Жамбыл облысының геоэкологиялық аудандастыруы

Кіріспе
1 . Тарау. Геоэкологиялық аудандастырудың ғылыми.теориялық
негіздері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.1. Физико.географиялық комплекстердің даму заңдылықтары мен
себептері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.2. Геоэкологиялық аудандастырудың принциптері . . . . . . . . . . .. . . . . . .
1.3.Геоэкологиялық аудандастьрудың таксономиялық бірліктері. . . . . . . .
1.4 Аудандастырудың әдістері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
11 .Тарау. Жамбыл облысының табиғаты мен геоэкологиялық
аудандастырылуы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
11.1. Геологиялық құрылысы мен жер бедері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
11.2 Климаты мен ішкі сулары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . .. .
11.3. Табиғат зоналары мен ландшафтылық структуарсы. . .. . . . . . .. . . .. .
11.4. Жамбыл облысының геоэкологиялық аудандастырылуы. . . . . . . . .. .
Қорытынды
Әдебиеттері.
Тақырыптың көкейтестілігі. Қазақстан Республикасының экономи- касының келешектегі дамуы ғылыми-зерттеу жұмыстарына, оның ішінде географиялық ізденістерге негізделетіні анық. Бүгінде еліміздің табиғи ресурстарын тиімді пайдалану мен табиғатты қорғау мәселесі ғылыми жобалар негізіде шешіліп жатқаны белгілі.
Ғаламдық масштабта экологиялық жағдайлардың дағдарысты сипат алып отыруына байланысты республиканың және оның жеке облыстарының геоэкологиясын зерттеудің үлкен маңызы бар. Себебі экологиялық жағдай республиканың әртүрлі облысында түрліше сипат алып қалыптасып отыр.
Қазақстанның жеке аймақтарының табиғаты, бізді қоршаған жалпы табиғат сияқты, өзара тығыз байланыста болатын және өзара әсерлескен табиғат компоненттерінен: – жер бедері, геологиялық құрылысы, ауасы мен суы, топырақ және өсімдік жамылғысы, жануарлдар дүниесінен тұрады. Табиғат комплексін көп жағдайда табиғи-территориялық комплекс немесе табиғи ландшафт деп атайды. Республиканың алабында дамыған табиғи-территориялық комплекстер біріне бірі ұқсамайды. Мысалы солтүстіктегі Көкшетаудың табиғаты оңтүстіктегі Мойынқұм шөліне немесе, Каспий маңы ойпатының табиғаты шығыстағы Алтайдың табиғатынан ерекше. Осы републиканың аумағындағы табиғи-территориялық комплекстердің ерекшеліктері, айналып келгенде оның территориясында ішкі физика-географиялық айырмашылықтардың обьективті түрде болатындығын көрсетеді.
Кез-келген территорияның ішкі физико-географиялық жағдайы қандай әртүрлі болса, оның экологиялық жағдайы да сондай әртүрлі сипатта дамиды. Әрбір облыс жерінің геоэкологиялық жағдайы сол жердің табиғат байлығын игеруге негізделіп дамып отырған экономиканың салаларына байланысты. Табиғи-территориялық комплекстер адамның шаруашылық әрекеттеріне әрқалай дәрежеде төтеп береді. Басқаша сөзбен айтқанда, табиғи ландшафтылардың сыртқы әрекеттерге тұрақтылығы әрқалай.
Жамбыл облысы түгелдей дерлік зональды шөл ландшафтылық зонасының алабында орналасқан. Бұдан өлке жеріндегі табиғи жағдайлар онымен байланысты дамыған экологиялық жағдайлар біртекті сипатты деуге болмайды. Солтүстіктегі Бетпақдала шөлінің геоэкологиялық жағдайы оңтүстіктегі Қырғыз Алатауына, Мойынқұм шөліндегі жағдай Қаратаудағы жағдайына ұқсамайды. Сондықтан облыс жеріндегі экологиялық жағдайдың дәрежесін, яғни қаншалықты дағдарысты не шиеленісті, не қалыпты аса үлкен өзгерістр болып жатқан жоқ деп бағалау актуальды мәселе. Табиғи-территориялық комплекстердің обьективтілігін танитын болсақ, Жамбыл облысы территориясын геоэкологиялық аудандастырудың үлкен ғылыми-практикалық маңызы бар.
        
        Мазмұны
Кіріспе
1 – Тарау. Геоэкологиялық аудандастырудың ғылыми-теориялық
негіздері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... даму ... мен
себептері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... ... . . . . . . . . . . .. .
. . . . ... ... ... бірліктері. . . . . . . .
1.4 Аудандастырудың әдістері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . ... ... ... ... ... мен геоэкологиялық
аудандастырылуы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... мен жер ... . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . ... ... мен ішкі ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . .. . . . . .. ... ... ... мен ... структуарсы. . .. . . . . . .. . .
.. .
11.4. Жамбыл облысының геоэкологиялық аудандастырылуы. . . . . . . . .. ... ... ... Республикасының экономи- касының
келешектегі дамуы ғылыми-зерттеу жұмыстарына, оның ішінде географиялық
ізденістерге ... ... ... ... ... ресурстарын
тиімді пайдалану мен табиғатты қорғау мәселесі ғылыми жобалар негізіде
шешіліп жатқаны белгілі.
Ғаламдық ... ... ... ... ... ... байланысты республиканың және оның жеке ... ... ... ... бар. ... ... жағдай
республиканың әртүрлі облысында түрліше сипат алып қалыптасып отыр.
Қазақстанның жеке аймақтарының табиғаты, бізді ... ... ... ... ... ... ... және өзара әсерлескен
табиғат компоненттерінен: – жер бедері, геологиялық құрылысы, ауасы мен
суы, топырақ және ... ... ... дүниесінен тұрады. Табиғат
комплексін көп жағдайда табиғи-территориялық ... ... ... деп ... Республиканың алабында дамыған табиғи-территориялық
комплекстер ... бірі ... ... ... ... ... ... шөліне немесе, Каспий маңы ... ... ... ... ... Осы ... ... комплекстердің ерекшеліктері, айналып
келгенде оның территориясында ішкі физика-географиялық ... ... ... ... ... ішкі физико-географиялық жағдайы қандай
әртүрлі болса, оның экологиялық жағдайы да сондай әртүрлі сипатта ... ... ... ... ... сол ... ... байлығын
игеруге негізделіп дамып отырған экономиканың салаларына байланысты. Табиғи-
территориялық ... ... ... ... ... ... береді. Басқаша сөзбен айтқанда, табиғи ... ... ... ... облысы түгелдей дерлік зональды шөл ландшафтылық зонасының
алабында ... ... өлке ... табиғи жағдайлар онымен
байланысты дамыған экологиялық жағдайлар біртекті сипатты деуге болмайды.
Солтүстіктегі ... ... ... ... ... Қырғыз
Алатауына, Мойынқұм шөліндегі жағдай Қаратаудағы ... ... ... ... ... ... ... яғни қаншалықты
дағдарысты не шиеленісті, не қалыпты аса ... ... ... ... ... бағалау актуальды ... ... ... ... ... Жамбыл облысы территориясын геоэкологиялық
аудандастырудың үлкен ғылыми-практикалық маңызы бар.
Диплом ... ... мен ... ... ... ... ... отырып, Жамбыл
облысының территориясын геоэкологиялық аудандастыру. Осы мақсатты орындау
үшін алдағы ... ... ... тура ... ... аудандастырудың ғылыми принциптері мен әдісте- рімен
танысу;
- аудандастырудың таксономиялық бірліктерін анықтау;
- жергілікті жердің табиғат жағдайы мен ... ... шолу ... ... ... ... ... аудандастыру жүйесін
тұжырымдау.
Зерттеудің нысанасы: Жамбыл облысының территориясы.
Зерттеудің пәні: Жамбыл облысының ... ... баға бере ... ... аудандастыру.
Зерттеудің әдістері мен тәсілдері. Зерттеу дәстүрлі ... ... мен ... ... ... ... герафиялық,
картографиялық, статистикалық және ... ... ... ... ... ... арқылы аудандастыру
жүйесі тұжырымдалды. Сондай-ақ ... ... ... мен экстраполяция кеңінен қолданылды.
Диплом жұмысын қорғаудың негізгі қағидалары. Қорғауға төмендегі
жағдайлар шығарылады:
- Жамбыл ... ... ... ... ... ... облысының геоэкологиялық аудандастыру схемасы мен жүйесі.
Жұмыстың практикалық маңызы: Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... соған
байланысты қалыптасып отырған геоэкологиялық ішкі айырмашылықтар
анықталады. Оның ... ... ... мен табиғат қорларын игеруде
және табиғатын ... ... ... іс ... ... ... ... жұмысының құрылымы мен көлемі: Диплом жұмысы 65 бетте жазылған
қолжазбадан тұрады. Оның мазмұны кіріспеден, 2 ... және 7 ... ... ... ... әдебиеттердің саны – 27. Жұмыс 14
кесте мен 3 ... ... ... ... ... ... мен ... жұмыстың ғылыми және практикалық маңызы ... ... ... ... ғылыми-теориялық негіздері,
принциптерімен әдістері және ... ... ... ... аудандастырудың тарихына қысқаша шолу жасалады.
Екінші тарауда Жамбыл облысының табиғат ... ... ... ... ... жасалады. Территорияның ішкі ... ... ... ... ... ... анықталып, аудандастыру жүйесі ұсынылады.
1 – Тарау. Геоэкологиялық аудандастырудың ғылыми-теориялық негіздері
1.1 Физико-географиялық комплекстер дамуының заңдылықтары
мен себептері
Геоэкологиялық аудандастыру ... ХХ – ... ... 20 – ... ... жер ... ... жағдайдың шиеленісуіне байланысты
назар аударыла бастады. Жер ... ... ... ошақтарының қалыптасуы, оның себептері мен салдарына ... ... ... ұйытқы болуда (Данилов-Данильян, 1987;
Реймеср, Штильмарк, 1989, 1991; ... 1992; ... ... ... ... ... дегеніміз – кез-келген территорияның
экологиялық жағдайына ... ... ... провинция
деңгейінде сараптама жасау (Чигаркин,1996). Геоэкологиялық аудандастыру
ғалымдардың пікірінше ... ... ... жүйесі
негізінде жүргізіледі. Сондықтан әуелі физико-географиялық ... ... ... ... ... ... алабындағы
обьективті дамып отырған физико-географиялық ... ... ... ... мен ... ... ... айырмашылық жасайтын территориялық бірліктерді анықтау.
Физико-географиялық аудандастыру-табиғаттағы ... ... ... бөлу ... 1965). Жер ... ... пен міндеттерге сәйкес физико-географиялық аудандастыру
(Сочава,1979).
Жер ... ... ... нәтижесін -географиялық аймақтарды
ажырату (Исаченко,1985). Физико-географиялық ... ... ... иабиғи ландшафтыларды белгілібір таксономиялық ... ... бөлу мен ... ... келтірілген ғылыми анықтамаларға тоқталсақ, барлық ғалымдар
табиғаттағы табиғи территориялық комплекстердің обьективтілігін ... ... ... ... болғанмен, оның әртүрлі дәрежедегі
физико-географиялық бірліктерден тұратынын тұжырымдайды. Географиялық
ортадағы қалыптасып ... ... ... ... ... ... емес, адамның шаруашылық әрекеттерінің ... де ... ... ... ... ... антропогенді
факторды ескермеуге болмайды. Кез-келген территорияның ішкі геоэкологиялық
ерекшеліктері геоэкологиялық аудандастыру негізінде жүргізіледі. Бұл мәселе
төмендегі ғылыми-теориялық міндеттерді шешуге ... ... ...... ... заттық құрамын анықтауға;
- табиғат компоненттердің зерттелетін жердің геоэкологиялық жағдайының
қалыптасуындағы экологиялық маңызына баға беруге;
- табиғаттағы ... өмір ... ... ... ... геоэкологиялық аудандастырудың картасын құрастыруға;
- табиғи-территориялық комплекстердің классификациясын ұсынуға;
- ... ... ... ... экспертиза
жасауға негіз болады.
Осы ғылыми міндеттерді шешу аудандастырудың бірнеше әдіс-тәсілдерін
пайдалануды қажет етеді. ... ... ... ... ... жер бедеріне, геологиялық құрлысына, климаты мен ішкі
суларына және табиғат зоналары зерттеледі.
Геоэкологиялық аудандастыру ... ... ... ... ... ұғым
бар. Соңғы ұғымның мазмұны кең, ал ... ... тар, ол ... бір ... ... ... зат және ... алмасу мен информациялық алмасулар арқасында
табиғи-территориялық комплекстер қалыптасады. Осы алмасулардың табиғатын
тани ... жер ... ... комплекстердің даму
заңдылықтарын білуге болады. Табиғат айнала қоршаған адам ... ... ... ... ... ... қабықтың біртұтастылық заңдылығы табиғаттағы құбылыстар
мен процестердің өзара ... ... ... ... бір компонентінің өзгерісі келесі бір компоненттің өзгерісін
бірден тұғызады. Егер жер беті ... мол ... ... аз ... ... жерде шөл дамиды. Егер жылу мен ылғал арта беретін ... ол ... ... ... Егер шөлді жерде ылғалдың мөлшері арта берсе ол
шөлден гумидті ... ... ... ... ... ... физико-географиялық комплекстер жүйесінен тұрады,
олардың арасындағы ... ... не ... ... ... комплекс
міндетті түрде сапалы түрде өзгереді. Мысалы, сел ... ... ... ... ... ... ... өзен аңғарындағы тоғайлар
кесілсе, онда өзеннің гидрологиялық режимінен ... ... ... ... жалғасады.
2.Табиғатқа және оны құраушы компоненттерге зат пен энергияның тұйық
айналымы тән. ... зат пен ... ... ... бір ... ... өтіп ... Мысалы сыртқы энергия – Жердің айнала қозғалысы және ... ... ... ...... ... күштеріне қозғаушы күш болса,
Күннің энергиясы – биологиялық процестерге себеп ... ... ... энергия – радиоактивті элементтердің ыдырауы мен
гравитациялық энергиядан ... зат пен ... ... ... ... және ... ... ішіндегі табиғат
комплекстерінің жағдайын жасайды. Бірақ ескеру ... ... зат ... ...... ашық ... ол әрқашанда жаңа
өзгерістермен ... басы ... ... ... ... ... ... Табиғатта және физико-
географиялық комплекстерде құбылыстар мен ... ... ... Оның ... күн мен түн және жыл ... алмасады. Ритмика
табиғаттағы құбылыстардың уақыт және кеңістік ішінде қайталанып отыруына
негіз болады. Бұл ... ... ... ... қалпына қайтып келмейді. Уақыт ішіндегі қайталану барысында
табиғат комплексі ... ... ... ұшырап отырады. Мысалы, Қырғыз
Алатуында төртіктегі мұздану барысында қар сызығы төмен ... ... және ... ... ... нивальды мұзды комплекстер
дамыған болатын. Тау басындағы мұздықтардың ... ... ... ... ... ... және субальпі шалғындары алды.
4. Зональдылық заңдылығы. Ол біріншіден күн сәулесінің жер бетіне
ендіктер бойынша әркелкі ... ... ... Бұл ... ... ... жатыр. Жердің шар тәрізді ... ... ... ... ... тарап табиғат комплекстері зональды дамып отыр.
Экватордан полюстерге қарай табиғат зоналары мен ... ... бірі ... ... алмасады. Бұл заңдылықты ашқан орыс
топырақтанушы ғалымы В.В.Докучаев.
5. Азональды ... ... ... (1970) ... ... және ... ... өзгерісі. Секторлық құбылыс
Жердің планетарлы ... ... ... ... ... арақатынасы, құрлықтардың мұхиттарға қатысты орнымен, т.б.
Азональды құбылыс жер табиғатында екі жағдайда көрініс ... ... ... ... бойындағы ландшафтының «үзіліп» немесе «түсіп қалуы»
болса, екіншіден табиғат ... ... ... ... Соңғысы
материктердің конфигурациясы мен теңіздердің ықпалына байланысты болса,
алғашқысы ... ... ... ... ... Жер беті
математикалық тегіс жазық емес, таулар мен жазықтары алма кезек орналасады.
Жазықтарда табиғат зоналары ... ... ... келе ... таулы өлкеде
кездесекен тұста ол «бұзылады». Сонымен ... ... ... ... құрылысы мен неотектоникалық активтілігіне ... ... ... қабықтың полярлық ассиметриялылығы. Бұл заңдылықты
орыс ғалымы К.К.Марков ... ... Бұл ... ... ... өз ... айналасындағы айналып қозғалысына
байланысты туындайды. ... пен ... ... ... ... ... айырмашылықтан көрінеді. Оңтүстік жарты шар –
мұхитты, мұнда құрылық аз, ал ... ... ... ... құрылығы мол
да суы аз.
Осы ассиметриялық құбылыс тек Жердің тұтас бетіне ғана тән емес, ол ... ... ... де тән. ... ... күнгей беткейінде теріскей беткейімен салыстырғанда қар ... ... ... ... ... Ал теріскей
беткейлерінде қар сызығы ... ... ... ... Табиғат комплекстерінің әртүрлі кезеңде дамуы (ассинхронды
дамуы). Бұл дамуы С.В.Калесник «дамудың гетерохронды заңдылығы» деп ... Бұл ... ... ... ... ... комплектсері белгілі
бір уақыт ішінде ... ... ... ... шөл мен ... палеогенде қалыптасты, ал тайга мен тундра – плейстоценнің екінші
жартысында (Калесник,1970). Мойынқұм шөлі ... ... ... ... ... неогеннің соңына төрттіктегі неотектоникалық процесс
нәтижесінде дамыды.
Сонымен кез-келген жер ... ... ... зерттегенде жалпы
географиялық заңдылықтарды ескеру қажет, себебі жергілікті ... ... ... ... ... ... ... Геоэкологиялық аудандастырудың принциптері.
Жер бетіндегі геоэкологиялық аудандастырудың бірден-бір методологиялық
және ғылыми негізі оның принциптері мен тәсілдері.
Региональды табиғи ... ... ... ... ... дамиды. Сондықтан зерттеушілердің ... ... ... дамуы заңдылықтарын басшылыққа ... ... ... ... ... ... ... ұсынады. Аудандастыруыдң негізгі принциптері – ... ... және ... ... ... Зональды принципі негізінде Қазақстанның (Л.С.Берг, В.Н.Чупахин,
Б.А.Федорович) территориясы аудандастырылған ... Бұл ... ... дамуындағы зональды құбылысты басшылыққа алады.
Алғаш рет горизонтальды зональды ... ... ... Оны ... теориялық тұрғыдан дамытқан орыс ғалымдары Л.С.Берг,
А.А. Григорьев т.б. Григорьевтің берген анықтамасы бойынша: « Жер ... ... ... мен ... орны ... ... ... комплектсердің зональды орналасуы мен өзгерістері
Жердің шар формалы болуына, оның Күнге қатысты орнымен ... ... ... күн ... мен жарығы ендіктер бойынша әркелкі таралады. «Күн
энергиясы – жер бетіндегі ... ... ... алғы ... ... Жер бетіндегі күн жылуы мен ылғалының зональды
таралуы топырақтың және ... ... өзен ... ... ... формаларының зональды таралуының себебі болады.
Сондықтан А.А.Григорьев ... жер ... ... ... осы ... заңдылықты ескергенді ұсынады. Кейін А.А.Григорьев
пен М.И.Будыко табиғат зоналарының ... мен ... жер ... жылу
мен ылғалдың арақатынасымен түсіндірді. Бұл қатынасты құрғақшылық индексі
деп атады. Радиациялық құрғақшылық ... ... ... ... ... мөлшеріне қатынасымен анықталады. Ғалымдар жер бетіндегі әрбір
табиғат зонасының ... ... ... ... ... дала зонасында бұл көрсеткіш -1-2, шөлейт зонасында ... – 3-5 - ке тең. ... ... ... ... пен шөлде булана
алатын ылғалмен салыстырғанда түсетін ылғалдың аздығы. Егер жер ... ... 1-ге тең ... онда ... ... биологиялық
компоненттерінің өсуіне жағдай өте қолайлы деген сөз. Ал ол көрсеткіш
бірден не кем не ... ... ... топырақ пен өсімдік жамылғысының
дамуында қолайсыздықтар байқалады. Құрғақшылық индексі 1-ге тең ... ... өзен ... мол болады, өзен торы жиі, аңғарлы тілімдену жиі. Ал ... ... -3-5 ... жер ... ағыс ... тән, ... әлсіз қалыптасқан, эолды процесс басым байқалады.
Зональды принцип бойынша жер ... ... ... ... ... ажыратылады. Мысалы Қазақстанның жазық аймақтарында оңтүстіктен-
солтүстікке қарай, шөл, шөлейт, құрғақ дала, дала және ... ... ... Осы ... ... ... облысы шөл табиғат
зонасының бойында орналасқан.
2.Азональды принцип бойынша жер беті аудандарға бөлінгенде геология-
геоморфологиялық ... ... Осы ... ... ... Азияның
(Когай, Бабушкин), Бурят АССР – нің (Преображенский), Оренбург (Неуструев)
даласының аудандастырылу схемалары құрастырылды. Жер ... ... тек қана ... ... ғана ... ... факторлар
негізінде қалыптасатынын С.В.Калесник азональды ... ... деп ... Азональдылық – жер бетіндегі табиғат ландшафтыларының
дамуындағы бірденбір жеткеші заңдылық. Территорияның күрделі ... ... ... ... ... ... ... орналасуы Жердің ішкі күштеріне және де
космостық факторларға байланысты. ... ... ... жатқан табиғат
зоналарының территориясы геологиялық геоморфологиялық құрылысы тұрғысынан
өзгеше болады. «Тектоникалық ...... ... ... ... ... ... материктердің жағаларындағы мұхит
пен теңіздер ондағы ағыстар жүйесі үлкен әсер етеді. ... ... ... сайын климаттың континентальдылығы артады, құрғайды. Климаттың
өзгеріс басқада табиғат компоненттерінің өзгерісін тұғызатыны белгілі.
Соңғы кездері бұл ... ... ... » ... атап жүр. Себебеі, территорияның жер ... мен ... ... ... отырып, физико-географиялық
провинциялар анықтала ... ... ... ... көпшілігі бұл
принципті азональды деп атағанды жақтайды. Жер бетіндегі ... ... ... ... пен ... ара ... ... мен Н.А.Гвоздецкий азональды деген ұғымды табиғат
комплексінің азональды және азональды компоненттерінің өзара ... ... деп ... ... ... жер ... геологиялық
құрылысты, ал зональдыға – климат, топырақ, өсімдік және жануарлар дүниесін
жатқызады. Азональдылық зональды құбылыстың ішінде дамиды.
Қазақстанның физико-географиялық аудандастыру ... ... ... ... ажыратылады. Мысалы, Тұран жазығының ... ... шөл ... Бетпақдала, Мойынқұм, Қызылқұм, Үстірт т.б.
провинциялары ажыратылады.
3. ... ... ... аудандастыру тек қана зональды ... ... ... ... ... ... Себебі табиғаттағы комплекстер әрі зональды
әрі азональды факторлар негізінде дамыған.
Жер шарының күрделі ... ... ... ... ... жоққа шығарады. Зональдылықты жер бедері, мұхит пен ... ... бет ... күн жылуының таралуы бұзады. Мысалы
Солтүстік Америкада табиғат зоналары меридианальды бағытта ... ... ... ... ... оңтүстікке қарай созылып жатуына,
соған қатысты ылғалдың бөлінуіне байланысты. ... ... ... ... батыстан шығысқа қарай тұтас жолақ болып
тартылып жатқан жоқ. Жалпақ ... ... Орал ... ... ... ... ... да Сібірде «түсіп қалады», Қиыр Шығыстың Амур
жазығында қайтадан «шығады». Ендік ... ... ... ... ... Ал ... үстінде А.Г.Исаченконың
айтқанындай (1981), жылумен ылғалдың арақатынасына ... ... ... ... тек қана ... ... ажыратуғада болмайды. Себебі олардың ... ... ... ... зональды жағдайлар әсер етеді. Мысалы,
орман және тундра зонасында сутегі ионы мен ... тән ... дала ... ... шөл ...... тән. ... зонасына мәңгі тоңмен
байланысты жер бедері ... ... ... ... ... ... Осыдан-ақ көруге болады, зональды факторлардың
табиғат ландшафтысының дамуында ықпалы бар екенін.
Сонымен жер бетінде физико-географиялық ... ... ... ... бойынша қалыптасқан деп біржақты айтуға болмайды.
Табиғат ландшафтысының дамуына барлық факторлар ... әсер ... ... ... ... роль ... Екі факторды қатар ескеруді
аудандастыру барысындағы анықталатын таксономиялық ... ... ... ... осы екі ... ... ... Осы екі принципті қатар пайдаланып жасалған аудандастыру ... ... ... ...... ... схемасында
аудандастыруыдң ең жоғарғы рангы, яғни таксономиялық бірлігі – зона,
кейінгісі – ... ... ... ... қиып өтіп жатқан.
Ф.Н.Мильков бойынша, жоғарғы таксономиялық бірлік – аймақ, ал зоналар оның
ішінде ... ...... ... ... ... ... құрылысына қарай анықталды.
Д.Л.Арманд, А.Г.Исаченко және В.А.Прокаев аудандастырғанда ... ... ... ... ... комплекстерді паралель екі
топқа бөледі. ... ... ең ірі ... ...... туындайтын Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлар. ...... ... үшінші баспалдақта – провинциялар мен
облыстар.
Зональды-азональды принциптерді ... ... ... мәні – ... комплекстер бір ғана фактор емес, ... ... ... ... Осы ... ... жасалған
аудандастыру схемасына анализ жасасақ, Орыс жазығы өз ... ... ... ... ... оның геология-геоморфологиялық түбі бір
құрылымнан тұрады. Оның ... ... ... платформа құрайды,
түгелдей дерлік қоңыржай климаттық белдеу ... ... ... ... ... ... ... алмасып орналасады:
тундра, орманды-тундра, орманды, орманды-дала, ... және ... ... (Қазақтың ұсақ шоқылы аймағы) өз ... ... ... тұрғысынан жеке физико-географиялық ... ... ... климаттық белдеуде орналасқан, бірақ климаты шұғыл
континентальды. Жер бедері ұсақ шоқылы, аласа таулары бар көтеріңкі ... ... Оның ... ... оңтүстікке қарай орманды-
дала, дала, шөлейт және шөл зоналары алмасады. Сол ... ... ... ... теңіздік, континентальды көлдік жазық, оның алабында – шөлейтті және
шөлді табиғат зоналары қалыптасқан.
Сонымен табиғат зоналары ... ... ... ... ... ... ... облыстарда табиғат зоналарының дамуы биіктік белдеулік
заңдылығына сәйкес дамиды.
4. ... ... орыс ... ... ... ұсынады. Оның мәні жер бетінде табиғат ... оның даму ... ... ... ... ... ескерілгенде: « а) әрбір физико-географиялық бірлікті даму тарихын,
даралану мерзімін ескерү; б) палеогеографилық даму ... ... ... ... ... ... ... қажет.
Ғалым табиғат комплексінің жаратылысын ескере отырып, ендік
бағытындағы зональдылықты ... ... ... ... ... бола ... себебі территорияның литогенді
негізі әртүрлі», зона ... ұғым не ... не ... ... ... ұғым бола алмайды деп айтады.
Генетикалық принципті табиғат комплексінің даму ... ... ғана ... ... барысында да ескер ... ... даму ... ... қатар жүретін процесстер.
Н.А.Солнцев комплекстердің жаратылы дегенде ... ... ... ... ... генезисін ескереді.
А.Г.Исаченко, ... ... ... ... ... ... отырып, комплекстердің азональды және зональды
жағдайларда дамығандығын айтады. Кез – ... ... ... ... макрорельеф формаларының және атмосфе- ралық
жағдайдың ортақтығымен сипатталады. Табиғат ... ...... ... және биогеографиялық прооцестерінің
ортақтығымен сипатталады.
Біраз ... ... ... ... пен ... оның жасын
ескеруді айтады. Бірақ осы күнге дейін бірде бір ғалым комплекстік генезисі
дегенді қалай түсіну керек ... айта ... жоқ. ... ... қай ... бастап санау керек деген сұраққа жауап берген жоқ.
Территорияның генетикалық классификациясы ... ... ... ескерілген. Жер юедерін жаратылысына қарай
–мұздықты, эрозиялы, карсталы т.б. деп ... ... Сол ... тау ... – шөгінді, вулкандық және аллювиальды деп
жаратылысына қарай бөледі.
Бірақ территорияның геология-геоморфологиялық құрылысы мен ... ... ... ... ... мен ... ... қоймайды.
Себебі табиғат компоненттерінің жаратылысы ... ... пен ... не ... ... ... ... мүлдем өзгеше.
Әрине алғаш тау жыныстары мен жер бедері қалыптасады, содан кейін ... ... ... пен ... ... ... табиғат комплекстерінің пайда болу мерзімін анықтағанда
мысалы Орыс жазығында, материктің мұздану ... ... ... ... ... ... кезеңін айтады. Бірақ сол Орыс жазығының
өзінде материктік мұзданудан кейін жаңа ... ... жаңа жас ... ... ... қалыптасуы кезеңі – табиғат ... ... ... Құрылық қалыптасуымен жер бедері, оның органикалық ... ... ... ... ... ... ... кезеңде
теңізден босаған территорияларда жақсы анықталады. Мысалы, Каспий ... ... ... т.б. ... жер ... палеозойдан бастап дамып келе
жатқан территориялар бар, олар не ... ... не ... ... ... ... ... табиғаты төрттікте қатты
өзгерістерге ұшырағаны ... Одан ұсақ ... ... ... ... ... ... табиғат
комплекстерінің жасы мен генезисі жеке аудандастыруыдң принциптері бола
алмайды (Федина,1994).
Табиғат комплекстерінің ... көп ... ... бірімен бірін
салыстырғанда ескерген жөн. Мысалы, Орыс жазығының ... ... маңы ... салыстырғанда ертеректе қалыптасқан, Тау жыныстарының
жасын анықтауда қолданатын радиоактивті – көміртегі әдісі абсолютті жасын
анықтауға көмектесетін, ... ... ... ... Ірі ... қарағанда ұсақ табиғи-территориялық комплекстердің жасын
анықтауға болады. Ол үшін ... және ... ... ... ... ... ... жасын анықтау деген мәселе ғылымда
«ашық» күйінде қалып отыр. Ол үшін ... жаңа ... ... ... Комплекстілік принцип. Жер бетін геоэкологиялық аудандастыру
барысында тек қана зональды немесе ... ... ... ... мен
даралану мерзімі яғни жасын ескеру еткіліксіз. ... ... ... ... және ... ... үнемі сапалы өзгерістерге
ұшырап отырады. Табиғат комплекстерін аудандастыру барысында бір не ... ... ... ... Оның ... табиғат комплекстері жер
бетіндегі тек қана табиғи процесстер мен факторлар ... ... ... жоқ. ... ... игеру барысында оған адамның
шаруашылық әрекеті үлкен әсер етуде. Сондықтан ... ... ... ... ескермеуге болмайды. Бұл принципті орыс
географы Н.А.Гвоздецкий (1978) ... ... ... ... барысында
зональды, азональды факторлар мен қатар барлық табиғи жағдайларды ... ... ... ... ... ... ... физико-
географиялық бірліктердің даралану жағдайы тұтас ескеріледі. Территорияның
генезисі, ... ... ... ... климатын, табиғат
зоналарының ерекшеліктері, территориядағы ... ... ... ... ... жер ... сондай-ақ
территорияның игерілу дәрежесі қоса ескеріледі.
Комплекстілік принципі алғаш рет бұрынғы КСРО-ның ... ... ... Осы ... ... ... әрбір таксономиялық бірлік белгілі бір ... ... ... ... ... деп бөлінетін
таксономиялық бірлік төмендегі белгілеріне қарай ажыратылады:
- геология-тектоникалық ... ... яғни бір ... үстінде
дамиды;
- орографиялық біртұтастығы бар территория;
- бойлық-климаттық ерекшеліктері ортақ ... зона ... ... ажыратылады, Мысалы Орыс
жазығының алабындағы тундра, орманды-тундра, орман не дала зоналары. т.б.
Сарыарқаның алабында ... ... ... ... шөлейт және шөл зонасы
деп ажыратылғандай. Бұл бірліктің алабында ландшафтының зональды бір ... ... ... ... ішінде геология-геоморфологиялық
ортақ қасиеттері бар территорияда ажыратылады. Мысалы, Сарыарқаның шөлейт
зонасының ... ... ... ... және ... ... бөлінуі т.б.
Территорияның шаруашылық игерілуі региональды бірліктердің сапалық
сипаты берілгенде ескеріледі. Адамның ... ... ... ... ... жағдайы күйінде емес сипатталады. Әрбір
провинцияның ішіндегі жыртылған жерлер ... ... ауыл ... ... ... мен ... ... суармалы жер ауданы, су
қоймалары немесе пайдалы ... ... ... ... ... ажыратылған бірліктер территорияның
таксономиялық бірліктерін обьективті түрде анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... әлі де ... зональды,
азональды және зональды-провинцияльды белгілеріне ... ... ... ... ... ... оның ... қалдырған «ізіне» онша
көңіл бөлмейтіні байқалады. Аданың ... ... ... табиғатты
түбегейлі өзгертуші факторға айналғаны бүгінгі ақиқат.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... барысында зерттеудің мақсаты мен міндеттеріне қарай –
зональды, азональды, зональды-азональды, ... және ... ... ... ... Қазіргі таңда табиғи-территориялық комплекстердің дамуындағы табиғи
заңдылықтарды ескеретін комплекстілік принцип екендігі айқын. ... ... ... ... ... ... бағытындағы, секторлық
және азональды байқалатын барлық процестер мен құбылыстарды ескеруге толық
жағдай жасайды. Комплекстілі принципті қолдану барысында әрі ... ... ... ... ... ... бар. Адамның шаруашылық
әрекетінен болатын өзгерістерге сараптама жасауға болады.
В) геоэкологиялық ... ... ... ... ... ... ... мерзімін терең ескеруді қажет етеді.
1.3. Геоэкологиялық аудандастырудың ... ... Жер ... ... ... бері үнемі күрделі даму мен
жіктелуді басынан кешіріп келеді. ... ... жер ... әртүрлі
физика-географиялық комплекстерді ... ... ... әртүрлі табиғатты тану үшін, оның ретін анықтау үшін ... ... бір ... ... ... ... ... аудандастырудың негізгі бірліктері
болады. Соның негізінде жер бетіндегі табиғи-территориялық комплекстерді
классификациялауға болады. ... ... ... ... ... ... бағынатынын ескеруге мүмкіндік береді.
Аудандастырудың таксономиялық бірліктері белгілі бір талаптарға жауап беруі
тиіс:
«1) тарихи ... ... ... кеңістіктегі орнын анықтайтын
заңдылықтарға сәйкестігі; 2) ғылыми қатаң логикаға ... ... оның ... ... ... әрі ... ... алатындай
болуы қажет» (Михайлов,1985). Барлық региональды бірліктер бірін-не бірі
бағынышты болады.
Белгілі таксономиялық бірліктер ... ... және ... ... ... ... олар біріне- бірі ұқсамайды
айырмашылықтар бар, ... ... ... ... ... ... ... зональды және азональды белгілері ... ... ... ... таксономиялық бірліктерін жатқызуға
болады. Мысалы, географиялық белдеу деген бірлік (1 кесте).
1 кесте
|А.А.Григорьев, ... ... ... ... |1966 ... |1979 ... ... |Белдеу (Пояс) |Белдеу ( ... ... ... ... или ... ... ... |Аймақ (Страна) |
|провинция | | | ... ... ... ... ... ... |Провинция ... |
|- |- ... ... |
|- |- |- ... |
|- |- |- ... ... ... |- |- ... ... ... ... ... ... тобы |- ... |
|- ... |- | ... таксономиялық бірліктердің жүйесін салыстырсақ, климаттық
факторларды ескруден зональды комплекстер ... ... ... ... ... ... ... Белдеулер мен зоналар қалыптастырушы факторларына сәйкес бірінен-
бірі үлкен ... ... ... жылу ... ... ... жылудың ылғалға қатынасы негізінде ажыратылады.
Біраз ғалымдар географиялық белдеуді аудандастыруды таксономиялық
бірлігі ретінде қабылдамай мойындамайды. Оны климаттық ... деп ... ... Сібірді аудандастыру барысында Ю.П.Пармурзиннің
схемасында ескеріледі.
Таксономиялық ... ... ... ... ең ... ... ретінде зоналар қабылданады, оның алабында провинциялар
бөлінеді. Бұл ... ... және ... ... ... белгілі тәртіп жоқ (2 кесте).
2 кесте
|КСРО-ның ... ... ... ... | ... |
|Зона ... ... ... ... ... |
|- |- ... ... ... ... ... |- |- ... ... не ... ... (район) |
|- |- ... ... ... ... ... ... зональды фактор қойылған,
ғалымдардың пікірінше табиғат комплекстері зональды жағдайда ... ... ... комплекстер климаттық белгілеріне қарай, ал
незональды ... ... ... ... бөлінеді.
Аудандастырудың таксономиялық бірліктерінің үшінші тобына зональды-
азональды принциптер негізінде жасалған жүйеден ... ... - ... ... ... ... ... (3 кесте).
3. кесте
|Н.А.Гвоздецкий, |Н.И.Михайлов,1972 |КСРО-ның |В.А.Николаев, ... 1979 | ... |
| | ... | |
| | |1968 | |
|- ... ... |- |- |
|- ... |- |- |
|- ... ... |пймақ ... ... ... ... ... ... ... ... ... | ... ... ... |провинция ... |- |- |- ... |- |- ... ... |- |- |- ... ... | ... ... ... | | |
| ... | | |
| ... | | ... мен ... ... ... ... айырмашылықтар бар. Мысалы, Михайлов кез
келген таксономиялық бірліктердің ... ... ... ... ... ... Оларға: комплекстің дамуы, даралану ... ... ... тау ... ... құрамы,
климат жағдайы. ... ... ... ... ... ... ... ескереді. Яғни табиғи
факторлардың ... ... ... фактордың ықпалы есепке
алынады. Ең ... ... ...... (старан), екінші орында зона
–ендік бағытында анықталған, үшінші орында – провинция, ол ... ... ... ... ... бір қатарлы, белгілі бір
территорияның физико-географиялық аудандастыру схемасында пайдала- ... ... ... ... алабында дамыған кіші бірліктердің
даралануында комплекстердің табиғи заңдылықтары ескерілген.
Аудандастыру жүйесінің келесі тобы екі не үш ... ... ... ... ... ... ... (1962),
А.Г.Исаченко (1975) т.б. (4 кесте).
4. кесте
| Г е о г р а ф и я л ы қ о ... а ... | ... ... | ... ... | ... ... | ... ... | ... |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | ... ... ... ... фактормен азональды фактор
арқасында бөлінген таксономиялық бірліктер алма ... ... ... жеке топ не ... ... ... ... бірліктер азональды
бірліктерге бағынуы шарт емес деп санайды.
Геоэкологиялық ... ... ... ... ... ... сараптамадан – географиялық белдеу, зоналар, құрлық,
материк, аймақтарды ең жоғарғы дәрежедегі таксономиялық ... ... Ал одан ұсақ ... ... ажыратқанда қарама
қайшылықтар жиі байқалады. Ең төменгі бірлік ретінде біресе провинция, не
аудан не ландшафт ... ... ... ... мазмұнын түсіну үшін
олардың анықтамасымен танысу керек. 1986 жылғы КСРО-ның физика-географиялық
аудандастыру ... ... ... ... ... ... ... өте үлкен күрделі орографиялық бірлікке
сай келеді, ол макрогесотсруктурада дамиды. ... ... ... ... ... спектрі бар табиғи-территориялық комплекстер».
«Физико-географиялық зоналар (ендік бағытындағы)» - белгілібір
ландшафтың зональды типі ... ... ... ... ... не ... ... ажыратылады. Абсолюттік биіктіктің аса үлкен еместігіне
байланысты ... ... ... ... Ол ... бірлік
ретінде аймақтың алабында ажыратылады.
Физико-географиялық таулы облыс – таулы жердің таксономиялық бірлігі,
ол жазықтағы ... ... сай ... Бұл ... ... ... ... структурасына (мегаантикли- ... не ... ... ... ... ... алабында биіктік белдеулік заңдылығына сәйкес, ... ... ... ... – таксономиялық бірліктердің ортаңғы
дәрежеде ажыратылған бірлігі. Ол жазықта зонаның бір ... ... ... ... ... бір ... болып бөлінеді. Жазық алабындағы провинция
жер бедері мен тау жыныстарының құрылысына қарай ... ... ... ... ... ... ... облысында – Қаратау, Қырғыз
Алатауы және Шу-Іле таулары сияқты ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей қорытындылар жасауға негіз болды.
1.Аудандастырудағы таксономиялық бірліктердің ...... өмір ... ... ... ... аудандастыруда бірнеше таксономиялық бірліктер жүйесі
қолданады:
а) ең жоғарғы бірлік – географиялық белдеу, зональды фактор ... ... ... ... ...... ... жер бедері мен геолого-тектоникалық ... ... ... ... ... және оның жеке аймақтарының ... ... ... бірліктер жүйесі
қабылданған: аймақ- зона – провинция – аудан;
4. геоэкологиялық ... ... ... ... ... ғалымдар арасында түбегейлі ортақ пікірлер бар (аймақ,
зона, провинция), ал төменгі дәрежедегі ... ... ... ... ... ... таксономиялық бірліктердің жүйесі зерттеудің
масштабына байланысты қабылданады. Олар зерттеліп отырған ... ... ... ... ... ... ... табиғат зонасы деген таксономиялық
бірліктің орнына қатысты екі түрлі көзқарас ... ... ... ... ... ... ... жоғары тұрса, екінші жағдайда , ол
аймақтың ... ... ... ... орналасады.
1.4. Геоэкологиялық аудандастырудың әдістері.
Физико-географиялық аудандастыруда басты мәселе оны «жоғарыдан төмен»
немесе «төменнен жоғарыға» қарай жүргізуді шешіп алу ... ... ... ... алып ... ... дәрежедегі комплекстерді
анықтайды. Екінші жағдайда, керісінше, ұсақ табиғи комплекстерді ажыратып
алып, ... ... ... ... ... аудандастыруды «жоғарыдан»
бастау керек дегенді айтады, себебі, географиялық сфера – жер шарындағы ең
үлкен табиғи ... ... ... ландшафттың типін жоғарыдан
топтастырып алып жүргізуді ұсынады.
Н.А.Солнцев ландшафт дегеніміз негізгі ... ... ... оны ... мен зерттеуден бастау қажет деген
пікір айтады. Егер біз осы ... ... ... ... онда біз осы ... ... үлкен не шағын территориялардың
аудандастыру карта-схемаларын жасай алмайтын едік.
Көпшілік ғалымдар аудандастыруды әуелі «жоғарыдан төмен», яғни ... ... ... ... оның ... ұсақта- рын
дәрежесіне қарай бөлүге болады. ... ұсақ ... ... ... ... «төменнен жоғарыға» қарай аудандас- тыруға
болады. Аудандастыру барысында екі жолды ұстанған дұрыс, себебі олар ... ... ... түрде анықтауға мүмкіндік береді. Физико-
географиялық аудандастыруды кез ... ... ... ... ... ... округ т.б. ол зерттеудің ... ... ... ... ... ... схемалары үлкен
территорияларға арналған, «жоғарыдан ... ... кіші ... Ал ... ... ... «төменнен жоғарыға қарай» деген
бағытында зерттеулері көп. Мысалы, Орыс жазығының солтүстік батысы, Украйн
республикасының және ... ... ... ... осы ... дейін шешілмей келе
жатқан күрделі ... оның ең ... ... ... көз ... ... аудандастыруыдң ең төменгі бірлігі аудан ... ол ... ұсақ ... бірліктер урочище мен фацияларға
бөлінеді. Н.А.Солнцевтің пікірінше аудандастырудың төменгі бірлігі – ... Оны ... ... ... классификациялайды мысалы, урочище
түрінен класқа дейін топтастырылады.
А.Г.Исаченко физико-географиялық ... ... ... ... ... айтады. Ландшафтты құрайтын ұсақ морфологиялық
бірліктер – урочище, фация аудандастырудың бірліктері бола алмайды.
Региональды масштабта физико-географиялық ... ... ... ... масштабына қарамастан, әртүрлі әдістер қолданылады.
Оларға: 1) жетекші фактор арқылы региональды ... ... 2) ... ... байланысын ескере отырып
аудандастыру; 3) ландшафтылық – типологиялық негізде аудандастыру ... ... ... ... ... жатады. Енді осыларды жеке
қарастыратын болсақ.
1.Жеткеші фактор ... ... ... ... ... не ... не тау жыныстарының құрамы немесе территорияның ... ... ... ... ... ... ... жетекші
фактор ретінде территорияның геология-геоморфологиялық жағдайын таниды.
Оның пікірінше жер ... ... ... территорияның тұрақты
компоненттерінің бірі, ол өзгерістерге баяу ұшырайды. Оны мынандай мысалмен
дәлелдейді: « Орыс жазығында валдай мұз ... ... ... ... ... ... орны бірнеше рет өзгеріске ұшырады. Орман ... ... ... ... ... шыққан кездері болған. Бірақ
осындай өзгерістер болып жатқанмен, территорияның рельефі аса ... жоқ, сол ... ... ... ... тұрақты табиғат
компонентіне жербедерінен басқа, тау ... ... ... (1978). Егер осы ғалымның пікірін ұстансақ, онда
аудандастыру геоморфологиялық болады, ... ... ... барысында жетекші фактор ретінде тек геолого-
геоморфологиялық жағдайды ... әділ бола ... ... ... аллювиальды жолмен пайда болған тау жыныстарында дамиды. Бірақ
солтүстіктегі шөлді ... ... ... ... ... ... ... өсімдігі континентальды, жыл ішінде ылғал
жетіспейтін құрғақ жағдайда өседі. Мұны ортаазиялық ... типі ... Ал ... ... ... ... ... жыл ішіндегі
ылғалы әртүрлі түсетін жағдайда дамитындықтан, ... ... ... ... жер ... оны ... тау ... бірдей деп,
шөлді ландшаытыны бір типке жатқызуға болмайды.
Біраз ғалымдар, аудандастырудағы жетекші факторды жоққа шығара отырып,
әртүрлі дәрежедегі физико-географиялық комплекстерді анықтаған- да оны ... ... ... Мысалы, Ф.Н.Мильков, табиғат зонасын ажыратқанда
территорияның ... ... ал ... ажыратқанда –
геология-геоморфологиялық жағдайды ескергенді ұстанады. В.И.Прокаев табиғат
зонасын ажыратқанда жылу мен ылғалдың арақатынасын, ал ... ...... ... ... анықтауды ұсынады.
Табиғи территориялық комплектсреді жеткші фактор ... ... ... генетикалық принципіне қарама-қайшы келмейді.
2. Табиғат компонентерінің өзара байланыстылығын ескеру ... ... ... ... және ... ... ғалымдар ұстанады.
Н.Г.Исаченко пікірінше, зоналар, провинциялар, аудандар табиғатта
барлық компонентердің өзара байланыстылығы мен өзара ... ... ... ... ... жеке компонент емес толық
комлексті ескеру қажет дейді. Физико-географиялық аудандастыру барысында
комплекстің барлық ... ... ... ... ... табиғат
компонентерінің өзара әсерлесуін ескеру қажет. ... ... ... ... ... ... территориялық комплекстің пайда бола бастаған кезеңін
анықтау;
- ... ... ... құрлысы, тау жыныстарының
литологиялық құрамы;
- комплекс қалыптасуындағы климаттың жағдайы ... ... ... ... ... схемаларында әртүрлі тақырыптық
аудандастыру карталарын пайдалануды ұсынады.
Табиғат компоненттерінің өзара ... ... – кез ... ... ... ... ... түсіргенде кеңінен
қолданылатын әдіс. Физико-географиялық аудандастыру арысында ... ... ... ... жөн. Себебі оның әрқайсысы оның толық
комплекс болып қалыптасуында өз ... ... ... ... мен ... жер бедерінің үлкен
әсері бар, ол өз кезегімен сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... Рельефтің күрделілігі климатқа әсер етеді. Себебі
үгітілу процессі, ағыстарға, топырақ пен өсімдіктің өсіп ... ... ... Жер ... жасы да ... комплексінің қалыптасуына әсерін
тигізбей қоймайды. Жер ... ... ... ... ... ... да
күрделі кезеңдерден өткені.
Табиғи комплекстің дамуына климаттың үлкен ... бар. ... ... ... ... табиғат комплекстері дамуы мүмкін. Мысалы ... мен ... ... ... ... ... дамуы
климаттың аса құрғақтығына ғана емес, жердің тау ... ... көп ... ... ... дамуында судың маңызы зор. Жергілікті жерде судың
көп болуы гидроморфты ландшафтының дамуына әсер ... ал ... ... ... Сулармен минеральды және органикалық заттар
тасымалданады. Судың жалпы ылғалдың табиғат ... ... ... ... орны әр ... әрқалай болады.
Табиғаттағы физико-географиялық комплекстерді анықтағанда, ... ... ... жөн. Себебі топырақ пен өсімдік
негізігі индикаторлар, әсіресе климаттың. Топырақ пен ... ... ... туралы қорытынды жасауға болады. Топырақ литогенді іргетастағы
болып жатқан процестер ... мол мағ- ... ... Кейбір өсімдіктер –
тау жыныстарының тұздануын көрсететін ... ... ... ... не кем ... ... ... сарсазан тек қана
тұзды сортаңдарда ғана ... ... мен ... қалған топырақ жамылғысы өткен
геологиялық ... ... ... ... Топырақ қалың жиналған жерде
химиялық угітілу процесі қарқынды жүреді, борпылдақ жыныс қалың жина-
лады топырақ дамиды, жер беті ... ... ... жоқ не жұқа жерде эрозиялық шайылу басым, физикалық
және ... ... ... ... ... ... адамның шаруашылық
әрекеттерін ескеру қажет. Мысалы Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... жыртылған, суландыру шаралары
жүргізіліп, бау-бақша, егістік алқаптарын айналған.
3. Соңғы кездері ... ... ... ... ... қолданып келеді. Ландшафтылық карталар
негізінде Солтүстік Қазақстанның ... және ... ... аудандастыру жүйесі жасалып картасы
ұсынылды (Калменова,2003). ... ... ... ... ... ... ... комплекстерінің жүйесі, олардың
шекарасы анықталды. Бұл ... ... ... ... басқалармен
салыстырғанда. Себебі, ұзақ жылдар бойы Сарыарқа мен ... ... ... ... ... еді. Осы аудандастыру арқасында ... ... ... ... ... байланысты табиғи
ландшафтысының ерекше болатыны дәлелденді.
Орталық Қазақстанның масштабы 1:500 000 ... ... ... ... ... жоғарыға » қарай бағытта жүргізілді.
Ландшафтылық картадағы әрбір 2000 ландашфт түрінің картометриялық өлшемдері
арқылы олардың сандық мәліметтер алынды. ... ... ... ... зоналарының, подзонасы мен провинция,
аудандарының көлемі анықталды.
4. Салыстырмалы-географиялық әдіс. Бұл географиядағы ең бір ... келе ... ... ... Кез ... ... зерттеу
салыстырудан басталады. Әдіс арқылы табиғат комплекстерінің ұқсастықтары
мен айырмашылықтары анықталады. Табиғат комплекстерін ... ... ... ... неге олар ... ... ... сұрақ туады. Соған жауап
іздеу барысында комплекстің даму ... ... ... ... ... де ... жағдайда салыстыру әдісін жәй сипаттау деп қабылдайды. Бірақ
табиғатты тану оны ... ... ... болмайды. Егер географиялық
сипаттаулар болмаса, онда Жер беті бізге ақтаңдақ болып қала беретін еді.
5. ... ... Бұл әдіс ... геофизикасы» деген жаңа
ғылыми бағыт пайда болғалы бері қолданылып келеді. Осы әдіс арқылы ... жылу мен ... ... биомассаның құнарлылығын анықтап
жүр.
И.П.Герасимов пен Д.Л.Арманда ... ... жылу ... ... ... үлкен мән береді. Геофизикалық әдіс арқылы
комплекстердің ... зат пен ... ... ... болады.
Инструментальды бақылаулар арқылы сандық ... ... ... ... және ... ... құнарлылығын, яғни ... ... ... әдіс ... ірі ... ... ... зоналарының
радиациялық балансын, жылу балансын, ... ... ... ... әдіс ... комплекстернідің физикалық мәнін түсінуге,
олардың арасындағы байланыстарды тануға жол ашады. Осы әдіс әлі де ... ... ... ... жоқ, ... келешекте оның
перспективасы бар.
6. Геохимиялық әдіс алдыңғымен салыстырғанда кеңірек қолданылады. Осы
әдістің ... ... ... ... деген бағыттың дамуына
себеп болды. Табиғи ... ... тау ... судың,
топырақтың және өсімдіктің химиялық анализдері жиі ... ... ... ... ... ... Оның ... саны –
90, 14 химиялық элемент-сутегі, көміртегі, азот, оттегі, фосфор, ... ... ... ... хлор, кальций, темір, кремний негізгі
элементтер ... ... ... ... бір ... химимлық
элементтер жиналып жатса, екінші жағынан олар тасымалданып, ... ... және ... ... ... заттық құрамын
анықтауға, химиялық элементтердің миграциясын тануға мүмкіндік береді.
Осыны білу ... ... ... байланыстардың табиғатын тануға
болады. Мысалы геофизикалық әдісті қолдана ... ... ... жер бетіндегі табиғат зоналарының периодикалық заңдылығын ашты.
Оның негізінде радиациялық құрғақшылық индексі жатыр. ... ... ... ... ... ... жүйесі анықталды. Ал
А.И.Перельман бұрынғы КСРО-ның ... ... ... ... ... әдіс ... ... комплекстердің
геологиялық уақыт ішінде даму таихын тануға себеп болады. Бұл ... осы күні ... ... ... беру кеңінен қолданылады.
Өсімдік тозаңдары шөгінді тау ... ... ... Тау
жыныстарының жасын анықтау үшін радиоактивті – ... ... Бұл ... ... ... ... үшін қажет. Тауларда
әрине бұл әдісті қолдана қою ... ... ... ... ... тау ... ... Депрессияларға жиналған шөгінділердегі
жыныстарға анализ дегенмен жер ... ... ... ... ... бере ... ... арқылы топырақтың абсолютті жасын анықтайды.
Топырақтың түзілісі – ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің
қалдықтары жатады. ... ... ... қалған топыраққа жасалған
химиялық анализ де комплекстің даму ... ... ... береді.
Палеогеографиялық әдісті комплекстердің ... ... ... оны физико-географиялық аудандастыруда әлі қолдана қойған
жоқ. Оның себебі ... ... ... ... Әртүрлі рангадағы комплекстерді салыстыруға негіз бола қойған
жоқ. 1980-90 ... ... ... физикалық география
кафедрасында профессор К.К.Марковтың ... ... ... ... жасала бастады. Бұл сөз жоқ, ... ... ... ... ... кезеңі туралы
мағлұмат берері сөссіз.
Палеогеографиялық, геофизикалық және ... ... және ... ... әдістермен қоса физико-
географиялық ... өз ... ... ... ... ... үш кезеңге бөлуге болады: далалық зерттеу кезеңі, лабораториялық
және камеральды. Дала жағдайында ірі және орта ... ... ... ... ... мәліметтер жинауға болады. Далалық кезең
аяқталған соң жиналған информация ... ... ... жалғасады. Ал
жиналған үлгілерді (образцы) ... ... ... ... кезеңде алынған мәліметтерді бірімен бірін салыстырып ... ... ... ... ... Дала жағдайында әрине геофизикалық
көрсеткіштер жинау мүмкін емес.
Бұл әдістерді тікелей физико-географиялық аудандастыруда ... ... ... ... ... ... жеке пайдалана
отырып белгілі нәтижеге қол жеткізүге болады.
8. Математикалық ... ... ... ... ... ... ... туындайды. Бұл әдісті ғалымдар
А.А.Григорьев, Д.Л.Арманд, ... ... ... қолданған. Мысалы Арманд баланстар әдісіне көңіл бөледі.
Компоненттер ... ... ... ... ... болатынын
дәлелдеді. Топырақ пен өсімдік жамылғысының арасындағы байланыс пен өзара
әсерлесуді сандық көрсеткіштер ... ... ... ... ... мен ... алмасуын табиғат комплекстерінің ... ... ... ... ... әдіс арқылы бірнеше міндеттерді шешуге
болатыны көрсетті: табиғат комплекстерінің әртектілігі мен біртектілігін
анықтауда, бір ... ... ... ... ... т.б.
А.Д.Арманда табиғат комплекстерінің моделін жасауда. Фитомассаның
құнарлылығын анықтады.
А.А.Григорьев пен ... ... ... ... жылу мен ... балансына үлкен мән ... ... ... индексін анықтады. Ол төмендегі формуламен
есептелді:
Мұндағы, - ккал*см.кв. жылына есебімен түскен радиациялық баланс; ... ... ... ... 0,06 – бұға ... ... жылу
мөлшері. Сонда сандық мәліметтер алынған, мысалы, Кизляр ауданында (Кавказ)
ол индекс 3,3, Ахты ауданында – 3,1 т.т. ... ... ... ... 3,5 пен 0,6 ... тербелетіні анықталды. Ол
абсолюттік биіктік артқан сайын ... ... ... ... көрсеткішке тең болғанда белгілі бір табиғи ландшафтның қалыптасуы
дәлелденді. Мысалы ... ... 1500 м ... ... ... ... 1-2-ге тең ... шөлейтті ландшафт дамиды
екен. Бірақта, әртүрлі табиғи комплекстер құрғақшылық индексіне байланысты
ғана ... ол ... ... байланысты өзгеретін ылғал,
температуралық режим өзгерістерін де байланысты. Ауа ... ... ... және геологиялық құрлысына, тіпті беткейлердің
экспозициясына да байланысты болады. Сондықтан құрғақшылық ... ... ... ... ... оның ... және басқада
сандық көрсеткіштерін ескерген жөн. Соңғы кезде ЭВМ және ... да ... ... аудандастыруды әртүрлі бағыттарда атап айтқанда
«жоғарыдан төмен» және ... ... ... ... ... звенолардан да бастауға болады;
2. Аудандастыру барысында әртүрлі әдістер қолданылады. а) жетекші
фактор; б) өзра ... ... в) ... ... г) ... және ... палеогеографиялық әдістер
арқылы;
3.Геофизикалық және геохимиялық әдістер табиғат комплекстерінің ... ... ... ... ... ... және физикалық
байланыстарды ескеруе ... ... ... әдіс ... даму ... зерттей отырып оның болашақтағы даму
динамикасын ашуға көмектеседі;
4. Геоэкологиялық аудандастыруда математикалық және ЭВМ, ... ... ... ол ... күн ... ... әртүрлі
масштабтағы ландшафтылық типологиялық карталар жеткілікті.
2 -Тарау. Жамбыл облысының табиғаты мен геоэкологиялық
аудандастырылуы
Геоэкологиялық аудандастыру мәселесінде территорияның барлық ... ... тиіс ... белгілі болды. Сондықтан Жамбыл
облысындағы табиғи-территориялық комплекстерді құрап тұрған өзара тығыз
байланыста және өзара тығыз әсерлесуде болатын табиғат ... ... ... ... мен жер ... ... жер бедері мен қойнауындағы минеральды шикізат
көздерінің әралуандығы мен ... оның ... ... ... Оны ... ... мен ... құрап тұрған әртүрлі жастағы
тау жыныстарына қарап анықтауға болады (14,15,16, 17, 18,19).
Палеозой ... ... ... тау жыныстары таулардың ядросын
құрап тұрған метаморфозданған, яғни қатты өзгеріске ұшыраған, гнейс, гранит
пен кристаллды тақта ... ... ... тау ... Қырғыз Алатауының Мақпал антиклиналінде жер бетіне ашық шығып
жатады. Шу-Іле тауларында кварцит, ... ... ... ... мен
амфиболиттер тараған.
Территорияның жер қыртысының жаппай көтерілуі сулардың соңына ... к а л е д о н д ы қ о р о г е н е з д е ... ... жаңа тау ... ... олар ... ... аралдар болып
көтеріліп жатты. Тау көтерілісі Кіндіктаста, Қырғыз Алатауында күшті
байқалды, ал ... мен ... ... ... ... ... ... таулардың биік жоталарында жанар таулар атқылап ... ... ... ... пен ... ... кең тарайды.
Девонның басында облыс территориясы, теңізден босайды. Территория
континентальды даму режиміне көшеді, осы ... ... ... ... бұзылу әрекеті үдейді, ол тау жоталарын бұзып, тегістеп
аласартады. Таулардан ысырылған молассалы тау ... - ... ... ... құмдар, тау аралық ойыстарды толтырып, біртіндеп, жер бедерін
тегістеуге ұмтылады.
Төменгі тас көмірдің соңында ... ... ... ... Теңіздің
түбінде ізбес тасты шөгінділер, ал жағалауында құмсаздар жиналады. Облыс
жерінде карбонның ізбестасты жыныстары ... ... ... ... ... территорияда г е р ц и н д і к о р о г е н е ... ... бұл ... ... ... жерінде аса қарқынды
жүре қоймады, дегенмен Шу-Іле, ... пен ... ... ... байқалып, жанар таулар атқылады.
Мезозой эрасында Жамбыл облысы жерінде, республиканың қалған аймақтары
сияқты, тектоникалық тыныштық орнайды. Ішкі күштердің тоқтауына ... ... ... ... ... ... болған таулар – ... ... мен Шу ... ... ... ... ... айналады. Олардың абсолюттік биіктіктері 300-800 м дейін
аласарды. Тегістелүге мезозойдағы ... ... ... ... да
әсер етеді. Бор мен ... ... ... ... ... ... теңізінің түбіне қайта шөгеді. Теңіздік жағдайда
қалыңдығы 1-2 км болатын шөгінді жыныстар ... да ... ... ... теңіз тартылады, оның тау жыныстары негізінен көлдік және
өзеннің аллювиальды жыныстарынан тұрады.
Кайнозой эрасының палеоген дәуірінің соңы мен ... ... ж а ң а т е к т о н и к а л ы қ қ о з ғ а л ы с т а ... ... Нәтижесінде жер қыртысы айқын екі структураға:
денудация ... ... ... ... және ... ... Шу – ... ойысына бөлінді. Тау жоталарының ... ... ... ... Бұл құбылыс неоген дәуірінде ... ... ... ... ... солтүстіктегі палеогендік теңіз
трансгрессиясына ұшыраған оңтүстік Бетпақдала аумағы ... ... ... ... ... ... ... даму режиміне көшеді.
Неотектоника қарқыны биік таулардың бәрінде бірдей ... ... Шу – Іле ... ... ... небәрі 800-1500 м
болса, ал Қырғыз Алатауында 3000-4000 м жетті. ... ... ... ... мұзбасу басталады. Қырғыз Алатауының биік
жоталарындағы мұздықтардың ауданы осы ... ... әлде ... ... ... ... ... рет жүріп өткен мұзбасулар,
таулардың беткейлерінде ... ... ... ... ... ... ... облыс жеріндегі платформалы-жазық
пенепленді жер бедері неотектоника әсерінен мүлдем өзгеріске ұшырады.
Оңтүстіктегі ... ... ... оның ... Шу-Талас
ойысы одан әрі майысуға ұшырайды.
Тау жоталарының алдындағы тау бөктерлері, беткейлерден ысырылып
жиналған, континентальды ... ... ... ... ... ... облысының геологиялық ұзақ даму тарихы барысында,
қазіргі жер ... ... ... ... (1 ... ... даму ... қатысты шолуды аяқтай ... ... тау ... ... әлі де ... жалғасып
отырғанын айту керек.
Ж е р б е д е р і. Өлке жер бедерінің басым көпшілігін (90 %) ... ... ... типі алып ... ал 10 % - ке жуық жер бедерін таулы –
орогенді рельеф типі алады (1 ... ...... рельеф типі
Евразиядағы ірі деген Тұран ... ... ... ... ... ... ... Мойынқұм шөлі мен Боздала жазығы Тұран ойпатының
алабында дамыған морфоструктуралар болып табылады.
Қаратау, Қырғыз Алатауы мен Шу-Іле таулы ... ... ... ... тау жүйесіне жататын орографиялық құрылым дар. Батыста
бойлық бағытына жуық бағытта созылған Қаратау (Бессаз, 2176 м) ... ... ... ... және Кіші Қаратау, Боролдай
жоталарынан тұрады. Олардың арасын Леонтьев, Теріс-Қошқарата және Билікөл
депрессиялары ... ... ... ... бойында үш түрлі жер бедері
дамыған: денудациялық, эрозиялық және аккумулятивті. Бірінші тобына ... ... мен ... ... ... ... тобына – бұйратты-
қырқалы аласа таулар, ал үшіншісін – тау ... ... ... жыныстар - дан тұратын, ... ... ... ... иілген қазан шұңқырларда Билікөл, Ақкөл және Ащыкөл, Тұзкөл
т.б. көлдер ... ... ... ... жазықтарды жергілікті
халық “көкжат” деп атайды. Олар әдетте 1000 – 1300 м биіктікке көтеріледі,
бірақ Бессаз ... ол 2000 м ... ... көтерілген.
Оңтүстікке қарай бойласақ, Жамбыл облысының жеріне ...... еніп ... ... ... (3488 м) ... ... оңтүстік – шығысында Үлкен Бұрылтау жотасы
(1138 м) ... ... ... ... ... Алатауы (4099 м) басталады.
Өлке жеріне таудың солтүстік, яғни ... ... ... Тау ... ... ... ... Мысалы, Мақпал шатқалында абс. биіктік
3006 м ... ... ... 3086 м, ал ... ... ... тау 4099 м көтеріледі.
Қырғыз Алатауының беткейлеріндегі рельеф формаларын биіктігіне қарай
үш белдеуге бөледі. Әрбір ... ... ... ... бірі ... ... ... сыртқы күштердің, биіктік белдеулік заңдылығына
сәйкес, өзгеріп отыруына байланысты. Аса биік шың – ... ... ... ... рельеф формалары – цирктер, ... ... ... ... мұздықтармен қатар моренналық шөгінділер
жиналған. Тау аңғарындағы мұздықтармен ... тау ... ... жабынды мұздықтар кездеседі.
Орташа биікті тау беткейлерінде эрозиялық рельеф формалары басым. Бұл
беткейлерді ... ... ... ... аққан өзендердің қазу, ... ... ... Жоталармен аңғарлардың салыстыр- малы
биіктіктері 800-1000 м ... Өзен ... ... тік ... етектерінде опырындылар кездеседі. Аңғарларының морфоло- гиясы
каньонды тар шатқалды болып келеді.
Таулардың төменгі белдеуінде эрозиялық ... ... ... ... есеппен алғанда, 300 м, кейде 600 м ... ... ... ... ... кеңейген, беткейлері жайдақ, бір тегісті.
Арнасының екі жағында жайылмасы мен бірінші және екінші жайылма ... ... ... етегінде беткейлерден ысырылып жиналған конустардан тұратын
бөктерлер дамыған. Неотектоникалық қозғалыстар ... олар ... жеке ұсақ ... ... ... ... жыра мен сайлар
торы әбден ... алды ... ... ... ... аралығында аллювиальды -
пролювиальды шөгінді жыныстардан тұратын жазық ... ... Оның ... ... ... тілімделген, бірақ аса жиі емес. Тау
бөктерлері мен етегіндегі жазықтар бүгінде игерілген, ... жер ... ... жиі ... ... ... алқаптар,
бөгеттер, карьерлер т.б.
Шу өзенінің арнасы кең табанды, морфологиясы айқын, бірінің үстінен
бірі бой ... ... үш ... ... ... ені 2-3
шақырымға ұласады, ал орташа биіктіктері 1-3 м, сағасына ... ... 3-4 м ... ... ... ағысы бүгінде континент ішіндегі үлкен
бір ... ... ... ... ... салалармен тілімделген,
дефляциялық қазан-шұңқырлары мол, кішігірім эолды құмды төбелі атырау.
Облыстың оңтүстігіндегі ... ... ... - ... ... жарығының бойындағы қарқынды неотектоникалық қозғалыс нәтижесінде
қалыптасқан. ... тау ... (1520 м) Іле ... ... ... ол ... жеке массивтерден тұрады: оңтүстік-шығысында – ... (1233 м), ... Қопа ... ... ... ... (1178
м), оңтүстік-шығысында Арғайты көтерілісі (1300-1400 м), ал ... ... ... ... ... солтүстік-шығысында Шоқпар ойпаты (200 м) ... ... ... Шу – Іле ... ... аты айтып тұрғандай Шу мен Іле
өзендерінің арасындағы үлкен су айрық жота. Оның ең биік ... ... ... 1800 м). Тау ... ұсақ шоқыларға ұқсас, олардың
арасын, 500-700 м ... ... ... ... тегіс биік жазық- тар
бөліп тұрады. Тау жоталары айнала ... тік жар ... ... Беткейлері аса тілімделген, аридті (құрғақ) ... ... ... ... жиі ... тау ... ертедегі денудациялық жазықтардың
қатпарлануынан пайда болған. Таудың етегіне ... ... (30-40 м) ... ... ... (60-80 м) ... Кіндіктас пен Шу-Іле таулары-
ның арасын көлемді денудациялық ... ... тұр. ... ... ... ... ... ысырындылы жыныстардан тұратын
адырлар кеңінен тараған. Тау алды шлейфтердің ендігі 5-6 шақырымды ... ... ... 6-10 ... шамасында. Олар біртіндеп, тау алдындағы
сайлармен аккумулятивті жазықтарға ұласады.
Шу-Іле таулары солтүстікке қарай ... ... ... ... ... Бетпақдала шөлі, Жамбыл облысына оңтүстік-шығыс
бөлігімен кіреді. Шөлдің бедері батысы мен шығысында екі ... ... ... (300-500 м) ... ... ... ұсақ шоқылы, қалдық аласа
таулы сипат алады. Солтүстік-батыс бағытында созылып ... ... ... ... ... (972 м), Суықадыр ( 592 м ), Боқоба ... ... ( 665 м), ... (489 м) ... ... Таулардың аналық
жыныстары (гранит, порфирит, кварцит, сланец) жер бетіне ашық шығып жатады.
Таулардың жонында, беткейлерінде үгітулуден босаған тақта ... ... тас ... ... жатыр. Жамбыл тауының бергі оңтүстік –
батысында, Шу өзені аңғарымен екі ... ... - ... ... даласы
орналасқан.
Бетпақдаланың батысындағы жазықты ойпатты алапта әртүрлі шамадағы
дефляциялық ... мен ... ... ... ... ... сорлар (Бұралқының тұзы – 211 м, ... ... ... т.б.) мен ... дамыған.
Бетпақдала ежелден қазақ даласында қалыптасқан солтүстіктегі ... жаз ... мен ... ... ... арасында
көктеу мен күздеу ретінде қолданылатын өтпелі (транзитті) мал ... ... ... құдықтар өте жиі кездеседі. Оларды бірімен бірін
ойша сызық арқылы қоссақ ертедегі көшпенділердің ... ... ... ... ... ... қарай, құмды шөл Мойынқұм басталады (200
м). Шөлдің ауданы 37,5 мың шаршы шақырымды алады, ұзындығы 540 ... ... ... ... ... ... Сарысу өзенінің
сағасына дейін созылады. Ені шығысында енді- 125 шақырым, ал ... ... ені 20 ... құрайды. Шөл Пра-Шу (алғашқы Шу өзені) мен Пра -
Талас өзендерінің оңтүстіктегі биік таулардан ... әкеп ... ... ... болған. Шөлдің алабында биіктігі 5-12 м
болатын, ұзындығы 10-20 ... ... ... жал - ... ... бағытында созылып жатыр. Құмды жалдардың ... ... ... басым соғатын желдердің әрекетімен байланысты. Құмды ... ... ... қалыптасқан (дефляциялық) дөңгелек ойыстар,
диаметері 20-40 м, тереңдігі 10 – ған м жететін, ... ... ... ... ... ... ... айналады. Жазда олар ... не ... ... ... ... қырқалы төбелі жалдар
өсімдіктермен бекіген, бірақ арасында жеке ... ... ... ... ... мен жеке ... төбелер - дюналар жиі ұшырасып қалады.
Мойынқұм оңтүстік-шығысқа қарай біртіндеп көтеріледі, бұйратты құм
жалдардың салыстырмалы ... 30-40 м ... ... ... ... ... процессі қарқынды жүрүде, себебі бекімеген көшпелі ... ... 45-55 % алып ... ... ... шөлдерді ғасырлар
бойы, табиғи жайылым ретінде пайдалану мен кейінгі ... ... ... шөлбасу құбылысының кең етек алуына себеп болуда.
Талас өзенінің ... ... ... екі арада аккумулятивті
Боздала жазығы дамыған. Жазықтың бедері Аса мен ... ... ... ... ... ... территориясының жер бедерінің экологиялық салда- рына
қорытынды жасасақ төмендегідей тұжырымдар жасауға болады:
- Облыс жерінің жер ... ... оның 90 ... жазық- платформалы
рельеф типі алып жатса, 10 пайызын таулы-орогенді рельеф типі алады.
- Биік ... ... ... ... ... ... Шу-Талас ойысы
аккумуляциялық зона болдаы. ... ... ... ... ... зиянды заттар осында шөктіріледі.
Облыс жеріндегі таулардың барлығы да ... ... ... ... болғандықтан, жоталарында тегістелген жазықтар ... ... ... ... Олардың бедері тегіс, жерін жыртып,
богарлы егістік алқаптары ретінде пайдалануға мүмкіндік мол.
Рельеф облысымыздың ... ... ... ... ... ... ... Климаты мен ішкі сулары.
Климат пен ауа ... ... ... территорияның
геоэкологиялық жағдайына қалыптастыруда климат пен ауа райы маңызды роль
атқарады.(10,11,12).
Жамбыл облысының климатына күн сәулесінің мол ... ... ... ... тән. ... континентальдылығы күн мен
түннің, қыс пен жаздың ауа температурасының шұғыл өзгерісінен көрінеді.
Солтүстіктегі және орталықтағы шөлді жазықтар аса ... Жазы ... і л д е н і ң ... ... 25-26 градус, кейде ауа 45-47
градусқа дейін қызады. Соңғы жүз жылдың ішіндегі максимальды ауа ... + 48 С ... ... ... Қ а ң т а р д ы ң ... -11-14 ... ... суық ауа келгенде күшті аяздар
болады, ауа температурасы -35-40 градусқа төмендейді (абсолюттік мини-
мум). Абсолютті минимальды температура – 49 С 1931 жылы Ойық ... ... ... ... ... т е р б е л і с ... және абсолютті минимальды температураның айырмасы) 80-90
градусты құрайды.
Жамбыл облысының ... ... ... екі кезеңге: мамырдың
ортасынан қарашаның ортасына дейін – жылы және құрғақ, ал ... ... – суық және ... деп ... ... ... күздің аяғы, қыс пен
көктемді қамтиды. Орташа тәуліктік ауа температурасы 0 ... ... ... ... ... ... оның ұзақтығы 225-240 күн
болса, орталық аудандарда -245-260 күн, ... ... ... ... ... созылады. Шөлді жазықтағы а я с с ы з ауа ... ... ... ... ... – 4-6 айға ... Өлке ... осындай климатық
жағдайы бірнеше факторларға байланысты қалыптасады.
Радиациялық жағдайлар. Облыс территориясына күн сәулесінің ... ... ... ... ... ... 2500 –2800 ... құрайды,
бүл Москва қаласына (1600 с.) түсетін күн ... 1,5 есе ... ... 90 % - ы жаз ... келеді. Тараз қаласына түсетін тура күн
радиациясының мөлшері желтоқсан айында 4 мың кал/кв.см болса, ... ... ... ... ... ... ішінде бұл көрсеткіш 10 мың кал/кв.см-
ден бір кем түспейді. Жамбыл облысы күннен келетін ... ... мол ... ... Күн ... ... мен мол жылу ... шаруашылығында, құрылыста және тұрмыстық мақсатта кеңінен ... ... ... ... ... ауа райының бұлтты-
лығына байланысты. Мамыр мен қазан аралығындағы жылы, құрғақ кезеңде ... ... ... ... күн сәулесі мол түседі. Бұлттылықтың аз
болуына бізге таяу жатқан Алдыңғы Азияның жерінде ... ... әсер ... суық ... циклондық әрекеттің күшеюіне байланысты,
бұлттылық артады да, территорияға күн радиациясы аз түседі. ... ... аз күн ... да ... да, температураның төмендеуіне себеп
болады. Себебі, қардың альбедосы- күн сәулесін кері ... ... ... ... көп жағдайда төсеніш сипатына да байланысты
(тау, дала, шөл). ... ... ... термикалық жағдайының
әртектілігі таулы аудандарда таулы-аңғарлы желдерді ... Жаз ... ... ... ... ... ... қызады, түнде
салқындайды. Көктем мен күзде солтүстіктен келетін арктикалық суық ауа
массасына байланысты ... ... ... ... ы л ғ а л ... түспейді. Көктем айларында мол, жылдық
мөлшердің 60-70 % түседі. Жазда, әдетте ... ... ... ... ... ... ... жауып өтетін өткінші жаңбырлар байқалады.
Атмосфералық ж а у ы н – ш а ш ы н, ... ... ... аз түседі,
жылына шамамен 250 мм. Балқаштың солтүстік-батысында ... 80-100 мм ... ... ... ... осы шамалас түседі. «Соқыр жаңбыр»
жиі байқалады, күн ... ... ... ... ... ... Таулар бөктерінде ылғал 300-350 мм, бұл суғарылмайтын
(богарлы) егіншіліктің дамуына мүмкіндік береді. Қырғыз ... ... ... ... қ а р ж а м ы л ғ ы с ы аса ... емес және ... солтүстікте оның биіктігі 10-15 см, оңтүстік аудандарда 20-25 см,
тау алдында, тауда 20-70 см және оданда ... Қар ... ... ... ... ... 2-3 ай көлемінде, ал тауларда 5
айға дейін жатады.
Климаттың құрғақ, ыстық болуына байланысты облыстағы ... у л а н у м ү м к і н д і г і, яғни ... су ... ... ... өте ... ... булану мүмкіндігі түсетін ылғалдан
15-20 есе артық. Бірақ ... ... ... ... ... ылғал
мөлшерінен артық болмайды. Сондықтан нақты булану мен булану мүмкіндігін
ажырата білген жөн. Буланудың тапшылығынан ... ... ... ... ... жазда, ауаның салыстырмалы ылғалы өте төмен: түнде – 20-30
%, күндіз 10 %, қыста ... – 40-65 % тең ... ... ... ... ... жоғары температураны емін еркін көтеруіне мүмкіндік береді.
Мысалы, шөлде 40 градустық ыстықта дем алу ... ... ж е л д і ң р е ж и м і н д е ... және солтүстік
– шығыс бағытта соғатын желдер басым ( Роза ветров Сурет). Қиыр оңтүстікте
ғана желдер оңтүстіктен және ...... ... ... ... 2,5 – 3,5 м/с. Шоқпар, Қордай маңында жел жылдамдығы 5 – 6 ... ... ... ... тау ... және фен ... соғады.
Жылдың жылы мерзімінде, Сібір антициклоны кері шегінеді, облыс
территориясы қатты қызады. Облыс жеріндегі ауа райын Европанның
оңтүстігінен келетін азор антициклонның тармағы ... ... ... ... ... өз ... термикалық депрессия орнайды. Осы
жергілікті жерде қалыптасқан континентальды тропикалық ауа массасы да ауа
райына әсер етеді. Жаздың аптап ыстығын Жер орта ... ... ... ... сәлде болса бәсендетеді. Бірақ, циклондық әрекет әлсіз, ... ... ... ... пен ... ... ауа массалары,
жазда аз келеді, жазық жерде ол қызып ... ... ... ... бұлтсыз ашық күндер орнайды. Ал тауларда, бұл ауа
массалары бұлттылықты орнатып, ... мен биік ... қар ... ... ... ... жыл мезгілдерінің
айқын, бірінен кейін бірінің алмасып отыруына себеп болады: құбылмалы,
салыстырмалы суық ... қыс ... ... ... ол ... ... соңынан құбылмалы ауа райлы күз келеді
Қыс әдетте қарашаның соңында ... ... ... ... төмендейді, бұлттылық қалың, сіркіреп жауған нөсер жаңбыр, арты
қарға айналады. Қыста ауа райы құбылмалы: суық күндер жылы ... ... ... тау етегінде қар жамылғысы тұрақты.
Арктикалық ауа массаларың келуі ауа температурасын -250, ... одан да ... ... Тау ... мен ... ауа
температурасы қатты суынып, өсімдік жамылғысына көп зиян ... ... ... қыс жылы ... ол ... ... температурасы мейлінше төмен - ... ... ... Бұрылбайталда, қаңтардың температурасы -12,50, ... ... –9,80, ... –9,30. Ауа ... ... ... ... Жамбылда -5,10, Ақыр-Төбеде –6,70.
Тұрақты қар жамылғысы, тау бөктерінде қарашаның соңына қарай ... ... ... ... ... Қар ... ... жазықта-15 см, тау алды бөктерінде-25 см, тауда-100 см, одан да
артық болады.
5
к
е
с
т
е
Жамбыл облысының ... ... ... ... ресурстары, 1983)
| |
| Климат |Ұзақтығы, күндер саны |+100С артық | Ауа ... ... | ... ... | ... ... | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | |ғы | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | ... | | | | | |
| |Қар ... |
| |ның жату ... |
| ... |Шалғынды |Орманды |Дала |Шөлейтті ... |
| ... | | | | | | ... тө- мен | | | | | | ... ... | | | | | |63040 |
| | | | | | | |
|- ... биік | | | | | | ... | | | | | |31073 |
| | | | | | | |
|- Ұсақ ... | | | | | |6102 |
| | | | | | | ... | | | | | | |
|- Тау алды ... | | | |1875 | |17330 |
| | | | | | | |
|- ... ... | |303 |198 |6577 |11670 |2050 |
| | | | | | | ... ... ... | | | |1176 | | |
| | | | | | | |
|- Биік ... |15,1* |1214 | | | | |
| | | | | | | |
|- Тау ... ... | | | |1102 | | |
| |15,1* |1517 |198 |11238 |11670 |119585 ... | | | | | | ... Қырғыз Алатауының басындағы мұздықтың ауданы 15,1 шаршы
шақырым ғана.
Картаға ... ... ... ... жазық аймағында зональды бір
ғана ландшафт типінің, яғни шөлді ландшафт типінің ... ... ал ... ... ... белдеулік заңдылығына сәйкес,
ландшафттың бірнеше типінің дамығандығын көрсетеді.
Өлкедегі ландшафт құрылымы тек ендік бағытында ғана ... ... ... жер ... ... ... түрлі болатынына көз
жеткізуге ... ... ... жүйесі жазық және таулы
болып екі классқа бөлінеді. Жазықтардағы ландшафт класын көтеріңкі ... ... ... ... жазықтар және ұсақ шоқылар құрайды.
Таулы ландшафт класына абсолюттік биіктігі әртүрлі – тау алды ... ... орта ... ... және биік таулы ландшафт подкластары
жатады. Оңтүстік батыстағы Қаратау мен ... ... ... ... аңғарлы ландшафт өз алдына бір ... ... ... ... ... ... түрі подкласс бойынша топтастырылып, ... ... ... ... ... ... ... 10 пайызға шамамен қателіктер болуы мүмкін.
С а л ы с т ы р м а л ы т ө м е н т ү с к е н ж а з ы қ т а ... а н д ш а ф т ... ... Шу мен ... өзені аңғарларына тән.
Мойынқұм аумағында эолды екі ... ... ... ... ... сексеуіл,
жүзген, жусанды мен еркек шөбі арасалас өскен құмды-төбелі ... ... мен ... ... жусаны араласқан құмды ландшафт (2).
Шу өзені аңғары бойындағы табиғи ландшафт, әрине, құмды шөлден ... олар өзен ... ... ... ... ... ... ауысып
отырады. Көктеректен Қамқалыға дейнгі аралықтағы ... ... ... ... ... ... ... ландшафт (3)
тән. Оның литогенді негізін өзеннің өзі ... орта және ... ... ... (құм, саз, ... құрайды.
Аллювиальды жазық бойында қалдық көлшіктер ... жиі ... ... Шуға құяр ... ... ... дейінгі аралықта,
жайылма үстілік терассада тақыр араласқан құмсазда, қарасексеуілді мен сұр
жусан аралас өскен шөл (4) ... ... ... ... жазығына,
делювиальды – пролювиальды аз тілімделген жазықтың сұр ... ... ... мен ... ... шөл (5) ... өзені аңғарының оң жағында Михайловкадан Ақжар көліне дейінгі
аралықта құм саз ... ... ... ... кейруік-сексеуілді
сұр жусанды шөл (6) басым. Сол жағасында, ... ... ... сұр ... ... араласқан шөл (7) дамыған.
Аллювиальды жазықтардың табиғи-территориялық комплекстері шаруашылық
әрекеттен құрғақшылық жағдайында шөлбасу процессі ... ... ... ө т е р і ң к і б и і к ж а з ы қ т а р л а н д ш а ф т ы л а ... ... ... 300-400 ... биік гипсометриялық деңгейлерде
дамиды. Батыстан шығысқа биіктігінің артуына қарай: қабатты жазықты (8) –
структуралы ... ... (9) – ... ... ... – ұсақ ... (11) ... ландшафт түрлері алмасады. Ландшафт құраушы
топырақ пен өсімдік жамылғысында айтарлықтай айырмашылықтар болмағанымен
литогенді негізінде ... бар: ... ... (8,9) ... палеоген мен неогеннің құмды, құмсазды және сазды шөгінділері
құраса, соңғы екеуінікі (10,11) – ... ... ... ... с а қ ш о қ ы л а р д а ғ ы ... комплекстер
Бетпақдала шөлінің Балқаш көліне таяудағы биік бөлігінде ... ... ... 650-970 м ... биік ұсақ ... ... ... және Желтауда қалыптасқан ландшафтылар. ... ... ... әртүрлі тау жыныстарынан тұрады. Мысалы, биік
бастары құзды, жарлы, аса тілімделген шоқылар ... ... ... ал ... ... басты шоқылар эффузивті-шөгінді тау
жыныстарынан тұрады.
Т а у л ы л а н д ш а ф т к л а с ы. ... ... ... ... мен ... ... ... зонасында орналасқан. Соған
қарамастан, таудың абсолюттік ... ... ... ... ... ... ... Алатауы өлкеге солтүстік экспозиясымен кіретіні белгілі. ... ... бес ... белдеу қалыптасқан: тау алды дала, аласа
таулы дала, орта биіктікті дала, биік шалғынды және ... Н и в а л ь д ы ... қ а р л ы – м ұз д ы ... ... (14) биік ... шың-құздарында альпілік рельефте қалыптасқан.
Литогенді негізі ландшафтың гранит пен габро, гранитоидтар. Мұздан, тұрақты
қар жамылғысынан бос жерлерде мүк пен қына ... Биік ... ... м) басына көтерілген пенепленді жазықтардың
қара топырағында с у б а л л ь п і л і к және а л ь п і л і к т а у л ы
- ш а л ғ ы н д ы ... ... ... ... ... мұзданудың ізі
сақталған. Литогенді негізі тақта тасты, кварцитті және ... ... ... ... ... шалғынды-дала топырағында альпілік және
субальпілік шалғынды (15) ландшафт қалптасады.
- Орта ... ... м) ... қара ... ... ... араласқан д а л а л а н д ш а ф т ы с ы н ы ... ... ... ... ... ... ... Семенов
самырсыны/ кең тарамаған (16);
- Аласа таулы (1100-2200 м) ... ... ... ... ... ... селеумен бұталар араласқан д а л а б е л д е у ... Тау алды ... ш ө л е й т т і ... (18), ... өсімдіктері бар, ашық каштан топырағында
дамыған (1100-1200 м ... ... мен ... ... ... ... ... аласа тауларға
жатқанмен, ландшафтылық спектрінде ерекшеліктер бар.
Қаратаудың жоталарында бес түрлі табиғи-территориялық ... тау алды ...... ... ... ... ... жыныстан тұратын, сұр қоңыр топырақты эфемерлі –боялышты, сұр жусанды
шөлді ландшафт (18);
- төбелі-қырқалы тау ... ... ... және ... сұр
топырақтағы сұр жусанды, эфемерлі шөлді ландшафт (19);
- төбелі-қырқалы аласа таулы ... ... ... ... ... қара топырағында бетегелі-селеулі, ... дала ... ... ... туфты порфириттен тұратын аласа тауларда ... ... бұта ... дала ландшафтысы (21);
- алевролит, ізбестас пен құмсазда дамыған, таудың каштан топырағында
аласа ... ... ... ... ... оңтүстікте Талас Алатауынан бөліп тұрған т а у а р а л ... ң ғ а р д а ... м) ... ... ... а ул ы д а л а ландшафт типі (20) дамыған.
Шу-Іле Алатауында аласа ... ... (21) және тау алды ... (23) ... ... облысында ауданы жағынан жазықтағы шөлді ландшафт түрлерінен
кейін кең тараған ... түрі – ... ... ... ды-
пролювиальды жазықтарда дамыған шөл ландшафтысы. Бұл батыстағы Қаратаудан
бастап шығыстағы Кіндіктас ... ... ... ... ... дамыған. М.Ишанқұловтың пікірінше бұл ландшафт ғасырлар бойы
таулардан ... ... ... ... мен ... қалыптасқан. Өлкедегі ауыл ... ... ... табиғи-территориялық комплекс, мұнда антропогенді ландшафтының
әртүрлі модификациясы кең дамыған. Облыстағы әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... суландыру
құрылыстарының басым көпшілігі осы ландшафт аумағында шоғырланған.
2.4.Жамбыл облысы территориясын геоэкологиялық аудандастыру
Жамбыл ... ... ... ... ... ... мақсаты жер бетіндегі кез-келген физико-
географиялық аймақ, табиғат зонасы ... ... пен адам ... - қатынасқа экологиялық ... ... ... ... отырған экологиялық жағдайды анықтау (Сочава,1982;
Реймерс,Чигаркин,1995;2000; ... 2002). ... ... негізі болып география ғылымын- да қалыптасқан
физико-географиялық аудандастыру қабылданады (2,10). Физико – ... ... ... ... бар. ... ортаның
қазіргі күрделі жағдайын ескере отырып, соңғы кезде ол анықтама басқаша
мазмұнда ... отыр ... ...... территорияда обьективті
табиғи заңдылықтармен және адамның шаруашылық әрекетінен қалыптасып отырған
физико-географиялық комплекстерді анықтау мен ... ... ... барысында геосистемалардың заттық құрамы, структурасы, жүйесі
және даму динамикасы зерттеледі.
Физико-географиялық аудандастыру жер ... ... ... мен оның ... ... ... айналысады.
Жамбыл облысының териториясы физико-географиялық тұрғыдан
аудандыстырылып дара ... ... оны ... ... ... ... ... қарауға болмайды.
Қазақстан жерінің алғашқы аудандастыру жүйесін Л.С.Берг ... ... ... (1913) ... еңбегінде ұсынған.
Территорияның жер бедерінің ерекшелігіне қарай, бірнеше ... ... ... (1925), ... (1944), ... ... ... көрді.
ХХ ғасырдың 50-80-ші жылдарының ішінде республиканың ... ... ... ... ... ... тоқталсақ.
1964 жылы В.М.Чупахин Қазақстанның физико-географиялық аудандастыру
схемасын ұсынады. Республика табиғатының ішкі айырмашылықтары ... ... ... ... ... мен ... ... негізінде сипатталады. Табиғи-территориялық комплекстердің
иерархиясы: ... ... ... (страна), провинция, округ,
аудан деген таксономиялық бірліктерден тұрады. ... ... ... ... ... ... ... пікірінше
(1975), бұл аудандастыру схемасында автор топырақ пен ... ... ... структурасына байланысты зерттеу мәліметтерінің толық
пайдаланылмаған. ... ... ... ... мен ... ... ескерілмеген. Көп жағдайда, табиғатындағы кейбір
биоклиматтық ортақ жағдайлар ескеріліп, табиғат ландшафтысы біріне ... ... ... ... ... салған. Мысалы, осы
схемада Жамбыл облысындағы жазық бөлігінде бір ғана Бетпақдала-Төменгі Шу
провинциясы ажыратылады. ... мен ... Шу оның ... ... осы ... ... ... Бетпақдала көтеріңкі
биік қабатты, ұсақ шоқылы, денудациялық жазық болса, Мойынқұм аласа ... Сол ... ... биіктіктері мен биіктік белдеуліктері әртүрлі
Қаратау, Қырғыз Алатауы мен Шу-Іле ... бір ғана ... ... ... ... бұл ... ... округтерге, округтің аудандарға бөлінуі көп жағдайда,
агроклиматтық ... ... сай ... Комлекстілі принцип
негізіндегі физико-географиялық ... ... ... ... байқалады.
1985 жылы жарық көрген Н.Н.Гвоздецкий редакциясымен басылып шыққан
бұрынғы ... ... ... ... ... ... комплекстілі принцип негізінде
аудандастырады. Әртүрлі дәрежедегі табиғи-территориялық ... ... ... ... яғни геологиялық даму
тарихы, жер қыртысының құрлысы, зональды және ... ... ... ... ... ... ... аудандандастыру
келесі таксономиялық бірліктерге жүгінеді: аймақ (страна) зона - ... ... ... болып, ... ... ... ... орографиялық бірліктер ажыратылады.
Ол территорияның тектоникалық және геологиялық ... ... пен ... ... ... ... сипатталады.
Мысалы, Туран жазығы, Сарыарқа, Батыс Сібір ойпаты не Шығыс Европа жазығы
т.т. Қазақстан территориясы бірнеше физико-географиялық ... ... ... ... ... жазығының оңтүстік-шығыс бөлігі Каспий
маңы ойпатымен кіреді, солтүстікте Батыс Сібір ойпаты Бараба және Құлынды
даласымен енеді. ... ... ... ... жерінің
нақ ортасында орналасқан. Ал Туран жазығы Қазақстан жеріне солтүстік,
солтүстік-шығыс бөлігімен ... ... ... Жамбыл облысының жері,
осы Туран физико-географиялық аймағында орналасқан. Кейбір әдебиеттерде бұл
аймақ Орта ... ... ... ... ... страна) деп
аталып та жүр.
Ландшафтылық зоналар физико-географиялық аймақтың ішінде бөлінеді.
Зоналар жер бетіне келіп түскен жауын-шашынның күн ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштермен
сипатталады. Қазақстан жерінде ... ... ... ... зона бөлінеді: орманды-дала, дала, шөлейт және шөл. Жамбыл
облысының территориясы шөл ... ... ... ... ... және ... жағдайының ортақ белгілеріне қарай
ажыратылады. Мысалы, Сарыарқаның ... ... ... ... ... ... ... –Теңіз, Қызылтас және Шыңғыстау деген провинциялар
бөлінеді.
Қазақстанда табиғатының ішкі ... ... ... ... ... төрт ... аймақ: Шығыс Европа жазығы,
Батыс Сібір, Сарыарқа (Орталық Қазақстан) және Тұран (Орта Азия ... Оның ... ... ... зоналар мен провинциялар
жеке – жеке ... ... ... жазығының Қазақстанға кіретін шөл
зонасының бойынан табиғаты біріне бірі ... ... ... ... Солтүстік Арал маңы, Бетпақдала, Оңтүстік Балқаш, Оңтүстік Арал
маңы, Шу-Мойынқұм, Солтүстік Тянь-Шань тау алды ... ... ... ... ... берілгенде оның жеріндегі жыртылған
жерлер ауданы, жайылым мен орманды шаруашылық ... ... ... орындары туралы мағлұматтар беріледі.
Республиканың таулары Қазақстандық Жоңғар және Тянь-Шань таулы
облыстары болып, ол ... ... ... ... Мысалы,
Қазақстандық Жоңғар облысында Зайсан, Сауыр, Тарбағатай, Барлық - Майлы.
Жоңғар Алатауы және ... ... ... ... ... ... республика жерінде Шу, Іле, Қаратау, Талас-
Қырғыз, Іле Алатауы және Іле провинциялары бөлінеді.
Осы ... ... ... ... ... ... табиғи-территориялық комплекстер келесі жүйе ... ... ... ... ... ... ... Шу, Мойынқұм провинциясы
- Солтүстік Тянь-Шань тауы алдындағы провинция.
Тянь-Шань таулы облысы:
- ... ... ... ... ... Шу, Іле ... ... солтүстігі Бетпақдалада орналасқандықтан, ... ... ... ... ... аудармауға болмайды. 2000 жылы
жарық көрген У.А.Калменованың ... ... ... географиясы»
деген монографиясында, Бетпақдала провинциясын екіге бөліп қарастырады.
Батысын ... ... ... ... жазығына, ал 70 градус ш. б.
шығысындағы бөлігін эпигерциндік ... ... ... Қазақстан)
жатқызады. Себебі, Бетпақдаланың батысы мен шығысының геологиялық құрлысы,
жер бедері және биоклиматтық жағдайлары өзгеше, ... бірі ... ... ... ... Орталық Қазақстанның ландшафтылық структурасын
зертеп, ... ... ... ... анықтайды. Алдыңғы,
Қазақстанның физико-географиялық аудандастыру ... ... ... ескерсек, 1,5 млн. масштабтағы ... ... ... ... ... ... ірі
масштабты болады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... келтіруге болмайды.
Жамбыл облысының территориясына Бетпақдала шөлінің, шындығында Балқаш
көлі мен Мойынқұмға ... ... ... бөлігі тұтас кіріп тұр. Осы
зерттеуді ... ... ... ... енді екі физико-
географиялық аймақ емес үш аймақтың ... ... ... ... ... ... ... жүрген сайын: Сарыарқа, Тұран жазығы және
Солтүстік Тянь-Шань таулы ... ... ... даму ... ... морфо - тектоникалық құрылысы бар дара аймақтар.
ХХ ғасырдың 90-шы ... ... ... ... ... ... ... негізінде геоэкологиялық
аудандандастыру ... ... ... Шет ... ... мысал
келтірсек И.А. Авессаломова (1992), В.С.Преображенский, Т.Д.Александрова
(1989), К.И. Сычев (1991), Б.В.Виноградов (1998), Ю.Л.Мазуров (1995) ... Осы ... ... ... ... ... экологиялық
зерттеулер жүргізіле бастайды. Геоэкологияның теориялық ... ... пен ... ... көтеріледі.
А.В.Чигаркин Аль-Фараби атындағы Қазақтың Ұлттық ... ... ... ... ... рет «Табиғи ортаның мониторингі және
геоэкологиясы» деген кафедра ашты. Кафедрада геоэколог ... ... ... бар ... ... ... ... жүр. Арнаулы
кафедраның ашылуы республикада геоэкологиядан ғылыми жұмыстар жүргізуге
мүкіндік берді. Бұл геоэкологиядан ... мен ... ... ... жол ... ... А.В.Чигаркин 1995 жылы «Қазақстанның
геоэкологиясы», 2000 жылы «Қазақстанның региональды геоэкологиясы», 2003
жылы ... ... ... ... оның ... т. б
монографияларын баспадан шығарды.
Қазақстан Ұлттық Академиясының ... ... ... ... И.Б.Скоринцева т.б Арал теңізінің маңындағы
және Сырдария аңғарындағы геоэкологиялық жағдайды зерттейді ... шөл ... ... ... шараларының ландшафтылық-
экологиялық негіздемесін ұсынады.
Қазақстанда алғаш рет ... ... ... экологиялық
экспертиза жасау арқылы анықтап, оның аумағында табиғи-территориялық
комплекстерді геоэкологиялық тұрғыдан аудандастыру ... ... ... ... ғылыми негізі болып, 1986 жылғы бұрынғы СССР –дің физико-
географиялық ... ... ... ... ... аудандастырудың таксономиялық бірліктері болып: аймақ
(страна) зона - ... ... ... ... территориясында
алты физико-географиялық аймақтар, ендік бағытындағы 4 табиғат зонасы және
47 провинция бөлінеді. ... ... ... – территориялық
комплекстерге – аймақтар мен ... ... ... автор,
провинция алабында экологиялық экспертиза жүргізеді.
Геоэкологиялық ... ... ... ... ... ... аймақ алабының шөл зонасында екі провинция ... және ... ал ... ... ... ... Тянь-Шань
облысында (тауларда табиғат зоналары ажыратылмайды) үш провинция – Шу-Іле,
Қырғыз жотасы (Қырғыз Алатауы) және ... ... ( 16 ... кесте
Жамбыл облысының геоэкологиялық аудандастырылуы
(В.А.Чигаркин, 1995)
|Физико-географи|Физико-геогр|Геоэкологиялық |Экологиялық жағдайдың |
|ялық ... ... ... ... ... ... |
|зона |лық | ... |
| ... | | |
| | | | 1 | 11 | 111 | 1У | У |
| В. ... - ... | - | | | + | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | |
| ... |1. ... | | |+ | | ... Шөл | |2. Шу ... | |+ | | | ... | | | | | | | |
| | | | | | | | ... ... Шань | | | | | | | ... ... | | | | | | | |
| | | | | | | | ... ... ... | | | | | |+ ... – Шань ... | | | | | | ... | ... ... | | | | | |
| ... ... | |+ | |+ | |
| ... | | | | | | |
| | ... | | | | | |
| ... |тау тау-кенді | | |+ | | |
| | | | | | | | ... ... ... ... ... 1 – ... 11-
дағдарысты, 111- шиеленісті, 1У – қанағаттанарлық, У – ... ... ... ... ... ... жерінде бірде бір
геоэкологиялық анклав ажыратылмайды. Экологиялық ... ... ... табиғи және антропогендік факторлар ретінде - шөлбасу, дефляция
мен мал шаруашылығының жайылымдарды тиімсіз пайдалануы көрсетіледі. ... ... үш ... ... бұл ... ... ... тұрғанын аңғартады.
Мойынқұм шөлді провинциясында Билікөл көлді жазықты және Шу аңғары
деп аталатын екі ... ... ... ... ... ... ... қаласының кәсіпорындары мен ... ... ... ... көлге ағызылуынан пайда болған деп
сипатталады. ... ... ... ... ... Шу
аңғарындағы анклав, суландыру шараларына байланысты өзен ... ... ... өзеннің гидрологиялық режимінің бұзылуынан пайда ... ... ... ... ... ... ... - Шу-Іле, Қырғыз ... және ... ... ... экологиялық жағдайды бұзатын табиғи ... ... ... су ... ... егіншілік пен мал
шаруашылығы аталады. Бірақ аласа таулы провинцияда геоэкологиялық анклав
анықталмайды. Бұл ... ... ... ... ... түсе ... қалыпты екендігін сипаттайды.
Қырғыз жотасы провинциясында Тараз урба-өнеркәсіпті анклавы ... ... ... дамыған инфраструктура құрылымдары мен химия
өнеркәсібі. Урбаөнеркәсіпті орталықты қалада, оның ... ... ... қалыптасқан.
Қаратау провинциясының экологиялық жағдайы, табиғи құбылыстардан –
жер бедерінің жиі тілімденуі мен ... және ... ... мен ... теріс ықпалдарымен қалыптасады. Провинция алабында Жаңатас,
Қаратау тау-кенді ... ... ... Су мен жел ... ... ... ... ... мен террикондарға байланысты
экологиялық жағдай шиеленісіп отыр.
Қазақстан территориясының зиянды заттармен ластануының географиясын
зерттей отырып, А.В.Чигаркин ... ... ... ... ... және геомолисмологиялық анклавтардың қандай зиянды заттармен
ластанатынын анықтайды. Әрбір анклавтың геомолис- мологиялық ... ... ... ... геоэкологиялық аймақ, 46 – провинция
және 71 геомолисмологиялық ... ... ... ... ... ... жағдайларымен Жамбыл
облысы мысалында танысып ... ( ... ... ... мен ... және ... ... индекстері мен
нөмірлері, автордың аудандастыру картасы мен кестесіндегідей, өзгертілмей
сол күйінде ... ...... ... экспертиза жасау арқылы В.А.Чигаркин әрбір
геомолисмологиялық анклавты ластаушы заттардың табиғаты және оның негізгі
көздерін ... ... ... ... аймақтық ерекшеліктері
(А.В.Чигаркин,2004)
| № ... ... ... ... ... ортаның|
| |провинциялар, геомолисмоло- |ластану көздері, геомолисмологиялық |
| ... ... ... |
| Д. ... ... ... |
| ... ... |
| 48 |29а. ... ... шиеленісті: ИЗВ – 0,71 |
| |Билікөл, ... суы 2 ... таза суға |
| ... ... ... көлге Тараз қаласының |
| | ... ... лас ... ... | ... жатады. |
| | ... және ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... |
| 49 |29б. Шу ... мал ... ... ИЗВ – 0,77 (Шу |
| ... ... |өзені), Қырғызстаннан ағынды лас |
| ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... Суды |
| | ... ... ... ... |
| | ... |
| З. Тянь – Шань ... ... |
| 45. ... ... ... |46а. ... ... |Деңгейі дағдарысты: ИЗА – |
| ... ... ... ... қос |
| | ... формальдегид), ИЗА – 0,74 |
| | ... ... |
| | ... ... ... орындары, |
| | ... ... ... Тала |
| | |пен ... ластануын тоқтату. |
| 46. ... ... ... |
|70 |46 б. ...... тау ... ... Жаңатас пен |
| |– кен ... ... ... қалаларының маңындағы |
| | ... ... ... |
| | ... маңындағы карьерлер, |
| | ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... ... |
Геомолисмологиялық аудандастыру жүйесіне қарасақ, олардың алдыңғы
геоэкологиялық аудандастыру схемасындағы жүйемен сәйкес ... ... ... Ол, ... ... ... санының
қысқарып қалғаны, екіншіден «провинция» деген таксономиялық бірлік пен
«облыс» ... ... ... ... ... ... аймағында алдыңғы
схема бойынша екі физико-географиялық ...... және ... болатын, соңғы аудандастыру жүйесінде Бетпақдала «түсіп»
қалған.
Сонда Бетпақдала шөлді ... ... ... кірмейтін болғаны.
Шындығында Бетпақдала шөлі облыстың ... ... 3/1-н ... ... Солтүстік Тянь-Шань таулы облысында алғашқы аудандастыру
жүйесі бойынша үш таулы провинция - ... ... ... мен ... ... ... Шу –Іле провинциясы аудандастыру жүйесіне кірмей
қалған. Үшіншіден, Қаратауды физико-географиялық ... деп ... ... ... ... ... ... провинция деген дұрыс.
Қазақстанның геоэкологиялық ... ... мен ... ... ... ... схемасы негізінде жасалғанын ескерсек, екеуінің арасында ... ... ... ... ... ... ... - географиялық аймағында (Тұран жазығы)
Бетпақдала провинциясы мен Шу – Мойынқұм провинцияларынан басқа ... ... ... ... ... жүйесіне кірмей
қалған. Провинция Қырғыз Алатауының солтүстік тау бөктеріндегі жазық пен
Қаратаудың ... ... ... ... таулы облысына үш физико-географиялық провинция –Қаратау,
Талас – ... және Шу – Іле ... . ... ... облыс жеріне Жуалы
ауданының оңтүстігінде еніп жатады.
Геомолисмологиялық аудандастыру ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келмейтін тұстарын
көруге болады. Ол, ... ... ... ... ... екіншіден «провинция» деген таксономиялық ... ... ... ... ... жатуында. Тұран жазық аймағында алдыңғы
схема бойынша екі физико-географиялық провинция – Бетпақдала және ... ... ... аудандастыру жүйесінде Бетпақдала «түсіп»
қалған.
Сонда Бетпақдала шөлді провинциясы Жамбыл ... ... ... ... шөлі ... жазық бөлігінің 3/1-н алатыны белгілі.
Екіншіден, Солтүстік Тянь-Шань таулы облысында алғашқы ... ... үш ... ... - ... ... Қаратау мен Шу-Іле
бөлінген болса, соңғыда Шу –Іле провинциясы аудандастыру жүйесіне ... ... ... ... облыс деп қарастырмай, оны
Солтүстік Тянь-Шань таулы облысына кіретін ... ... ... ... ... схемасы Н.А.Гвоздец- кий
мен В.А.Николаев жасаған физико-географиялық аудандастыру (1986) схемасы
негізінде жасалғанын ... ... ... ... бар ... ... Азияның жазық физико - географиялық аймағында (Тұран жазығы)
Бетпақдала провинциясы мен Шу, Мойынқұм провинцияларынан басқа ... ... ... ... ... ... ... Провинция Қырғыз Алатауының солтүстік тау бөктеріндегі жазық ... ... ... ... ... ... ... үш физико-географиялық провинция –Қаратау,
Талас – Қырғыз және Шу – Іле кіреді . Талас Алатауы ... ... ... ... еніп ... ... ... қатысты жоғарыдағы зерттеулерін
екерсек, онда ... ... ... ... ... қажеттілік. Себебі, автордың облыстың солтүстігінде шектесіп
жатқан, Қарағанды облысын физико-географиялық ... ... ... ... ... ... ... зона
провинция сияқты жоғары иерархиялық бірліктер аудандастырудың ... ... ... қағидасы бойынша, ландшафт түрлерін типологиялық
біріктіру арқылы жасалған.
Сонымен, физико – ... және ... ... жасалған анализді қорытындыласақ, Жамбыл облысының территориясы
үш геоэкологиялық (физико-географиялық) аймақтар (страна) – ... ... мен ... Шань таулы аймағында орналасады.
Жамбыл облысының ұзақ ғасырлар ішіндегі ауыл ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер
тигізгені белгілі. Ауданы 144,2 мың шаршы шақырым жерді алып жатқан облыс
жеріндегі ... ... пен оған әсер етіп ... шаруашылық слаларының
әртүрлілігі, оның ішкі аудандарында экологиялық жағдайдың алуан ... ... ... ... жер мен ауылды жердегі айнала қоршаған
ортаның бөгде заттармен ластану ... де ... ... ... ... ... олардың экологиялық салдары да біріне ... ... ... геоэкологиялық зерттеулердің республика
деңгейінде ... ... ... ... отырған экологиялық
жағдайға терең жан-жақты анализ жасалмағаны айқындалды. Физико-географиялық
аудандастыру ... ... ... ... ... облысына қатысты зерттеулердің таяздығы мен кейбір сәйкессіздіктері
аңғартады.
Геоэкологиялық ... ... ... ... ... және У.А.Калменованың (2000) физико-географиялық аудандастыру
схемаларымен қатар В.А.Чигаркиннің ... ... ... ... ... жүргізіледі. Геоэкологиялық аудандастырудың
үлкен ғылыми және ... ... ... ... ... ішкі айырмашылықтары – ... ... ...... зона – ... ... ... бірліктер арқылы анықталады Жамбыл облысының ұзақ
ғасырлар ішіндегі ауыл шаруашылығы мен кейінгі уақыттардағы ... ... ... өзгерістер тигізгені белгілі. Ауданы 144,2 мың шаршы
шақырым жерді алып жатқан ... ... ... ... пен оған әсер
етіп отырған шаруашылық ... ... оның ішкі ... ... алуан түрлі болып отырғанын дәлелдейді. Қалалы жер
мен ауылды жердегі айнала қоршаған ортаның бөгде заттармен ... ... ... ... ... табиғаты әрқалай болғандықтан, олардың
экологиялық салдары да біріне бірі ұқсамайды.
Осы ... ... ... ... ... ... ... жеріндегі қалыптасып отырған экологиялық
жағдайға терең ... ... ... ... Физико-географиялық
аудандастыру негізінде жасалған геоэкологиялық аудандастыру схемаларында
Жамбыл облысына қатысты зерттеулердің таяздығы мен кейбір ... ... ... ... В.А.Нико- лаевтың
(1986) және У.А.Калменованың (2000) физико-географиялық ... ... ... ... ... ... ... негізінде жүргізіледі. Геоэкологиялық аудандастырудың
үлкен ғылыми және практикалық маңызы ... ... ... ішкі ...... ... ... – физико-географиялық зона – провинция болып
бөлінген таксономиялық ... ... ... (18 ... ... ... ... деңгейінде, белгілі бір көрсеткіштер
(критерий) арқылы жүргізіледі:
- ... ... мен ... ... ... факторлары;
- қазіргі экологиялық хал-ахуалы;
- ерекше қорғалатын территориялары;
- ... ... мен ... ... аумағында қалыптасқан жағдайларға
анализ бергенде облыстың ... ... ... ... көрген
мәліметтер пайдаланылды. Сондай ақ, Жамбыл облыстық қоршаған ... ... мен ... ... ... шаруашылығы, Жамбыл облыстық ауыл
шаруашылығы және «Жамбыл гидрометеорталығының» ... ... ... ... ... | ... ... | |
| ... ... |
| ... | Зона |Таулы облыс | ... | | | |
| А. ... | | |
| |Шөл | ... ... ... (мал ... |
| | | ... ... | | | ... ... | ... ... (мал ... жазығы)|Шөл | ... |
| | | ... ... тау алды ... |
| | | ... урба-өнеркәсіп- |
|Б.Тянь-Шань | | |ті) ... ... | | |
| ... ... ... (мал ... тау– |
| ... ... |-кен ... ... |
| ... | ... ... (мал ... |
| | | ... |
| | | ... ... (мал шаруашылықты, |
| | | ... ... ... ... ... 3 физико-географиялық аймақтың
– Сарыарқаның оңтүстігі, Тұран жазығының солтүстік – шығысымен Солтүстік
Тянь-Шань таулы облысының ... ... а р ы а р қ а ... дәл ... 1000 ... шақырым жерді
алып жатқан, айқын күрделі палеозойлық құрылысымен ... ... ... ... денудациялық әрекеттерден аршылып ұсақ шоқылар
мен аласа тауларға ... ... ... ... платформасында дамыған ұлан - ғайыр қалқанды (шит) алапты Сары-
арқа деп атайды. Жер ... ... ... ұзақ ... дан пайда болған. Аймақтағы айрықша пенепленденү ... мен ... ... ... жүрді. Олигоцен соңына қарай,
әсіресе неоген –төрттікте жаңа тектоникалық ... ... жер ... ... ұсақ ... мен аласа таулар көтерілді.
Эрозиялық тілімдену қайта жүрды. Сондықтан ... ... ... 400-600 ден 600-700 м болатын биік денудациялық ... ... ... кең тараған. Жақпарлы-қатпарлы қайта көтеріліске ... ... тау- лар ... ... Мысалы, Шығыс Бетпақдала
шөліндегі, ... ... ... ... ... (972 м), Байғара
(665 м) т.б. Бетпақдала биік жазығымен Сары-арқа ... ... ... ... Ұсақ ... мен ... таулар арасында дефляциялық
ойыстармен жыралар, тақырлар жиі кездеседі.
1. ... ... ... мал ... ... ... табиғат зонасында орналасқан Солтүстік Балқаш тасты ... ... ... Батысында Коғашық аңғарымен Батыс Бетпақдала ... ... ... ... ... Шу ... ... Мойынқұмнан
бөлінеді. Провинцияның жер бедері ... ... ... ... ... табиғи жалғасы болғандықтан тығыз палеозойдың шөгінді
және атпалы жыныстарынан тұрады. Жалпы жер бедері ... ... ... ... формаларынан тұрады. Аласа таулар мен биік
шоқылар аса ... әсер ете ... ... ... ... ... ... қабатты жазыққа ұласады. Мұнда палеозой тау жыныстары
қалың мезозойлық борпылдақ, қатпарлануға ... ... тау ... ... ... арасында тұйық ойыстар, көктемде ғана суға толып,
жазда құрғап қалатын, сорлар мен тақырлар көп-ақ.
Климаты шұғыл континентальды, жыл бойына ауасы өте ... ... ... ... ... өте ... 10 градустан жоғары
температураның жиынтығы солтүстігінде 2800, ал оңтүстігінде 3400 ... ... ... ... мәні – 30-65 грдаус. Жауын – ... ... ... оның 44 -50 мм ... ... ... ауа ... 145-150 күнді құрайды: қар жамылғысы бес айға дейін жатады, бірақ
аса қалың емес, небәрі 10-15 см ... ішкі ... өте ... ... қар ... суға ... ... қалатын Андасай, Қаршығалы өзендері бар.
Бетпақдаланың батысы мен шығысының жер ... мен тау ... ... ... ... жамылғы- сында ортақ, сұр-қоңыр
топырақ типі дамыған. ... ... ... ... жақын қабаттарында
карбонат мөлшері тым көп.
Провинцияның ландшафтылық структурасы күрделі. ... ... ... ... ... үгітіліс қыртысы бар ... ... ... ... ... ... ... шөлді ландшафты Балқаш
көліне таяу Жамбыл (972м), Байғара (665м), ... (680 м) ... Бұл ... шамамен провинцияның 25 пайыз бөлігінде қамтиды.
Гранит тасты тау ... ... ... ал ... - ... ... ал кварцитті - тас бүйіргін ... ... ... жұқа топырақ жамылғысы бар. Онда сублессингиана жусаны басым,
өсімдік жамылғысы күнгей беткейлерімен салыстырғанда, қалың (30-55 ... ... ... тұщы жер асты ... бай. ... тау
жыныстарының тау етегіндегі ... ... 3-5 ... ... ... ... ... шабындықтарды шабуға болады.
Балқаш көліне қарай Бетпақдаланың абсолютті биіктігі кемиді, ... ... ... ... ... көлі ... аса терең емес
табанында сорлар мен сортаңдар және ащы сулы көлді ... жиі ... мен ... түйе және қойлардың жайылымы ретінде пайдалануға болады.
Жамбыл облысына қараған жағалауда шөлге ... ... ... Қашқантеңіз
және Қарақамыс шығанақтары бар.
Бетпадаланың оңтүстігінде, Тасүйек-Оба төбесіне дейінгі аралықта ... ... ... 1,5 ... ... ... ... табанында
тақырлар мен сортаңдар дамыған.
Шығыста, Сарой аңғары, түгелдей дерлік ... ... ... тұратын, Сексеуілдалаға ұласады.
Топырағы сұр-қоңыр, өсімдік ... ... сұр ... ... ... ... тұрады.
Қ а з і р г і э к о л о г и я л ы қ ж а ғ д а й ... ... ... ... ... ... ошақтарының жиілеуі экологиялық жағдайды шиеленістіруі мүмкін. Шу
аңғарына таяу жердегі Сексеуілдаладағы сексеуіл массивтерінің ... ... ... ... үлкен ықпал етүде.
Ақбақай тау кен комбинатының маңындағы тау жыныстарының үйінді-
лерінде ... ... ... ... ... ... ол үйінділерден шаң-тозаңдарды, құрамындағы зиянды заттарымен ... ... ... ... тау кен ... ... кендерін алу
барысында, жылына 10,5 мың т. бос тау ... ... ... ... ... мен 169,5 мың т. ... қалдығы жиналады. Комбинаттың
1994 жылдан бері ... келе ... ... осы ... ... қаншама тау
жыныстарының үйінділері жиналғанын есептеу қиын ... ... ААҚ -ның ... ... ... төңірекке 105,11 мың тонна зиянды ( көміртегі тотығы,
күкірт ангриді т.б.) ұлы ... ... ... ен ... ... ... аймақтардан қашықта орналасуына байланысты Ақбақай тау-
кен комбинатының айнала ... ... ... ... келеңсіз
жағдайларына онша көңіл бөлінбей отырғаны белгілі. Бірақ табиғаттағы
геохимиялық процестердің тұйық ... ... ... ... ... ... облыстың экологиялық жағдайының нашарлауына үлес қосатынына
күмән жоқ.
Е р е к ш е қ о р ғ а л а т ы н а й м а қ т а р ... бары - ... ... ... заказнигі.
б) перспективалық ерекше қорғалатын территориялар: Бетпақдала
мемлекеттік ... ... и р е к ө с і м д і к т е р і мен ж а н у а р л а р ... ... ... ... ... қызғалдағы, курчавка
вальковатолистая, бетпақдала смолевкасы, Траутфеттер ... ... ... сүтқоректілерден: қарақұйрық, арқар, шұбар күзен, ;
- құстардан: ... ... ... ... ... қара ... ... ақ бауыр бұлдырық, жалбағай, жұмақ теңбіл
торғайы, жорға дуадақ, қалың тұмсық шүрілдек торғай;
Т ұ р а н ж а з ы ғ ы. ... ... ... ... ... ... ... мен Иранның субтропикалық
аудандарымен, батысында ... ... ... ... және
шығысында Тянь-Шань және Памир – Алай ... ... ... ... бөлігі Қазақстан территориясына, оның ішінде Жамбыл облысы жеріне
кіреді. Жер ... ... ... және оның аса ... ... ... ... бөктеріндегі биік жазықтарды жатқызұға мүмкіндік береді.
Жер бедерінің ... ... ... ... ... 600-700 м ... жетеді. Жазық табиғи-территориялық ... ... ... әсер етеді. Тұран плитасын ... тау ... ... ... ... астында қалған.
Жамбыл облысына кіретін бөлігінде аридті өңделуден өткен структуралы-
денудациялық жазықтар мен ... ... ... ... атырауларынан тұрады. Құмсазды жыныстар желдің ұзақ уақыт бойы
елеуінен өтіп эолды рельефке ... ...... ... ... ... және үгітіліс қыр- ... тез ... ... ... ... Кальций мен натрий
элементтерінің геохимиялық миграциясы айқын.
Жамбыл ... ... ... ... ... ... ... шөлінің
оңтүстігімен және Мойынқұм құмды шөлімен кіреді.
Батыс Бетпақдала провинциясы физико-географиялық аудандастырудың
структуралы-морфологиялық көрсеткіші ... ... ... ... ... ... ... арасындағы шекара шамамен 70
градус шығыс бойлық бойымен өтеді ... ... ... ... ... ... жатады. Негізінен горизонтальды бағытта жатысы
бұзылмаған палеогеннің ... және ... ... жыныстарынан
тұрады. Оның үстін жұқа ғана элювиальды-делювиальды құмсаздар ... ... ... ... ... ... ... Баймұрын, Қосқұдық
және Тұратсойған құдықтарымен өтетін керуен жолының бойындағы тар алабы
кіреді. Жазықтың абсолюттік ... осы ... 250-350 м ... Өзен торы жоқ, бірақ құрғақ аңғарлар сақталған. ... ... ... ... сұр ... ... шөл ... Негізінен
маусымдық жайылым ретінде пайдаланудың арқасында экологиялық жағдайында
айтарлықтай өзгерістер бола қойған жоқ. ... ... ... ... ауданының мардымсыздығына байланысты мұнда экологиялық экспертиза
жүргізілмейді.
2. Мойынқұм – Шу мал ... ... ... құрамында Шу аңғары бірге қарастырылады. ... ... ... ортақ, палеозойлық қатпарлы структу-
раның тектоникалық иілісінде дамыған. Мойынқұм құмды шөлі Шу мен ... ... ... ... мен ... тауларынан тасымалдаған
шөгінді жыныстарынан пайда болған. ... ... ... ... ... біртіндеп, көтерілген аллювиальды үш террассадан тұрады.
Құмды шөлдің морфоскульптуралық ... ... ... ... соғып
тұратын, желдердің бағытына байланысты өзгеріп тұрады. Мойынқұмның
орталығында құмды биік ... жал ... ... ... ... аласарып,
құмды қырқаларға және жазықтарға ұласып, біртіндеп аласарады.
Құмды бұйратты - төбелердің астында жер асты сулары мол, ... ... ... ғана ... Суы ... ... ... – шығыс және
оңтүстік ... ... ... сулары тереңдейді (35-50м) ... ... ... ... үстіндегі жас терассалар жүйесімен және екі
ескі аллювиальды терассалы жазық арқылы, Мойынқұм эолды ... ... ... ... ... бедерін қайталайды, аңғар
бірде кеңееді, бірде тарылады. Көктерек ауылынан кейін, ... ... ... ... ... бөлініп кетеді. Ащыкөл сорынан кейін,
батыста Шу ... ... ... де, ... мен ... ... кетеді.
Мойынқұм шөлінің, жоғарғы бор дәуірінде жиналған тау ... яғни ... ... ... аз минералдарған артезиан сулары табылған.
Оның орташа дебиті шамамен 25 л/сек.
Климатындағы ерекшеліктеріне тоқталсақ, ... ... ... жыл мезгілдері ішінде біркелкі бөлінеді, ... ... ... (100С ... Оңтүстік Қазақстан облысындағы
шөлдермен салыстырғанда төмен –3450-37300. Бұл көрсеткіш мақтаның ... ... ... ... ... ... минимум –310,
кей жылдары –450 төмендейді. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері –100-250мм.
Қыста қар аз ... ... қар ... жұқа, әрі ұзақ жатпайды, бұл
малды қыста жаюға толық мүмкіндік береді.
Мойынқұм провинциясында, құмды шөлді ... пен ... ... ... ... ... ... төбелерде жүзген, ақ сексеуіл,
теріскен, астық тұқымдастардан – селеу, боз өседі.
Тұщы-сулы ... ... жер ... ... жатқан көлді –батпақты
ойыстарында (чуроты) қамыс пен қоғалар өскен.
Шу аңғарындағы өзен терассаларында ... ... ... ... ... ... биік ... құмды бұйратты –
төбелерде қара және ақ ... ... ... ... террасаларда қамыс
араласқан шалғында әр-түрлі ... дала ... ... дамыған; өзеннің атырауына батпақты сортаңды ланшафт тән. ... ... ... мен ... ... ... ... шауып
алады.
Жалпы Мойынқұм шаруашылық тұрғысынан алғанда ... ... үшін өте ... ... Қой, түйе мен жылқы малы жайылатын
құнарлы табиғи жайылымдар ... ... биік ... ... ... желі соқпайды, жем-шөп қоры мол. ... ... ... ... ... 45% ... Жайылымдардың географиялық орны өте
қолайлы. Себебі, солтүстігінде Арқа жайлауы, ... ... ... жайғассса, қыстауы Мойынқұм шөлінде. Бұл облыс көлеміндегі табиғи
жайылымдарды тиімді пайдаланудың бірден бір кепілі.
Провинцияның сексеуілді ... ... ақ ... ... ... ... қыстайды. Мойынқұм жабайы аңдар қыстайтын маңызды
экологиялық орта (ниша).
Бұл Қазақстан ғана емес жалпы Евразиядағы Гоби ... ... ... ... болып қалған екінші шөл. Сирек кездесетін аңдардың,
құстардың мекендейтін ... ... ... мейлінше тарылып
отырғаны белгілі. Сондықтан провинцияның ... ... ... ... ... үлкен мән берілуі қажет.
Мойынқұм провинциясының табиғат жағдайы мен байлығы, ауыл шаруашылығы
мен ... ... ... ... ... ... ... емес кендер - тұнбалы ас тұзы, ... ... ... ... ... ... қоры мол.
Балқаш көлінің жағалауында Ащы көл мен ... ... ас ... ал ... ... ... ... ашылған Мойынқұмның бірден бір байлығы Амангельді газ
кен орыны. Осы кен орыны ... ... бері ... экономикасы
Өзбекстанның газына деген тәуелділіктен айырылды.
Құрылысқа қажет ақ және сұрмрамор Еспе ... ... ... және ... кен ... ... ... шөлі өте құнды табиғи жайылым болса, оның шуроттары –
құнарлы шабындық.
Шу аңғарының құнарлы аллювиальды ... мен су көзі ... ... ... мен ... өсіруге әбден қолайлы. Облыстың егістік
алқабының 38% осы провинцияда.
Провинция аумағындағы суландырудың негізгі көзі - Шу ... ... ... және одан ... ... жүйесі (Георгиевка, т.б.) мен
тоғандар. Шу - Іле ... ... ... - Қарақұндыз, Қара өзен, Рығайты
т.б. майда кішігірім өзендерде жер ... ... ... Шу ... ... ... ... бар Турксиб темір жолы мен автомобиль жолының маңызы өте зор.
Қ а з і р г і э к о л о г и я л ы қ ж а ғ д а й ы. ... ... ... ... ... жалпы провинцияда сирек
қоныстанған. ... ... мен ... орындары провинцияның
оңтүстігінде, Шу өзенінің орта ағысы мен темір жолдың бойында ... осы ... ... ... жиі қоныстанған.
Провинцияның негізгі экологиялық мәселесі, ақ бөкендер санының
мейлінше қысқаруы. ... мен ... ... ... ... бөкендердің қыстауы. Республиканың Ауыл шаруашылығы орман
және аң шаруашылығы комитеті ... ... 1992 ... ... мың ... қазір 29565 бас қана бөкен қалыпты. Осы бөкендердің
50-60 пайызы ... ... ... ... ... ... Қазір үкімет
бөкен- дерді атуға, аулауға тыйым салса да жағдай оңалар емес. ... ... мен ... ... ... ... қаржылай
көлемін биыл өткен жылмен салыстырғанда 57,7 миллионнан 99,14 ... ... ... да осы ... ... бар бағдарламаны
орындауға қатысатыны сөссіз.
Ақ бөкендерінің саны, қорғау қатаң қолға алынса, артатыны белгілі.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... аулауға тыйым
салынған болатын. Соның арқасында есепсіз көбейген бөкендерді шаруашылық
мақсатта пайдалану мүмкіндігі туды. ... ... ... 40 жылында 5
миллионнан астам ақбөкен ауланып, 90 мың тонна ет, екі миллион шаршы метрге
жуық тері шикізаты ... ... ... ... ... ... ... 3 миллион АҚШ долларын құраған. Бұл мысалды, ... үшін ... ... қорғай білсек, биологиялық түрлерді сақтаудың өзі қыруар
табыс көзі ... ... ... ... ... ... ... ішкі су-
лардың тазалығы. Бақылауға сүйенсек, Шу ... ... ... (ШК) ... асып кеткен. Шу өзенінде судың фенолмен
нитритпен ластануы тіркелген. 2001 жылға дейін Шу ... ... ... ... суының сапасы жөнінен – таза өзендер қатарына
жататын. ... жер асты ... ... ... ... қайтқан сулар мен Шу өндірістік зонасының әсерінен байқалып отыр.
Мойынқұм провинциясының табиғаты мен шаруашылығына ... ... оның ... ... ... ... ялық бір анклавты анықтауға мүмкіндік берді.
Е р е к ш е қ о р ғ а л а т ы н т е р р и т о р и я л а р ... ... ... дені ... ... ... заказнигінің
оңтүстігі кіреді.
б) перспективалы ерекше қорғаланатын территориялар.
Мойынқұм шөлінде ақ бөкендерді қорғау ... ... ... В.А. ... (2000) ... болатын. Солтүстігіндегі
Бетпақдала шөліне қатысы жоқ қорық ауданы Мойынқұм шөлімен ғана шектеледі.
Себебі Мойынқұм шөлі ... ... ... ғана ... ... и р е к ж а н у а р л а р ы м е н ө с і м д і к т е р ... сүт ... қара ... ақ ... ... күзен, ала жер тесер;
- бауырмен жорғалаушылар: сары жылан;
- құстар: жалбағай, су бүркіт, қара ... ... ақ ... ... ... ақ бас ... ... түйесіңір, Крашенниников канкриниелласы, Шренк тобылғы түсі,
Регель қызғалдағы, ... ... ... ... ... ... ... медуза жүзгіні;
3.Солтүстік Тянь-Шань тау алды жазық (ауыл шаруашылықты, урбо-
өнеркәсіпті) геоэкологиялық провинциясы.
Солтүстік Тянь-Шань тау алды ... ... ... мен ... ... ... ... алдындағы адырлы
жазықты алып жатыр. Тау алды ... ... тау ... ... ... ... және Талас пен Аса өзендерінің
тасымалдаған аллювиальды жыныстарынан тұрады. Жазықтың ... ... Тау ... ысырындылы конустар палеоген мен неогеннің қиыршық
және малта тасты, құм-саздарынан ... алды ... ... ... жер ... жиі ... ... (8-9 балл есебімен).
Провинцияның климаты көршілес шөлдің климатына ұқсас, ... ... ... ... ... Қысы жұмсақ, қоныржай,
қары аз, ең суық январь айының орташа температурасы-130. Жазы ... ... июль ... 22-250, 100С жоғарғы температураның жыл
ішіндегі, жиынтығы ... ... Жыл ... ... ... ... тау етегінде 300 мм болса, ал жазық алқапта 150 мм-ге
кемиді.
Жамбыл облысындағы топырақ ... ... ішкі су ... ... ... табиғи жағдайы қолайлы провинцияның бірі осы. Тау алды
адырлардың ашық сұр ... ... ... ... ... ... ландшафтысы дамыған. Талас пен Асаның аңғарындағы
топырақтың ... ауыр ... ... басым болуы, оның екінші
реттік тұздануына ... ... ... ... ... дақырлардан
-қант қызыллшасы, сафлор мен темекі, бау-бақша өсіріледі. Мұндағы аса құнды
деп бағаланатыны, жер асты суы 2-4 м ... ... ... ... көтерілген сайын, беткейлерге жауын-шашын 400мм-ге
артуына байланысты, ... ... ... ... Көршілес Іле Алатау-
дындағы сұр топырақпен салыстырғанда, Қырғыз Алатауы мен ... ... сұр ... ... тау ... ... ... жақсы қиыршық- малтатасты жыныста дамыған. Шөлейтті ... ... сұлы және ... шөптесінді түрлерден тұрады. Құнарлы
жайылымдар кейде шабындық шауып ... ... ... ... ... ... ... жусаны араласқан аласа шөптесіндер өседі.
Бұлар орташа және төменгі сапалы жайылымдар ... ... Ал ... ... ... ... онда ... және басқа ауыл
шаруашылық дақыладры өседі.
Өзен аңғарларының ... ... ... - сұр ... ... топырақтар дамиды. Ал тау алды жазығының шетіне
қарай – құм массивтері мен сортаңдар ... ... ... ... жарамды деген жерлері түгелдей дерлік ... ... мен ... ... ... ... онда Талас пен Асаның төменгі
ағысындағы суайрық жотададағы ... ... ... ... а б и ғ а т р е с у р с т а р ы мен э к о н о м и к а с ... ... байлығы құнарлы ауыл шаруашылық жерлері, оның
жалпы ауданы - 2563га . Ежелден , суармалы егіншілік оазистері Талас ... ... ... қалыптасқан болатын. Қаратау мен Талас Алатауы және
Қырғыз Алатауынан құлап аққан ... ... ... ... егіншілікпен
қатар бау-бақша, жүзім өсіріледі. Провинцияның жер бедері жазық, топырағы
құнарлы, вегетациялық мерзімі ұзақ, жылу ауыл ... ... ... ... ... Жамбыл облысы бойынша ауыл шаруашылығын ... ... ... ... ... ... ... астық, қант қызылшасы өсіріледі. Ауыл ... ... ірі қара мал ... ... ... ... қолайлы болғандықтан, провинцияда халықта жиі
қоныстанған. Облыстағы елдімекенді пункттердің басым көпшілігі, оның ішінде
облыс орталығы Тараз қаласы орналасқан. ... ... ... ... жол ... осы провинция территориясымен өтеді.
2002 жылғы мәлімет бойынша, Талас суының ластану индексі 1,43-тен 1,07-
ге, ал Аса өзенінде 0,91 –ден ... ... еді. Сол жылы екі ... таза ... 2- ші ... ... ... кірген болатын.
Бірақ, 2006 жылғы мәліметтерге сүйенсек, алдыңғы жылдармен салыстырғанда,
Талас өзенінің суының ластану ... 0,7 – ден ... ... Аса ... – ден 1,2 – ге артқан. Керісінше Шу ... су ... ... 1,93-тен 1,85 төмендеген. Талас пен Аса өзендері суының ластану
дәрежесін оның су жинайтын ... ауыл ... мен ... ... ... ... түсіндіруге болады.
Аса өзені негізінен еріген қар суларымен қоректенеді, сондықтан оның
көпжылдық режимі Талас ... ... ... ... ... Өзен
суын реттеу мен жер суғаруға алудың салдарынан, өзеннің төменгі ... ... ... Егер ... ... 50-ші ... төменгі ағысындағы
жылдық ағыс көлемі 190-270 млн. куб м. болса, ғасырдың соңына қарай ... ... Бұл өз ... өзен ... көлдер жүйесіне теріс әсер
етті. Мысалы, Билікөлдің ... 2 м-ге ... ... ... 3,5 мың ... ... ... қалды. Өзендердің төменгі ағыстарында судың азаюы,
облыстың ... және аң ... ... ... ... су ... тиімді пайдалануы, мелиоративтік
жүйелердің техникалық жағдайына байланысты. Соңғы жылдары, мелиоративтік
фондының тозуы мен ... ... орын алып ... Бұл жағдай провинцияның су-
жер ресурстарын тиімді пайдалануға мүмкіндік бермей отыр.
Провинцияда ... ... ... ... ... ... экологиялық тепе-беңдігін сақтаудың бірден-бір
кепілі. Сондықтан өзендер алабында ... ... ... жұмыстарын
жүргізуді талап етеді. Мелиоративті жүйені дер кезінде күрделі ... ... Бұл ... ... оған бөлінетін қаражат мөлшеріне
тікелей байланысты. 2002 жылдан бері ... ... ... ... ... ... халықты сумен қамтамассыз ететін су
құбырлары күрделі жөндеуден өтті. ... ... ... 6-ы ... ... ... -3, ... Жуалы аудандарында – 1 құбырдан
жөнделді. Сарысу мен Талас ... ... пен ... ... ... мақсатында Аса-Дамакөл каналындағы суды реттеу жүйесі
жөнделді. Бұл шаралар аудандардағы ... және ... ... ... ... ... ... жақсартуда ықпалы зор.
Провинция жерінде өнеркәсіптік маңызы бар Сарысу ауданында тұздың
кені анықталған. Бірақ инвестицияның жоқтығынан кен орны ... р е к ш е қ о р ғ а л а т ы н т е р р и т о р и я ла р ы
- ... ... қаласындағы « Көне Тараз ескерткіштері» мемлекеттік табиғи-
тарихи музейі.
- перспективалы территориялар: Ақыртас археологиялық ... и ре к ө с і м д і к т е р і мен ж а н у а р л а р ... ... ала жер ... ... ... ... ақбас тырна;
- өсімдіктері: Корольков бәйшешегі, Регель қызғалдағы, Кушакевич
шыңқылдағы,
Б. Тянь-Шань таулы геоэкологиялық аймағы.
Жамбыл облысына Тянь-Шань таулы аймағының Солтүстік Тянь - ... ... ... Оның құрамында Шу-Іле таулары, ... ... ... провинциялары ажыратылады.
4. Ш у – І л е т а у л ы (мал шаруашылықты) геоэкологиялық п р о ... н ц и я с ы ... ... (1502м), Кіндіктас (1506м) аласа тауларымен
Қараой және Қопа сияқты биік қыраттардан тұрады. ... ... ... ... және ордовиктің тақта тасқа айналған тау ... ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Таудың солтүстігінде Шығыс Бетпақдала провинциясымен шектескен жерінде бор,
палеоген және неогеннің ... ... ... ... ... ... саздар мен ізбестастар басым. Провинция өңірі 5-6 ... - 7 ... ... зонаға жатады.
Таудың беткейлері жайдақ, жотасы тегістелген ... ... ... ... ... басқада аласа жоталары сияқты
құрғақшылықты. Ылғалдану көрсеткіші 0,10 - 0,15 – ке тең. ... 1000 ... ... аралықта жазы жылы, қысы жұмсақ, қоңыржай жылы; ... ... ... ... жиынтығы (100 жоғарғы) 3200-
28000, тау жотасында 20000 жылдық жауын-шашын ... ... ... тау ... 200-400 мм ... ... ... 400мм.
Провинцияның өзендері маусымды ағатын қарасулар, тұрақты ағысы ... аз. ... ... қоректенеді, грунт суының үлесі басым. Өзендер
ағысының көп жылдық модулі - 0,5л/сек/ кв.км. ... ... ... тау ... ... ... кристалды тақта тасты тау
жыныстарынан тұщы сулы ... ... ... жыныстардан –
кермектелген, ал гипсті - ... ... ... аса ... ... ... ... биіктік белдеулері таулардың
биіктігіне қарай дамыған:
- тау ... 600-800 м-ге ... ... ... ... ... ... биіктікте, яғни 800 – 1200 м аралығында шөлейтті ... орта ... ... яғни ... аралығында дала ландшафтысы
қалыптасқан.
Шөлді және шөлейтті табиғи-территориялық комплекстердің ... ал ...... және ... бірақ шөлде сұр жусан
басым болса, шөлейтте – сублессингиана жусаны басым өседі. Шөлейт ... ... сұр ... ... ... ... ... Ол таулы –
дала белдеуінің топырағы. ... дала ... ... ... ... ... ... провинциясының шөл, шөлейт және дала табиғи геосистемалары
етті-жүнді қой шаруашылығында, жылқы мен түйенің ... ... ... ... ... ... боғарлы жағдайда бидай, оңтүстігінде
жүгері өсіріледі.
Т а б и ғ а т қ о р л а р ы мен э к о н о м и к а с ... ... ... ... ... ішіндегі маңыздысы
жер қойнауындағы минеральды байлығы. ... ... бары – ... ... Шу қаласындағы ... ... ... Шоқпар, Ағаматас және Шілбастау кен ... ... ... индустриясының, оның ішінде тұрғын үй құрлысының жедел
дамуы цементке деген сұранысты артырып отыр.
Доломиттің қоры Шоқпар стансасына ... ... ... ... саздың
кен орны Қордайда табылып отыр.
Провинция отын-энергетика қорларына бай, мұнда қазақстандық уранның
3/1 бөлігі өндіріледі. ... ... ... ... қоры жөнінен
дүние жүзінде 2-ші орынды алады ( шамамен 900 мың тонна), ал ... ... 4-ші ... Осы ... ... біздің өлкедегі Мирный,
Ақсүйек, Қордай, Ботабұрым және Қызылсай кен орындарының үлесі бар.
Рудалы кендерден Кіндіктас тауының ... ... ... ... ... бойында Шатыркөл мыс кен орыны барланып ашылды.
Шу-Іле таулары, жалпы республикадағы ... мен ... ... ... металлогенииялық провинциясы деп бағаланады.
Шу-Іле таулы провинциясының ауыл шаруашылықта маңызы зор. ... ... ... - пенеплен участоктарындағы
алқаптарды ... ... ... ... ... ... қара ... оның үстіне тау беткейлері салыстырмалы түрде ылғалды мол алады
(300-400 мм). Бұл ... ... ... ... ... ... Астық
тұқымдасты әртүрлі шөптесінді шабындықтар мен табиғи жайылымдарда ... ірі қара мал ... ... Аңырақай тауларындағы астық
тұқымдасты – жусанды шөлейтті далалар Қордай ауданының қой мен жылқыларының
құнарлы табиғи ... а з і р г і э к о л о г и я л ы қ ж а ғ д а й л а р ... ... ... ... қанағаттанарлық дегенмен,
минеральды шикізат алынып жатқан жерлерде ... ... ... ... мыс ... алып отырған жерлерде техногенді ландшафт-
карьерлер мен ... ... Бұл ... ... әлі жүргізіле қоймаған. Техногенді шөлбасу ошақтары қалыптасқан.
Провинцияның экологиялық жағдайына уран кен орындары теріс ықпалын
тигізіп ... ... уран кен ... 1951 жылдан бері, игеріледі.
Провинция алабында қазақстандық уранның 3/1 ... ... ... ... ... және Қызылсай кен орындарына уран 1990 жылдарға
дейін ... ... ... ... ... бері уран ... қалдықтарды залалсыздандырудың шаралары жүргізілмеді. Тау-кен
орындарындағы бос тау ... ... жер ... ашық ... ... ... Өндіріс орынындағы байыту фабрикалары мен фильтрациялық
бассейндерінде, радиациялық ... ... ... ... ... ашық ... ... жаңбыр суымен сілтісізденіп,
топыраққа, жер асты суларына сіңіп қосылуда. Өндіріс ... ... ... үй және жол ... ... ... р е к ш е қ о р ғ а л а т ы н о б ъ е к т і л е р ... Қазіргі кезде ұйымдастырылғаны жоқ.
б) Келешекте ұйымдастырылатын ... – Шу - Іле ... ... Бұл ... ... ... ... және бетегеліселеулі далалы табиғи –
территориялық комплекстерді қорғау үшін ұсынылған. Мұнда өсімдік ... түрі ... оның ... сирек және биологиялық түр ретінде жойылып
кету алдында тұрған республиканың Қызыл кітабына ... ... ... ... ... ... ... кездесетін өсімдіктерді қорғау
мақсатында ботаникалық заказник ұйымдастыру ұсынылған болатын .
С и р е к к е з д е с е т і н ө с і м д і к т е р і мен ж а н у ... л а р ... сүт ... су ... арқар;
- құстары: қара ләйлек, жорға дуадақ, ақ бас тырна, .
- ... ... сары ... ... ... ... ... және Альберт қызғалдақтары,
наголоватка мощная, зеравшан ... ... ... ... ... ... ... алмасы,
5. Қаратау геоэкологиялық провинциясы
Жамбыл облысының батысында Қаратау жотасында дамыған. Тау жотасының
жаратылысында әр ... ... тау ... ... ... мен ... тақта тасқа айналған қабаттарынан, ал тау
етегінде мезозой, палеозой және неоген ... ... мен ... ... ... ... құмсазды – сланецті
– эффузивті жыныстардан, арасында мраморға ... ... және ... ... Орта ... ... (эктас, доломит), ал
мезокайназой – құмсазды жыныстардан тұрады. Қаратау ... 5-6 ... ... ... ... ... ... Солтүстікшығысқа қарай Мойынқұм шөліне,
тау беткейлері біртіндеп баяу аласарады, ал ... ... тау ... тік ... ... ... Су айрық жота оңтүстіктен және
солтүстіктен ортасына қарай көтеріледі. Жота ... ... ... ... ... Оның бетінде бор және эоцен
кезіндегі теңіз трансгрессиясы кезінде абразия ... ... жоны ... ... ... жолы салынған. Мыңжылқы
жотасы аброзиялы жайылған денудациялық жазықтан көтеріледі. ... ... ... ... ... ... Су айрық жотаны
кесе – көлденең кесіп түсіп дамыған өзен ... ... ... каньндар дамытқан.
Девон мен төменгі карбон әктасы мен доломитінде ... ... ... 1982). ... ... ... карралар жиі дамыған.
Шұғыл континентальды климат жағдайына карралы марфоскульптуралар физикалық
үгітілу нәтижесінде бұзылған карралы алқаптар жасайды.
Қаратау ... ... ... ... аз. ... ... ... Вегетациялық температура, яғни +100С – тау бөктерінде
болса, биік жонында 2000-10000. Жылдық жауын-шашын мөлшері ... ... ... ... ... Жыл ... ... өзгереді: жаз бен күз
аса құрғақ, күздің соңында нөсер жаңбырлар жауады, қысы ... ... ... мен ... ... ... көктейді.
Өзендері, провинцияның солтүстік батысында ... қар ...... ... ... суларымен қөректенеді. Өзендерімен
қарасуларының қоректенуінде әктас пен доломиттен шығатын жарықшақты ... ... ... бар. ... ... көп ... ... 0,5- 5
л\сек \км, ал ... 0,5 ... ... мен ... тау
жыныстарында жарықшақты жер асты сулары жиналған. ... ... ... құм- саз ... минералданған, қабатты сулар
жиналған.
Тау жоталарының биіктігіне қарай, ... ... ... ... ... байқалады. Қаратаудың алдындағы
бөктерінде шөлді-шөлейтті ландшафт, аласа және орта ... дала ... ... ... ... ... ... топырағында
әртүрлі шөптесінді таулы дала шөптері өскен.
Шөлді, шөлейтті тау ... ... сұр ... сұр ... ... ... өседі. Орта биікті белдеуінде бетегелі- бұталы
өсімдіктер басым болса, ... ... ... және ағаштар
(жабайы алма, көктерек) өседі. Осы ... ... ... ... ... ресуртары мен экономикасы.
Қаратаудың бірден-бір республикалық маңызы бар ... ... ... ... республиканың фосфорит кендерінің 71, % -і, ... 68 % ... ... ... Кіші Қаратауда 45 кен орнында
табылып, игеріліп ... ... тау ... ... ангидридінің
мөлшері- 15- 37 %, орташа ... ... 20% ... ... бұл ... алдын ала байытудың қажеті жоқ. Байыту ... ... ... төменгі горизоттағы фосфоритті қабат. P2O5-
мөлшері – 18 %. Өндіріс- тік ... жоқ ... ... ... ... ангидриді- 12 %.
Ақсай кен орыны Қаратау тау - кен ... ... ... 40 ... ... орналасқан. P2O5- мөлшері- 24,5%
болғандықтан, кен алдын-ала байытылады.
Тесіктас кен орыны Шолақтаудың ... ... 20км ... P2O5- ... ... - 30%.
Кіші Қаратаудағы ірі кен орындарынан Жанатас, Көксу, Көкжан, Үшбасты
атауға болады. P2O5-мөлшері 24-30% шамасында. Кен орындары ашық ... ... ... ... ... тас ... мирабилит, құрылыс
материалдарының кен орындары белгілі.
Қаратау провинциясының тағы бір ... ... - ... су ... ... мен ... ... ауданы мал
шаруашылығы дамуының бірде бір кепілі. ... тау ... ... ... ... суармалы алқаптарда қант қызылшасы, жоңышқа
егілсе, су айырық тау жоталарындағы ... ... ... ... жыртылмаған алқаптар көктемгі және күзгі мал жайылымдары
ретінде пайдаланылады.
Қ а з і р г і э к о л о г и я л ы қ ж а ғ д а й ... ... ... ... ... ... ... алып отырған жерлерде шиеленісті сипат алады. Ал қалған аймақтарда
- қанағаттанарлық . Табиғи жайылымның ... ... Тау ... суландыру шараларымен байланысты эрозия мен ... ... етек ... ... ... ... ауа бассейніне бақылау
шаралары жүргізілмейді. ... ... ... ... концентрациясы мен
олардың шектеулі көрсеткіштен қаншалықты артық екендігін білу қиын.
Дегенмен, ... ... ... ... ... ... мәліметі
бойынша, «Қаратау» тау-кен АҚШ-та жылына айнала қоршаған ортаға ... ... ... ... ... отырады. Оның ішінде күкіртті ангидрид,
көміртегі тотығы және азот ... ... ... ... ... ... әсер ... кәсіпорындарға – қаланы жылумен
жабдықтау мен тұрмыстық-коммунальды шаруашылық, Қаратау автокөлік ... ... ... жол ... ... ... р е к ш е қ о р ғ а л а т ы н т е р р т о р и я л а р ... ... ... ... ... заказнигі.
б) перспективалы ерекше қорғалатын территориялар: Қаратау мемлекеттік
табиғи қорығы.
С и р е к ж а н у а р л а ры мен ө с і м д і к т е р ... сүт ... ... қойы – ... үнді ... Құстар: қара ләйлек, бүркіт, болобан, ақ бауырлы буылдырық, жұртшы,
әсем шымшық, орта азия тау сұсары, ... ... ... ... ... ... сары жылан, қызыл жолақ
шұбар жылан;
- ... ... ... ... ... түркістан
алмасы, қаратау ... ... ... ... ... ... қаратау кекіресі, әулие ата көк ... ірі ... ... ... ... Шренк тобылғытүсі, тұран
жуасы, Введенский, қасқыржемі, ... ... ... ... ... гүлі, дарабас криптогы, мыңжылқы сасыр қырық құлағы.
6. Қырғыз Алатауы геоэкологиялық провинциясы.
Қырғыз ... (3876м) ... ... ... ... Геологиялық құрылысында протерозой мен төменгі полеозойдың тау
жынысы басым. Шөгінді және ... тау ... ... ... ... ... ... тастарға айналған. Олар ... ... ... және ... ... ... ... Өзен
аңғарлары және тау етегіндегі беткейлерінде неоген мен төрттіктің шөгінді
жыныстары кездеседі. Провинция териториясы 8-9 балдық жер ... ... ... биік ... аса тілімденген тау жоталары мен
мұзды - ... шың – ... ... ... Тау ... етегінде
аккумулятивті террассалармен пролювиалды - аллювиалды ... ... Тау ... ... тау алды ... баспалдақ тәрізді
тау алда бөктерлері арқылы өтеді.
Провинцияның жазы ... ... қысы жылы ... ... температураның жиынтығы, 10о С жоғары болатын, 1000о пен 4000о
аралығында ауытқып, ұзақтығы 169 күнді құрайды.
Провинцияның солтүстігіндегі ең суық айы ... ... 5.1о, ал жылы ай ... – 23.4о. ... ... температурасы – 26о. Орташа жылдық жауын шашын мөлшері -400 - 600
мм.
Өзендері аралас, мұз бен ... қар ... ... ... көп ... ... 7-10 м/сек /км2. Жер асты сулары тау ... ... ... тұщы ... ... ... ... биіктік белдеулік
заңдылығына байланысты дамыған белдеулерден тұрады. Қырғыз Алатауының бір
ерекшілігі аласа таулары мен орта биік ... ... ... ... ... ... ... дамығандығы.
Қырғыз Алатауының тау етегінде шөл шөлейтпен алмасады, 1100-1200 м-ге
көтерілгенде таудың каштан ... мен қара ... ... ... ... Дала ... негізінен бетегелі – селеулі биік
шөптесінді ... ... ... ... 2000-2200 м биіктіктен
орманды-дала зонасы басталады. ... дала ... арша ... ... ... мен ... май ... тұратын қылқан
жапырақты орманның ареалы кең емес. Орманды белдеу 2600-2800м ... ... Ал ... биіктіктен ары қарай аласа шөптесінді альпылік
– шалғындар дамыса, 3500-3800 м биіктікте ... ... - ... ... зона ... Алатауында қар сызығы 3600 м биіктікпен өтеді. Тау жоталарынан
Аспара, Мерке, Құрағаты, Ойтал өзендері басталады.
Т а б и ғ а т р е с у р с т а р ы мен э к о н о м и к а с ... ... ... қараған теріскей солтүстік беткейлеріндегі
астық тұқымдасты - әр түрлі шөптесінді алқаптар табиғи ... ... ... ... ... ... ертеден вертикальдық
бағыттағы жайылым циклі қалыптасқан: жазда жайлауға биік таудың ... ... – тау ... ... түседі.
Таулы - жайылым зонасы Қырғыз ... ең ... ... ... ... ауа-райымен биік шөптесінді
құнарлы ... ... ... тұщы ... суларының
молдығы жайлау ретінде пайдалануға өте қолайлы Субальпілік ... ... ... ... малға қолайлы. Биік тау басында
орманшылардың ... мен бал ... ... Қырғыз
Алатауының жоталары салыстырмалы ... ... ... ... ... ... Алатауының бірден-бір байлығы биік тау ... мен ... қар ... ... ... ... ауданы – 15,1 шаршы шақырым, ал мұздықтардың жалпы саны – ... ... 3660 ... биіктікпен өтеді. Бұл Қазақстан
Республикасындағы ... ... 0,8% ... ... қоры ... ... тау беткейлеріндегі
топырақты эрозиядан сақтайды. ... ... ... ... ... мен ... мекендейтін табиғи мекені. Осы тұрғыдан оның
экологиялық маңызы өте зор.
Таудағы әртүрлі жастағы ... тау ... ... ... ... ... негіз болады.
Таудың Меркі жағындағы радонды шипалы бұлақтың негіінде санаторий
жұмыс ... а з і р г і э к о л о г и ял ы қ ж а ғ д а й ... ... ... ... ... ... орналасқандықтан Т.Рысқұлов ауданында 2003 жылы 4-5
балдық жер ... ... ... зардабы жергілікте жерде ғана
емес, республика көлемінде әлеуметтік экономикалық мәселелерді туғызды.
Қырғыз Алатауы ... ... ... шиеленісті
анклав - аудандар тіркелген жоқ.
Е р е к ш е қ о р ғ а л а т ы н т е р р и т о р и я л а р ... бары – ... ... ... ... ... ... – «Ме рк е - түркілердің киелі ... ... ... ... ботаникалық заказнигі.
С и р е к ө с і м д і к те р і мен ж а н у а р л а р ы
- ... ... ... ергежейлі бүркіт, әсем шымшық, тянь-шань
қоңыр аюы, орта азия тау сусары, орта азия сілеусіні, тянь-шань таулы
қойы – ... ... ... ... ... щақылдақ;
- Құстар : түркістанның ақ ләйлегі, ... ... ... ... ... ?, ... ... көк құс, әсем шымшық, жұртшы, жұмақ
теңбіл торғайы;
- өсімдіктері: зинаида ... ... ... ... ... ... ... өрік, пісте ағашы.
Қорытынды
Жамбыл облысының геоэкологиялық аудандастыру ... ... ... ... қорытындылар жасауға мүмкіндік берді:
1. Аудандастыру барысында зерттеудің мақсаты мен міндеттеріне қарай ... ... ... ... және ... ... ... болды;
2. Қазіргі таңда табиғи-территориялық комплекстердің дамуындағы табиғи
заңдылықтарды ескеретін комплекстілік принцип ... ... ... ... ... тарихи-табиғи дамуын, ендік бағытындағы, секторлық
және азональды байқалатын ... ... мен ... ... ... жасайды. Комплекстілі принципті қолдану барысында әрі сандық әрі
сапалық сипаттамаларды толық пайдалануға мүмкіндік бар. ... ... ... ... ... жасауға болады.
3. Геоэкологиялық аудандастыруда бірнеше таксономиялық ... ... ең ... ...... белдеу, зональды фактор негізінде
ажыратылған;
б) азональды фактор негізінде ажыратылған – ... ... жер ... мен геолого-тектоникалық құрылысы ортақ жерде
ажыратылады;
Аудандастырудағы ... ... ... ... ... ... Олар ... отырған территорияның
ауданыныа, құрылысының күрделілігіне қарай ажыратылады;
4. ... ... ... зонасы деген таксономиялық
бірліктің орнына қатысты екі ... ... ... ... жағдайда,
табиғат зоналары аймақ деген бірліктен жоғары тұрса, екінші жағдайда , ол
аймақтың ішінде ажыратылатын ... ... ... ... ... ... бағыттарда атап айтқанда
«жоғарыдан төмен» және «төменнен ... ... ... ... звенолардан да бастауға болады;
6. Аудандастыру барысында әртүрлі әдістер - жетекші компонент не
фактор, өзара ... ... ... ... ... және ... палеогеографиялық қолданылады;
Сондай-ақ, геофизикалық және геохимиялық палеогеография- лық ... ... даму ... ... ... оның ... ... ашуға көмектеседі;
7. Геоэкологиялық аудандастыру схемаларында Н.А.Гвоздецкийдің ... ... ... ... ... жүйесі алынған. Осы жүйе ... ... ... ... схемасында Жамбыл облысында Тұран физико-
географиялық ... ... шөл ... екі провинция – Бетпақдала және
Мойынқұм, ал Солтүстік Тянь-Шань таулы ... ... ... ажыратылмайды) үш провинция – Шу-Іле, Қырғыз жотасы (Қырғыз
Алатауы) және ... ... ... ... жүйесіне (Чигаркин,2002) қарасақ,
олардың алдыңғы геоэкологиялық аудандастыру ... ... ... тұстарын көруге болады. Ол, біріншіден, физико-географиялық
провинциялар санының ... ... ... ... ... бірлік пен «облыс» деген бірліктердің шатасып жатуында.
Тұран жазық аймағында ... ... ... екі ... және ... ажыратылған болса, соңғы аудандастыру
жүйесінде Бетпақдала «түсіп» қалған. Бетпақдала шөлді провинциясы ... ... ... ... ... шөлі ... ... 3/1-н алатыны белгілі.
Екіншіден, Солтүстік Тянь-Шань таулы облысында алғашқы ... ... үш ... провинция - Қырғыз жотасы, Қаратау мен ... ... ... Шу ... ... аудандастыру жүйесіне кірмей
қалған. Үшіншіден, Қаратауды физико-географиялық облыс деп қарастырмай, ... ... ... ... ... ... ... дұрыс.
9. Қазақстанның геоэкологиялық аудандастыру схемасы Н.А.Гвоздецкий
мен В.А.Николаев жасаған ... ... (1986) ... ... ... ... ... алшақтық бар екенін
аңғаруға болады.
Орта Азияның жазық физико-географиялық аймағында (Тұран жазығы)
Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... Провинция Қырғыз Алатауының солтүстік тау бөктеріндегі жазық
пен Қаратаудың солтүстік-шығыс бөктеріндегі ... ... ... ... үш физико-географиялық провинция –Қаратау,
Талас – Қырғыз және Шу – Іле ... . ... ... ... ... ... оңтүстігінде еніп жатады.
10. У.А.Калменованың Бетпақдала ... ... ... ... онда ... ... ... өзгерістер
енетіні обьективті қажеттілік.
Осы уақытқа ... ... ... ... ... ... ... қалыптасып отырған экологиялық
жағдайға терең жан-жақты анализ жасалмағаны ... ... ... ... ... аудандастыру схемаларында
Жамбыл облысына қатысты зерттеулердің таяздығы мен кейбір сәйкессіздіктері
аңғартады..
Геоэкологиялық ... ... ... (1986) және ... (2000) физико-географиялық
аудандастыру схемаларымен қатар В.А.Чигаркиннің ... ... ... ... ... Геоэкологиялық аудандастырудың
үлкен ғылыми және практикалық маңызы бар.
Сонымен, ... және ... ... ... анализді қорытындыласақ, Жамбыл облысының территориясы
үш геоэкологиялық (физико-географиялық) аймақтар (страна) – ... ... мен ... ... ... ... ... аймағының құрамында ... ... ... ... ...... және Солтүстік Тянь-Шань
тау алды жазық провинциялары ажыратылады. Солтүстік Тянь-Шань ... 3 ...... ... және ... ... ... ажыратылады. Бұл аудандыстыру схемасы комплекстілі ... ... ... ... бойынша жасалған экологиялық
экспертиза экологиялық ... ... ... Солтүстік Тянь-Шань
тау алды жазығында, Шу және Қаратау провинцияларында қалыптасып отырғанын
анықтады. Шығыс Бетпақдала Шу-Іле және ... ... ... ... ... ... ішінде дағдарысты аудандардың (анклавтардың )
бар екенін айқындады.
Әдебиеттер

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан аумағын физикалық-географиялық және геоэкологиялық тұрғыдан аудандастыруының ерекшеліктері45 бет
CDMA-450 технологиясының негізінде Жамбыл облысы Қаратау қаласында сымсыз желіні ұйымдастыру51 бет
«Жамбыл» ЖШС жері егістік алқаптарының пішіні және көлемін қайта орналастыруын анықтау60 бет
«Қой шаруашылығындағы шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды жетілдіру» (Алматы облысының мәліметтері негізінде)147 бет
Аграрлық секторда кәсіпкерлікті дамытуды жетілдіру жолдары ( Оңтүстік Қазақстан облысының мәліметтері негізінде32 бет
Алакөл аумағының геоэкологиялық картасын құру73 бет
Алматы облысының 2007-2011 жылдарға арналған туризм даму бағдарламасы жайлы48 бет
Алматы облысының ауыл шаруашылық картасын құрастыру35 бет
Алматы облысының білім беру жүйелері мен денсаулық сақтау ұйымдарын ГАЖ технологияларын пайдалана отырып картаға түсіру әдістері44 бет
Алматы облысының гидрологиясы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь