на ... // Опыт
сравнительного изучения славянских преданий и ... в ... ... ... ... ... ... Москва, 1989.
18. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. Алматы, 1978
19. Ахметов З. Өлең ... ... ... ... Жұмалиев Қ. Стиль - өнер ерекшелігі. Алматы, 1966.
21. Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясы. Генезис. ... ... ... ... Р. Абайдың сөз өрнегі. Алматы, 1995.
23. Цицерон. Об ораторском искусстве. Москва, ... ... ... ... В 4 ... ... 1983.
25. Балақаев М., Серғалиев М. Қазақ тілінің мәдениеті. Алматы, 2006.
26. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық ... ... ... ... Р. Сөз ... ... 1994.
28. Қайдар Ә. Халық даналығы. Алматы, 2004.
29. Қайдар Ә. ... ... ... ... ... 1998.
30. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. Алматы, 1993.
31. Исаев С. Қазақ әдеби тілінің тарихы. Алматы, 1996
32. Болғанбаев Ә. ... ... ... ... ... ... түсіндірме сөздігі. Он томдық, Алматы, 1974-1986.
34. Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. Аламты, 1966.
35. Жұбанов Ә. ... ... ... ... ... 1978.
36. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. Алматы, 1998.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөйлем туралы түсінік және олардың түрлері31 бет
Академиялық сөйлеу кезіндегі шешендік өнер. Көркем шығарма стилі. Оның түрлері, эстетикалық қызметі12 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
Бастауыш сыныптарда шешендік өнерді оқыту маңызы15 бет
Битанудағы шешендік өнердің ролі56 бет
Сырым Датұлының шешендік өнері 10 бет
Шешендік өнер17 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Шешендік өнер шарттары86 бет
Шешендік өнердің зерттелуі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь