Абайдың ақындық өнері

1. Қ.Мұхамедханов «Абайдың ақын шәкірттері» Алматы 1993ж.

2. Қ.Мұхамедханов «Абайдың ақын шәкірттері» Алматы 1994ж.

3. Қ.Мұхамедханов «Абайдың ақын шәкірттері» Алматы 1995ж.

4. Қ.Мұхамедханов «Абай мұрагерлері» Алматы, Атамұра, 1995ж.

5. Досым Омаров «Ұлылар үндестігі» Алматы, 1994ж.

6. Мұхтар Әуезов «Абайтану дәрістерінің дерек көздері» Алматы, Санат, 1997ж.

7. А.Нұрқатов «Абайдың ақындық дәстүрі» Алматы, 1991ж.

8. «Абайдың қара сөздері» Алматы, 1993ж.

9. М.Әуезов «Абай Құнанбаев» Алматы, Санат, 1995ж.

10. М.Мырзахметов «М.Әуезов және Абай» Алматы, Қазақстан, 1997ж.
Абайдың ақындық өнердегі тарихи қазақ халқының мәдени даму, өркендеп өсу жолындағы ерекше елеулі кезеңдерінің бірі болды. Абай өз халқының ең ардақты асыл арманын, ой-пікірін, сезім сырын жеріне жеткізе жырлай алатын жаңа бағыттағы, жаңа әдебиеттің атасы. Қазақ көркем әдебиетінің көрікті әдеби тілін шырқау биікке көтеріп, өркенін өсіріп, байытқан ұлы ақын Абай, «қуатты ойдан бас құрап» шыққан құдіретті көркем жырымен халықтың сана сезімін сергітіп, ел көңілін өмірдің келесі мәселелеріне аударып, болашаққа бой ұрған мұрат-мақсатының жетекшісі болды.
Қазақтың ақындық өнерін нағыз халықтық, ұлттық биік дәрежеге көтерген, тұңғыш кемеңгер қалам қайраткері де Абай.
Қазақтың жаңа әдебиетінің атасы, ұлы ақын «Абайдың қазақ әдебиетіне ХІХ ғ. және ХХ ғ. еткен әсері аса мол. Абайдың өзін көрмей, сөзін оқу арқылы, сол Абайдың өлеңдерінің үлгісінде әлеуметтік мәселеге, адамгершілік жайға, ағартушылық турасына арнап көп-көп өлеңдер жазған талай ақындар бар. әсіресе бұлардың саны, Абай шығармалары қазақ сахарасына жайыла бастаған сайын молайа түскен» дейді М.Әуезов және 1909 ж. ұлы ақынның өлеңдер жинағы басылып шыққан соң, «Абайға еліктеп өлең жазушы ақындар Қазақстанның қай жерінде болса да кездесетін болды». «Бұл жағынан қарасақ, - дейді Мұхтар Әуезов,- ХХ ғасырда Абайдың әсері көпке жайылып, кең өріс таба берді. Ақын мұрасының өзінен соңғы қазақ әдебиетіне бұлайша қатынасуы, оның жалпы қазақ әдебиет тарихына көрсеткен үлгісі, әсері деп түсінеміз.» Абайдың өз айналысында үнемі бірге болып, ұлы ақынның анық жақын шәкірті болған ақынның шығармаларын зерттеу мәселесіне көңіл аударды. М.Әуезов «Абайдың шәкірттері туралы» атты мақаласында:
«Абайдың өзі тірісінде, оның айналасына жинаған талапкер, өнерлі жастардың саны көп болған. Бұлардың ішінде әншілер, композиторлар, халық фольклорын жырлаушылар, әнші ақынның, орыс мәдениетін білуге талпынған жай көзі ашық жастар аз емес еді. Бұлар әр буыннан шыққан болатын. Іштерінде жас жағынан Абайға тетелес: Көкбай, Мұқа, Бейсембай ақын сияқтыларынан бастап, Абайдың балалары: Мағауия, Ақылбай және інісі – Кәкітай сияқты көп адамдар болады...» - дейді. /1.11/
Абайдан үлгі көріп, тағлым алған ақындар жайында сөз бола қалса, көбінесе оның балалары мен туыстарының және басқа да бірен-саран адамдардың аттары аталады. А.Нұрқатовтың ойынша Абай төңірегінде болған ақындар мен өнер иелері туралы мәселе қозғағанда екі түрлі жәйтті естен шығармау шарт.
1. Абай төңірегінде болған және оның игі ықпалын көрген ақындар тобы, өнер иелерінің шоғыры қалың, қомақты. Өйткені, өнер атаулыға дәмелілердің Абайдай үлкен тұлғаға қарай талпынбауы мүмкін емес еді. Оның үстінен Абай шын шабыт иелерінің ешқайсысының да бетінен қағып, тауанын қайтармаған.
2. Сол Абай төңірегінде болғандардың бәрі оның шәкірті санала бермек емес. Қайсы біреулер Абай творчествосының идеялық-әлеуметтік бағытын нысана еткенімен, оның көркемдік принциптерінен көш төмен, аласа жатты. /7.124/
        
        Абайдың ақындық өнердегі тарихи қазақ халқының мәдени даму, өркендеп  өсу
жолындағы ерекше елеулі ... бірі ... Абай өз ... ... асыл ... ... ... сырын жеріне жеткізе жырлай алатын
жаңа бағыттағы, жаңа әдебиеттің атасы. Қазақ ... ... ... тілін шырқау биікке көтеріп, өркенін өсіріп, байытқан ұлы ақын Абай,
«қуатты ойдан бас құрап» шыққан құдіретті ... ... ... ... ... ел көңілін өмірдің келесі мәселелеріне аударып, болашаққа
бой ұрған мұрат-мақсатының жетекшісі болды.
Қазақтың ақындық ... ... ... ұлттық биік дәрежеге көтерген,
тұңғыш кемеңгер қалам қайраткері де ... жаңа ... ... ұлы ақын ... қазақ әдебиетіне ХІХ
ғ. және ХХ ғ. еткен әсері аса мол. Абайдың өзін көрмей, сөзін оқу ... ... ... үлгісінде әлеуметтік мәселеге, адамгершілік жайға,
ағартушылық турасына ... ... ... жазған талай ақындар бар.
әсіресе бұлардың саны, Абай шығармалары қазақ сахарасына жайыла ... ... ... ... ... және 1909 ж. ұлы ... өлеңдер
жинағы басылып шыққан соң, «Абайға еліктеп өлең ... ... ... ... болса да кездесетін болды». «Бұл жағынан ... - ... ... ХХ ғасырда Абайдың әсері көпке ... кең өріс ... Ақын ... ... ... ... ... бұлайша қатынасуы,
оның жалпы қазақ әдебиет тарихына көрсеткен үлгісі, әсері деп ... өз ... ... ... болып, ұлы ақынның анық ... ... ... ... ... мәселесіне көңіл аударды. М.Әуезов
«Абайдың шәкірттері туралы» атты мақаласында:
«Абайдың өзі ... оның ... ... ... өнерлі
жастардың саны көп болған. Бұлардың ішінде ... ... ... ... әнші ... орыс ... ... талпынған жай
көзі ашық жастар аз емес еді. Бұлар әр буыннан ... ... ... ... Абайға тетелес: Көкбай, Мұқа, Бейсембай ақын сияқтыларынан
бастап, Абайдың балалары: Мағауия, Ақылбай және ...... ... ... болады...» - дейді. /1.11/
Абайдан үлгі көріп, тағлым алған ақындар жайында сөз бола ... оның ... мен ... және ... да ... аттары аталады. А.Нұрқатовтың ойынша Абай төңірегінде ... мен өнер ... ... ... ... екі ... жәйтті естен
шығармау шарт.
1. Абай төңірегінде болған және оның игі ... ... ... ... ... ... қалың, қомақты. Өйткені, өнер атаулыға дәмелілердің
Абайдай үлкен тұлғаға қарай талпынбауы мүмкін емес еді. Оның ... ... ... ... ... да бетінен қағып, тауанын қайтармаған.
2. Сол Абай төңірегінде болғандардың бәрі оның шәкірті санала бермек
емес. Қайсы ... Абай ... ... ... ... оның ... ... көш төмен, аласа жатты. /7.124/
Абайдың рухани ықпалымен халық надандық пердесін серпіп тастап, ... ... ояна ... Бұл Абайдың өз дәуірінен жанданып еді. Оның
оқушы, ізбасарлары жылдан жылға молайып, берген бағыты кең өріс алып ... ... ... ... ... ... ... бастатқан
Ақылбай, Мағауия, Кәкітай, Тұрағұл, Әубәкір сияқты өзінің інілері ... ... ... ... ашық ... ... ... Баймағанбет
сияқты елдің адамдары да болған. Абайдың жазғандарын, ... ... ... ... өнер ... де ат салысты. Олар Мауқай ақын, әнші,
күйші Мұқа, әнші Мұхаметжан, әнші Әлмағамбет, сыбызғышы ... ... ... ... ... айтқан сөздерін, өлеңдерін ойын-той, түрлі
жиындарда елден елге таратып, халыққа кеңінен ... ... ... ... оның ... кейінгі дәуірде басталды. Оны
таратудың алғашқы қарлығашы туған халқының ... ... мен ... ... Алаш туын көтеріп шыққан қайраткерлердің топбастары
Ә.Бөкейханов. Ол Абай қайтыс болғанда орыс ... ... ... ... ... газетінде бастырды. Ол қазанамада Абадың өмірін,
қалдырған мұрасын шолып, оған сипаттамасы мен өзіндік бағасын ... ... ... ... кірпіші еді деуге болады. Себебі, осы газет
арқылы Абай ... ... елі ғана ... ... ... елі де танысты. Абай
ілімін қабылдап, оны халыққа таратуға қатысқан мирасқорлардың қатарында сол
кездегі ... ... ... ... ... болды. Олар:
А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, С.Торайғыров, сияқты сол ... ... ... еді. ... қайсысы болса да ... ... пір ... жол сілтеп нысана ретінде ұстады.
Бұлардан кейінгі буынды Ж.Аймауытов пен М.Әуезов жалғастырды. Ж.Аймауытов
жаламен кейіннен ... ... ... ... ... ... ... берді. Бұл М.Әуезевті соңғы кезге дейін Абайдың
негізгі мирасқоры етті. /5.97-99/
Абайдан ... ... ... үлгі ... ақындардың ішінде ауызға ең
алдымен алынатындары – ақынның өз ... ... мен ... және Әсет,
Әріп.
Ең алдымен, бұлардың ... да анық ... ... ... ... ... ... бағалы творчестволық келбеті бар. Бұл да ... ... ... әрі құнарлылығын анықтай түседі. Бұл ақындар
көбінесе поэма жанрында еңбек еткен. ... да, ... да өлең ... ... Тіпті Ақылбайдың импровизация түрінде шығарған ән-өлеңдері
бар. ... Абай ... ... ұлы ақын ... ... кейін ғана бұлар шын мәнісіндегі мәдениетті поэзияға ден қояды.
/7.131,132/
Ақылбай Абайдың Ділдә деген бәйбішесінен 1861 жылы туған ... ... кіші ... ... өзінен бала болмағандықтан, Ақылбайды
кішкене күнінен өз бауырына басады. ... ... жас ... бетімен
жіберіп аса шолжың ерке бала етіп өсіреді. Ақылбайды тек 9-10 жас шамасында
, ... ... ... ... Ғабитханаға оқуға береді. Ол 4-5 жыл
молдадан оқу оқиды. Одан әрі оқымайды. Жасынан көрген ... ... ... аты Ақылбайды масаттандырады. Ол жас күнінен талантты
домбырашы , ... де ... ... ол ... ... нағашысының ата
аруағына масаттанатын. Бұл кездері Ақылбай айтатын өлең сарына: Нағашым ер
Қазыбек әулие ... ... ... о да ... жан жер ... ... десем,
Аруағы көз ашқанша келіп, жеткен, -
деген сияқты ... жас ... ... ... ... ... оның ақ ... аңқаулығын
пайдаланып, Абай дұшпандары әке мен баланың арасына от жағып, зұлымдық айла
жасап, екеуін мүлдем ажыратпақ та ... Абай ... ... ... ... жағымсыз тәрбиесінен пайда болған әдеттеріне
қатты кейіп «Ата-анаға көз қуаныш» деген өлеңін ... (1890) ... ... ... ... талантты Ақылбайға үлкен ой салып, қатты толғантады.
Енді бұдан былайғы Ақылбай өмірі Абай алдында ақын ... ... ... ... ақын аға, Ақыл аға ... ... Ол аса ... музыкант,
домбыра, гармонь, скрипкаға жүйрік, мақтаулы өнерпаз болады.
Ақынның жастық шақ тақырыбына жазған көптеген ... ... ... ... ... ... өлеңі болған. 1904 жылы інісі ... ... ... ... ... ақындық атын тарихта қалдырған оның поэмалары. Ақылбайдың бізге
мәлім ... ... ... Ол ... ... ... ... «Жаррах
батыр».
«Жаррах батыр» поэмасы бізге жетпеген, «Зұлыс» поэмасының ... ... ғана ... Бұл ... ... 1924 жылы ... ... 2-
3 санында басылған. «Дағыстанның» үзіндісі 1918 жылы Абай журналының 5
санында жарияланған.
Ақылбай жас ... төрт бес жыл ... ... ... ... хат ... ... ұзап оқымаған. Абайдың үлгі-өнегесімен Ақылбай
заманның саналы азаматы, ... шын ... ақын ... ... өнер-білім жайындағы, адамгершілік, мәдениет жайындағы өсиеті
Ақылбайдың ... ... ... ... орыс мәдениетінен өнеге алуы, орыс
әдебиетінен үлгі алып, өсуі, ақындық талантына кең жол ашады. Ақылбай Абай
өсиетін ... қана ... өз ... орыс ... ... , ... ... қолы жетеді. Пушкин мен Лермонтов Ақылбайдың сүйікті ақындары болды.
Осындай ұлы ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш
Кавказды жырлаған ақын.
Ақылбайдың ұстазы Абайдың ақылымен тау халқының өмірінен «Дағыстан»
Африкадағы ... ... ... сияқты тамаша роман-поэма жазып,
қазақ әдебиетінде де ... ... жаңа ... ... ... ... ақын.
«Дағыстан» поэмасы қазақтың Абай негізін қалаған реалистік поэзиясына
романтикалық бағыт енгізілуімен бірге Ақылбайдың ақындық ... ... ... ... ... ... де анық танытты. Ол Пушкин мен
Лермонтовтың Кавказ тақырыбына жазған романтикалық поэмасынан көп үлгі ала,
үйрене отырумен ... ұлы ... ... ... де ... ... қайта соның поэзиясының рухына көркемдік келісімдеріне
жақындай түседі.
Сайраған құмыр бұлбұл үні шықты
Кемпір қара шәлісін ... ... мен ағаш ... ... тік ... ... ... үзіндідегі кей жолы Абай өлеңдерімен сөзбе сөз түсіп ... ... ... ... ... да «гүл мен ағаш ... - деп ... ... ... бұлбұлдың сайрағанын
суреттеуінде, адамдарға портреттік сипаттама беруінде де ұлы ... ... ... ... ... ... деген бәйбішесінен, әкесінің жиырма бес жасында
туылған. Мағауияны әкесі сегіз-тоғыз ... ... ... береді.
ауылда «кішкене молла» деп аталатын, Мұхаметкәрімнен төрт-бес жыл ... Абай оны ... ... ... орысша мектепке оқуға түсіреді. 1884
жылы он төрт жасында Семей мектебінің бірінші класының екінші бөлімінде
үздік оқып ... ... ... алды ... бір өзі ғана «өте ... баға алғанын көреміз. Абай осы мектепке тек өз баласын ғана ... ... ... да ... аса ... ... талапты жас шәкірт Мағауия қалада ... ... соң, ... ... ... шалдыға бастайды. Ол
амалсыздан оқуын тоқтатып, Мағауия ауылына қайтады. ... ... ... өз ... ... өз ... ... Дәл осы кезде Абай
жайын М.Әуезов былай сипаттайды: - Бұл кездегі Абайға – ... ... ... бар, ... ... қоғамдық зор еңбек болып табылады.
Ол надандық, зорлық, жуандық, пәлеқорлық ... ... ... ... мінерлер мінезімен мықтап тұрып алысуға кіріседі. Абайды кейінгі
тарихқа және сол ... ... ... , ... ... ... ... Абай етіп көрсететін еңбегі өркендейді. Өлең ... ... ... ... ... оны ... тәрбиеші, қасиетті дос етіп
ұсынады. Зұлымдық, надандықпен кектене алысады. Ендігі Абай ... ... ... ... Белинский, Чернишевский, Добролюбовтар ... ... ... Ақын еңбегі, әлеуметтік тартыстың құралы,
қоғамдағы мінді ашатын, соған үкім айтатын ұлы ... бар ... ... Сол ... өзі басқа сабап айтады. 1886-87 ... ... ... ... туғызуға кіріседі,-дейді.
Бұл кезде жасы 17 келген, қалада оқып, орыс мектебінің тәлім-тәрбиесін
көрген, зерделі, ... ... ... ... ... Абайдай ұлы ұстаздың
саналы шәкірті болып көп тағлым алған. Мағауия орыс мектебінен ... ... ... өз ... ... орыс тіліне жетік болады.
Абай оқитын кітаптарды орыстың ұлы ақын, жазушыларының , ... ... да зер ... көп оқиды.
Мағауия әкесінен үлгі-өнеге , мол тағлым алған, ұлы ақынның жолын қуған
білімді, мәдениетті, саналы ... ... ... Ол он алты жасында
қолына қалам алып, өлең жаза бастаған. Оның ... ... ... ... айқын танылады.. Айтпақ ойын, сезім-сырын ақын ... ... ... ауа ... ... ... сөз арасын
былғамау» деген Абайдың ақынға қоятын шартын, Мағауия әуелден берік ұстаған
ақын. Мағауияның лирикалы өлеңдері, Абай айтқандай : ... ... ... ... ... ... жұмыр келген» нағыз көркем шығарма екенін
көреміз.
Ақынның алғашқы жазған шығармаларының бірі – «Ай жарық, ... түні ... деп ... ... Ақын бұл ... , екі жастың ... ай ... бір ... ел ... ұрланып, ауылдан аулақ бір сайда,
бірін-бірі аңсап табысқан сәттегі көңіл-күйін, сезім сырын сипаттайды.
Ай жарық- жаздың түні ат ... ... ... ... жетіп,
Жалғаннан жардан басқа түк тілемей,
Жолыққан қандай қызық еңбек етіп.
Абайдың «Желсіз ... ... ай» ... ... ... ... қатар
Мағауияның махаббат тақырыбын жырлауында үлкен мәдениеттілік Абай ... орыс ... ... ... көрініп тұр.
Мағауияның жастық-махаббат тақырыбына жазылған белгілі бір ... ... ... ... ... ... Ақын бұл ... өз басынан кешкен
халді баян етеді.
Мағауия 1894 жылы Абайдың ... ... ... ... ... ... ... бес айдай болып, күтіп, ... ... өз ... Осы ауыр ... ... ауылдан алақта жалғыз басқа түскен
ауыртпалық – Мағауияны қатты тебірентеді. Осы ауыр ... ... ... бір ... ... ... ... үзілген үміт ақынның:
«Ыңқылдап жатыр екен жаңа барсам», «Дейтұғын сөзің қайта ... міне ... әр ... ... деген өлең-жырларын туғызады. Абай
төңірегіндегі Мағауия сияқты ақындар да ұлы ... өлең ... ... ... етіп, лирикалы өлең жазды. Мағауия Абайдың сегіз қырлы
өнерпаз шәкірті ... Ол ... ... әрі, ... ... сияқты музыка аспаптарын жақсы меңгерген шебер ... та еді. ... ... ісіне де ат салысты.
Мағауияның адамгершілік қасиетін М.Әуезов былайша сипаттайды:
- Мағауия ... ... бірі ... Оның ауылы да, әкесі Абай ауылы
сияқты, өнер-білімге құштар талапкер жастардың, талантты ақын, ... ... ... ... бір ... ... ... Мағауияның жаратылысы халыққа өте жұғымды, бір ғана Абайдың баласы
емес, ... ... ... ... еді,- ... ... ... – Абайдың ең талантты ақын, әрі әнші шәкірттерінің бірі. Ол
Абаймен 1880 ... ... ... бес жыл ... дос ... ... ... естелігінде Абаймен ең алғашқы рет жақындасып ... ... ... ақы ... ақы ... ... съезі еді. Мұны өткізуге
Семейден Лосевский деген ояз келіп еді. Сол бір есімді жақтырмай, мені ... ... ... ... жіберіп жазаламақшы болды.
Әлгілер ерікке қоймай , әкетіп бара жатқан соң, қасымда еріп жүретін өлеңші
жігіттерім бар еді, ... ... ... бір ауыз ... ... айтып
жібердім. Оязға әкелген соң, Абай да келді де: ... не?» деп ... ... ... кейін Лосевский: «Бұған біреу ... ... ... мына ... ортасында арызқат, пәлеқұмар болып, бұзылғалы жүрген
адам. Сен тәрбиеге алып, міндетті болып, ... ... ... ... ... ісі бар» - деді.
Абай маған кепіл болып алып шықты. Осыдан кейін Абайдың жолдасы ... 25 ... ... Қыс болсын, жаз болсын, Абай ел араласа,
қасында ... ... ... ... ... ... айырылыспайтын болдық.
Абайдың қасында ай жүріп, ай жарым жүріп келіп, бір ... ... ... өз үйіме бір жұма, көп болса, он ... ... алып ... ... ... /2.39/
Көкбай Жанатайұлы 1861 жылы, қазіргі Семей облысы, Абай ауданында
туған. Тобықты ішінде Көкше руынан. Ол он ... ... он бес ... ... ... молдадан оқиды. Он бес жасында оқуды тастап, бозбалалық
құрып, ойын-сауық, той-думан қуып кетеді. ... ... ... жас Көкбай, домбыра тартып, ән салып, өлең ... ауыл ... ... болады. Он жеті жасында ... ... ... Оның ... ... Семей қаласына келуіне үлкен себеп болған Әріп
болады. Әріп Көкбайға жиен есепте болады. Ауылдың ескі ... ... ... бас ... үшін, мансап үшін ғана орыс тілін білсем ... ... ... ... бай ... Көкбай ащы әжуа етіп, мысқыл
өлең жазады. Ондайда нысанаға алатыны көбінесе, Әріптің ауылдас, ағайындары
болады. ... бір ... ... ... ... ... мінез-құлқына
ыза болған Көкбай, оған жазған өлеңінің бір жерінде:
Шапанының шабуы жерге ... ... ... кете ме үсіп.
Быдық қара, саңырау сарт секілді,
Қарны тойса, кердеңдеп, кеуіп-ісіп.
Оған қоса, Шәкет ... ... де ... ... ажуалап, Әріпті де іліп,
әдейі сөзге шақырады. Сөйтіп екі ақын ... ... ... кетеді.
Көкбай айтыстың соңында, Әріпті Абайдан үлгі-өнеге алуға шақырып:
Семейге Абай келсе, бізде ... ... ... ... ... ... ... мәжіліс құру,
Секілді бірі ғылымның жолын қуған.
Абай қалаға келген сайын Көкбай сияқты оқып ... ... ... ... ... сұрап, біліп, ақыл-кеңес берумен қатар, ... де ... өлең ... ... өнер, талаптарын мадақтап, көңілді,
мағыналы мәжіліс жасап отыратын. Ол жастардың кейбіреулерін ... ... ... өзі еді. ... ... Абай келсе бізге думан» дейтіні де
осы болатын. Оқуын ... елге ... ... соң ... Абайдың жанында
болды. Абай өзі ... көп ... ... жыл бойы ... ... Көкбайдың аты Абай өлеңі арқылы 1889 жылы, тіпті, баспасөз
жүзінде мәлім бола бастаған.
Көкбай Абайдың ... ... адал ... ақын ... болды. «Сол
кезде Абай айналысындағы бар ақынның ... ... ... ... жүйрік ақын Көкбай болғаны даусыз. Сол талантын ... Абай мұңы ... ... ... өлеңдеріне ие қып шығарды.», - дейді М.Әуезов.
Біреудің жағымсыз мінез –құлқын, ... ... жат ... ... Абай ... : «Осыған бірдеме деші деп, емеуірін білдірсе-
ақ болды, Көкбай сол арада көзбе-көз, ... Абай ... ... ... ... ... Абаймен алысатын Оразбай байды Көкбай
сайқымазақ ... ... ... қара бүркіт омыраулы,
Бұл күнде болып тұрсың елмен даулы,
Шұнайдың ... мына ... ... дейді сіңіріп тауды.
Көкбай, суырып салма импровизатор ақындық өнерімен қатар әрі ... Ол ұзақ ... ... шығаратын болған. Көкбай уақиғали
үлкен шығармалар жазған, кең үлкен дастаны – ... Бұл ... ... Абай ... ... ... былай баяндайды: «Бір жылы
менің өзіме: Абылай хан мен Кенесарының ... ... ... ... ... ... ... осыны өлең қыл деді. /2.46/
Көкбай анық айтқыш, талантты ақын ... Абай өзі де өз ... рет атап ... ... ... ... ақын ... аты кірген шәкірт ақынның өзі де жалғыз ғана Көкбай болатын.
Ән үйренген ырғалып,
Өлең жиған тырбынып,
Сырлы Көкбай қор болды-ау
Осынамадан құр қалып, -
Деген ... біз ... 1909 жылы ... ең ... ... Әзіл сын ретінде әдейі ... ... Ал ... ... ... ... бұл ... да Абайды үнемі ұстаз, аға ... ... ... өзі ... атын ... жиі ... Көкбай кейінгі ұзақ өмірінде де
Абайды қадір тұтқан қалпынан жаңылған емес.
Абай марқұм ескіге ермеуші еді,
Ескіні онша жақсы көрмеуші еді.
Жаңадан төте ... оқу ... ... ... деп ... еді, ... ... Көкбай ескі оқудың, мешіт-медресе ұстаздың керексіздігін
айтқан. Абай мектебінен ... ... ... бұрынғы соңғы кездерде
шығарған өлеңдерінде ұшырайтын салт-саналық кемшіліктер бола жүрсе ... Абай ... ... ... ... ақтайтын шығармасы бар. Оның ең
соңғы асыл шығармасы «Ленинге» деген өлеңі.
Абайдың артында тірі ... ... ... өзі ... және ... ... ... дәурен орнай бастаған алғашқы жылдардың өзінде
Лениннің туын құттықтаумен ... ... ... шәкірті» деген атақты
ақтауы екенінде күмән жоқ.
Көкбайдың бұл аталғандардың басқа да көп ... бар. ... ... ... ... тақырып етіп алып, Абай сынаған ру басы
жуандарды, болыс билердей ... ... дәл ... ... ... әшкерелеп жырлаған. /6.113-116/
Абай шәкірттерінің ішінде көп жасағаны да, көп жазғаны да – Шәкәрім. ... әрі ... әрі ақын және ... ол – композитор және ... ... ... ... қазақ оқушыларын таныстырған шебер аудармашы, ол
– терең ойшыл әрі бармағынан бал тамған сегіз ... ...... ... ХІХ ғасыр аяғы ХХ ғасырдың ... ... ... ... кейінгі ең ірі ақынымыз – Шәкәрім ... ұлы ... ... ... ... үшін еңбек қылсаң, өзі үші оттаған хайуанның бірі
боласың, адамшылықтың қарызы үшін ... ... ... ... құлының бірі
боласың», - деген өсиетін берік ұстаған Шәкәрім, өзінің өміріндегі ... ... ашып ... халқының алдында серт береді.
Шәкәрімнің аты, еңбегі елге ерте әйгілі болғанымен, оның өмірбаяны
зерттеліп жазылған ... ... ... ... ... ... аты ... көрмеген, Құнанбайдың ерке немересі болып ... ... ... өлең ... жаза ... жасы он ... асқанда, ақылы
кемелденіп, ой өрісі тереңдеп өсе бастаған Шәкәрім ғылым ... ... ... де ... ... ... ұстазы Абай ағасының: «Ғылым таппай мақтанба, пайда ойлама, ар ... ... қыл ... білуге артық ғылым кітапта, ерінбей оқып көруге», -
деген ақылын алған саналы ... ... ... ... ... ... кірісіп тіпті «шеттен де кітап алғызып», құныға оқуға салынады.
«Білмегенді ... ... ... ... болады. «Әкеміздің бір
шешесінен Ибраһим мырза, - ... ол ... ... Қазақ ішінде Абай деп
атайды. Сол кісі мұсылманша һәм ... ... ... һәм ... ... да бұл қазақтан бөлек, дана кісі еді. Ер жеткен соң сол ... ... әр ... ... оқып, насихатын тыңдап, аз ғана ғылымның
сәулесін»,-дейді. («Түрік, қырғыз ... һәм ... ... ... ұзап ... ешбір оқу орнында оқымаған адам. Оның мектебі де,
университеті де – Абай. Он ... ... ... ... өзі құрбылас талапты
жастарға арнап, оларды Абайдан үлгі-өнеге үйреніп, тәлім алуға шақырады.
Ақынның жазған өлеңдері көбіне жастық, ... ... ... ... ... ... ... бір пері,
деп басталатын өлеңін жазған. Енді бір өлеңі:
Жиырма үш жасымда бұл өлең жазылған,
Табылмай басында өзіне ... ән ... ... Бұндай өлеңдері көп және өлеңдерінің бәрі де Абай үлгісімен
жазылған. Әрбір өлеңіне ... әнін де қоса ... ... ... ... ... жаңарып жаңғырған ұғыммен ғылым дүниесіне терң бойлауға
берік бекінеді. Шығыс тілдерін, орыс тілін емін-еркін ... бой ... ... ... бір іске кез ... - ... Абай ... ұстаған Шәкәрім шала молдалардың соқыр сенімін мансұқ етіп, олардың
азғындығын ... ... ... ... да ... ... өз ... жүгініп, сыншыл ой көзімен қарап оқиды.
Адасып ... ... ... қазғанын,
Философ ойшыл жазғанын,
Сынауға енді бұрдым бас. дейді.
Өзінің зерлеп іздену жолы ... ... сол ... өз ... ... дерттеніп, терең тебіреніп, көп өлең жазады.
Шәкәрімнің табиғи ақындық қуатын, ... ... ... ... ... ерте ... ... бағалаған Абай оған алдымен қазақ
шежіресін ... ... ... ... ... Шәкәрімге қазақ
шежіресін жазуды тапсыру мәселесіндегі ... ... оның ... ... түбі ... ... туралы» деп аталатын, ғылыми дәлелді,
тарихи деректі, шағын ғана ... ... көз ... ... ... ... «Қазақтың түбі қайдан шыққанын» тарихи деректер
негізінде зерттеп, ғылыми ... ... ... ... ... ... ... шыққанын ғылыми дәлелді , тарихи деректі етіп, ... жазу ... ... Абай өзі бастап көрсетіп берген.
Шәкәрім көп оқып, көп білген оқымысты ... ... ... ... ... ... ... түрік туралы: дүниедегі әр
түрлі ... ... ... ... сөздері, оның ішінде
түріктің ең ескі замандағы шежіре ... және ... ... ... сөзі және ... ... Рум, Европа жазушылыарының сөзі»,-
дейді . Шәкәрімнің «Қалқаман-Мамыр», « ... ... ... ... негізі шежіреде бар. Ақынның бұл көркем
шығармаларын – тарихи дастандар ... ... ... баяндалатын
уақиғалар оның поэмаларында көркем суреттеліп, көсіле жырланады.
М.Әуезов Абайға арнаған әдеби және ... ... ... Шәкәрім
шежіресін және басқа да еңбектерін де орынды пайдаланып отырған. ... ... ... 1904 ... ... ... ... «Қазақ айнасы» деп
аталып, 1912 жылы жеке ... ... ... ... ... «Дубровский» атты повесін Шәкәрім «Дубровский әңгімесі»
деп ... 1908 жылы ... ... ... ... ... сауал», «Крез патша»
әңгімелерін аударған. Ол ... ... ... анық ардың адал
жүрек, ақ көңілімен ардақтап, өзін Толстойдың шәкіртімін деп ... ... Абай мен ... ... ... ұстаған Шәкәрім
ешкімнің де бет жүзіне қарамай, шындықты жазудан, анық ақиқатты ... ... ... мектебінің ақындарын айтқанда, сол Абай шәкірті деген атаққа лайығы
бар тағы бір тобы Әріп ақын және Әсет ... әнші ... Әріп ... ... ... Абай аты ... үлгі ... осыдан тарап отыратыны, жазған
өлеңдерінің көп мазмұны – ғылым ... ... ... әйел халі ... ... елді ... жуан ... туралы жазылған сыншыл, сатиралық
шығармалардан құралады. Осындай мұралардың бәрінде де Әріп Абайға аса ... ой сана ... да, ... ... үлгі жағынан да ұлы ақынның
реалистік ... ... нық ... ... ... ... ішіндегі өткір тілді, терең ... ... ... ... ... бірі. Әріп Тәңірбергенұлы 1856 жылы
Семей облысы, қазіргі ... ... ... ... ата-бабаларының,
тарихта белгілі, тұқым қуалаған би әрі ақын ... ... ... бидің өлеңмен жазған «Найман ... ... ... ... ... Әріп ... ... дейді:
... Байсалұлы Әліден – Тәңірберген,
Оның ұлы Әріпті найман білген.
Тұсында «Әріп ақын» атаныпты
Ақындық Байғарадан үзілмеген.
Ауызша мәліметтерге қарағанда, Әріп 11-12 ... ... ауыл ... одан ... ... орыс мектебінде оқыған. Мұсылманша және ... ашып ... соң, ... ... ... ... сезімді талапты
жастың өнер-білімге құштарлығы күшейе түсті. Ол енді өз ... ... ... ... ... ... мұсылманша, орысша
кітаптарды оқумен болады. 1877 жылы, 21 ... ... ... ... тәртіпті, үздік оқушы болған 1880-1881 жылдары Семей қалалық
училищесінде ... ... ... ... жыл сайын Семейге келіп, ұзақ ... ... ... ... ... ... мәжіліс құрып қайтатын Абайдың осындай
мәжілісінен қалмайтын шәкірттердің бірі ең алдымен, Әріп пен ... ... ... ... ең алғаш көріп, біліп, ұлы ұстаз ретінде таныған
уақыты оның Семей ... оқып ... ... ... ... әдебиет,
өнер-білім жайында Абай аузынан естіп, біліп ұққандарын көңіліне ... ... ... ... Әріп ғылым қуу жолына мықтап түседі. Оқып ... ... ... ... ... шығармалар жаза бастайды. «Қожа
Ғафан», «Тахир» қисаларын оқып ... ... ... ... орыс ... ... сауатын ашып алғаннан
бастап, өз бетімен ізденіп, үздіксіз білімін тереңдету жолында болған Әріп,
ең ... тіл ... ... бөліп, зер салып ізденеді. Өзінің табиғи
қабілетінің арқасында ... ... орыс және ... ... ... алады.
Оның ақындық өнерін ерекше жоғары бағалап, одан үлгі-өнеге алып ... жас ақын ... оны ... ... ... ... деп ... ақындық сапары ерте басталады. Оның шығармаларының тақырыбы ... ... ... ... ... ой-өрісінің, өз басынан өткізген өмір
белестеріндегі көзқарастарының көлемін айқын көрсетіп отырады.
Әріптің алғашқы ... ... ... не ... ... ... ... өлеңдер болып келеді. Алғашқы тырнақалды өлеңдерінен
бізге жеткендерінің бірі ... он жеті ... (1873ж) ... ... сұраған жеңгелеріне айтқан өлеңдері сақталған.
Абайдың жастық шағында ... ... ... ... Әріп те ... өлең ... Абай арабтың әр бір әріпіне бір-бір өлең жолын арнап
жазса, Әріп ... ... ... ... өлең ... ... өн бойында
шығыс қисаларындағы ғашықтар аты көп кездесіп, соларды дәріптеу сарыны
басым болып ... ... ... парсы, сөзі орны алады. Абай ... (1864ж) ... ... қалай болар жауап сөзің,
Мәт – қасың, тәштит-кірпік, сәкін-көзің;
Үтір мен асты-үстілі жазу да бар,
Болуға асты-үстілі көнсең өзің!
-десе, Әріп те өз ... дәл осы Абай ... ... ... ... -мәт, ... ... бармағыңыз, шәрбәт сөзің
Тәштит пен Таһиғанды таба алмадым,
Тыныстай кез келесің қайдан ... - ... ... ... ... жазған шығармаларының бірі «Зияда
–Шаһмұрт» атты ... Жас ақын ... ... әдебиетіндегі ғашықтық
жырларға соншама аса қатты еліктеу ... ... сұлу ... сипаттауда шындықтың шегінен мүлдем шығып кеткенін көреміз.
Сондықтан, Абай сынына ұшыраған үшт ақынның бірі Әріп ... Осы ... ... Абай айналасынан, Абай мектебінен шыққан ... ... ... ... ... ... бұл жастардың өлең ... ... ... Көкбайға Абылай ханды, Кенесарыны өлең қыл деп, өзі
тақырып беріп отырған. Бірақ, бұлардың ... де ... ... ... сынын түгел қояды. Сондықтан сөздері ұнамаған уақытта міндерін ... та ... ... ... ... Шәкәрім үшеуінің үш түрлі
өлеңдерін еске алып:
Сөз айттым әзірет әлі айдаһарсыз,
Мұнда жоқ, ... иек сары ала ... ... өлім ... ... ... жоқ жігіт арсыз,-дейді.
«Әзірет әлі айдаһарды» Көкбайдың қиса жазғыш болғандығынан айтты. «Алтын
иек сары ала қыз» деп Сыбан Әріп ... ақын ... ... қиссасында, сұлу
қызды сипаттаймын деп иегі алтын, көзі гауһар деп ... ... ... асыл ... ... берсе керек. Соған айтылған. Соңғы екі ауыз
кәрілікті жамандап айтқан Шәкәрім өлеңіне арналған.
Әріп, ... ... ... бар ішкі сарайымен берілген,
Құдай бір, Құран шын, Пайғамбар хақ деп ... ... ақын ... ... ... ... бір ... барлығына көзін
жеткізіп, көңілін сендіргендей мысалға негізделген өлең жазады. Дүниенің
опасыз, фәни ... айта ... ... без демей де, сол фәни дүниеде
өмір сүрген адам Құдай берген адамшылық ... ... ... өмірді бос
өткізбеудің жолын көрсетеді.
«Ғапылдың тірлігі» деген өлеңінде:
... ... ... бас пен ... ... неге ... ... орны емес ... ләзім,
Ғылым- көңіл қазынасы сақтап қойған.
Деп ұлы ... ... ... ... ... ғақыл, ғылым деген
нәрселермен»,-деген сөзін қайталайды.
Ақын «Еңбек туралы» деген көлемді ... ... ... ... ... би, ... еңбек етпей елді алдап, ... күн ... ... ... улы тілмен» әшкерелеп
жырлайды:
... Адал еңбек істеуге дертің күшті,
Жиреніп жек ... ... ... ... ... арам демей,
Қара жаһил надансың қасқыр түсті,-дейді.
Еңбек елін езуші «Қасқыр түстілер» ақынның бұл ... ... ... ... пен ... ... ... сырты мен
сопысынып, «құдайға құлшылық» ... екі ... де ... ... ... халқытың ежелден көкейкесті арманы еді. Бұл мәселе
халық поэзиясында да ХІХ ғасырдағы Абай ... ... ... ... ... тақырыптың бірі болатын. Әріп «Қалың мал ... ... ... ... ... сүймеген адамына зорлап беру,
әмеңгерлік сияқты ғасырлар бойы ... келе ... ... ашына әшкерелеп
жазады:
... Жас қызды алпыстағы шал алады,
Әйел жағы тағы кем саналады.
Әлгі шалда үш қатын бұрын болса,
Мал беріп ... қып ала ... ... ... бас ... ... ... жоғалтқан,
адамгершілікке жат әдет-ғұрыпты тастауға ... ... жас өз ... ... ... тап та ... ... әділет жолы осы дейді.
Бұл кездегі Әріп шығармасындағы басты тақырыптың тағы бірі ... ... ... ... Бұл ... де ... Абай ... ұлы
ағартушылар ХІХ ғасырдың екінші ... ... еді. ... басты тақырып болып жырланған ағартушылық идеяны, Әріп ақын
ұлы ұстазаның дәстүрімен,өз шығармаларында, заман ағымына сай дамыта ... ... ... ... ... Бұл ... өнер ... жалпы мадақтап,
ғылымның пайдасын айтып, құрғақ насихаттамайды. Өз ... өмір ... ... ... ... ғылымның қазақ халқының тағдырына қаншалықты қажет
екенін әрі әсерлі, әрі ұғымды, нанымды, әрі ... ... ...... ... – кеме,
Кемесіз терең суға түсем деме.
Толқыны тауға ұқсаған мына заман
Сезе ме мұны даңғай жаһил неме,
деп ақын дүниені ... ... алып ... ... сол ... ... ... теңізге кемесіз түсуге болмайды.
Ақындық өнерде Семей облысының ақындарына ... игі ... ... ... ... Сапарғали Әлімбетов, Есенсары Құнанбайов, Шәкір
Әбенов, Боранбай Отынбайов, Шұғыбан Қауметов ... ... ... ... әсіресе «Біржан-Сара айтысын» жатқа айтушы еді. Бұл ақындар
Абайдан кейінгі ұстазымыз Әріп деп ... ... ... ... ... Абай ... онан соң мені Әріп ақындыққа баулап
тәрбиеледі. Абай өлгеннен соңғы жиырма жыл ... Әріп ұлы ... ... таза ... өзі де ... ... ұстаз болу
дәрежесіне жеткен.
Абайдың алдын көріп, ұлы ұстаз ақыннан ... ... ... бірі -Әсет.
Әсет – нағыз сегіз қырлы өнерпаз. Ол ақындық өнердің өрен ... ... ақпа ... Әсет ... ... ... ән ... жырын шаршы топта домбыраға қосып шырқап айтатын, ... ... ... ... уезі, Темірий болысы, сегізінші ауылында 1867 жылы
туған. Әкесі Найманбай ... ... ... Ауыр тұрмыстың айдауымен 1875
жылы Найманбай Семей қаласына көшіп ... ... ... Әріп ақынмен
бір айтысында Әріптің: «Әкең Найманбай базарда шақша ... ... ... екен онан ... ... сөзі бар. Бақтыға келіп орналасқан соң, Әсетті
сондағы медресеге оқуға береді. Он-он бір ... ... ... ... ... жас ... ... жыл оқып, ескі медресенің берген
білімін жақсы меңгеріп алады. Медреседе оқып жүрген ... оның ... ... таныла бастайды. Әсеттің алғашқы ақындық ... ... ... ... көбінесе жастық, махаббат және суырып
салма ... ... ... ... ... халқына арнаған Әсетті туған
елі ... ... ... пен ... ... ... ... көп елде
– көл жұртымда қыдыр шалған»,-дейді ақын.
Әсеттің ақындығы ең алдымен айтыс өнерінде танылады. ... ең ... ... ...... ... айтысы. Оның ақындық, әншілік өнер
жолында үлгі-өнеге ... ...... Әсет 1889 ... бастап ұлы
ақынның ауылына барып, Абайдан тәлім-тәрбие алған ең ... ... 1890-90 ... ... ең бір ... ... кезеңі еді. Ақын
өмірінің осы бір өткізген кезеңін М.Әуезов толық сипаттап, 1933 ... ... ... мен ... атты ... жазған болатын. 1889
жылы ел жұмысын өзінің інісі Оспанға тапсырып, өзі бір ... ілім ... ... ... айта ... ... 89 ... келіп, сыртқы
өмірінде әлгідей тыныштық талас болған соң, мүмкін ... ... ... ... ... ... бастап көреді. Осы жыл Абайдың барлық
ақындық қызметінің ішіндегі ең жемісті жылы болады. 1989 жылы 25 ... ... ... ... махаббат жайлы сөздер, табиғат суреттері,
бас қайғысы да бар, одан соң ... ... ... ... ... ... бастап Абайдың білімі мен өсиетіне құмар болған, ел ішінің көзі
ашық жастарына Абай ұстаз да, сөз ... ... ... ... ... ... түсіп жүлде алып, елге атағы шыға бастаған жалынды,
албырт жас ақын, асқақ әнші Әсет ұлы ... ... ... ... ... 22 ... еді. Абай ауылы қазақ сахарасының өнер-білімнің,
мәдениеттің ... ... еді, ... Абай ауылына келу тарихын
М.Әуезов былай баяндайды: «Әлдеқандай себептермен ... ... оқи ... өз ... ... іні, ... ағайын-туысқан сияқты жастардың
тәрбиесін қатты ескергендіктен, Абай ... өз ... ... ... ... ... толтырмақ болып, сол 1989 жылы музыка үйретпекші
болады. Сол мақсатпен ... ... Мұқа ... ... ... Сол жылы ... де шақырады». Бұл кезде Абайдың ұдайы қасында
болтын жақын адамдары: ... ... ... ... ... еді. Осы ... топқа Мұқа,Әсет келіп қосылады.
Әсет Абайдың алдында болып, мол тағлым алып, ұлы ұстазының әдебиеттегі
дәстүрін өзінің ақындық, әншілік ... ... ... ... ... ... етіп ... отыратын Абайдың әңгімелерін, өсиет, ақылын
тыңдаушылардың бірі болды. Абайдың өз ... ... ... ... ... өлең, поэмаларымен терең танысып үлгі ... ұлы ... ... соның ішінде Пушкин шығармаларымен де ... осы Абай ... ... рет ... ... ... ... көрген үлгі-өнегесі оның ақындық өнерінің
жаңа бағытта өркендеуіне ... ... ... ... ... Онегин»
романының оқиғасын алып, еркін аударма жасап, Пушкин шығармасының ... ... ... ... Абай ... Абай ... ... суырып салма, қолма-қол айтатын айтыс ақындарының салтын
ұстаса, кейін ақындық ... ... ... ... ... қаламға ауысады.
Өлеңнің «іші алтын, сырты күміс» яғни терең мазмұнға көркемдік түрі ... ... ... ... ... қоятын шартын, эстетика қағидасын Әсет
берік сақтайды. Әсеттің бізге жеткен ... ... ... ... ... түрі ... ... әдебеит үлгісінде болып
келеді.
Әсет Кемпірбай сияқты ірі импровизатор ақындардың ақындығын қадір тұтып,
олардың жақсылық жағын алған. Бірақ, Әсет ... ... ... ұлы ... білген. Ол өзі Абай бастаған жаңа әдебиеттің жаршысының бірімін деп
ұққан.
Сондықтан Әсет өмірден ... ... ... ... ... атын аузына алып: «Абайдай арттағыға сөз қалдырып, өлген ... ... Көзі ... ... ... ... ... шықпай бара жатқаны –
ақынның ең үлкен арманы болады. Ол өзінің есімін халыққа жайған ... ... жан ... деп ақырғы демде де өзінің ... ең ... ... ... «Аңыраған аспан- көкке асқақ әнім» деп, сондай
ардақты әнмен қоштасады:
Алашқа атым шыққан Әсет ақын,
Өлеңім жан ... ... ... ... ... -әнім,
Саған да уақыт жетті қарлығатын,-
дейді Әсет осы қоштасу өлеңінде өзінен кейінге жастарға, «Аңыраған аспан-
көкке, асқақ ... ... ... ... осы ... ... келтіре алмай күйзелерсің.
Асау ән жетегінде жүрмеген соң,
Біріңнен ... ... ... ... әншілік өнерді өз бойындағы ең зор қасиетім деп таныған.
Өлеңді «дерке дәрмен, көңілдің гүлі» деп ... ... Ол ... дәл ... ... ... ... ертеден ел аузында жатталып, сақталып келген «Қызыл табан – ағаш
ат» ... ... ... бір ... Абай ... ... ... Ақынның бұл поэмасының оқиғасы Шығыс елінің әңгімелерінен
алынған. Ал, ... ... ... ... ... поэмаларының
үлгісінде жазылған, лирикалы-романтикалық поэма. Ақынның бұл екі ... ... ... үлгі алып ... ... ... Ысқақтың тұңғыш баласы Кәкітай, 1869 жылы дүниеге
келген. Әкесінің шын ... аты – ... ... ... ... ... елі де ... деп кеткен.
Абайдың Мағауия деген баласы Кәкітаймен құрдас болғандықтан, екеуі ... ... ... ойнап-күліп, тату-тәтті, құрбы, айырылмас дос болып
өседі. Кәкітай мен Мағауия сегіз жасынан ... ауыл ... ... ... ашады.
Мағауияны он төрт жасында әкесі қалаға апарып, Семейдегі орсы мектебіне
оқуға түсіреді. ... ... ... ... оқытпақ болса да,
бәйбішесі: «Өзіңнің ел басқару жұмысыңнан қол босамайды, мен үйде ... ... ... кім ... деп, ... ... оқуға жіберуге
көнбейді. Сөйтіп, Кәкітай қалаға оқуға бара алмай қалады.
Жасынан оқуға қабілетті, ... ... ... ... ... ... жақсы көріп, одан үлкен үміт күтетін Абай Ысқақты
шақырып алып:
- Сен мына адам ... деп ... ... ... ... Енді ... мен өз тәрбиеме аламын,- дейді. Ысқақ Абайға қарсы тұра алмай:
ақыры өзіңіз білесіз дейді. ... ... бала ... ... тәрбиесінде болады. Қала мектебінде үздік оқып жүрген ... ... ... ... ... Енді Мағауия мен Кәкітай
екеуі де ... ... ... өседі.
- Әлде қалай себептермен,- дейді М.Әуезов,-қалаға барып оқи алмай
қалып, өз ... ... ... ... ... қатты ескергендіктен, Абай жалғыз өз өсиетіне қанағат
қылмай, бұлардың сезім тәрбиесін толтырмақ ... ... ... ... ең ауып кезеңі 1904 жылы еді. Сол жылы арылмас қалың
қайғы, қатал қасіретке душар болады. 1904 жылы 12 ... ... ... 23 ... Абай ... өтеді, 2 тамызды Ақылбай өледі.
Абай қайтыс болғаннан кейінгі жылдардағы ... ... ... ... ... ... естелігі бойынша білеміз.
- 1905 жылы жаз басында,- дейді Әрхам,- кәкітай Абайдың зор қарызын
өтеуге бел ... ... ... Ең ... кең ... ... ... қос жасатты. Сонан соң, өз ауылында ... бала ... ... Бікі ... ... ... босатып алып, бала
оқытқанна табатын пайдаңды мен ... деп ... сол ... қағаз, қарындаш, қалам, сия сықылды аспаптарын түгендеп
беріп, Абайдың ел аузына тарап, одан әркім жазып алып, ... ... қара ... ... өзі ... шығып, реттеп беріп,
Мүрсейітке көшіріп жазуды тапсырады.
Кәкітай, Тұрағұлдар жинап берген Абай шығармаларын, 1905 жылы жаз ... ... ... ... ... ... жазу жұмысын 3-4 айдың
ішінде аяқтап шығады.
Абай шығармаларының көшірме қолжазбасы даяр ... соң, ... ... аттанады. Ол кезде Омбы қаласында Әлихан Бөкейханов тұратын
еді. Кәкітай Әлиханмен 1900 жылдан бастап таныс екен. ... ... ... Кәкітайды 1900 жылы күздігүні көрдім» «... 1904 жылы Абай
марқұмның өлеңін ... ... ... деп, ... хат жаздым».
«1905 жылғы шілденің аяғында Кәкітай Абайдың қолжазбаларын алып, ... ... ... үйде бірер жұмадай жатты. Абай, Пушкин, Лермонтов
сөздерін бірге оқып, мәз-мейрам болды. Анық таныстық.»
Сөйтіп, кәкітай Абай ... ... ... ... ... тапсырған.
Қай ақынды болса да ең мол ... ... ... ... ... ... Кәкітай туралы былай дейді:
- Бұл жөнінде қазақтың мәдениет тарихына, Абай мұрасына ерекше ... Абай өзі ... ... жас жұртшылықтың көрнекті
өкілі болған – К.Ысқықұлының еңбегін айрықша айту керек.
- Кәкітай Абай шығармаларының ең ... ... ... ... ... ... баспасында 1909 жылы шығарады. Сол жинақтың
аяғында ақынның Кәкітай жазған бірінші өмірбаяны беріледі ... Абай ... ... ... еңбегін атап айтып беріп:
«Абайдың баспаға ... ... ... зор ... ...... - дейді М.Әуезов. Кәкітайдың тарихтық зор ... ... ... ... ... Абай өлеңдерінің тақырыбына ... ... ... ... талдау –жіктеу жасаған «Ой туралы», «Өзі туралы», «Ел
туралы», «Ғашықтық туралы» ... ... ... бөліп шығарып,
мазмұнына қарай мөлшермен жіктейді... Бұл шартты түрдегі зорлықпен ... ... ... Абай өлеңдерінің ішкі мазмұнына қарасақ, ... ... ... өзі ... ... ... ... туралы»
деген бөлімде - ой туралы, «Ғашықтық туралы» деген ... ... да ... ... ... ... жасаған жіктеулер дәл-дәлді
емес», - дейді.
Кәкітай жазған Абайдың бірінші өмірбаяны ... ... ... ... өмір ... оның ... ... қолбасы батыр, ел басы бай
болған, Ырғызбайдан бастап, онан ... ... ел ... әділ би ... ... ... ... өзін терең түсіну ең алдымен оның ата-тегін, тәлім-тәрбие алып
өскен ортасын таныту қажет деп ... ... ... ... ... ... соң ... ақынның бала жасынан бастап, басынан кешкен
өмір тарихының басты ... ... ... Ұлы ... ... ... мінезін, табиғи тума талантын, терең білімін, адамгершілік ... ... ... ... Бала ... ... ... төрт жыл бойы
үнемі Абайдың өз қасында болған Кәкітай, тікелей өз ... ... ... естігенін жазады, әсіресе, ұлы ақынның ұстаздық ... ... алды ... ... ... нақтылы дәлелдеп, тұңғыш рет сипаттап
берген Кәкітай болды.
Абайдың ұстаздығы туралы Кәкітай ... ... ... ... ... басқа әншейін отырғанда, көбінесе өзінің қызықты
көріп, көңілі рахат ... ... ұғар ... жаңа ... ... жас
жігіттер ортасында өзге ел сөзі сөйленбей, өзінің білгенін, сезгенін ... ... ... ... түзеледі, қандай қылықпен бұзылады,
ғылымды қалай іздеу керек, өмірді қалай ... жөн ... ... ... ... ... артықша айтқан сөздері қандай, әйтеуір не ... ... да ... ... ... ... түзелер деген сөзді
айтып отырудан қанша уақыт болса да еш жалықпай ... ... ... айтып, ұқтырып отырушы еді. Бұл уақытта бір адам жәй шаруа
жайынан, ел ... сөз ... бек ... ашуланып қалушы еді. ... ... ... да, ... ... көп ... қасында болған
жігіттер өзгелерден бір түрлі, медреседе оқыған, ғылым жолындағы ... әр ... ... ... жаман-жақсыны көп айырып, надандықтан
шығып қалушы еді.
Абайдың ұстаздық еңбегінің мәдени ... ... ... ... ... түсінген Кәкітай оның ерекше қадір-қасиетін ... ... ... орыс ақын ... және ... ... ... оқып,
білгенін, бірінші рет нақтылап жазып, тарихи дәл мағлұмат берген де –
Кәкітай.
Ол атап ... анық Абай ... ... Пушкин, Лермонтов, Некрасов,
Толстой, Тургенев, Салтыков, Достоевский, ... ... ... ... ... атап ... болса, орыс жазушыларынан Абайдың кімдерді
оқығанын біз ... ... ... ... ... ... Спенсер, Льюс, Дрэисрдің еңбектерін Абайдың
оқығанын бірінші рет мәлімдер жазған да ... ... ... ... басы ... ... ... оны бірінші бастаған Кәкітай болғанын көреміз.
Әрхали әкесінің жас шағында өлең ... ... ... айта келіп:
«Бірақ, өзін ақынмын деп санамайтын. Абай жинақтарында басылып келе жатқан:
«Әбдірахманға Кәкітай ... хат: ... ... айтамын», «Көзімнің
нұрысыз» дейтін өлеңдерді шынында Кәкітайдың өзі ... ... да ... хаты ... ... Ондай өлең жазу Кәкітайдың
қолынан ... ... ... ... Абай ... ... зор еңбек сіңірген мәдениет қайраткері
ғана ... ол ... ... өз ... ... ... іске белсене
ат салысқан, қоғам қайраткері ретінде абыройлы азамат болған.
«Шәкіртіз ғалым – тұл» дейді ... Абай ... отыз ... Абай ... ... ... ... Оның көзінің тірісінде-ақ
Шәкәрім Құдайбердіұлы бастаған үлкен мирастық мектебі болды. Ол мектептің
ықпалы тез ұлғайып, оның ... ... ... ... ... ... ... жайылуға бет бұрған еді. Абай сияқты ірі тұлғаның берген
рухани білімінің ықпалы осындай болды. Таза ... ... ... ... Оған ... шек жоқ. Абайдың қазақ даласына келуінің өзі тарихи
заңды құбылыс десе де ... Абай ... ... ... ... оны іштен
тазарту арқылы келешегіне жол ашты.
Абай шәкірттеріне тек ... қана ... ... Шығыс пен Батыстың,
Орыстың өзі таныс болған және ардақтап, ... ... ... ... ақын ... ... мен ... қызықты мысал
келтіріп, өнегелі әңгіме айтып отыратын болған. Сонымен бірге Абай ... ... ... зер ... қарап, кемшіліктері болса,
қатал да, әділ сынап отырған. Жалпы ақындық өнерге қоятын қағида-шарттарын
ақын шәкірттеріне де ... ... ... ақынның мақсаты «тіл ұстартып, өнер шашпақ» , ақын өлеңді «ермек
үшін» емес, елге өнеге, «үлгі ... ... ... Анық ақын болу ... ... сай ... ... қажет, адамгершілік қасиеті биік, ар-ұжданы
таза, ... ... ... ... қарапайым болу керек. Осындай
қадір ... ие ... ... ақын ғана елге өнер ... ... ... ... ұстаз өзінің өнерлі шәкірттеріне, жалпы жастарға тағлым беріп,
адамгершілікке жат, жағымсыз мінез-құлықтан сақтандырады.
«Өзін-өзі өзгешелікпен артық көрсетпек, ... ... ... ... ... ... ... демектің түбі-мақтан, әрбір мақтан- біреуден
асамын деген күншілдікті бітіреді де, ... ... ... адам баласын қор қылатын үш нәрсе бер. ... ... ... ... ... ... үшінші- залымдық деп білесің. Надандық –
білім, ғылымның ... ... ... еш ... ... ... ... дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік,
ұлтсыздық, кедейлік – бәрі осыдан шығады...» /8.80/
Өнерін ... ... ... ... ... ... жат мінез-құлық болса, олардың беті-жүзіне қарамай, аға-ақын,
тәрбиеші ұстаз аяусыз әшкерелеп өлең жазып, қатал сынайтын ... ... ... сияқты ақындар туралы айта келіп, ... ... ... ... есте ... бір ... ... кету
керек. Ол осы шәкірт ақындардың еңбек үлгілерінен және өзге ... деп ... соң, ... ... ... ... – ұстаз ақын
болмаққа керек. ... ... ... ... аға мен іні ... екі
буыннан құралатын болса, ең алдымен сол әдебиеттік мектепте басшы ақынның
бағыты, ... ... өз ... ... ... кіргізген анық
тарихтық, көркемдік жаңалықтары - қысқасын айтқанда, барлық қасиеттері әр
алуан түрде бой ... ... ... ... ... ... Абайдың үлгісін алған
шәкірттері болуы – Абайдың әдебиеттік мектебін ... Абай ... ... әр ... ... ... Бірі ... жағынан, екіншісі
сюжет, мазмұн жағынан, үшіншісі тіл, стиль жағынан.
Абай шәкірттерінің ішінде ... ... ... ... ... ... Ақылбай мен Мағауияның өз ұстазында кезедесетін және
өздеріне шейінгі қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... ... жылы ... кітабы баспадан шыққан соң, Абайға еліктеп ... ... қай ... ... да ... ... Бұл
жағынан қарасақ, ХХ ғасырда Абайдың әсері көпке ... кең өріс ... ... ақын ... ... қазақ әдебиетінде бұлайша қатынасуын,
оның жалпы қазақ әдебиет тарихына көрсеткен үлгі, әсері деп ... ... ой ... ... ... ... ... Абай
өз халқының ой санасы өсу тарихында анық прогресс ... ... ... ... тарихтық керітарпалық бөгетінің бәрінен аттап өтіп, елі, жұртын
дүниелік мәдениетке жеткізем деушінің ең алдыңғы бірі ... ... Абай ізін ... ... оның бар жағы ... ... жағын, бір қырын айқындап дамыта түсті.
ЖОСПАР:
І Кіріспе бөлім.
Абай – ұлағатты ... ... ... ... ақындық мектебі.
ә) Абай мұрагерлері.
б) Абай ақындығының айналасы.
в) Кәкітай – Абай мұрасын жарыққа шығарушы.
ІІІ ...... ... ... ... ... ақын ... Алматы 1993ж.
2. Қ.Мұхамедханов «Абайдың ақын шәкірттері» Алматы 1994ж.
3. Қ.Мұхамедханов ... ақын ... ... ... ... «Абай мұрагерлері» Алматы, Атамұра, ... ... ... ... ... ... 1994ж.
6. Мұхтар Әуезов «Абайтану дәрістерінің дерек көздері» Алматы,
Санат, 1997ж.
7. А.Нұрқатов ... ... ... ... 1991ж.
8. «Абайдың қара сөздері» Алматы, 1993ж.
9. М.Әуезов «Абай Құнанбаев» Алматы, Санат, 1995ж.
10. М.Мырзахметов «М.Әуезов және Абай» Алматы, Қазақстан, 1997ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абайдың ақындық дүниетанымы (түсіну, пайымдау, бағалау)130 бет
Жабаев Жамбыл (1846-1945)5 бет
Жамбылдың ұстазы еді майкөт ақын7 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» роман – эпопеясы /жарыққа шығуы жайлы8 бет
Абай тұлғасы8 бет
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы11 бет
Сәбит Дөнентаев7 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
: көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь