Ж.Қ.Қасымбаевтың өскен ортасы мен еңбек жолының басталуы

I Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.11 б.б

II Негізгі бөлім
1. Ж.Қ.Қасымбевтың өскен ортасы мен нңбек жолының жолының басталуы ... ... ... ... ... ... ... ... .12.24 б.б.
2. Қазақ хандарының тарихы ... ... ... ... ... ... .25.37 б.б.
3. Жоңғар шапқыншылығы кезіндегі қазақ хандығының жауға қарсы күресі ... ... ... ... ... ... ... ... .38.60 б.б.
III Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61.64 б.б.

IV Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ..65.67 б.б.
Тақырыптың өзектілігі «Елбасымыздың қазақтың өз тарихынан ұялуына ешқандай негіз жоқ, онда өз елін және өз жерін мақтаныш тұтып, шатыққа бөлейтін жайлар өте көп екендігі туралы айтқан сөздері өте орынды. Бірақ осы пікірдің үдесінен шығу үшін тарихты тисті талаптарға сай,жоғары деңгейде оқытуға тиспіз, бұл пәнді Қазақстанның барлық жоғары оқу орындарының басым бейімді пәніне айналдыруымыз, жастардың оған деген ынта-ықыласын арттыруымыз қажет.Бәлкім, ежелден-ақ тәуелсіздік тәжірибесін бойларына сіңірген, азаттықтың еркін ауасымен демалып үйренген және сонысын мақтаныш тұтаынелдер үшін бұл мәселе оншалықты өзекті емес шығар, алайда, біз үшін тарихты терең оқып-білу,одан сабақ алабілу жүз есе маңызды»,-дейді Ж. Қасымбаев.[1]
Ұланғайыр тарихымыздың мұқият жазылып, қағаз бетіне басылып, кейінгі ұрпақтардың мұрасына айналуында орын алып келген орасан кемшіліктердің бар екендігін бүгінде әрқайсысымыз білеміз. Әрине тарихты жасаушы тоқтаусыз алдыға жылжыған уақыт пен сол кезеңде өмір сүруші халық. Ал сол тарихты жасаушы-әр кезеңнің мәнді оқиғаларың мұқият саралап, талдап, жинақтап, қорытып жазып отыратын тарихшылар екені тағы да рас.
Құдайға шүкір, бүгінде бізде тарихшылар жетеді. Сондықтан қазіргі тарихтың ойдағыдай жазылатынына ешбір күмән болуы мүмкін емес. Ең маңызды мәселе-еліміздің Х1Х ғасырдың арғы жағында жатқан тарихымыздың ақтаңдақ тұстарының орнын толтыру, отаршыл Ресей тарихшылары мен кеңес өкіметі тұсындағы тоталитарлық заман кезінде әдейі бұрмаланып жазылып келген тарихты түгендеп, түзеп жазып, ақиқаттың ақ жолына шығару болып отырғаны белгілі.
Осы орайда тәуелсіздік тізгіні қолымызға тигелі бері кезінде Қазақстанның төл тарихын туралап жазуға тырысып, сталиндік зұлматтың құрбаны болып кеткен Мұхаметжан Тынышпапаев, Санжар Аспандияров және өткен ғасырдың елуінші жылдары қуғындауға ұшыраған Ермұқан Бекмаханов, Бек Сүлейменов сияқты ғалымдардың әділ ісін жалғастырудың қолға мықтап алған тарихшыларымыз да баршылық
Сондықтан да Елбасы Н Ә.Назарбаев,»Ұлы тұлғаларын білмейін-
ше,бірден-бір дәуірді дұрыстап тану мүмкін емес. Адам тағдырының айнасынан бір тарих көшінің жүрісін ғана аңдап қоймаймыз,оның рухын, тынысын сезінеміз.
1 «Абылай хақында құнды зерттеу» //Отан тарихы 2000ж. №3-4 Б.160
2 «Жоңғар шапқыншылығы тарихынан» // Қазақ тарихы 1993ж. №2С24-29
3 Қасымбаев Ж. «Абылай хан» Алматы -2003ж. Б.92.
4 «Отан тарихнамасына қосылған сүбелі үлес» //Егемен Қазақстан 18 маусым 2003 жыл Б.4
5 //Қазақстан жоғарғы мектебі 2006 жыл №1Б.193-198
6 Мамырұлы Көмен «Қазақ халқының жоңғар басқыншылыарына қарсы күресі » (жауапты ред.Ж. Қасынбаев) Алматы -1994 Б.266
7 «Қазақ тарихына қосылған үлесі» //Жетісу 8 қыркүйек 2001 жыл Б.10
8 «Ұлттық тарих және ұлттық сана» //Егемен Қазақстан 2002 жыл 5 қаңтар №4 Б.4
9 Б.Мәукенұлы «Тарихтағы қазақ хандары» // Қазақ ордасы 2003 жыл №5-6
        
        Мазмұны
I Кіріспе ---------------------------------------------------------3-11
б.б
II Негізгі бөлім
1. Ж.Қ.Қасымбевтың өскен ортасы мен нңбек жолының жолының басталуы ---
------------------------------12-24 б.б.
2. ... ... ... ... Жоңғар шапқыншылығы кезіндегі қазақ хандығының жауға қарсы күресі
---------------------------------38-60 б.б.
III Қорытынды--------------------------------------------------61-64 б.б.
IV Пайдаланған ... ... ... ... ... өз тарихынан ұялуына
ешқандай негіз жоқ, онда өз елін және өз ... ... ... шатыққа
бөлейтін жайлар өте көп екендігі туралы айтқан ... өте ... ... ... үдесінен шығу үшін тарихты тисті талаптарға сай,жоғары
деңгейде оқытуға ... бұл ... ... ... ... ... ... бейімді пәніне айналдыруымыз, жастардың оған деген ынта-
ықыласын арттыруымыз қажет.Бәлкім, ежелден-ақ тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... үйренген және сонысын
мақтаныш тұтаынелдер үшін бұл мәселе оншалықты өзекті емес шығар, алайда,
біз үшін ... ... ... ... алабілу жүз есе маңызды»,-дейді
Ж. Қасымбаев.[1]
Ұланғайыр тарихымыздың мұқият жазылып, қағаз бетіне ... ... ... ... орын алып келген орасан кемшіліктердің бар
екендігін бүгінде әрқайсысымыз білеміз. Әрине тарихты ... ... ... уақыт пен сол кезеңде өмір сүруші ... Ал сол ... ... мәнді оқиғаларың мұқият саралап, талдап, жинақтап,
қорытып жазып отыратын ... ... тағы да ... ... бүгінде бізде тарихшылар жетеді. Сондықтан қазіргі
тарихтың ойдағыдай жазылатынына ешбір күмән болуы мүмкін ... Ең ... Х1Х ... арғы жағында жатқан тарихымыздың ақтаңдақ
тұстарының орнын ... ... ... ... мен ... ... тоталитарлық заман кезінде әдейі бұрмаланып жазылып келген
тарихты түгендеп, түзеп ... ... ақ ... ... ... ... ... тәуелсіздік тізгіні қолымызға тигелі бері ... төл ... ... ... тырысып, сталиндік зұлматтың
құрбаны болып кеткен Мұхаметжан Тынышпапаев, Санжар ... және ... ... ... қуғындауға ұшыраған Ермұқан Бекмаханов, ... ... ... әділ ісін жалғастырудың қолға мықтап ... да ... да ... Н ... тұлғаларын білмейін-
ше,бірден-бір дәуірді дұрыстап тану мүмкін емес. Адам тағдырының айнасынан
бір тарих көшінің ... ғана ... ... ... ... да халқы мен елінің алдындағы өздерінің перзенттік
парызын айқын да анық да түсінген, қандай қиын-қыстау ... да оны ... ... ... қай ... өмір сүрсе де, дәйім өз жұртының
нағыз азаматы болып қала берген. Тарихтың қай кезеңінде болсын, олар ... ... ... ... ... ... Ол,ол ма, белгілі бір
мағынасында олардың өздері де ... ... ... бір ... ... бағытынан жаңылмай тәуелсіздікке бастайтын жолын нұрландырған ел
тарихының шамшырақтары болған»[2],-деп тұлғалардың тарихтан алар ... ... ... намысты, қазақ рухын жоғалтпай, ... ... ... ... ... ... төріне ұмтыла берді, ұмтыла
берді. Осындай тынымсыз еңбегімен мұндай ғалымдар кезінде кеңес өкіметінің
өзін де мойындатып, ерен ... ... ... ала ... ... ... ғалым Жанұзақ Қасымбаев дер едік.
Ол Геродоттың ... ... ... ... ... ... ... жеңетініне күмән келтірмеген, соған үздіксіз ұмтылған,
шын мәнінде үлкен зерттеуші, талантты тарихшы. Олай дейтініміз, ол ... ... ... ... ғұмырын тарихқа қызмет етуге арнап, оның
большевиктік партияның өзінен бұрын өмірге келген, идеологияландыруға ... ... ... мүмкіндігінше шынайы ашумен белсенді
айналысып, амалсыз «сарай ғылымына» ... ... ... ... де ... ... сөйлейтін ғылым болуына өзіндік үлес қосып
келді.
Біздіңше, ғалымның беделі ... ... ... ... ... да жүйелі тындырған салмақты да жүйелі тыңдырған салмақты ісімен
бағаланса керек. Ж. Қасымбаевтың зерттеушілігі, ... ... ... ... те биік ... іс ... адалдығымен өлшенеді.
Беленді жас зерттеуші, үлкен құлшыныспен жігерленген Ж. Қасымбаев 70-ші
жылдардың басында-ақ, тарихи сананың өркендеуін ықпал ете ... бір ... ... ... ... ... тынымсыз ізденістер жолына
түсті. Қоғамдағы «тоқырау» аталған жылдарда аға буын ... ... ... ... өз ... ... ашық айта алмай
қапаланса, ол өз зерттеулерін ... ... ... ... ... ... кезеңдерден, жолдардан іздестірді. Мұның өзі ... ... ... ... берді.
Қазақстанның тарих ғылымының дамуына үлес қосқан, тарих ... ... ... ... академиясының академигі,
Қазақстан халыққа білім беру ісінің еңбек сіңіргенқайраткері, Абай атындағы
Алматы мемлекеттік университетінің ... ... ... ... ... меңгерушісі Жанұзақ Қасымбаев.
Болашақ зерделі ғалым иісі қазақ ... үшін ... ... ... ... (қазіргі Шығыс Қазақстан ... ... 1941ж. 25 ... ... келген.Ол Семей облысы, Шұбартау
ауданында С. М. Киров атындағы қазақ орта мектебіне ( 1949-1959ж)және ол ... ... ... ... қазірігі әл-Фараби атындағы қазақ ... ... ... ... ... ... атындағы мектепте пән мұғалімі болды. 1967ж. ... ... ... ... ... Университетіне оқытушы, 1970ж.
«Семей ... ... ... ... ... ... ... қалаларының қазақ ауылымен орыс шаруа
мекендерімен және іргелес мемлекеттермен қарым-қатынастардың орталықтары
ретінде ... ( ХVIII ... 20 ... ... ... ... ... министерлер кеңесі жанындағы жоғары аттестациялық комиссияның
1983ж. 30 желтоқсандағы шешімімен ( 51 ... Ж. ... ... ... ... дәрежесі берілді.[1]
Осылайша оның тарихтың терең қойнауларын ақтауға біржола бет бұрған қызу
өмірі басталады.Зерттеулерінің негізгі бағыттары \ ... ... ... ... ... ... ... алуы, ХVIII ғасыр мен ХIХ
ғасырдың басындағы ... ... ... ... орталық Азия елдерімен ... ... және ... ... мен ... ... өзара қарым-
қатынасы,ХVIII және ХIХ ... ... ... ... ... мен ... сияқты тақырыптарға арналды. Осы зерттеулеріне байланысты
ол 500 баспа табақ ... ... ... Оның ... ... ... мен кітаптар шығарды.Біршама еңбектері Ресейде, Қырғызстанда,
Өзбекстанда, ... ... ... көрді. Олардың кейбіреулеріне
шетелдерде, оның ішінде Германияда рецензиялар, пікірлер жарияланды.[3]
Еліміз егемендік алғалы профессор Ж. ... ХХ ... ... мен ... ... теориялық мәселелеріндегі зерттеулері
шетелдік тарихнамада қолдау ... ... ... ... ... ... көтеру мүмкіндігін тудырды. Ж.Қасымбаевтың Қазақстан мен
Орта Азиядағы зерттеуші тарихшы-ғалым ретіндегі орны әділ бағаланып, 1995
жылы ... ... ... ... Азия ... деп ... оның тамағы оның есімі мен еңбектері кіргізілді.
Бүгінде ғалымның жетекшілігімен 30-дан аса ғылым кандидаты, 2 ... ... бұл ... ... ... ... ... деген
сенімі болса керек. Зиялы қауым, ресми орындар тәжірибесі мол профессордың
жас ғалымдарды ... ... ... ... ... болуына
ерекше жанашырлық пейілін, үлкен жауапкершілігін ескеріп, оған ... ... ... Педагогикалық университетдің кандидаттық диссертация
қорғау жөніндегі арнайы кеңесін басқару құқығын берді. Ол бүл ... ... ... 1991 ... бері ... ... ... тарихы мәселелерін жан-жақты талдап, саралап, маңызы ... ... ... ... ... ... санасына сіңіруде талмай
еңбек еткен тарихшы-ғалымның саяси, ... ... ... жасап, бағалау, оның еңбектерінде жасалған тұжырымдар мен
пайымдаулардың құндылығын ашып көрсету тақырыптың ... ... ... ... Ал, кейінгі өтпелі кезең мен тәуелсіздік алған
жылдардағы өткір сындарға толы, келелі ой қозғаған бағалы еңбектері ... ... ... ... ... анық .
Тақырыптың зерттелуі. Тарихи тұлғатану тарих ғылымының ... ... ... жанр болып табылады.Оның айырмашылығы ол жеке
тұлғаның ғана ... ... ... сол ... қызметі арқылы
тарихты сомдаған зерттеудің түрі. Жеке ... атап ... ... ... нақтылы мәліметтерді жинақтауда оның өз еңбектерін
сараптаумен ғана ... өзі және ... ... ... ... бір ... ... барысындағы ғылыми ой-пікірлері мен тұжырымдары
да қарастырылады.Осының нәтижесінде барып белгілі бір дәрежеде ... ... ... туралы дәстүрлі үлгі бойынша жаңа туынды қалыптасады.
Ж. Қасымбаевтың өмірі, ғылыми-шығармашылық және қоғамдық қызыметі ... ... ... ... ... топтарға бөліп қарастыруға
болады.
-Әр жылдарда жарық көрген түрлі энциклопедиялық, академиялық
басымдардағы қысқа ... ... мен ... ... ... ... ... еңбектері. [4]
-Жоңғар шапқыншылығы кезіндегі қазақ хандығының жауға қарсы күр
жөніндегі еңбектері.[ 5]
Алғашқы топқа әртүрлі энциклопедиялар мен анықтамалықтардағы мақалалар ... 2 ... ... ... ... ... ... педагог және ғылыми ұйымдастырушылығын жазған Мамырайымовтың
Ж.Қасымбаевтың ... ... баға ... ... сипатталғанын айтып
өткеніміз жөн.[8] Сонымен қатар Талас ... ... ... ... ... ... ғылымының кадидаты және Ерғали Ахметтердің
мақалаларында да ғылымның еңбектері мен ұстаздық ... ... ... тарихи әдебиеттерге және көркемсөздік ... ... шолу ... ... Қасымбаевтың ғылыми шығармашылық
мұрасына, педагогикалық, қоғамдық-саяси, мемлекеттік қызыметіне ... ... ... ... ... ... ... міндеті мен мақсаты. Диплом жұмыстың мақсаты-
Жанұзақ Қасымбаевтың ... мен ... ... ... және профессордың
республика ғылымына, білімі мен мәдениетіне қосқан үлесін ... ... ... ... ... жаңғырту,ХХ ғасырдың
соңғы жартысындағы Қазақстан тарихындағы оның орнын анықтау.
Осы мақсаттарға сәйкес, мынандай міндеттер алға қойылды-
1. Ж. ... ... және ... тұлға ретінде, сондай-ақ оның
азаматтық көзқарасының ... ... ... ... ... ... ғылыми қызыметінің дамуындағы кезеңдерді айшықтау.
3. Профессордың Қазақстандық тарих ... ... мен ... ... ... анықтау.
4. Ж. Қасымбаевтың еңбектері арқылы қазақхандықтарының тарихын жазу.
5. Жоңғар шапқыншылығы кезіндегі қазақ ... ... ... ... ... сүйене ... ... ... ... ... ... өмірі мен
ғылыми- ұйымдастырушылық,ағартышулық,қоғамдық қызметін хv ғасырдың 60
жылдары ... ... ... ... күресі туралы зерттеулерін қарастыра
отырып зеттеу мазмұнының толыққанды ашылуына ... ... ... ... ... мәселелерді, оның
ішінде көрнекті тарихи тұлғалардың шығармашылығы мен қызметін зерттеуге
мүмкіндік ... ... ... және ... ... ... кешені
қолданылды, Сонымен қатар, жұмыстың орындалу барысында бірінеше әдістемелік
тәсілдер де ... ... ... мен ... осы жұмыстың
жазылуына негіз ... ... ... ... ... ... Ж. Қасымбаевтың ғылыми шығармашылығына тұжырымдамалық ... ... ... ... ... ... ... оқиғалар
мен құбылыстарды жан-жақты қарастыруды талап ететін обьективтілік мүддесін
үнемі басшылыққа алған. Сондай-ақ, жеке ... ... әсер ... және ішкі жағдайларды анықтау, теоретикалық саралау, тарихнамалық
сындарлы пікірлер жиынтығынан пайда болатын тарихи ... ... ... ... ретінде бүгіннен кешегіге немесе өткенге,
салдарынан себебі мен ... ... ... шолу ... ... әдіс ... ... өмірбаянын арнайы тарихи зерттеу де бүгінгі таңда
ғылыми бағыттың бір саласы болып отырғандығы ... Осы ... және ... ... қолдану барысында тарихи
оқиғалар мен бағалауда өркениеттік көзқарастар мен ... ... ... ... ... ... ... қатар зерттеу жұмысында жасалған
тұжырымдар мен айтылған ... ... ... ... ... ерекше мән берілді.
Зерттеудің деректік негізі-зерттеліп ... ... ... өзінің мақсаты мен міндеттеріне сай мұрағаттық құжаттар ... ... ... тұрады. Ғалымның артында қалдырған бай
шығармашылық мұрасымен қатар, оның ... ... ... ... ... жаңа ... ашуға көмектесіп ғана қоймайды, оның
басты ... ... ... ... ... ... профессор Жанұзақ Қасымбаевтың
өмірі, ... ... ... ... оның ... ғылыми, білімі мен мәдениетіне және қоғамдық
өміріне қосқан ... ... ... рет ... бір ... қарастыру.
Осы уақытқа дейін ғалым және оның мұрасы жайлы ... ... ... ... естеліктері мен ғылыми-шығармашылығына
берілген сын-пікірлерінде өмірі мен қызыметінің кейбір ... ғана ... ... ... ... ... да мұндай жарияланымдар Жанұзақ
Қасымбаев әлемін толық танып білуге қосалқы ... ... ... анық.
Жанұзақ Қасымбаев бүгінде республикадан тысқары жерлерге де кеңінен
танымал. Оның ... ... ... ... ... ... көрген жұмыстары
Қазақстанда ғана емес, сонымен бірге Ресей, Қырғыстан, Өзбекстан, Түркия,
Қытай халық республикасы тәрізді шет мемлекеттерде ... ... ... ... ... Орынбор, Тоиск, Новосибирск, Уфа,
Ташкент, Минск, Анкара, ... ... Бонн ... қалаларда өткізілген
халықаралық ғылыми конференцияларда профессор Ж. Қасымбаев сөз сөйлеп,
қазақ тарихын әлемге әйгіледі, ... ... ... рухы мен ... ... марапаттап, әлем жұртшылығына тарихымызды таныстыруға сүбелі үлес
қосты.[10]
Айтулы ғалым өз ғұмырында ... аса ... ... жазса,
кейін 3-4жыл ішінде ғана жүздеген жылдар бойы тәуелсіздік жолындағы күрес
басшылары бола ... ... ... аса ... қайраткерлерінің өмірі
мен қызыметін суреттейтін ... ... ... ... ... әрі ... Жанұзақ Қасымбаев осы екі ұғымға да сай екенін
бүкіл ғұмырымен ... ... ... ... ... ... ... толыққанды бір сала ретінде дамуына әсер ... ... ... ... ... ... мен олар бойынша алынған нәтижелер
мен жасалынған кейбір тұжырымдар мен пайымдауларды орта, ... ... оқу ... ... факультеттерінде дәрістер оқу мен арнаулы
курстарды өтуде, тарихнамалық зерттеулерде пайдалануға болады.
Диплом жұмысының ... үш ... ... пайдаланған
әдебиеттер тізімі мен қосымшадан тұрады.
1. Ж.Қ.Қасымбаевтың өскен ортасы мен еңбек жолының ... ... ... ... ... өзектілігі негізделіп,мақсаттары мен
міндеттері,әдістемелік негізгі,ғылыми жаңалығы мен ... ... ... зерттеу дәрежесіне талдау жасалады және пайдаланылған
деректерге сипаттама беріледі.
Тарих ... ... ... Қасымбаевтың өскен ортасы мен
еңбек жолының басталуы деп аталатын ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына ықпал еткен
факторлар мен еңбек жолының басталуы тарихи деректер негізінде сараланған.
Оның өмір ... көз ... ұлы отан ... ... ... ұрпақтың тұрмыс қиындығы мен арпалысып,шынығып,шырығып ержеткен
өкілінің ғұмырын көресіз.
Жанұзақ Қасымбаев 1941 жылы желтоқсан айының ... ... ... ... /облысы Аягөз /шубыртау/ауданы Баршартас селосында
дүние ... ... ... ... қарсаңында Семей облысының
Шұбартау ауданында /Семей облысының/ауылдық кеңестік төрағасы екен.Әкесі
стахановшыл,елді азық-түлікпен ССРО ет және сүт ... ... ... жылдың 25 желтоқсанда құдайдан ... ұл бала ... ұзақ ... ... оның атын ... ... екі ... кейін майданға алмау жөніндегі броны бола тұра,өзі
сұранып соғысқа ... ... 1942 жылы оның ... мерт болғандығы
туралы қара қағаз келіпті.Аздап хат танығаны ... ... ... ... еден жуып ... ... сала әкеден жетім қалған ... оның ... ... жетелеп жүріп аман-есен ержеткізген. Анасы 1977
жылы дүние салды. Екі ... ... ... ... өз ... өмір тауқыметін басынан кешірген Жанұзақ Қасымбаев бес
жасынан баулынып,анасымен өмір мектебіне төселді.
Жолы болғанда қандай десеңізші. Әпкесі –Қазақстанның еңбек ... ... ... осы ... ... ... жағдайдың жоқтығынан Шұбартауда
мектеп табалдырығынан тек 8 жасында ғана ... ... 1959 ... шығады.
1928 жылы ашылған мектепте кейіннен Қазақстан Республикасы ғылымы
мен мәдениетін ... үлес ... ... ... ... ... О
Хаймолдин, Б Жылысбаев,Е. Рахмадиев, ... ... ... ... ... ... ... кейінгі жылддарда алшақ қазақ өңірлері енді ғана жоғары оқу
орнын тамандаған оқытушылар мен қамтамасыз етіле ... ... оқу орны ... ... пәндерден жоғары педагогикалық, тіпті
унивеситтетік ... бар ... мен ... еді. ... білім деңгейіне де осы жағдайдың тікелей әсер еткені айғақ.
1958 жылы Жанұзақ Қасымбаев Алматыдағы П.И.Чайковский ... ... ... ... ... түскен.
-Бәрі де сол жетімдіктің,жанбағыстың қамы ғой,-деді Жәкең ... ... ... [13] ... баян ... ... ... қабілетін бар еді. Тарихқа аңсарым аумаса, мүмкін жап-
жақсы музыкант болып кетер ме едім? Баянда ойнау ... ... ... кездерде нанын жеп,жақсылығын көрдік.
Бірақ, Жанұзақ Қасымбайұлын алда музыканттықтан мүлде басқа,
тарихшыдлық өмір ... тұр еді. Ол ... атты ... де ... ... өрлеген қиын соқпақтары мен тар жол, тайғақкешулер еді.
1959-1960 жылдары талантты ... С.М. ... ... ... ... ... білімге тартылуы,оның
келешектегіғылыми-педагогикалық деңгейінің жетіле түсуін мейлінше ... ... ... ... ... С.К.Жақыпбеков
Т.С.Найзағарин,т.б. жас тарихшының кәсіпқойлық дәрежесіне біршама әсер
етті. Тарих ... ... ... шықты.
Ұстаздарының аспирантурада қал дегеніне қарамай,отбасының жағдайына
байлв\анысты,Талғар қаласында тарих пәнінің мұғалімі ... 2 жыл ... ... ... ғана ... Абай ... ... мемлекеттік
педагогикалық институтының тарих ... ... ... құдық қазуға кірісті,яғни ғылым жолына түсті.ҚАЗМУ-дың
тарих факультетінде ... ... ... ... ... ... ... М.Асылбеков,О.Исмағұлов, К.Байпақов сияқты
белгілі ғалымдар бағыт беріп, қамқорлық ... ... ... ... тек ... ғана ... ... қатар
өмір жолына ұстаздық жол сілтеген абзал жанды педагогтердің ... ... ... 1970 жылы “Семей қаласының ... ... ... ... ... Г.И.Семенюктің ұстаздық орны тым ерекше.Оның жас ... ... ... ... бір төбе. Осы кезден Жанұзақ
Қасымбаевтың шығармашылық ізденісінің басты ... ... ... ... Омбы, Томск, Барнаул, Новосибирск, Орынбор, Астрахань,
Элиста, ... т.б. ... бай ... ... ... құнды құжаттар негізінде 1983 жылы “Шығыс Қазақстан қалаларының
қазақ ауылымен,орыс шаруа мекендерімен және ... ... ... ... ... дамуы (XVlll ғасырда 20-шы жылдары -1917
жылы)”атты тақырыпта қорғалған докторлық диссертацясы тарих ғылымдарындағы
жаңалық. Осы және ... ... ... да зерттулерінде тарихшы
тұңғыш рет кейінгі феодалдық қоғамның ыдырай ... және ... ... ... ... орын төбе ... жаңа құбылыстардың
өзіндік ерекшеліктері хақында жаңа концептуалды теориялық қағиданы тұңғыш
рет негіздеді.
Оның докторлық диссертациясының азаматтық ... ... ... үлес ... ССРО ... Академиясының тарих институтының ССРО
халықтарының тарихы бөлімінің арнайы отырысында Н.Бекмаханова, К.Юсупов,
Ш.Мухамедияров, ... ... ... мүше корреспонденті
С.Агаджанов,т.б. басып айтқан.
Осы жұмыстың ресми сарапшылары ССРО ... және ... ... ... белгілі ... ... ... ... ... академиясының мүше-корреспонденті К.Үсембаев, Х.Зияев, ... сөз ... ... ... ... ... ... тың сарынын ерекше
атаған.Осы проблеманың төңірегінде Жанұзақ Қасымбаев көп кешікпей бірнеше
қомақты зерттеулер жариялады
Аталмыш монографиалар:”Под ... ... ... “Города
Восчного Казахстана ... ... ... және ... баспасөз бетінде тура бағасын алды.
”Вопросы ... ... в ... ... ... ... зерттеулердің
концептуалдық жаңашылдығына ерекше міән берген.[14]
ХХ ғасырдың 80-ші жылдарының екінші жартысы –ғалымның зерттеушілік
кезеңіндегі басты кезкң. ... ... ... ... ... отан тарихының жаңа кезеңіне алғы шарт қалыптастырды.
Профессор Жанұзақ Қасымбаевтың ... ... ... ... ... ... XVlll-XX ... басындағы өлке қалаларының
қазақ ауылдарымен және іргелес елдер мен ... ... ... ... орта Азия ... мен ... және сауда байланыстарының
дамуы; қазақ жерлерінің ... ... қол ... ... ; қазақ
мемлекетінің тарихындағы ... ... ... мен қол ... т.б.[15]
Академиялық жүйеде қызметте болмаған, Жанұзақ Қасымбаев ізднуші
талабы мен ... ... ... ... ғылыми жұмысын оқу-
педагогткалық жүйемен ұштастыра білді.
Көптеген ұлт жанды ел азаматтары қатарында ... ... ... ... басынан өткізді. Қазақ жерінің Ресейге қосылуы хақында
ұлтшылдық сарынның ықпалындв қалған ... ... айып ... ... ... ... қауіпсіздік комиттетінің тырнағынан әзар
дегенде арылды. Партия жиналысында жеке ... ... ... ... де ... ... ... жылдарда сол мезетте
қуғынға түскен ғалымдар ... ... ... ... ... ... көпшілік күә. Сол желтоқсан қасіретінде табандылығын айқындаған
автордың ... ... ... оның ... әсем ... ... бұрынғысы мен болашағын ұштастыратые проблемаларға арнауы кездейсоқ
емес.Уфада, Екатеринбургте, Бішкекте, Ташкенте, ... ... ... ... ... Москвада жарияланған еңбектері өткен
заманда, яғни,кеңес өкіметі ... ... ғана ... ... ... ... ... көрінісі. Қазақ жерінің Ресей
империясы құрамына қосылуының саяси астарларын ... ... осы ... ... негізі ретінде қабылдаған баға.
Сол 80-шы жылдардың соңы 90-шы ... ... ... ... ... ... зерттеушілерден тың деректер негізінде тыңғылықты
дәлелденген, түбірлі зерттеушілерді талап еткені ... Тағы да ... ... ... 1993 жылы жаңа құжаттарға негізделген
Кенесары хан хақында 30000дан мен баспадан шыққан зерттеу ... ... ... ... ... қай ... қарастырсада Жанұзақ
Қасымбаевтың 90-шы жылдары жарық көрген монографиялары оқырмандардың ойынан
шықты, ұлттық санаға жаңаша дем беруге бір ... ... ... жарияланған Құнанбай қажыға , атақты аға Сұлтанға
арналған тұңғыш, тарихи монографиясы Абай ... ... ... ... ... бір ауыздан баспа бетінде атап өткендігінде естен
шығармаған жөн.ал 1995-жылы ...... 30000 дана ... ... арналған ғылымның зерттеуін жариялады. Осы кезде ... ... ... ... ... ... шешімде қабылданбаған
болатын.
Көп жылдар бойы қоғамдық ой-пікірлерді өзіне тартқан-Улы жібек жолы.
Қазақ даласының осы ... ... орны ... да, кейінгі тағдыры
күңгірт еді Талантты ғалым бұл ... мәні өте ... де ... ... ... ... қосты. 1996 жылғы “өлке”баспа жарияланған
“Қазақстан-Қытай”.”Караваннаяторговля в XlX-начале XX ... ... ... ... ... ... негізделген аталмыш зерттеу оқырмандардың
көңілінен шықты.”Жень Минь Жибао” өзінің орталық Азия ... ... Инь ... ... ... ... ... Xll
1996) Моногрфияның терең мазмұны, бай деректік негізін Мюнхэнде шығатын
“Orient” ... ... ... де басы ... ... соңғы кездегі ғылыми ізденістері есімдері империялық қыспа
заманында көлеңкеге ығыстырылған, қызметтері алаланып, көмескі сипатталған
хандар мен ... ... ... батырлары мен белді көшпенді қауым
өкілдеріне арналады. 1999-жылы 1-ші том: ... ... Есім ... ... ... ... үш жүзге ортақ хандығы, Әбілхайырдың
өмірінің ақырғы жылдарына арналады. 2-ші том: ... хан ... ... том: Хан Жантөре (1759-1809) Алматы 2001,4-ші том: Жәңгір
хан (1801-1845)Алматы 2001. Жалпы көлемі 80 баспа табақтан ... ... ... бұл жүйені зерттеу тарих ғылымындағы айқын құбылыс.
Жанұзақ Қасымбаев тарих ғылымында тұңғыш рет ... ... ... ... алғашқы қазақтар туралы да бірінші монография
жариялады. Тағы да ... ... ... ... ... тың, сирек кездесетін архив құжаттарына негізделген. Талантты ғалым
Қазақстан тарихының бес томдығының XVlll-XX ғасыр ... ... ... ... белсене қатысып, оның төртінші бөлігінен астамын өзі
жазды.
Тарихшы тек терең ойлы, ... ... ... ... ғана емес, қырық жылға жуық мектептен бастап, жоғары оқу орнын да да
қамтыған шебер педагог. Абай ... ... ... ... ... ... ... мыңдаған талапты жастар
ұлағатты ұстаздан дәріс алды, білімдерін ... ... ... ... өзі де ... қызу
еңбегінің басты қосынды бөлігі ретінде қарайды.2-доктор,30-дан ... ... ғғ ... ... тарихынан қоғаған ғылым кандидаттарын ... ... ... ... ... ... табыстарына ТМД елдерінің және
алшақ жатқан шет елдердің тарихшылары да ... ... ... Қасымбаев
белгілі беделді тарихшы ғылым ретінде талай рет ... ... ... ... Қытай, Египет, Ресей, Латвия, Өзбекстан,т.б.)
қатынасып, XVlll-XX ғасырлардағы ... ... ... ... баяндамалар жасап, бүгінгі Қазақстан тарихы ғылымының биік өресін
әлемге танытуға белсене ат салысты [16]
Оның ... мен, ... ... ... ... және ... арналған тұңғыш типтік бағдарламалар, тақырыптық карталар, оқу
құралдары жастардың отан тарихынан ... ... ... мәні ... ... атап ... Белгілі ғалым қоғам және мемлекет қайраткері
өзбекәлә Жәнібектің тікелей тапсырмасы мен ... ... ... ... да ... ... ... Жанұзақ
Қасымбаевтың 9 сыныпқа арналған алғашқы оқулығы 1990 жылы жарық көрсе,
қазір ол ... 6 рет ... ... тілінде жарық көріп, оқулықтардың
жалпы данасы 1миллион 200 мың данадан асып ... жылы ... ... 12 ... ... 8 сыныпқа арналған байқау оқулығы да ... ... ... ... ... барлығы өмір жолын ... ... ... 40 ... жуық ... нәтижесі
десек,қателеспейміз.
Жанұзақ Қасымбаев шынайы қалыптасқан шебер,көпшіліктің қалауынан
шыққан ... ... ... ... ... отан ... ... уағыздауда тартынбайтын, талмайтын талант. Шетелдік Би-БИ-
СИ,Азаттық және басқа да ... да ... ... ... ... ... радиосының “Зерде” ұлттық бағдарламасы ... ... ... арналған аптааралық арнайы хабарын 4 жылдан
астам үзбей тыңдаушыларға Жанұзақ Қасымбаев пен бірлесе отырып ... ... ... хабар жүргізушілік шеберлігі өте жоғары
.Тыңдаушыны жібермей, ұстап отыратын ашық ... ... тілі ... ... сан ғасырлық тарихына, мемлекетіміздің қалыптасу
кезеңдеріне, хандарымыздың ел ... ... ... қол ... көз ... ... қондыра әңгімелейді”-дейді Амантай
Сәтбеков.[17] Оларды тыңдап отырып, халқымызға тән күшті ... ... ... ... ... болады. Өзіміздің танытудың тура жолы
осы.
Жанұзақ ... ... ... астарлы әлі де алып қарышты, ... ... ... ... де ... бағасын берген публист.
Кәзір оның еңбектері кең ... ... ... ССРО ... ... ... тарихи саласы бойынша мүшесі.; ... ... ... ... ... орталық рның еңбектерін
Оталық Азияны зерттеуші ірі ғалымдардың био-библиографиялық жинағына
кіргізген; ... ... ... ... ... ... ... жылдары. Абай атындағы университетінің
жанындағы арнайы кеңестің төрағасының орынбасары; 1992 жылдан осы ... ... . ... ... ЖАҚ тың эксперт
комиссиясы мүшесі,- 1994 ... ... ... мәдениет, баспа ісі
және қоғамдық келісім миністірлігінің жанындвағы ... ... ... ... ... ... ... редакциялық алқа мүшесі ; 1996-2000 жылдары Білім және ғылым
миністірлігі ... ... ... ... ... ... төрағасы.
Жанұзақ Қасымбаевтың ғылым –педагогикалық еңбек өзінің бағасы
алған.1986,1988 ... ... ... үздігі;1990жылы, Қазақстан
Республикасына еңбек сіңірген қызметткер; 1999 жылы ... ... ... ... ... ... құрметті мүшесі;Ұлттық Академияның”құрмет
грамотасын”алған,бірнеше жүлденің иегері.
Мемлекеттік сиылыққа ұсынылған ... алты ... ... бір
ғана кезеңді-XVIII-XIX ғасырдың бірінші ... ... Бұл ... ... талаптарға сай кейінгі үш-төртжылдың аралығында 1999-
2002 жылдары жарияланған. Мән беретін бір ... ... ... ... даму ... ... орын алған қайраткерлердің өмірі
мен қызметі тек біржақты, сол әңгіме болып отырған тұлғалардың жеке ... ... ... ... ... ... мақсат
тарихи географиялық жағынан әлдеқайда кеңірек-Орталық Азиядағы халықаралық
қатынастар жүйесінің ... ... ... ... ... өкілдерімен байланыстарға өзара ... ... ... ... ... фактісі-кітаптар,түйіні бар оқиға-ойлар”-
атақты рыс тарихшысы В.О.Ключевскийждің ... ... ... ... мен ... ... ой қозғау- Жанұзақ Қасымбаевтың да өмірінің
бір ... отан ... бір ... ... ... ... ... зерттеуші.[18]
Жанұзақ Қасымбайұлы 1993 жылы “Қазақ тарихы” журналы ашылғанда осы
басылымның жанашыр ақылшысы, ... ... ... тарихының
журнал көтерген сан қилы өзекті мәселеріне белсене араласып, күрмеуі қиын
тақырыптарға қалам ... ... ... ... мен ... ... ... оқу орындарында Қазақстан тарихын
оқытуға арнаған және қазақ тарихын ... ... ... ... мақалалар жазып, журнал мазмұнының байи түсуіне атсалысты.[19]
“Бүгін ... ... ... Қазақ тарихы төл тарихымыздың
өркендету ісінде көптеген игі істер ... ... де ... айналысатын ... ... ... да біле бермейді. Сол орталықтар
жөнінен журнал оқырмандарына мағлұмат берілсе.
Жұрналға жастарды көбірек ... жөн. ... ... бар, ... тереңірек меңгерген аспиранттарды бәріміз де тарта
жүрейік ” дейді Жанұзақ ... ... ... Одағының 1995 жылғы 4 қарашада өткізілген жалпы
жиналысының шешілімі мен Жанұзақ Қасымбаев Қырғызтан ... ... ... ... ... 5 ... да ... Қасымбаев Қазақстан Республикасы
Гуманитарлық ғылымдар академиясының толық мүшесі /академигі/болып сайланды.
Қырық жыл бойы ... ... ... келе ... ... ... Жанұзақ
Қасымбаев Қазақстанның таих ғылымының болашағы әлі ... бұл ... ... ... бұғанасы бекімеген сәби кезін бастан ... ... ... ... ... ... апологиясының”авторы Марк
Блок;”Тарих даму үстіндегі ғылым ғана емес. Бұл өзінің балалық шағын бастан
өткізіп ... ... ... болатын.[21]
Жанұзақ Қасымбаевтың пікіріне сүйенсек ,біз өзіміздің жалпы ортақ
өткініміздің аса ауқымды әлемін ашуды енді ғана ... та, ... ... ... ... мен бөлімдерінің проблемаларын,ең
алдымен қазақ тарихын танып-білудегі жоғалтқан жайларымыздың аса көп ... ... ... оқып және ... ... ... өзге ... тарихынангөрі көп жағдайда бұрмаланған нәрселер
болып шықты.
Сексенінші ... соңы ... ... кезі ... деген ерекше қызығушылықтың барынша көрініс тапқан кезеңі ... ... үшін Эль ... ... ... ... дауырғу мен дүрбелең көптеген қосалқы проблемалардың
тууына себепке ... ... ... мен ... ... қайсы,ойдан қосылған қоспасы қайсы екенін таба ... ... Сол ... ... ... ... ... коньюнк
туралық әдебиеттер жаулап алды. Айтқандай,мұндай тәжірибе осы күндерде орын
алып жатыр, жұмсартып айтқанда компилятивтік мазмұнындағы кітаптар ... мен ... ... ... ... ... ... мен тұлғаларының тарихын зерттеу арнайы
тақырып ретінде енді- енді ... ... ... Оның әлі де ... ... ... ... ... ... жүзінде қолға түсе бермейтіні мен,олардың барлығы дерлік Ресейлік
отарлықтарда сақталып ... мен, сол ... ... ... ... арзан емечс архивтік қызметті пайдалану үшін өз қалтасынан
ақы төлеуге мәжбүр ... мен ... ... ... XVIII ... мен ... құжаттардың барлығы да ежелгі словян
тілінде орындалған,бұлда қосымша қиындық ... ... ... ... ... тілін оқытуды ... ... ... алып ... бұл ... де ... ... деп есептейді
ғалым.
Ал,біз бір кездері осы ... ... мен ... іс ... Бұл ... оқу жоспарынан енгізудің
қажеттілігін айқын екні белгілі болып отыр. Бұл ... XVIII ... XIX дың ... жартысындағы хандық билік институты оның ... мен ... ... ... ... ... ... мемлекетінің бар екні жайында “ұмытылып” етті. Сол
себепті ... ... ... ... бұл ... ... шегі мен еті көрінбейді.
Мұнан кейінгі орында ғылыми жұмыстар тұр. Жақында 4 томдық “Абылай
хан және қазақ халқынындағы ... 1731 ... атты ... ... ... хан ... тақырып бойынша ... ... ... бір ... ... XVIII мен ... ... бойынша зерттеулер жүргізудемін.не жасасамда оның шындық
тұрғысынан орындауға тырысамын. Бұл ... аса бай ... ... үлес қана,-дейді ғалым.[22]
Осыны айта келіп Жанұзақ ... ... ... ... дамытудағы
жетістіктерді жоққа шығарғысы келмейтінін, тек ... ... ... ... ... аударғысы келетінін, өткенді аңсап отырған ... атап ... ... кеңістік кезінде кәзіргі заманда да өзінің
құндылығын жоғалтпаған іргелі зерттеулер ... ... ... аударады.
2003 жылғы 8 қазанда білім беру саласындағы ерекше еңбегі үшін Жанұзақ
Қасымбаев “Қазақстан республикасының білім беру ... ... ... мен ... ... талмайтын ғалым, тамаша публист, ... ... ... ... ... ... Қасымбайұлы 2004 жылдың 27
ақпанында аса көрнекті ғалым,Қазақстан Республикасының ғылымына ... ... 63 ... ... ... ... ... болды.[23].
Ол өз еңбегінің қызыығын көрген,болашақ айқын тарыхшы. Өзінің 60-
жылдығын еліне деген сүйіспеншілігі мен, ... ... мен, ... ... мен атап өтіп отырған кемеліне келген тарихшы
Сонымен Жанұзақ Қасымбаевтың ... мен ... және ... қызметі осындай тарихи деректерге өте бай.
2. Қазақ хандарының тарихы.Қоғамдық болмыстың осы заманына сай айқын
көріністерінің бірі- ... мен ... ... ... ... тәжірибені әрқашан жадымызға ұстау. Қоғамның пәрменді алға дамуын
қамтамасыз етуде жеке тарихи ... ... орын ... ... ... ... пен жеке адамның ісін бір арнаға жүйелендірудің
болашағымызды айқындауға зор мәні ... өмір ... ... проблемаға көңіл аударғанда барынша мән беретін бір өзекті
бағыт бар. Ол сонау отарлық заманда көшпенді ... ... ... мемілекетті, ұлан байтақ шекаралық өңірді әртүрлі жаулардан
қорғауда бас ... және оны ... ... ... ... атақты батырларымыз, дипломаттарымыз, жалпы мемлекеттік
қайраткерлеріміз хақында жеткілікті білетін кез ... және ... да ... ... ... бұқаралық ақпарат
құралдарында көтеріліп отырған көкейкесті мәселелерді ғылыми тұрғыда
пайымдауға тарих ғылымының докторы ... ... ... ... еңбектерінде ерекше мән беріледі.
Қазақстан аймағында қазақ мемлекеттінің қалыптасуы мен ... ... ... мен ... ... этносы дамуының ұзақ жолында,
әсіресе оның соңғы кезеңінде, ХV-ХVII ғасырлардың ... ... ... ... ... ... ... бұрылыс тауып, мемлекеттік
құрылымбастау алған, этникалық тұрғыдан түбегейлі дараланып, жетіліп қазақ
деп аталатын ... ... ... ... ұлы ... ... ... Керей хан мен Жәнібек ханның бұрыннан Тоқайтемір (Жошының үшінші
ұлы)ұрпағы ... Көк Орда ... ... Қыпшаққа билік
жүргізген Барақ хан ... ... соң, оның ... ... (Жошының
бесінші ұлы) тұқымынан шыққан Әбілхайыр хан үстемдігіне қарсы күрескен
қазақ тайпаларын бастап Шудың солтүстік ... ... ... ... ... ... ... туын көтеруінен басталған еді.
Қазақ халқының түрлі мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Жошы ұрпақтары Жәнібек пен Керейдің үлесіне
тиді. Қазақ рулары мен тайпаларының едеуір бөлігі ... 40-50 ... ... ... жерлерде Қаратау баурайларында,
Сырдарияның төменгі ағысында, Түркістанның солтүстік бөлігінде Керей мен
Жәнібектің ... ... ... ... ... ... басқа деректемелерде
(авторы ... ... ... йи нусрат-наме», Махмұд бен Әмір
Уәлидің ... фи ... әл ахий ары ») ... ... ... ... ТоқаТемірге апарып тіреиді: Жошы-Тоқа-Темір-Үз-
Темір-Қожа-Бәдік-Ұрұс хан-Каруджақ(Құйыршық)- Барақ-Жәнібек хан[24],оны Бу
Са иу деп те атаған.
Жәнібек хан қазақ хандығының ... ... ... Барақ ханның
баласы.ХVғасырда өмір сүрген, ХVғасырдың 50 жылдарына дейінгі өмірі ... ... ... ... жоқ.Керей хан мен Жәнібек ханды Махмұд бен
Уәли «Жошы ханның ұлы Тоқа Темір ханның ... ... ... ... пен ... ... ағайын болған, яғни өте жақын
туыс болмаған. Керей ханның ... ... ... хан-
Тоқтақия-Полау-Керей хан.Жәнібек ханның шежіресі:-Ұрұс хан-Құйыршық-Барақ
хан-Жәнібек хан.[24] Осы ... ... ... ... хандарының ХV
ғасырдың
екінші жартысындағы (60-70жылдардағы) ... ... ... осы екі ... ... ... хан болғаны дәл
түсіндірілмейді, олардың есімдері қатар жазылады, ... ... ... ... хан өз ... Барақ ханның тура мұрагері және ... оның ... ... та хан ... ... ... ... жасы
үлкен болған және ол Ұрұс ханның ... ұлы және ... ... ... ... көп ... 778 жылы ... Тоқтақияның немересі ал
Жәнібек Ұрұс ханның төртінші ұлы Құйыршықтың немересі болатын.Бірақ ... ... ... ХIVғасырдан бастап-ақ бірте-бірте
орныққан хан билігін тікелей мұраға
алу(әкесінен баласына)принципімен ... хан ... ... ... ... ... бұрынғы түрік-монғол принципі де сақталып қалған
еді, яғни ... ... ... немересінен (ханның ұлынан)үлкен
саналатын, демек Жәнібек сұлтан сияқты хан атағына Керей сұлтан да үміт ете
алатын.
Қазақстанның ... ... ... мен Жәнібекке рулар мен
тайпалардың едәуір бөлігі ... ... ... ... ... шонжарлардың айтарлықтай топтары, әсіресе үстем таптың Барақ ... және ... ... ... ... бұл ... өздерінің Сыр өңірінің отырықшы, егінші
халқын қанауға, жергілікті қалалардың саудасы мен қолөнер ... ... ... ... ... ... хан ... мүдделі
болатын.Әбілқайыр хан қырда өз билігін нығайту жолындағы жиырма жылға жуық
күреспен,көптеген Жошы ұрпақтарының және рулар мен ... ... ... ... ... жүргенде, Қазақстанның
оңтүстігінде мұндай күшті билікті Ақ Орда хандарының мұрагерлері қамтамасыз
ете алатын еді. Оларға рулар мен ... ... ... өз ... ... ағылып келіп жатты. Қаратау баурайлары мен
Сырдариядағы қала орталықтары мен бекіністер Созақ, Сығанақ, бәлкім ... ... да онша ірі емес ... сірә Жәнібек пен Керейдің қолында
болса керек.
50 жылдардың аяғында Әбілқайыр қалмақтардан (ойраттардан)
жеңілгеннен кейін, ол ойрандалған ұлыстарда ... ... ... ... кіріскен кезде, Керей мен Жәнібек бағынған көшпелі ... ... ... ... да қысымшылыққа ұшырады. Әбілғазы Шыңғыс
ұрпақтарының арасында «ханның қысымына ұшырамаған не оның ... ... ... адам ... деп ... ... елдердің ішкі істеріне үнемі дерлік араласып
отыруы, үздіксіз жүргізген ... мен ... ... ... ... бәрі өзбек және қазақ тайпаларының ара жігінің
ажырауына және ... ... ... ... ... ... келді. Моғолстан ханының Жетісу халқын ойраттардың шапқыншылықтарынан
қорғай алмауы сияқты, Әбілқайырдың ... де ... ... соғыстар
мен талас-тартыстар күйзелткен халық
бұқарасының бұрынғыдан да зор наразылығын туғызды. Халық ... ... үшін орта ... ... ... тәнқарсылық түрі-Шығыс Дешті
қыпышақта да Жетісуда да билеушілерінің қол астынан көшіп кетумен ... ... ... ... ... кетуді Жәнібек пен Керей
басқарды. Шығыс Дешті Қыпшақ, Түркістан мен Жетісу малшылары мен егіншілері
өздерінің өндірістік ... ... қол ... ... ... ... мен өзара алауыздық қақтығыстар жағдайында қисапсыз
ауыртпалықтар тартып, кіріптарлыққа түсті. Орта ... ... ... ... ... келген бар қарсылықтары өздері бағынатын
билеушілердің қол астарынан көшіп кету ғанғ ... ... 50 ... ... 70 ... ... деиін Әбілқайыр хан билігінің ... ... ... ... Жошы әулетінің, көшпелі рулар мен тайпалар
көсемдерінің қайта-қайта бұрқ етіп ... ... ... ... ... ... ... сәтінде Шығыс Дешті қыпышақтан,
Сырдария бойындағы алқаптар мен Қаратау бөктерлерінен Батыс ... ... ... ... адам, негізінен қыпышақ рулары мен тайпалары көшіп кеткен.
Тұрғын халықтың жаппай көшуін Жәнібек пен Керей бастады. Олар ... ... да Жошы ... мен ... тәуелді көшпелі және
жартылай көшпелі қазақ далалары тұрғындарының рулық-тайпалық ... алды да, 1458- 1459 ... ... ... ... ... Жетісу жерлеріне ертіп кетті. Орта ғасыр авторларының
ішінде бұл оқиғаны ... ... ... ... ... ... көшіп
барған қазақ топтарының жақты орналасқан аумағын да атайды: «Бұл ... ... ... хан ... Ол Жошы ... тараған сұлтандарға
көп зардап шектірді. Жәнібек хан мен Керей хан одан ... ... ... құрайтын Шу және Қозыбасы
округтерін берді»
Махмұд ибн Уәли Әбілқайыр саясатына наразы болған ... оның қол ... ... кетуі тым жиі акті болғанын атап
көрсетеді.
Жәнібек және Керей хандар бастаған ... ... ... және орталық Қазақстаннан Жетісуға, Шу, Талас алқабына қарай
ойысуы тегін емес.Бұған Ақ ... ... ең ... оның ... ... ... ертеден бергі достық қатынастары;Жәнібек пен
Керейге қарасты өлкенің басым бөлігін мекендейтін ... ... ... феодалдық-бытыраңқы Монғолстанның әлсіздігі; оның
билеушісінің Жетісудағы өкімет билігін өз ... ... тұра ... ... ... ... ... салушылар Ақ Орда билеушісі Ұрұс ханның
ұрпақтары Керей мен ... еді. ... пен ... ... ... орталық және оңтүстік Қазақстаннан көшуі бұл тайпалардың Ұлы
жүз тайпаларымен саяси бірігуіне, қазақ ... ... ең ... ... ... ... жағдай тудырды.
Зерттеуші-тарихшылар, сондай-ақ көне заман оқиғаларына бойланысты
ізденіп жүрген көптеген әуесқойлар ... ... ... есептеу үшін
қабылданған бірнеше уақыттар немесе ... ... ... ... ХVғасырдың 60 жылдарының ортасы деп есептейді ... ... ... ... ете ... 870-ші ... ... делінеді.
Осы мағлұматты толық келтірейік, сол ... ... ... хан ... Ол Жошы ... ... сұлтандарды көп
мазалады..Жәнібек хан мен Керей хан одан Моғолстанға қашып кетті. ... хан ... шын ... қарсы алып, Моғалстанның батыс шебін
құрайтын Шу және Қозыбас округін берді. Олар бұл ... ... ... алған
кезде, Әбілқайыр өлген соң, өзбек ұлысы бұзылып сала берді:онда ... ... ... ... үшін ... ... ... хан мен
Керей де белсене қатысты. Олар өзбек ұлысына қайта оралып, ... ... Шейх ... ... ұрыс жүргізді. Өз әмірлері тарапынан
қолдау таппаған Шейх Хайдар жеңіліске ұшырады.[26] ... ... Ұрұс ... ... хан мен Керей ханның қолына көшті. Сөйтіп олардың
төңірегіне жиналғандардың саны екі жүз мың ... ... Олар енді ... деп аталатын болды. Ал Моғолстанға қоныс аударған адамдар өзбек
ұлысына «қазақтар» ... ... ... болды да, бұл ат бүкіл хандыққа
тарала бастады. Қазақ сұлтандарының билігі сегіз жүз ... ... бәрі де бір Алла ... Ал ... ... мәселен
А.П.Чулошников қазақ хандығы ХV-ХVI ғасырлар шебінде ... деп ... ол ... ... ... ... ... түседі.
С.К. Ибрагимов дербес мемлекеттің түпкілікті ... ... да ... ... ... ... ХV ғасырдың аяғына қарай ... пен ... ... ... ... иеліктер ғана бөлініп шықты да, ... яғни ... деп ... жеке ... мемлекеттің іргетасын қалады ... ... ... ... ... көрнекті ғалым Т. И
Сұлтановтың қазақ хандығының құрылу уақыты туралы ... ... ... ... хандығының құрылуы бір мезгілді жүзеге асқан акті ... ... ... ... ... орынды пікір айтады. Т. И.Сұлтанов ... ... ... хан ... соң, ... мен ... ... қайтып келіп, мұнда жоғарғы өкіметті басып алуымен байланыстырады.
Бұл автордың ойынша ХVғасырдың 70-жылдарына, нақтырақ ... 1470 ... ... ... ... келгеннен кейін өз билігін нығайту
жолындағы қызметі, оның ... ... ... және қайтыс болуы туралы
деректер жоқ. Оның есімі тарихи мәліметтерде соңғы рет 1473 жылы кездеседі.
Одан ... ... тек ... мғана атты ұшырайды.
Жәнібек хан сол дәуірдегі жиі болып тұрған соғыстардың бірінде қаза
тапқан деп ... ... ... халқының басын қосып, мемлектін
құруда, бүгінгі Атыраудан Алтайға, Ертістен Сырдарияға ... ... ... ... хан көп ... ... Ел ... сақталған
аңыз-жырларда Жәнібек ханды «әз-Жәнібек» деп те атайды.1458 жылдың ерте
көктемінде Керейді ақ киізге көтеріп хан ... ... ... ... ... кейін Жәнібек хандық билікке келді. Бұрындық ханның билік
құрған ... ... ... ... ... осы ... ... ханның ұрпақтарына толық көшеді.
Қазақ тарихында Жәнібек хан-қазақ хандығының құрылу үрдісіне толық
қатынасып, басшылық ... ... ... ... өзге де хан ... ... ... мақсатында
қазақ ханын Кіші Жәнібек деп атаған.Сонымен қазақ хандығының іргесін
көтеріп, оны әрі ... ... ... ... ... пен Керей. Олардан кейінгі бірқатар хандар да ... ... ... ... ... мен ... ... күшейтуге, сөйтіп бүкіл қазақ жұртының басын ... ... ... ... ... әйгілі Жәнібек ханның
ұлы Қасым 1445 жыл ... ... Оның ... ... ... ... Шайбани
ханның бауыры Махмұд сұлтанның ... ... ... ... ... айналдырған үлкенге бағыну дәстүрін ұстанған нағыз дала
ұлы ретінде Қасым ... ... ... ... ... ... жағынан
Бұрындық ханның айтқанынан шықпай, бас иіп ... деп ... ... ... да ... ... қазақ билеушілеріне қарсы соғыстары
туралы ... ... ... аты ... рет ... және оған ... мен бахадурлардың» бірі деген баға беріледі, «Бұрындық ханның
атты әскерінің ... ... атап ... ... ... ... сұлтанның жеке билігі қатты күшейді. Қасым сұлтан ... ... ... іс ... өз қолында екенін білгенімен, ... ... ол сақ ... жағдай мәселенің шешілуін тездетуге мүмкіндік беретін
жерде шыдамдылық танытты. Мырза Хайдардың айтуынша, 1510 жылы ... ... ... ... ... оның ... жоғарыболғаны
сонша, Бұрындық хан жөнінде ешкім ойына алмаса да, ол әлі хан ... еді. ... ол ... ханға жақын жүргісі келмеді, өйткені жақын
жүріп, тиісінше құрмет көрсетпесе, ханға қарсы шыққандық ... еді, ал ... жаны ... ... да ол Бұрындық ханнан аулақ жүруге
тырысты».
Хандықтағы аса ... екі ... ... ... ... де ... ... жеңіске жетіп, бар беделінен айрылған ханның
қуылуымен аяқталды. Ерте дегенде 1511 жылдың ... ... ... бір топ ... бірге Маураннахрға кетті. Хандықты жоғарғы
билік Жәнібек ұрпағына көшті, олардың ішінде ... ... оның ... дарындысы Қасым сұлтан хандық құрды.Оны ... ... ... дәстүрі
бойынша ақ киізге отырғызып, хан көтерді.
Қасым хан ... ... ... қарым-қатынасты күш қолданумен емес,
ақыл-парасатпен, өзара келісіммен шешу ... ... ... ... ел
қорғау жолында қолынан найзасы мен қылышыы түспеген қазақ жасағы, ... ... ... ... ... билігін басып алған Мұхаммед Шайбани хан қазақ
хандығының күшеюіне жол бермеуге ... ... ... ... ... ... ... Көп ұзамай оның әскері ... ... ... бойы ... ... ... үстем болып,
оңтүстік Қазақстанның жері мен қалаларын уақытша болса да өз ... ... ... ... ... ... қол ... көшті.
Қасым ханның тұсында Түркістан қалалары ғана емес,сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... астанасы болды.
1513ж. Сырдария маңындағы Сайрам қалаларын, Жетісудың негізгі аудандары
Қасым хан ... ... ... хан ... қазақ хандығының шекарасы оңтүстікте Сырдарияның
оң жағалауына дейін жетіп, Түркістан ... ... ... ... ... ... бөлігін, солтүстікте және
солтүстік-шығыста Ұлытау мен Балқаш алабына, ал ... ... ... ... ... дейін кеңейтілді.
Қасым хан ұрпақтан- ұрпаққа тараған дала заңдарын бір жүйеге
келтірді. ... хан ... ... ... ... ұқсамайтын көшпенді
халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігіне, салт-санасына, ой-көзқарасына ... заң- ... ... қасқа жолы» деп аталып кеткен ... ... ... ... ... ... жұртының елдік санасын негіздеуде шешуші
қызмет атқарған өзгеше құжат болды. Ел ... ... ата ... ... хан ... ... ... жаңа ортаға сәйкес жаңа заң жүйесін
енгізді.
«Қасым ханның қасқа жолы» аталатын бұл көне ... сол ... ... ... және ... ... ... әдет-ғұрып, тұрмыс-
салт ережелерін байыптады, жеке ... ... ру, ... ... ... арасындағы қатынас жүйесін тағайындады. Қазақ ордасының
мемлекеттік негіздері де осы заңда ... ... ... ... ... Есім ... ... жолы», Тәуке ханның «жеті жарғысы» ... ... ... ... ... елінде сан ғасырлар бойы
сотсыз, түрмесіз-ақ өзтентегі мен телісін тезге салып, ... ... ... ел ... татулық пен бейбіт өмірді қамтамасыз етті.
Қасым ханның билік ... ... ... ... одан әрі ... ірі
және қуатты мемлекетке айналды. ... ... сол ... ... ... ... берді. Қазақ хандығымен дипломатиялық
байланыстар жасаған алғашқы мемлекеттердің бірі Ұлы ... 3 ші ... ... мемлекеті болды. Еліміздің осы күнгі аумағы
қалыптасты.Мұхаммед ... ... ... ... ... хан тұсында саны
миллионға жеткен қазақтар дербес халық ретінде Батыс Еуропаға белгілі
болған.[28]
Мұхаммед Хайдардың ... ... ... хан 1518 жылы ... АлТахир
Мұхаммед «Раузат ат-Тахирин» атты еңбегінде Қасым хан 1523-1524 ж. ... ... ... ... ұлы ... айтуынша, Қасым хан Сарайшық
қаласында қайтыс болған.
Ақназар ... ... ... ... бастаған қазақ мемлекетін қайта
қалпына келтіріп нығайтуға ... ... ... ... ... ... ханның ұлы. Ақназар
(Хақназар) тұсында қазақ хандығы едәуір күшейіп, нығайды. Маңғыт ... ... ала ... ... олар ... ... ... қалаларын қайтарып алды. Ақназар хан Атырау өңірін
сырт жаулардан қорғауда табандылық танытты. ... ... ... ... өз ... ... ол ноғай мырзаларының көбін өз
жағына тартып, Жайық өзенінің сол жағасындағы ... ... ... ... ... мен Тянь-Шаньды басып алуды көздеген Моғол ханы ... ... ... ... ... тартыстың бәсеңдеуі, ішкі саяси
өмірдің нығаюы, мал және егін шаруашылығының, ... ... ... саяси және экономикалық байланыстар ... ... ... 60-70 ... ... Орта Азия ... ... экономикалық байланысы жанданды. Ақназар өзара тартыста өзбек
ханы Абдолланы қолдау арқылы Сырдария бойындағы бірсыпыра қаланы (Сауран,
Түркістан) ... ... ... Абдолла ханмен одақтасып,
Ташкенттің билеушісі Баба Сұлтанға қарсы күресті Оның ... ... ... ... Сұлтан жансыздары арқылы Ақназарды у ... хан (т.ж. ... ... жүз ханы ... ... ... орта ... қазақ хандары әулетінің ... хан ... ... қазақ хандарының ордасында
тұрды.1598 ж. қазақ ... ... ... ... Түркістан,
Ташкентте т. б. Мұрагерлік билік үшін Мауараннахрмен арадағы байырғы
күресті күшейтіп,Түркістаннан ... ... ... ... алды. Бұл
соғыста Есім хан 20 мың әскермен Самарқанда ... да, ... ... ... ... Бұқар қаласын алуға аттанды. Бірақ жеңіске жете алмады. Есім
хан ... ... ... ... ... ... Ер ... атанды[29]Тәуекел
өлгеннен кейін (1598ж.) таққа отырды. 1599ж.Бұхармен шарт ... ... ... ... ... қоса 200 жыл бойы ... ... болды. Есім хан ойрат-қалмақтарға қарсы күрес жүргізді.Бір
орталыққа ... ... ... көздеді.Шығыс Түркістандағы құруды
көздеді. Қазақ-қырғыз ынтымағын орнатуға күш салды. Есім хан ел ... келе ... ... ... ... ол ... салған
ескі жол» деп аталды.
Тәуке(т.ж.б.-1715ж.) -қазақ ханы (1680-1715ж.) қазақтардың үш жүзін
біріктіріп, бір орталыққа ... ... ... ... ... ... ... құдіретті хан.Ол өз билігін ... ... ... ... ... отырып халықтың, елдің бірлігіне қарсы
шыққандарды қатты жазалап, халықтың тұтастық туын жоғары ұстады.Тәуке хан
дала ... ... ... ... өзінің үстемдігін нығайтуға
тырысты.Билер кеңесінің қызметін ретке келтіруді Тәуке хан бір ... ... Ол ... сьезінің өтетін жері мен уақытын белгіледі.
Ханның маңызды билік жүйесі болып табылатын ... ... ... ... ... бір ... ... жанындағы Битөбеде, Сайрам
қаласының маңындағы Мартөбе және ... ... ... ... ... ... ... Тәуке хан даулы істерді шешуде билер ... ... ... ... ... үкім ... ерекше ұйымға
айналдырды.
Осыдан бастап билер кеңесі Қазақ ... ішкі және ... аса ... мәселелерді шешетін тұрақты жүйеге айналды.
Ол қазақтың үш жүзінің ең ... ... ... ... ... ... отырды. Олардың даналылығы мен кемеңгерлігі ойрат жаулап
алушыларына қарсы қазақ халқының күшін біріктіруге, ... ... ... алып ... ... ... ... дамыту мақсатымен Тәуке хан 1687-1688жылдары
Ташкент жайлы Бұхара ханы Субханкулимен ... ... ... ... ... ... оның астанасы Түркістан қаласы болды.
Тәуке хан Ресейге орыс-қазақ саудасын кеңейту және екі ел арасындағы өзара
қатынасты ... ... ... рет ... ... ... ... еткен кезеңінде қазақ-жоңғар қатынастары шиеленісті. Галден-Бошокту
(1670-1697ж.) билеген кезде, әсіресе оның мұрагері Цевал-Рабтан ... ... ... ... ... 1698 жылдан қазақ әміршілер мен
жоңғарлар арасындағы қарулы қақтығыстардың жаңа ... ... ... ... ... ... ... 1711-1712, 1714-1717
жылдағылары ерекше еді. ... хан ... ... ... ... ... ... аумағына, үш жүзіне толық билігін жүргізді. Ол билік құрып
тұрған кезінде қазақтардың әдеттегі ... ... ... ... бір ... ... толықтырды.Оларда орта ғасырдағы қазақ қоғамының
патриархаттық-феодалдық қоғамының патриархаттың-феодалдық құқығының негізгі
принциптері мен ... ... ... ... хан ... бейбіт күнде келіп. Жері байтақ, халқы
мол, іргелі ұлыстың тізгінін алды.Содан бастап ел ... ... ... ... жүзеге асырды.Мұнда Тәуке ханның елі үшін сіңірген ерен
еңбегі екі ... ... ... ... ... ... ... аман
сақтауда сыртқы саясатты білгірлікпен сыртынан анталаған көп дұшпанға ... ... ішкі ... ... ... мен ... 60-жылдарында құрылған қазақ хандығы ХVIII ғасырдың
ортасына дейін өмір сүрді.Үш жүз ... ... ... ... ... басына
көптеген хандар келді.Олардың өте ақылдылары, батырлары, саясатшылар ғана
бүкіл қазақ ... яғни үш ... де ... ... алды.
Сөйтіп Қазақ хандығы бір орталықтан басқарылып, іргелі елге айналды.
3 Жоңғар шапқыншылығы кезіндегі қазақ хандығының ... ... ... ХVII ... ... ... ... жоңғар
шапқыншылығына қарсы күресінің күрделі тарихи кезеңімен байланысты.
Өз тарихы өз дәрежесінде өзіне бұйырмай, өзінің тарихи ... ... ... бұратана аталып, бұралқыға айналған, ... ... ... ... түспеді десеңізші! Жай қараған ... ... ... де шексіз сары даламыз ештеңе болмағандай, қарай
берген ... ... ... ... ... ... куә ... кейде
мейірі түсіп, ықыластана қарап, кейде мұңая күрсінген Жер-ана өзі ... ... ... ... ... ... бір сәт ... құпия тарихи көрпесінің кілтін тауып, сырын ашқан,
көне құжаттардың шаң басқан беттерін асықпай дұрыс ... ... ... –ауыз әдебиетінің жемісін жете меңгерген тарихшы ғана өткен
өмірді, оның ... ... ... жоғалтқаныңды табарың рас.
Міне, дала төсі тағы бір дүбірлі қиқу, шапқан аттылы ... ... Бұл ... ... ... шаң мен ... ... бас
көтерер қырып, халқымыздың малы мен ... ... ... ... Бұл-халқымыздың елдігін, еркіндігін айыра жаздаған, еліміздің есін
алып, ... ... 1723 жыл еді. Бұл жыл- ... ... ақ тышқан жылы»-
деп аталған жұт жылы еді.
Әз-Тәуке ханның өлімінен кейін елдің бірлігі бұзылды, ... ... ... ... ... жетіп, бір қазақ жеріде үш хандық пайда
болды.Оның басты себебі- бірліктің, эконоикалық ... ... ... ... болса.Екіншіден, сол кездегі қазақ елінің халықаралық
жағдайына қатысты еді. Өйткені, қазақтың ... ... толы ... ... ... елдердің билеушілерінің сілекейін шұбырта
қызықтыратын. Осы орайда, 1Петрдің ... елі ... ... ... ... Ол ... ... «Бұл Орда (қазақ хандығын айтып отыр)- бүкіл
азиаттық елдер мен жерлердің кілті мен ... Бұл ... ... ... ол елді ... ... қажет».Осындай пиғыл тек Ресей
империясына ғана тән емес еді. Әсіресе, төтенше қауіп Шығыстан ... ... ... ... ... күшейе түсті және ол ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты, 1 Петр
Жоңғардың ханы Цэван-Рабданмен келісімге келіп, оның басты назарын ... ... ... Жоңғар ханы ЦэванөРабдан қазақтармен соғысуға
қызу дайындала бастады.
1723 жыл сұмдық сипатымен ... ... ... ... қалың, әрі көктайғақ болған сол бір сұрапыл қыста ... ... ... ... қолмен қазақ жеріне басып кіріп, қазақтар
мен қырғыздарды бұрынғы шалдуарлығымен ... ... ... ... барса да қанқұйлы жоңғарлар қыр соңынан
қалмаған қазақтар үріккен киік ... ... ... ... ... ... ... үй-мүлкін шашып,
түстікке барып қойып кетті.Жеке-жеке ауыл болып өмір сүрген қазақтарды ... ... ... бас ... ... ... ауыл ... қару алып, атқа мінуіне де үлгертпеді.
Жоңғар шапқыншылары 1723 жылы қазақтарды ойсырата жеңуінің бірден
бір себебі, жоңғар ... ... сан ... көп ... да ... ... арнаулы қару-жарақжасап шығаруға мүмкіндігінше ие болды,
сонымен бірге жоңғарәскенлері ... ... қана ... ... жұмысын да дұрыс жолға қоя білді. Жоңғар әскерлерінің басшылары ... ... қай ... ... ... сарбаздары қанша, қол бастар
қазақ батырлары кімдер, олардың халық
арасындағы беделі қандай.Тіпті, кейбір атақты ... қой ... ... да ... ... ... да жоңғарлар
ойлағандай болды. Егер қазақтар ресейліктермен қарым-қатынасын дамытуы
ХVIII ... ... ал ... ... ХVII ... ... осы ... Қытай қазақ тар арасындағы байланыс өте нашар
болды.Себебі жоңғар мемлекеті ... ... ... Ал ... өзбек, қырғыз, түркімен халықтарының да бірлігі де ойдағыдай
болмады. Әрине, Ресей мен Қытай мемлекетіне ұланғайыр жерге ... ... да ... ... ... ... күресі негізгі үш кезеңге
бөлінеді:
Біріншіс кезеңі- Жоңғар мемлекетінің ... 1643 ... ... Ор шайқасындағы тарихи жеңісі, осы кезеңде -1680 жылдарға дейін
қазақтардың Жоңғарларрға қарсы күресінің шайқасы мен шегіну ... ... ... Әз Тәукенің (1680-1715)қазақтар үшін “алтын ғасыр”.
1723 жылғы ... ... , ... ... ... ... мен 1740 жылдарға дейінгі ірі шайқастар тарихы енеді.
Үшінші кезең- 1740 ... ... 1757 ... ... уақыт
аралығы. Бұл кезеңге Абылай хан басқарған қазақ елінің ... ... ... ... ... ... түскен мезгіл. Жоңғар
мемлекетінің тарих сахнасынан ... ... ... ... ... ... қоғамының ішкі өмірін терең сезіну,
адамдарды біріктіре білу Әбілқайыр ханды ерекше тұлға етіп көрсетті.Ол өз
қызметінің ең ... ... Кіші ... ғана ... Орта ... ... руларына арқа сүйеуге ұмтылды. Өз ... ... ... шекті руы мен жетіруға сүйенген ... ... ... Орта орда ... ... өкілдері мен байллагыс орнатылды.
Мәселен, Әбілқайырдың керей руына ... ... ... ... Ал бұл ... ... ... былай дейді “Тәуке ханнан ккейін Әбілқайыр ... ... және ... ... ... өз ықтияры мен көп іс тындырды”.
Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Бахадүр хан ... хан ... ... хан, ... кіші ... Өсеке ұрпағы, Қажы сұлтанның
баласы. Соғыстарда батырлығы мен, айлакерлігі мен, ... ... мен аты ... мұрагерлік жолмен емес, өз беделімен Кііші жүздің ханы
болды. (1710-12.08.1748) 1715 Тәуке хан өлгеннен ... үш ... ... тағы ... бірі ... ... мұрагерлік жолмен Тәукенің ұлы
Болат бас хан сайланды. ... ... ... ... мейілінше
тұрған 1716 -18 жылы ... ... ... алу ... ... княз М.П.Гагаринге, Уфа воеводасына хат ... ... ... реттеуге ат салысты. 1723 жылға дейін Түркістанда тұрып,
одан жоңғар ... қуып ... ... ... мен Хиуа ... ... ... көшпелі тайпаларға ... ... 1726 жылы ... ... ... қазақ жасақтарының
қолбасшысы болып сайланды.А.И. Левшин бұл ... ... деп ... ... сол ... ... адалдыққа ант беру арқылы қастерленді. Әбілқайыр
хан бас қол басшы болып сайланды, сөйтіп халықтық әдет ... ... бие ... ... ... ... ... Осы жағдайда
ол былай деп аша түскен: “Төнген қауіп ішкі өзара қырқыстарды бітістірді,
жалпы ... ... ... бір ... ... ... халықтың
жиналысын ла ілгері басудың, ортақ ... ... ... оларды ежелгі қырғыз
қазақ жерінен қуып шығудың негізі қаланды”. 1726 жылы ... ... ... ... ... ... ... ең ықпалды өкілдері мен (Бөгенбай, Жәнібек, Есет ... ... ... сірә, елеулі негізі болса ... ... ... ... ... А.И.Добросмылов былай деп
бағаланған: “XVIIIғасырдың ... ... ... ... ... ... ең ... алғыры және жігерлісі біздің ең жақын
көршіміз Кіші орданың ханы Әбілқайыр болды”. ... ... ... Аңырақайдағы /1729-30/ жоңғарларды талқандаған ... ... ... ... ... ... бас ... еркімен Болат ханға бергенімен үш жүздің қолын үйлестіруде көп жұмыс
атқарды. ... ... ... мен сұлтандарының алауыздығы артып,
сыртқы ... ... ... ... империясына арқа сүйеуді ойлады.
Әбілқайырдың Қандағұлов Сейітқұл мен Көштаев Құтлымбет ... ... ... /1730/, Ресей Сыртқы істер министірлігі коллегиясының М.
Тевкелев бастаған елшілігі оған келді./1731/ ... ... ... ... алу туралы
келіссөз жүргізді ... 1731 жылы ... ... ... ... ... ант ... Ант беру арқвылы ол Ресей мен
тату тұрды, оның қарамағына өткен башқұрт пен Еділ ... ... ... ... ... ... мен жоңғар
қалмақтарының қол астында ... ... жері мен ... ... ... ... сүйеніп, қазақ арасындағы беделін арттырып, үш жүздің
басын біріктіріп өзі билеуді, хандықты балаларына сайлау тәртібі мен ... ... ... ... ... ол жеке мүддесімен бірге
халықты апаттан сақтауды да ойлады. Алайда Рнсей саясатыда ... ... ... ... ... ... ойдады. ӘбілқайырПетпрбург
сарайымен оның Орынбор әкімшілігінің саясатын дер кезінде ... ... ... ... ... ... алудағы Ресей әкімдері мен тартысы,
императрицалар Анна Ионовнанның, кейінен Елизавета ... ... Кіші ... ... ... ... ... ел тәуелсіздігін
сақтау бағытындағы шаралары отаршылдықтың барлық ... ... ... әт ... ... ... ... қатар, жоңғар
қонтайшысы Қалдан ... ... ... ... ... ... ... Ресейден бойын аулақ салуға тырысты. 1740 жылы Хиуаны басып
алып, аз уақыт осында хан атанды. Бірақ ... ... ... ығысып,
тастап шығуға мәжбүр болды. ... үш ... ... ... , ... ... мен, саяси қайраткерлнрі мен ... ... ... Өзінен жас, беделі өсіп келе ... ... әр ... ... ... бір ... ... - ... ... ... ханы ... оның ... ... да бар. Қазақ даласын
отарлаудың ... ... Орда ... ... өзі ... /1735/. 1737-38
жылы башқұрт халқының отаршылдық
езгіге қарсы көтерілісін басуға қатысуы туысқан екі елдің қарым-қатынасын
шиеленістірді. ... ... мен ... ... ... атағы кейбір сұлтандарға ұнамады. Солардың бірі- Орта жүздің сұлтаны
Барақ. Ор бекінісінен ... келе ... ... мен ен ... ... оны ... Ханның серіктері де сол жерде қаза тапқан.
Бірақ Барақ Әбілқайырдың орысшылдығы үшін ... ... жеке ... ... ... іске барған еді. Әбілқайырдың моласы
Қабырға өзенінің ... ... ... Торғай қаласынан 80-
шақырым жерде. Кейін бұл ара Хан моласы аталды.
Өткен мен ... ... ... ... төл ... ... толыға түсуде. Әсіресе, Отанымыздың бұрын көлеңкеде ысырылып
қалған, елдігімізді айқындататын, сөйтіп, қоғамдық ... ... ... әлі ... ... ... әлі көп. ... жұртының еркіндігі мен азаттығы үшін қаны мен
жанын аямаған, есімдері аңызға айналған батыпрлардың ғажайып ... ... ... ... ... ол ... да жеткілікті.
Әсіресе, кейінгі 5-6 жылда халқымыздың ... ойға ... ... ... көне ... орнықтылығын, саяси дербестігін қорғау
жолындағы азаттық ... ... ... ... қатты естіле бастады.
Соның бірі-Аңырақай шайқасының тарихы. Бұл ... ... ... ... ... ... орай, көптеген алып қашпа пікірлер,
кейбір жағдайда тіптен тарихи шындықты бұрмалаған жәйттер, түрлі ... ... ... ... бір ғана ... халық күресінің нәтижесі
емес.Тарихтан белгілі,1723-1727 жылдары «Ақтабан ... ... ... шапқыншылығынан кейін ... ... ... болса, екінші жағынан, бұл оқиға қазақ ... ... ... ... ... ғана халықтың қорғаныс
мүмкіндіктерін бір уысқа шоғырландыру ғана жойқын ... елді ... ... ... ... халқын жоңғар шапқыншылығынан аман алып қалу
мақсатында Ресей еліне Әбілхайырдың бас июін, орыс ... ... ... ескі ... ... шындықтан тым алшақ.Алайда,
монокоммунистік өктем идеологиялық нұсқа ... ... оны ... ... шығаратын ғылыми ой-пікірдің қоғамдық санада орын ... ... ... елдің ішкі мүмкіндіктерін бір арнаға жүйелеу хандықтардың мұң-
мұқтаждығын ... ... ... ... ... ... ғана
болашақ шайқастарда жеңісті қамтамасыз ететіні айқындалған еді.
Әбілқайыр саясатшы, тамаша дипломат, ел билеуде ... ... әккі ... ғана емес, сонымен қатар бүтін Орталық Азияда жаужүрек
қолбасшылығымен атағы кең танылған сардар.[31]. 1726 жылы ... ... ... ... ... ... деген жерде үш жүздің қолына бас
болған Әбілқайырға пара-пар болған қолбасшыны табу қиын ... жан ... ... ... де үш ... ... қолының
қимылдарын сұрапыл ұрыс даласында үйлестіруде
және қан майданда салмақтылықпен ... ... жөні ... ... ... ұлы жеңістің басты кепілі, сөз жоқ, ... ... ішкі ... тізе қосып күреске шығуы еді. Әйтсе
де кіші жүз ханы Әбілқайыр,орта жүздің ханы Сәмеке және ұлы ... ... ... ... ... ... ... қалмақтармен соғыста аракідік
жеңіліс табуына өзара ауызбірліктің болмауы әсер ... де ... ... ... жағдайда сарбаздарымыздың ұтылып ... ... бірі де ... ... ... болса да іркілуінде еді.
Әбілқайырдың бас хандыққа талпынуы да, Сәмекенің (орыс деректерінде Шемак
немесе Шахмухамед) ... ... ... ... өз ... ойлауы да, Жолбарыс хан (бір деректе Әбілқайыр оны туған інім
дейді) ... ... ... ... ... бектерімен ымыраға келуге
тырысуы да, ... жеке ... де ... ... ... ... Тек ... құрылтай Тәукенің өлімінен соң үш хандық
арасындағы тереңдеген жікшілдікті ... ... ... ... ... ... ... ашық айтып, оларды өзара бәтуаластырды.
Аңырақай және басқа да ... ... ... салыстыра
сипаттағанда, қару-жарақтың сапасына, оларды ұрыс даласында пайдалану
мүмкіндігіне атүсті ... ... Бұл ... басын ашып алмайынша,
көшпенді халықтардың, соның ішінде қазақ-қалмақ тартыстарының ... ... ... ... ахуалының астарлары мен себептерін анықтау өте
қиын. Мәселен, ... 1715, 1717, ... ... ұрыстарда
қалмақтардың мол қару-жарағы оларға едәуір басымдық берді. Қалмақ әскерінің
зеңбіректердің барлық дерлік түрлерімен қамтамасыз етілуі олардың тек ... ғана ... ... соңы ... ХVIII ғасырдың 20-
жылдарына дейін Цин империясымен, Алтай халықтарымен, басқа да елдерімен
шайқастарда жеңістерге ... ... ... ... ... ... үңілгенде, өкінішке орай,
біздің отандық зерттеуші-тарихшыларымыз осы жайды естен ... ... ... ... ... дейін де орыс зерттеушісі А. Титовтың
пікіріне жүгінсек, ХVII ғасыр соңында ... ... ... ... өте көп ... Оның ... жылдардағы Ұрғадағы (қазіргі Ұлан-
Батор) жазбаларына және ... ... ... ... ... ... капитан Иван Унковскийдің мұқият жинастырған жазбаларына
қарағанда, қазақтармен шекаралас аудандарда ... ... ... ... ... ... ... мылтықтың бірнеше түрлерімен
мықтап қаруланып алады. ... ... ... Иван ... ... қонтайшының тікелей қарамағында болған. Қалмақтар
зеңбірек, мылтықтың түрлерін ... ... ... ... ... ... ... Екінші жағынан, Жоңғарияға
тікелей іргелес орналасқан Алтай және ... ... ... ... ... не ... ... бұйымдармен, тіпті ыдыстармен өткізуге
міндетті болған.Мұны қазақ даласы ... ... ... орыс
үкіметінің арнайы өкілі Петр Шелегин де ... ... ... жеке ... ... және ... ... Азия көшпенділері
пайдаланған суық қарулармен жабдықталған. Орталық мемлекеттік мұражайдағы
көне замандағы қару- жарақ көрмесінде ... ... ... қойылған.Қазақ әскері сол кезеңде қандай қару-жарақпен қаруланған
деп сұрақ қояр болсақ, бізге дейін сақталған ... ... және ... ... ... ... ... садақ, оның жебесі, айболта,
шоқпар, найза, мылтық сияқты қарапайым қару-жарақ ... ... ... қазақтардың қорғаныс және шабуыл жасау қабілетіне тікелей әсер
етті. Қазақтардың қару-жарағы туралы жазылған тұңғыш еңбектің ... ... ... ... мылтықтың аз болғаны, оған ерекше мән
қойылғандығы соншалықты,бұл қару ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... ... жеке аты ... ... қазақтарда зеңбірек
сияқты ауыр қарудың болмауы ұрыс даласында қиындыққа ұшыратып отырған. ... ... ... ... ұрыс ... ... ... себепші болғаны айқын.
Аңырақай оқиғасына Алматы обылыстың әкімшілігі арнап бірнеше мәрте
тарихи-таным ... ... өте ... ... ... ... құралдарыңда, телеэкрандарда бұл тарихи
оқиғаны 1728 жылға телу біржақты ... алып ... ... сөйлеген
пікірлеріміз де бұл оқиғаны 1729 жыл немесе 1730 жылы болған деп ... ... ... ... ... ... ... Г.И.Семенюк, В.А.Мойсеев, В.Я.Басин, К.Мамыров және ... ... ... ... 1729 жылы немесе 1730 жылы
болғандығын сан рет өз ... ... ... еді.Сан мәрте
сарапталып, түпкі мерзімі ... ... ... ... ... енді ... қажеті жоқ.
Аңырақай шайқасы. 1729 жыл.Көктем. Ұрыс даласын арнайы таңдап алған
Әбілқайыр хан қалмақтармен сан рет жойқын ... ... ... ... ... артықшылығы- зеңбіректерді мүмкіндігінше іске
қостырмаудың шараларын алдынала ... ... ... ... деп ... ... ... мамандардың ізденіс
мақалаларында жауап берілген.Тек соңғы жылдардағы ізденістер негізінде ... ... ... атақты батыры Бөлекпен жекпе-жекте жер жастағанған
ойраттың Аңыра атты батырының есімімен байланыстылығы айқындалды.
Құрметтіакадемик ... ... ... ... береді, «жаудың сағы сынып,
тағы тайып, жеңілгені сонша, ұрыс даласын аңырап басына көтерген, Қапшағай
тауын жарып, ен ... ... ... ... ... ... деп аталады,
Хан тауы мен Аңырақай тауы арасында созылып жатқан ... ... ... өкпек жел де соғады» -деп жазады[32]
Автор пікіріне құрменпен қарай ... біз ... ... айтамыз:
1. ұрыс алаңында қалмақтардың өлігінің үйіліп қалғаны соншалық, ол ... ... те атап ... 1998 ... айында Алматы облыстық әкімшілігінің экспедициясымен тарихи
шайқасқа байланысты бірқатар өңірді шарлап өтті. «Аңырақай»ұрыс даласы
Қапшағай тауынан жүздеген шақырым ... Хан тауы мен ... тауы ... ... ... жел соғып тұратын
жазық»жоқ. Бір-бірімен жалғасып жатқан тау сілемдері-жер қыртысының
өзіндік ландшафты;
4. Аңырақай шыңы (жер ... 1000м. ... ... ұрыс ... ені 3-4, ... 30-40 ... ... аты «Итішпес»көліне де байланысты болар.
Әдетте, бұл шайқастың ... ... ... ... ... дәлелдейтін мәләметтер жеткілікті. Алайда, «Итішпес»деген атпен
сол өңірдің өзінде үш көл ... еді. ... бірі ... ... екіншісі Алматы, Жамбыл облыстарының шекарасында,
тағы да біреуін жергілікті ақсақалдар сол ... көлі ... ... тауы ... шыңы ... жөн ... Ең ... шығу қиынға соқты.
Биіктің орта беліне көтеріліп төменде жатқан далаға көз ... ... ... Ия, осы тау ... ... ұрыс ... алақанға сыйып кеткендей. Онда ұрыс қимылдарын еш
қиындықсыз бақылап, бірнеше бұқпантай ... ... ... әлі ... ... жау ... тасада жасырын ұстау мүмкіндігі
қарастырылған. Аңырақай шайқасын «Қалмақ қырылған»деп те айтады. «Қалмақтың
қаны ... ... ... ... ... деп те ... болды.
Шайқастың тағы да бір тарихи-географиялық межесі- Іле өзені. Ұрыс
даласы Іле ... тым ... ... ... күші ... 42-44 мың, ал ... қол саны- 38-40мыңдай болған.Екі жағы
да бір қанды шайқастың болмай қоймайтындығын түсінген. Қазақ хандарының
басты мақсаты-жауды ... ... ... ... ... ... Алатау
бөктерінде, шұрайлы ойпаттарда көшіп-қонып жүрген ауылдарды аман сақтау
болған. Әскер қимылдарын үйлестіру, яғни, жоғарғы басшылық Ұлы ... ... ... ... ... ... ... шешудің түйіні
атақты Әбілқайырдың қолында болды.
Аңырақай шайқасы халық санасындағы бетбұрыс болды. Рухы көтерілген
халық ... ... ... ... ... ... қарамастан,
жау әлі де күшінде болатын, сондықтан кейінгі жылдарда да ... ... әрі ... ... ... ... шайқастарының көпшілігі ... ... және ... ... ұрыс ... ... айғақ.
Аңырақайдағы шайқасқа Әбілқайыр хан басшылық етті. Нақ осы шайқас оның
саяси қызметінің шарықтау шыңы болды. Шайқасқа барлық үш ... ... Бұл ... ... ... ерлік, қайсарлық, өздерінің
жеңісіне деген мызғымас сенім биледі.Алайда, Абылай ... 1741 ... ... Шайқас ... ... ... ... ... ұрыстың асқан шебер жауынгері
Шаршы шықты. Қазақтар жағынан жекпе-жекке жиырма ... ... ... аты) ... Сол ... ... ... қатысқан Бұқар
жыраудың, Үмбетей жыраудың, Тәтіқара жыраудың айтуынша, Абылай нақ осы
жекпе-жекте ... ... ... ... ... ... ... бөлеген
Шайқастың сәтті басталуы қазақ жауынгерлерін жеңіске жігерлендіргені
күмәнсіз. Сөйтіп олар жеңіп ... ... рух ... ... ... олар
өздерінің ерлігін, ержүректігін, тастүйін бірлігін және ... ... ... ... өзі мен оның серіктерінің ең жақсы қасиеттері осы
шайқаста көрінді. Аңырақай шайқасында жеке ... және ... ... арасында көптеген батырлар, билер, сұлтандар,
рубасылары- барлық үш жүздің ... ... ... ... бір ... ... жекпежекпен белгілі.
Ұрыс бірнеше күнге созылған, әр қанды қырқыс батырлардың сайысымен
басталған. Алғашқы дара сайысты ... жау ... алып ... ... ... қалмақтың басты батырын өлтірген.Екінші жекпе-
жек –атақты Көкжал Барақ пен Шоян ... ... ... ... ... мен ... атағы жайылған Бөлектің жекпе-жегі
де қазақ қаһарманының жеңісімен аяқталды. Кейіннен шайқас ... ... ... ... ... ... осы оқиғамен байланысты.
Жоңғар батырының есімімен шайқас болған жерді және оқиғаны атап
кетуі халықтың ерлік күресі мен ... ... ... ... ... ... ... қалмақ батырларының
сүйектері қазақ жерінде қалған.
Аңырақай шайқасы үзілістермен екі ... ... екі ... ... ... ... арасындағы қандықақтығыстарға терең
үңілсек, ең ауыр ұрыстардың өзі ... ... ... ... ... Хан тауға дейін созылған бұл Орталық Азиядағы кескілескен ұрыс
бірнеше күннің ішінде ... деп ... Жер ... ... ... ... әскери өнерінің олқылықтарын ұтымды
ескеруі, қалмақ зеңбіректерінің жойқын күшінен дер кезінде алшақ ... ... ... ... ... ұлы ... ... кейінгі айлардағы баспа беттеріндегі, әсіресе журналистердің
Аңырақай шайқасына арналған хабарларында осы ... ... ... ... деп ... тарихи шындықпен тура келмейді.
Қазақ-жоңғар соғыстары ХVIII ғасырдың 40-шы жылдарының ... ... ғана ... 1741 жылы ... ... ... ... қолмен кенеттен өлкеге басып кірді.
Бейбіт жатқан ел тағы да шегіне бастады. Алайда Жоңғарияның өз ... ... ... қалмақ әскерінің қайтып ... ... бір ... ... тұткындап, байлап әкелу
тапсырылды.
Абылай аң аулауға қатты құмартқан. Бүркіт сап, қан ... аңға ... ... батыр, старшын Жапақ, аз ғана төлеңгіттерімен қолға
түседі. Тек 1743 жылы 7маусымда ғана ... ... ... ... үшін ... еш ... И.Непелюевті Жоңғария майор
К.Миллерді жіберуге көндірген және шекараға дейін баласы Ералыны ... ... ... де Әбілқайыр еді. Сонымен Аңырақай түбінде ... ... ... жоқ. ... 1741 ... ... ... Аңырақай ұрысына телу тарихқа қиянат болар еді.[33]
Тағы да бір дерек. ... ... ... ... 1741
жылы Әбілқайыр хан және қалмақ елшілерімен кездесуінде кіші жүз ханы
Абылайдың тағдыры хақында мәселе қозғайды. ... оған ... ... ... ... ... ... в полон попал, на что
ответствовали они ... что де он убил уних ... ».[34] ... ... қапасынан К.Миллердің миссиясы
нәтижесінде, Әбілқайырдың сан рет ... ... ... серіктерімен аулына жеткен.Сонымен бізге дейінгі жеткен архив
және басқаша ... екі ... ... ... ... тұтқынына
түсуін 1740-1741 жылдардағы қалмақ шапқыншылығымен байланыстырады.[35]
Абылай өзі жау ... ... да ... ... ... қай жерде және не үшін өлтірдің деп ызғар шаша, жан
алардай ... ... ... ... ... ... ... берген.
«Сен Шарышты өлтіргендігім үшін айыптап тұрсың. Ал оны ... ... мен ... сол еркін іске асырдым» деп халықтың мүддесі үшін өз
өмірін қиюға дайын екендігін ержүрек сұлтан тағы да ... әрі 1745 жылы ... ... ... салуы, билік
үшін талас қалмақтардың қарсылықкөрсету ... ... ... ... айналдырды.
Қалмақ –қазақ соғысының соңғы көрінісі1771 жылы қаңтар айындағы
екі кескілескен шайқас дер едік.1770жылы желтоқсан айында Еділ ... ... 80мың ... ... ... 250мыңнан асады) қазақ
жері арқылы талқандалған, Қытаудың империялық басқармасына айналған
Жоңғарияға қайтуға бет ... 1771 жылы ... ... ... ... Әбілқайырдың үшінші ұлы Айшуақ қолбасшы ағасы Нұралы ханның
қолдауымен Еділ ... ... ... ... ... ... ... қанды шайқастарда қазақ әскерін басқарған. Ұрыс даласынан
аман қалған әлі де ондаған мың қалмақтар бар ... ... ... де ... ... ... Орта ... әскерімен талқандайды. Архив
құжаттарына қарағанда бұл шынында қалмақтармен ақырғы шайқасқа Абылай
қолбасшылық етті. ... ... ... кіші жүз ханы ... ... ... мың ... жинайды.Осы жеңіс үшін үш жүздің өкілдері шайқас
аяқталысымен Абылайды Түркістанға апарып, қасиетті орында ақ ... ... бас ханы етіп ... ... деректер бойынша, Абылай хан Шыңғыс ханның
тікелей ұрпағы. Шыңғыс ханның үлкенұлыЖошының кіндігінен тараған ... Әз ... одан ... одан ... хан, одан Есім хан, одан ... одан Уәли сұлтан, одан Қанішер Абылай сұлтан, одан Көркем Уәли, одан
Абылай (Әбілмансұр)хан болып ... ... жүз ... ... ... ... біржолата
тойтарыс берілген осынау сындарлы кезеңде тарих сахнасына Абылай хан
көтеріледі.Абылай ата даңқын жамылып ... ... ... ... хан
көтерілген жоқ. Елі үшін қар жастанып, мұз төсеніп қан ... ... ... ерен ... ... ... мойындалып хан
көтерілді. «Әбілмансұрдың жекпе-жектегі өзгеше қайраты, одан соңғы ... ... ... ... ... әсер ... Түркістан
түбіндегі Қарнақ қаласын билеген, жауға мейірімсіздігі, ер жүректілігі
үшін қанышер ... ... ұлы ... ... Абылайлап ат
қойған Әбілмансұр жеңісті ұрыстан соң ... ... ... Орта ... деп ... даласындағы ең беделді әміршілердің біріне
айналады. Бұдан соңғы жерде
Әбілмансұр есімі ұмытылып, Абылай ... ... бар үкім ... ... әз Тәуке ханның немересі Әбілмәмбет ханнан өтіп, күні кеше
жалаң қылыш, жалғыз атпен ... ... ... ... ... ... өз қолымен жазылған осы архивте сақталынған, біз тұңғыш
жариялаған мәліметте сұлтанның ... ... ... ... соң ... анықталған. «Абулхаир, Абулманбет ханы
скончались, которые предками моими были родственники.Как они сего ... так ... ... ... мне. И по ... (Абулмамбета)
все кирисне при гробе нашего мусульманского святого ходжи Ахмета... всех
кирис-касацких орд ханом, в ... ... ... ... ... ... 1731-1732 немесе 1735 жылемес, 1771жыл, яғни
Абылай Әбілмәмбеттің Түркістанда өлгеннен кейінгі шақ екендігінде күмән
жоқ.
Бір ... 1771 жылы ... ... 250000, екінші құжаттарда
одан да көп (отбасыларын, бала-шағаларын қосқанда)
қалмақтарды Сағыз өзені жағасында, Мұғаджар тауы ... ... ... ... соқы беру Аңырақайдан асып түсті. Алакөл жағасында
Абылай туы астында 80000, Нұралының қол астында 50000 жауынгер үш ... ата ... ... ... ... ... ... көтерді, төрт елдің –Ресей,Қытай, Қалмақ хандығы
және Қазақстанның кейінгі тағдырына адуынды әсер ... енді ғана ... ... ... ... тізе біріктіруі қалмақтардың ақырғы күшін
тасталқан еткені соншалық, Қытай шекарасына ... ... ... ... ... ... мың адам ғана аман жеткен. Алакөл тұсында
қазақ қолының жеңісімен аяқталған бұл қанды шайқас ... ... ... қолбасшы заманынан бері қайталанбаған ең ірі қақтығыс ... ... ... әлі ... ... толық жария болмай келеді.
Ресей үшін бірінші Петр, Германия үшін ... ... ... үшін ... хан да ... тұлға.Абылайдың дара тұлғасы,
қолбасшылық таланты мен ... ... ... халқының жоңғар
шапқыншылығы мен Ресей, Қытай империясының көзалартуына ... ... ... күрделі тарихи кезеңде көзге түсті. Абылай сол
қазақ ... ... қыл ... ... ... ... ел
бірлігін ұйымдастырып үш жүздің басын қосып, анталаған
жауға тойтарыс бере ... ... ... ... жол салды.
Абылайдың аты көзі тірісінде-ақ аңызға айналып, қазақ үшін қасиетті Алаш
сияқты жауынгерлік ұранға айналды.Әбілмансұрдың әкесі көркем Уәли ... ... қаза ... Оны ... ... сол ... ... артынан кегін алатын адам қалдырмау үшін ... ... Тек қана ... тірі ... оны ... ... Ораздеген
өз жанын пида қылып, аман алып қалды да,
жасырын Үргеніш асырады, ... ... жыл ... баланы ертіп Ораз қалың
ел қазақ жұртын іздеп, Сарыарқаға тартады.Жолаушылар ... ... Төле ... ... кез болады. Исі қазаққа аты ... ... ... ... одан ... ... ... Төле би баладан
аты-жөнін сұрағанда, ол ... ... атын ... «сіз ... ... болсын» деген екен. Шашы өскен, киімі албажұлба балаға Төле би
«атың сабалақ болсын»дейді.[39]Би ... ... ... түйе ... ... өзінде-ақ Сабалақ басқа бақтаршыларға ұқсамайтын
қылықтарымен Төле бидің назарына ілігеді. Ол одан түбі керемет ... ... түйе ... ... ... ... ... Төле би абылай ханың болашағын ерте ... ... ... ... ... ... жақсы тәрбие беру мақсатында түйе
бақтырған ... ... ... ... ... ... ... туып
тұрғанда ерлердің басын біріктіріп, елін, жерінжаудан қорғауға ... адам сол ... ... үшін ... ... еді. Төле би ... адам ... кәміл сеніп, одан тәлім-тәрбиесін аямады.
1729-1730 жылдары шайқаста жауға ... ... ... ... ... сабалақ аты қалып, Абылай аты ел ... ... ... ерлігінен кейін Абылай 1731 жылы Орта ... ... ал ... 1771 жылы түпкілікті бүкіл қазақ ханы болып сайланады.Абылай хан
сол 1731 жылдан ... ... ... ... ... ... ... жерін жаудан қорғап, елінің тәуелсіздігін сақтап қалу үшін
күресті. Ол осы мақсатта талай-талай тарихи тартысты да тайғақ ... ... шаңы ... ... үні шықпас»деген мақал
бар. Абылай алғашқы күннен ... ... ... қазақ батырларына арқа
сүйеді.Абылайдың ақ туының астына ... ... ... ойшылдарымыз
бен батыр тұлғаларымыздың тарихымызда алатын орны ерекше.
Қытай императоры, Жоңғария ... Орта Азия ... ... бүкіл
қазақ ханы деп ресми түрде танығанымен, Абылай ханның беделінің өсіп бара
жатқанынан сескенген Ресей патшасы ... 11 ... Орта жүз ... ғана сый-сыяпат көрсетті.
Шығыс үрім-бұтақтары арасынан оқшау шыққан Абылайдың қазақ қоғамы
үшін сіңірген ерен еңбегі белгілі ... ... өз ... ... ... «Өзінің қырғыз құрбылары арасында айлакерлігі және
мол тәжірибе түйгендігімен, ақылһпарасаттылығымен халқын ұстай білді және
дипломатиялық қатынаста ... ... ... әйел ... ... ... тәнті етіп, шын мәнінде ешкімге бас имейтін әмірші бола
білді»,-деп сипаттаған болатын. [40]
Абылайдың 12 әйелінен өрбіген 40 қызы мен 30 ұлы кең ... ... ... уысында ұстады десе де болғандай. ӨзгеШыңғыс
тұқымдарына қарағанда Абылайдың артықшылығына бас иген үш жүздің беделді
адамдары, сол ... ... Қазы ... ... ханның үлкен ұлы және
мұрагері Нұралы хан кіші жүздің солтүстік-батыс бөлігін заңды ... ... ... өз ... Абылайдың қол ... ... бас ... үш ... ... қазақ мемлекеттілігінің
тағдырын Абылайға сеніп тапсырды. Абылай ... ұлы ... ... тапсырмасымен Санкт-Петербургке аттандырып,Екатерина 11-ге жазған
хатынды: «...менің арғы аталарым, туыстарым ... мен ... ... ... Олар бұл ... ... ... өз кезегімен хан
тағы маған бұйырды. Олар өлгеннен соң үш жүздің ... ... ... ... ... қасиетті дін ғұламасы Қожа Ахметтің
қабірі басына құран оқып, мені бүкіл үш ... ... ... ... ақ ... ... хан ... -деп жазды.
Алысты болжағыш хан мұсылмандардың Шығыстағы қасиетті ... ... ... өз ... ... ... енді өз қызметін заңды түрде
танытуды ойластырды.
Абылайдың шын мәнінде бүкіл қазақ жерінің ханы болып сайланғаның
шынайы ... ... ... ғылыми тұрғыдан айтылмай
келгені мәлім.1776 жылғы марттың 5 жұлдызыңда Абылай ордасында болған
капитан Бтехов ... ... ... ... П.М.Мансуровқа
жазған рапортында: «Салтан хандық титлоны 1771 жылы еділдік қалмақтарды
қудалау кезінде үш орда
арқылы-хандар, ... ... ... ... ... ... ... ортақ келісімімен бұл салтандыбүкіл хандардың
басшысы...ақ кигізге салып, хан ... деп ... ... ... де, Қытайға да боданды бола тұрып, Абылай
оларды қазақ елімен санасуға,онымен ... ... ... ... мәжбүр етті. Сөйтіп, хан бабамыз өзінің стратегиялық мақсатын-бір
ортаға бағынған қазақ елінің мемлекеттігін құрып, тәуелсіздігін сақтап
қалуды ... ... ... ... алға ... ... мақсаты-қазақ халқының бостандығы
мен бірлігі, мемлекеттігі мен тәуелсіздігі еді. Сол ұлттың мүдденің
орындалуына енді ғана қол ... ... ... шынайы тәуелсіздікке
жету үшін атқарылатын іс ұлан-ғайыр. ... ... ... ... оқытып, оларға қазақ халқының төл тарихын, өнерін, әдебиетін,
әдет-ғұрпын насихаттау. Осы ... ... ... ... ұлтты ізгілікке, өркениетке шақыруда Абылай бабамыздың
алатын орны ерекше. Оның бойына ... асыл ... ... мақсат- жас ұрпақтардың сезімін оятып, санасына Абылайдай
болсам ғой, еліме сондай қызмет етсем ғой деген ынтық ... ... өз ... ... ... ... ... қамтамасыз етуі жолындағы ... ұлы ... ... организмін әлсіретті. Сөйтіп, елшілердің
қаншама күш салғанына қарамастан 70-ке қараған шағында 1781 ... ... ... өтті.Ханның қайтыс болған күнінің дәлдігін оның
мұрагері Уәли сұлтанның құжаттарынан көреміз. Сонда ол 1733 жылы ... ... хан ... ... ... Ресей деректерінде Абылай 1713
жылы туылған депжазылыпты. Осы бойынша есептегенде, ол1733 жылы жиырма
жасында хан ... ... ... 1733 жылы хан ... ... болады
деген пікірдің дұрыстығына жүгінеміз әрі жоғары келтірген мысалдарда ... ... ... хан ... ... негізделіп, Абылай 1713 жылы
туылған дейтін көзқарасты да дұрыстаймыз. Абылай 1733 ... ... ... беделді билеуші және шебер қолбасы сұлтан болған болса да,
халық оны өзінің нағыз ханы деп ... «1744 жылы ... хан ... ... ... ... көшіп, Ұлы хандық атын атақта
сақтайды да, амалиатта тыныш ... ... Ал ... ... Орта жүз ханы
болғанымен, амалиатта үш жүзге билігі біртіндеп жүзеге аса бастаған
айбынды хан ... ... ... Орта ... сақтап дәурен
сүреді».Бұлтұста Абылай хан атақты Орта жүз ханы болғанымен, іс жүзінде
тұтас қазаққа ... бар ... хан ... оның ... ... ... ... мен Чиң патшалығына және Орта ... ... ... де ... ... ... ... өзінің
жауынгерлік жолын жекпе-жекте бастаған Абылай хандық жолында, алыс
сапарда, ат үстінде, Арыс ... ... ... үш жүз ... ... көз ... Ол қайтыс болардан бір
жыл бұрын Орынбор губернаторы И.Рейнсдорп ... бас ... ... ... ... ... қатал көзқарасы үшін қайсар ханды тағынан
тайдыру мақсатымен генерал-майор Огаревке ... ... ... Бұл ... үш ... көзделді:ханның билігі күшеюіне қарсы
шыққан Құлбақы батырды қолдау, «Абылайдың айтқанына көнбеу үшін оны күшті
ету, Құлбақыға ... үшін орыс ... ... ... ... ... ХVIII ғасырдың соңы отыз
жылында Қазақстан Орталық ... аса ірі, ... ... ... ... халықаралық проблемаларды шешуде оның көзқарасы
есепке алынатын болды. Орта Азиядағы түркі тігдес елдер арасында әскери-
саяси ... ... ... ... ... ... ... жасақтағы
жауынгерлер сыртқы жауларды- ойраттарды, циндерді ойсырата ... ... ... қоқан бектерін тізе бүктіруде ерлігімен
көзге ... ... ... батыр халқын сақтайды» демекші, Абылай ... ... ... ... ... ... болған жоқ. Оның тамаша
қолбасшы екенін қазақтың ата жауы- ойраттардың өзі ... ... ... қорғаштай отырып, елдің саяси күштерін ... ... ... ... ... мерейі үстем болды.
Сондықтан да ол Қазақстан ... өз ... ойып ... ... ... ... ... жоқ, мемлекетті басқаруды қайта құру саясатында
да, екі жақтағы көршілеріне ... ... да ... ... ... Қайта екі ұлы мемлекетпен арақатынасты ... ... ... ... білді.
Көп ғасырлық хандық мемлекеттілік тарихында Қасым хан мен Тәукеден
кейін аумақтың тұтастықты сақтаған, қазақстандық өз ... ... ... үшінші хан Абылай деп аталады.
Хан өмірден озған екі ғасырдан астам ... ... ... даласы талай саяси
қайраткерлердің куәсі болды. Солардың тарихта ізі қалмағандары қаншама,
енді біреулері қара басының ... ... ... атап ... Кенесары, Әбілхайыр, Нұралы, Жәңгір, Жантөре, ж.б. халық жадынан
мықтап орын алып, қазақ тарихына есімдері алтын әріппен жазылды.
Абылай хан ... демі ... ... ақ ордасына
уәзірлерін,сенімді серіктестерін жинап, үш жүздің көрнекті ... ... ... ... ... ... болашақ
ұрпақтар үшін қоғамның негізін нығайта беруді өсиет ... ... ... тәуелсіздікке қол жеткізді. Ұлы хан аманаты қалай
орындалуда деген заңды сауал туатыны да осы тұс. Тұтқиылдан тап ... ... ... ... ұйымдастыру және нарықтың
жүйені басқаруға негізделген жаңа экономикалық саясаттың ... Жаңа ... жаңа ... тұтқасын ұстауда. Ең бастысы-соны
үлгідегі мемлекет құрылды.
Қазақстан бүкіл әлемдік қатынастарға еркін араласа ... ... ... ұйымдардың, мекемелердің толық құқықтық ... өзі ... ел ... қамы үшін ... отырған игі істер.
Халқымыздың біртуар ұлы Шоқан Уәлиханов қазақ-қалмақ ... ... ... ... келіп: «Абылай ғасыр қазақ ерлігінің ғасыры еді» деп
жазса, өзіміз табалдырығын жаңа ғана аттаған ғасыр қазақ ... ... ... сенеміз.
Сонымен өткен ғасырлардағы қазақ дипломаттары, саясаткерлері мен
мемлекет қайраткерлері арасында Абылай хан дара ... ... ... ... ... көзге түседі деп білеміз.
Абылайдың қазақтардың ортақ ханы болып саналатынына, оны тек Орта ... деп, ел ... ... ... тарихи шындыққа
жанаспайтынына, екінші- оның көшпелі өмір ... ... ... бар
мемлекеттілікті қазақ жерін біріктіруші қайраткер ретінде ... ... ... үлес ... ... зерттеудің нәтижелері және алынған ғылыми
тұжырымдары беріледі. ХХ ғасырда ... ... ... ... заманда қалыптасып, тәуелсіздік жылдарында ... ... ... ... ... сәтте білімділігімен ғалым,
академиялық ғылымды ұйымдастырушы, ұлтжандылығымен қайраткер ретінде
танылған Жанұзақ ... ұлт үшін ... ... ұшан ... Қасымбаев Қазақстан тарихының көптеген өзекті мәселелерін
зерттеудің бағытын көрсетіп қана ... жоқ, оны өз ... ... қолданды.
Ж. Қасымбаевтың өмірі, ғылыми, ... және ... ... ... ... оқу және ... сарапқа сала келіп, мынадай түйін жасадық:
Ж. Қасымбаевтың елімізге ғана емес, ... де ... ... ... болып қалыптасуына ғылым қайраткерінің туып-өскен
ортасы мен ... ... ... ... Қаршадайынан өмір тауқыметін
басынан кешірген болашақ тарихшы әкесінен бір ... ... ... еңбекке баулынып, анасымен бірге өмір ... ... ... ... әкесінің орнын жоқтатпау үшін еңбекке ерте
араласып, отбасының тұрмыс ... ... ... өз ... ... ... талапкер, білікті маман-тарихшы, білімді
ғалым болып өсіп-өркендеуіне оның орта ... ... ... ... де ... аз ... ... Отан соғысынан кейінгі жылдарда
елдің мәдени-рухани орталығы-астанадан қашықта жатқан қазақ өңірлерінің
бірінен саналған ... ... ... орта ... ... ... енді ғана бітіріп шыққан терең білімді тарихшы-мамандармен
қамтамасыз етіліп, барлық оқу ... ... ... ... ... бар ... ... беруінің әсерімен болашақ
тарихшының өз ... ерте ... ... ... ... ... ... уақыттың қатал да қатал сынына төтеп бере білген
табанды зерттеуші-ғалым. Ол 1986 ... ... ... ... көрген қуғын-сүргіннен кейін де тайсалмай, Кеңес Одағы кезінде
өз еңбектерінде ... ... ғана ... мәселелерді қайта
жаңғыртып, ... ... ... ... ... ... саяси
астарларын айқындаған көптеген еңбектерін жазып, жариялады. Сонымен бірге
Ж. Қасымбаев- кезінде ... ... ... ... толы ... ... Кенесары Қасымов бастаған
қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы ... ... ... көрнекті
оқымысты Е.Бекмахановтан кейін іргелі ... ... ... кейінгі кездердегі ғылыми ізденістері ... ... ... ... заманында көлеңкеге ығыстырылып, көмескі
көшпелі қауым өкілдеріне арналды. Осы ... Ж. ... ... ... ... табақтан асатын, төрт томдық еңбегі-Қазақстан тарихы
ғылымындағы жүйелі ... ғана ... ... ... Отан тарихындағы
ерекше құбылыс деуге болады.
Ж. Қасымбаев- ... ... ... рет ... ... ... жеткен алғашқы қазақтар туралы алғашқы монграфия жазып,
жариялаған ... ... ... ... ... ... ... 5 томдық жинақтың қазақ халқының бастан өткізген ХVIII ғасыр-ХХ
ғасырдың бас ... ... ... ... ... белсене
атсалысып, оның төрттен бірінен астам бөлігін өзі жазып шықты.
Ж. Қасымбаев –терең ойлы, өзекті мәселелерді кеңнен қамтыған ғалым
ғана ... ... ... ... жылдан астам уақытын орта және
жоғары оқу орындарының шәкірттеріне ... ... ... ... ... ... болды. Белгілі ғалым, қоғам және ... ... ... тікелей ұйымдастыруымен және басшылық етуімен 1988
жылы өткізілген орта мектептерге арналып жазылған оқулықтарға жарияланған
байқауда Ж.Қасымбаевтың 9 ... ... ... ... алғашқы
жүлдегер атанса, кейін ұстаз-ғалымның 8-9-сыныптарға арналған ... атты ... ... рет ... басылып шықты.
Ол қазіргі Абай ... ... ... ... 35 ... ұстаздық қызыметінде мыңдаған жастарға жан-
жақты ... ... ... ... ... ... танымын кеңейтті.
Жоғары, арнаулы орта және орта оқу орындарына арналған Қазақстан тарихы
пәні бойынша көптеген оқу ... ... ... ... ... рет дүниежүзі елдерінің ... мен ... ... ... ... ... ізін қуған жас ізденушілерге ... ... ... ... ... мен кандидаттарын даярлап
шығарды.Тарих ғылымдары бойынша докторлық және ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
Жоғары Аттестациялық Кеңесі ... ... ... да ... ... ... ... біліктілігін арттыруға сүбелі үлесін
қосты. Осынау елеулі еңбектері мемлекет тарапынан лайықты бағасын алып,
көптеген ... ... ... да атақ ... туын ... ... қол ... басшысы, ой ұстаған-
ұстазы, тәуелсіздіктің жолын ардаған-халық қалауылысы, сөз саптаса-көркем
сөздің шебері болған Ж.Қасымбаевтың ... ... мен ... ғана ... жұмыссқа ғана емес талай еңбекке арқау болатыны анық.
Уақытпен бірге тарих ғылымы да алға қарай алшаңдап қадам ... оның ... ... ... бар ... сарп ... жандардың жарқын
бейнесі бұрынғыдан да шырақтана түскендей. Көрнекті тарихшы ... ... ... ... Қ.Р. ... ... ... Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті
гуманитарлық факультеттер Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... ерен еңбегі халықтың
есінен мәңгі кетпестей болып ғылыми мұралары арқылы қалды.
Сонымен, қазақ халқының тарихы туралы тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... ... болып табылатын
Ж.Қасымбаев мұраларының келешек ұрпақ үшін маңызы қосқан, қазақ ... ... ... әлеуметтік-экономикалық даму жолдарын
ғылыми негізде тұжырымдап берген ғалым-зерттеуші. Ол- ғылымды ... ... ... өмір бойы ... жас ... ... отан
сүйгіштік қасиетті, жадына тарихи сананы қалыптастыру жолында қызымет
еткен өнегелі ұстаз-педагог болды.
Пайдаланған әдебиеттер.
1 Мамырайымов С.Д. ... ... ... ... ұйымдастырушы»
// Методологические и ... ... ... истории. «Касымбаевские чтения» материалы.
Междунар. науч. прак. конф. ... ... ... Н.Ә. ... бер, ... ... Тәуелсіздік күніне
арналған салтанатты мәжілісте сөйлеген сөзі.
// Егемен ... ... ... ... ... жөн» ... ... Аль-халел Карпык «Белая кость прошлого наши современники»Алматы 1994г.
//Атырау экциклопедия Алматы-2000. «Қасым хан» ... хан» ... ... ... «Тағы да Аңырақай шайқасының ақиқаты хақында» ... ... ... ... ақиқаты» // Егемен ... ... ... ... ... Қасымбайұлы //Батыс Қазастаноблысы энциклопедия,
Алматы 2002ж.Касымбаев Жанұзақ (р.25.12.1941г.) //Казахская ... ... ... 1989ж. С.262, ... хабаршы,Алматы
2004ж.№1-(32) Б.188, // Қазақстан жоғары мектебі Алматы 2001ж. ... ... ... ... его ... ... ... III исторические науки. Алма-Ата-1978ж. С.62-65. // ... мен ... ... мәліметтер. Алматы-
2001ж.Б.15-21.
8 Мамырайылов С.Д. «Ж.Қ.Қасымбаев-тарихшы, ... және ... ... международной научно-практической конференции
«Касымбаевские чтения» Алматы 2001ж.Б.187.
9 «Тарихымызды тарихшылар жазған жөн» // ... 10 ... 2002ж. ... ... //Егемен Қазақстан 1998ж. 14-сәуір.
10 «Тарихтың тамыршысы» //Егемен Қазақстан 1998ж.14-сәуір.
11 Бұл да сонда.
12 // ... 10 ... 2002ж. ... Бұл да ... // Жанұзақ Қасымбаев Қазақстан ғалымдары мен ... ... ... ... ... ... қайраткері Ж.Қасымбаев» // Қазақстан жоғары
мектебі, 2001ж.№6.
16 // Ж.Қасымбаев Қазақстан ... мен ... ... ... ... Сәтбеков «Өзімізді-өзіміз таныта білейік» // Егемен Қазақстан
30-тамыз 2000ж.Б.11.
18 / Жанұзақ ... ... ... мен педагогтерінің
биобиблиографиясына мәліметтер. Алматы-2001ж.Б.14.
19 ... ... // ... ... ... «Қазақ тарихының төл мерекесі» // Қазақ тарихы Алматы-1995ж.2.Б.66.
21 Рахметова Г. ... ... ... и ... // ... 19.12.2002ж.
22 «Көңіл айту» // ҚазҰУ хабаршы Алматы 2004ж. 1.(32) ... ... ... ... ... Б.336.
24 Бұл да сонда.Б.333
25 Бұл да сонда. Б332
26 «Жәнібек хан» // Атырау энциклопедия Алматы-2000ж. Б.216.
27 Мирза Мұхаммед Хайдар Дуглат «Тарих-и ... ... Бұл да ... ... ... ... ... прошлого» Алматы-1994г.Б52. «Есим хан»
30 «Қазақстан тарихы» Том III, Алматы-1996ж. Б.136-140.
31 «Аңырақай ... ... // ... ата ... ... Б.78-88.
32 «Тағы да Аңырақай ... ... ... // ... тарихы
2000ж.2. Б.54.
33 «Аңырақай шайқасының ақиқаты» // Егемен Қазақстан 8-шілде 1999ж.Б.3.
34 / Материалы по истории Казахской С.С.Р.Документы и ... ... ... Бұл да ... «Хан ... ... тарихы» // Егемен Қазақстан 1991ж. 31 шілде.
37 Касымбаев Ж.К. ... ... ... ханств в ХVIII
в.Т.I.Алматы 1999г. С. 102-140.
38 Касымбаев Ж.К. Хан Айшуак Абулхаиров // Столичное обозрение 7 ... ... хан» // ... 2002ж. №9 Б.43-45
40 «Тәуелсіздік демі немесе тарихтан тағылым» //Заң ... 12 ... ... пайдаланған әдебиеттер.
1 «Абылай хақында құнды зерттеу» //Отан тарихы 2000ж. №3-4 Б.160
2 «Жоңғар шапқыншылығы тарихынан» // ... ... 1993ж. ... ... Ж. ... хан» ... -2003ж. Б.92.
4 «Отан тарихнамасына қосылған сүбелі үлес» //Егемен Қазақстан 18 ... жыл ... ... ... ... 2006 жыл ... Мамырұлы Көмен «Қазақ халқының жоңғар басқыншылыарына қарсы күресі »
(жауапты ред.Ж. ... ... -1994 ... ... ... ... үлесі» //Жетісу 8 қыркүйек 2001 жыл Б.10
8 «Ұлттық тарих және ұлттық сана» //Егемен Қазақстан 2002 жыл 5 ... ... ... ... ... хандары» // Қазақ ордасы 2003 жыл №5-6

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ж. Қасымбаевтың ғылыми–педагогикалық қызметі иен тарихи мұрасы167 бет
Мектеп бағдарламасы шеңберінде аспаптық музыканы қолданудың әдіс-тәсілдері48 бет
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
Delphі тіліндегі бағдарламаның құрылымы16 бет
Көкөніс дақылдарының зиянкестері4 бет
«Ленгір-Баянауыл» автомобиль жолының технико-экономикалық негіздеу58 бет
«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен дамытудағы маңызы»65 бет
Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы28 бет
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі революциялық көтеріліс және фашизмнің басталуы32 бет
Дала жағдайында өскен стевия линияларының биологиялық ерекшеліктері56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь