Еңбекақы мен еңбекке ынталандырудың экономикалық мәні мен түрлері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
1 ЕҢБЕКАҚЫ МЕН ЕҢБЕККЕ ЫНТАЛАНДЫРУДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНІ МЕН ТҮРЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Қазіргі заман нарық теориясындағы еңбекақы мәні мен жүйелері ... ... ... ... 6
1.2 Еңбекке ынталандыру мәні мен жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
2 НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ЖАҒДАЙЫНДА ЖҰМЫСШЫЛАРДЫҢ ЕҢБЕК АҚЫСЫН ТАҒАЙЫНДАУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ ОНЫ
ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
2.1 «ТАТЭК» АҚ экономикалық жағдайын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
2.2 Қазіргі кездегі еңбекақының тағайындалу ерекшеліктерін талдау ... ... ... ..43
2.3 «ТАТЭК» АҚ жұмысшыларды еңбекке ынталандыруды ұйымдастыру ... .57
3 ЖҰМЫСШЫЛАРДЫҢ ЕҢБЕК АҚЫСЫ МЕН ЕҢБЕККЕ ЫНТАЛАНДЫРУДЫ ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63
3.1 Қазақстандағы өндіріс тиімділігін арттыруда материалдық ынталандыру жүйесін дамытудың бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63
3.2 Кәсіпорынның еңбек ақы формаларын жетілдіру тенденциялары ... ... ... ..70
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 79
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..81
Өзектілігі. Осы өткен кезеңдерде, қазіргі күні де өте актуалды мәселелердің бірі бұл нарықтық экономикадағы еңбекақы, жалақыны белгілеу, оның көлемін анықтау мәселесі. Себебі, нарықтық экономикадағы іс-әрекет ететін, жұмыс беруші өзінің мүдделеріне сай, еңбекақының көлемін мүмкін болғанша төмен деңгейде ұстағанды көздейді. Ал оған жұмыс істейтін қызметкер, жұмысшы өз табысын өсіруді көздеп, пайдасын арттыруды көздеп, жалақының жоғарғы көлемін алуды талап етеді. Аталған мәселенің маңыздылығы өте зор, өйткені ол әлеуметтік топтар арасындағы теңсіздік деңгейін арттырып, қоғамдық тыныштық пен елдегі бейбітшілікке қауіп төндіреді.
Жұмысшыларды ынталандыру құралының бірі ретінде жалақыны қолданады. Елбасыда өзінің дәстүрге айналған халыққа Жолдауларында үнемі жалақыны өсіру туралы айтады. Мәне 2011 жылғы Жолдауда «Ағымдағы жылы біз зейнетақы, стипендия, бюджеттік сала қызметкерлерінің еңбекақысының мөлшерін 30 пайызға арттырамыз. Біз екі жыл қатарынан 25 пайызға ұлғайттық. «Нұр Отан» ХДП Жаңа платформасында жсопарланғандай, 2012 жылы зейнетақы, бюджеттік ұйымдардың еңбекақысы мен стипендияның орташа мөлшері 2008 жылмен салыстырғанда 2 есеге артады. Біз осыны уәде еттік және біз осыны іске асырдық» айтты [1].
Экономикалық өсуді жеделдетудің және өндірістің тиімділігін арттырудың басты факторы - жоғары өнімді еңбекке уәждеме жасау, белсенді еңбекке экономикалық ынталандыру. Қазақстанда экономикалық реформаларды жедел жүргізу нәтижесінде өндірістің барлық факторы ырықтандырылды, тиімділікті көтеруге бағытталған ынталандыру уәждемелері де жүргізіліп келеді. Алайда, бүгінгі кезеңдегі экономикалық ынталандыру біліктілікке, еңбек сапасына, өндіріс нәтижелілігіне және макроэкономикалық көрсеткіштер динамикасына тәуелді болмай отырғанын атап көрсетуге тура келеді. Мұның ғылыми-техникалық прогреске ынталандырмалық дәрежесі төмен, өнімнің сапасын өсіруге әсері қанағаттандырмайды, жұмысшының интеллектуалдық және функционалдық қабілетінің толық ашылуына, оны өндірістің ішкі резервтерін пайдалануға жеткілікті түрде мүдделендірмейді. Еңбек ақыны өсірудің материалдық негізі өндірісті дамыту, еңбек өнімділігі мен ұлттық табысты арттыру болып табылады. Жұмыскерлерді жоғары өнімді еңбекке құлшындыратын уәждемелер мен ынталандырмалардың тиімді жүйесін қалыптастыру, еңбекті жоғары бағалау, жалпы адам факторына байланысты проблемалардың шешілуі мемлекет алдындағы аса маңызды экономикалық және әлеуметтік мәселелердің бірі болуы керек. Өндірістің пәрменділігіне уәждемелер мен ынталандырмалардың тиімді жүйесіне қол жеткізуде мына талаптардың бірінші кезекте орындалуы қажет: бір жағынан, постиндустриалық қоғамның жұмыскерге қоятын міндеттеріне байланысты біліктілік пен кәсібилікке талапты күшейту, ал екінші жағынан, «еңбек» деген ұғымның құнсыздануы және еңбек бағасының төмендеу барысын жеңу.
1. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың халыққа жолдауы «Болашақтың іргесін бірге қалаймыз!» (28.01.2011) // Егеменді Қазақстан. -2011. 3 ақпан.- 1-3бб
2. Жүнісов Б.А. Нарықтық экономика негіздері. -Алматы,1999.-193б.
3. Шеденов Ө.Қ. Жалпы экономикалық теория..– Алматы, 2002. -455б.
4. Осипова Г.М. Экономикалық теория негіздері. –Алматы, 1998.-455б.
5. Нуреев Н Курс микроэкономики..-Алматы.-2003.-560б.
6. Қазақстан Республикасының «ҚР еңбек туралы» заңы – Алматы: ЮРИСТ, 2004. – 73 б.
7. В.К. Радостовец, Т.Ғ. Габдуллин, В.В. Радостовец, О.И. Шмидт, Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп.- Алматы, 2003 ж.- 354 б
8. Экономикалық теория. Әубәкіров Я.Ғ., Байжұманов Б.О. – Алматы, 1999. -250б.
9. Нарықтық экономика теориясына кіріспе. Мендешов В.Ч. – Алматы, 1995.- 300б.
10. Жалпы экономикалық теория. Жүнісов Б.А. – Алматы. – 2001. -180б.
11. Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Ә. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2003. – 252 б.
12. Рахметов Б.А. Персоналды басқару. - Алматы, 2005.-285 б.
13. Ахметов К.Ғ. Менеджмент негіздері. – Алматы, 1993.- 519 б.
14. Траккин В.В., Даятлов В.А. Основы кадрового менеджмента. -Москва, Дело, 1995. -200 с.
15. Бердалиев К. Менеджмент. -Алматы, 2005. -234 б.
16. Якокка Л. Карьера менеджера. - Москва, 1990.- 101 с.
17. Джумабаев С.К. Управление человеческими ресурсами. – Алматы: Ғылым, 2000. – 214 с.
18. ТАТЭК» АҚ Жарғысы.
19. «ТАТЭК» АҚ 2007-2009 жылдық тарифтік смета есебі
20. «ТАТЭК» АҚ өткізу желісі
21. «ТАТЭК» АҚ тұтынушылары
22. «ТАТЭК» АҚ 2005-2007 жыл бойынша жылдық есебі
23. 2008 жылдың Алматы облысының әлеуметтік – экономикалық паспорты. –Талдықорған, 2009.- 88б.
24. Владимирова Л.П. Экономика труда: Учебное пособие. – 2-е изд., перераб. и доп. – М.: Издательный Дом «Дашков и Ко», 2002. – 300 с.
25. ҚР «Еңбек кодексы». –Алматы, 2008. -120б.
26. Қ.Р Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министірлігінің сайты: http://www.enbek.kz
27. Салимов С.К. Қызметкерлердің сыйақысына есеп // Қаржы менеджменті. - 2008. - №8. -24-26бб
28. Қазақстан Республикасының еңбек туралы негізгі заң актілері. – Алматы: ЮРИСТ, 2001. – 73 б.
29. Ниязбекова Р.К., Рахметов Б.А., Байнеева П.Т. Кәсіпорын экономикасы. – Алматы, 2008. -792б.
30. Назарова В.Л. Шаруашылық жүргізуші субъектілердегі бухгалтерлік есеп: Оқулық/ Жалпы редакциясын басқарған Н.Қ.Мамыров. – Алматы: Экономика, 2005. – 310 б.
31. Садренов И.К. Система форм оплаты труда, стимулирующих достижение конечных результатов деятельности преприятий // Қаз ҰУ хабаршысы. Экономика сериясы. – 2004. - №5.- С.98-102
32. «ТАТЭК» АҚ кадр бөлімінің инструкциялары
33. Исахова П.Б. Күнкөріс минимумы - әлеуметтік индикатор ретінде // ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы. -2006. -№1.-72-75бб
34. Нұрғалиева К.О. Қазақстандағы өндіріс тиімділігін арттыруда материалдық ынталандыру жүйесін дамытудың бағыттары // Қаржы-қаражат. -2007. -№6. -22-26бб
35. Аманшева Д.М. Нарықтық қатнастар жағдайындағы кәсіпорынның кадрлыққ саясатының ерекшелігі //Транзитная экономика – 2009.№ 1, 52-62 б.
36. Нұрғалиев Қ.О. Өндіріс тиімділігін арттырудағы жалақыны ынталандыру факторлары // Қаржы – қаражат – 2006. №3,4, 22-29 б.
37. Оразалин К.Ж., Есайдар У.С., Төлегенов Б.Т. Кәсіпорын экономикасы:Оқу құралы.-Алматы: АТУ баспасы, 2007.-296б
38. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру — мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» (2008 жыл ақпан). – Астана, 2008.-25б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
................................................3
1 ЕҢБЕКАҚЫ МЕН ЕҢБЕККЕ ЫНТАЛАНДЫРУДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНІ ... ... ... ... ... еңбекақы мәні ... ... ... мәні ... ... ... ... ЖҰМЫСШЫЛАРДЫҢ ЕҢБЕК АҚЫСЫН ТАҒАЙЫНДАУ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ ОНЫ
ТАЛДАУ
............................................................................
.....................................33
2.1 «ТАТЭК» АҚ ... ... ... ... ... ... тағайындалу ерекшеліктерін
талдау..............43
2.3 «ТАТЭК» АҚ жұмысшыларды еңбекке ынталандыруды ... ... ... АҚЫСЫ МЕН ЕҢБЕККЕ ЫНТАЛАНДЫРУДЫ ... ... ... ... ... ... ынталандыру
жүйесін ... ... ... ақы ... ... ... ... Осы өткен кезеңдерде, қазіргі күні де өте актуалды
мәселелердің бірі бұл нарықтық ... ... ... ... ... ... ... Себебі, нарықтық экономикадағы іс-әрекет
ететін, жұмыс беруші өзінің мүдделеріне сай, еңбекақының көлемін ... ... ... ... ... Ал оған жұмыс істейтін
қызметкер, жұмысшы өз ... ... ... ... арттыруды көздеп,
жалақының жоғарғы көлемін алуды ... ... ... ... ... зор, ... ол ... топтар арасындағы теңсіздік деңгейін
арттырып, қоғамдық тыныштық пен елдегі бейбітшілікке қауіп төндіреді.
Жұмысшыларды ынталандыру құралының бірі ... ... ... өзінің дәстүрге айналған халыққа Жолдауларында үнемі жалақыны
өсіру туралы айтады. Мәне 2011 ... ... ... жылы біз ... бюджеттік сала қызметкерлерінің еңбекақысының ... ... ... Біз екі жыл ... 25 ... ... «Нұр ... Жаңа платформасында жсопарланғандай, 2012 жылы ... ... ... мен ... ... ... 2008 жылмен
салыстырғанда 2 есеге артады. Біз осыны уәде еттік және біз ... ... ... ... ... жеделдетудің және өндірістің тиімділігін арттырудың
басты факторы - жоғары өнімді еңбекке уәждеме жасау, белсенді ... ... ... ... ... жедел
жүргізу нәтижесінде өндірістің барлық факторы ырықтандырылды, тиімділікті
көтеруге бағытталған ынталандыру уәждемелері де жүргізіліп ... ... ... ... ... біліктілікке, еңбек сапасына,
өндіріс нәтижелілігіне және макроэкономикалық көрсеткіштер ... ... ... атап көрсетуге тура ... ... ... ... ынталандырмалық дәрежесі төмен, өнімнің сапасын
өсіруге әсері ... ... ... және
функционалдық қабілетінің толық ашылуына, оны өндірістің ішкі резервтерін
пайдалануға ... ... ... ... ... ... ... өндірісті дамыту, еңбек өнімділігі мен ұлттық ... ... ... ... ... өнімді еңбекке құлшындыратын
уәждемелер мен ынталандырмалардың тиімді жүйесін қалыптастыру, еңбекті
жоғары бағалау, ... адам ... ... ... ... ... аса ... экономикалық және әлеуметтік мәселелердің
бірі ... ... ... ... ... ... ... жүйесіне қол жеткізуде мына талаптардың ... ... ... бір жағынан, постиндустриалық қоғамның жұмыскерге
қоятын міндеттеріне байланысты біліктілік пен кәсібилікке талапты ... ... ... ... ... ... құнсыздануы және еңбек бағасының
төмендеу барысын жеңу.
Жоғарыда айтылған мәселелердің жиынтығы дипломдық жұмыс тақырыбының
өзектілігін анықтайды.
Отандық ... ... ... ақы, ... ... еңбек
күшінің ұдайы өндірісі, жалдамалы еңбек ... ... ... ... ... ... сәйкес экономикалық теория және
экономика ғылымы ... ... ... ... ... ... Гойло В.С., Горланов Г.В., Дзарасов С.С., Колесов Н.Д., Куликов В.В.,
Ракитский Б.В., ... Т.В., ... И.И., ... В.Н. және ... өте ... әрі олар жиі ... ... жағдайындағы еңбек мәселесінің ғылыми базасын
жасауда мынадай ғалымдар: Смит А., Друкер Г., Маркс К., Мэйо Э., ... ... Г., ... Э.Д., ... Н., Кокина Ю.П., Ржаницина Л.С.,
Рофе А.И., Рудык Э., Слезингер Г.Э., ... Р.А., т.б. ... үлес ... ғалымдардан тиімділікті арттыруды ынталандыру және
уәждеменің түрлі ... ... ... ... ... ... ... қажеттіліктері мен ынталандырмаларын
негіздеу ... Т.Б., ... О.Б., ... Қ.О., ... ... Т.И., Сағадиев К.Ә., Кенжеғожзин М.Б., Қошанов А.К., Сәбден
О.С., ... Е.К., ... К.Б. және т.б. ... ... ... мақсаты еңбекақының экономикалық мәні мен еңбекке
ынталандыруды ұйымдастыру жолдарын талдау. Осы ... жету үшін ... ... ... ақының экономикалық мәні мен түрлерін анықтау;
- еңбекке ынталандыру мәні мен жолдарын көрсету;
- қазіргі ... ... ... ... мәні мен жүйелерін
анықтау;
- Еңбек ақының мөлшері мен динамикасына ықпал ... ... ... АҚ ... жағдайын талдау;
- Кәсіпорынның еңбек ақы формаларының ... ... ... ... ... ... «ТАТЭК» АҚ еңбек ақыны тағайындау мен
ынталандыру мәліметтері табылады.
Зерттеу пәні – еңбекақыны мен ынталандыруды ұйымдастыруды жетілдіру
жолдарын ... ... жазу ... ... ... ... ... факторлық талдау, статистикалық талдау, құрылымдық-логикалық
талдау.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негізі болып ... ... мен ... ... ... классиктерінің, Ресей
және Қазақстандық ғалым-экономистер мен маман-практиктердің ... ... ... байланысты әр түрлі нысандағы есептілік
мәліметтері қолданылған.
Дипломдық жұмыс кіріспе, үш ... ... және ... ... ... ... МЕН ... ЫНТАЛАНДЫРУДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНІ МЕН ТҮРЛЕРІ
1.1 Қазіргі заман нарық ... ... мәні мен ... заман нарық теориясы – батыс елдерінің шарушылық саласындағы
саясатын ... ... ... ... теориялар мен мектептерді,
шартты түрде, екі негізгі бағытқа бөлуге болады.
Оның біріншілері – еркін ... және ... ... ... ... нарықты жақтайтындарды либерализм, ал оның
қазіргі заманғы жақтастарын «неолиберализм» мектептерінің өкілдері деп
атайды.
Екінші ... ... ... ... белсенді түрде
араласуын жақтайды. Бұл идеяларды алғашқы ... бірі ... ... ... ... Джон Мейнард Кейнс (1883-1946) болды.
Оның пікірінің қалыптасуына 1926-1933 ... ... ... дағдарыс түрткі болды. Ол өзінің басты еңбегі «Жұмыспен
қамтудың, проценттің және ... ... ... ... ... ... теория» деп атады және жаппай жұмыссыздықты тек қана
сұранымды көтермелеу ынталандыру арқылы шешуге болады деп қорытынды жасады.
Жұмыспен қамту ... ... ... ... көшу ... ... концепциясының негізгі қорытындысы болып табылады. ХХ
ғасырдың 30-шы, 80-шы ... ... ... елдерінде кейнсианстваның
әсерімен нарықты реттеу жүйесі әрекет етті. Оған Дж.М.Кейнстің ... ... ... ... бір ... ... ... кемділіктерін мойындай отырып, сонымен қатар нарықтың автоматты
түрде экономиканы ... ... ... ... ... ... зерттеулерінде олар, бірінші кезекте ұлттық табыс,
қорлану мен тұтыну, қоғамдық ... ... ... ... ... басшылыққа алды. Мемлекет салық жүйесі арқылы пайданың
едәуір ... алып оны ... ... және ... ... қамтуды қолдау
үшін пайдаланылады : экономикада мемлекеттік ... ... ... ... ... жасалады, азаматтарды әлеуметтік қорғау шараларының
жүйесі жүзеге асырылады. Бұл бағыттағы экономистердің ... ... ... ... ... ... ... оның жәрдемімен нарықтың
қолайсыз жақтарын жөнге салып реттеп отырады.
ХХ ғасырдың 70-жылдарында ... ... ... ... ... ... ... реттеудің зияндылығы туралы
идеяның қайтадан туындап дамуына себеп ... ... ... идеясының
өкілдері нарық механизмінің бәсекенің негізінде балансыланған өсуді, яғни
сұраным мен ұсынымның тепе-теңдігін қамтамасыз етуі ... деп ... ... ... ... ... алады, яғни
экономиканы оқуды әрбір кәсіпорынның жұмыс істеу себебін ... ... ... бастайды. Шын мәнінде, қоғамдық өндіріс нарық
арқылы байланысқа шаруашылық бірліктерінің жиынтығы болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... жасаумен
шектеледі деп тұжырым жасайды. Олар экономикалық бостандықты, мемлекеттің
экономикаға араласуын ... ... ... ... ... ... ... Мұндай неоконсервативті ... ... ... ... ... нарқын төмендету жолымен
ұсынымды көтермелеу, мемлекетсіздендіру және бәсекеге күресу жағдайында
жеке кәсіпкерлікті ... ... ... Олар ... ... идеясына қарсы және әлеуметтік бағдарламаларды барынша ... Бір ... ... мақсаттарға қажетті шығындары мойындай
отырып, олар екінші жағынан әлеуметтік кепілдіктер тегін қызмет пен ... ... ... емес деп ... ... ... бұл мектептің
жақтастарының пікірінше өндірісті ... мен ... ... негізгі және кәсіпкерлікті дамыту болып табылады.
Соңғы кезде негізгі екі ... өз ... бой ... келе ... ... жақындасуына себеп болып отыр. Бұған АҚШ экономисті Пол
Самуэльсонның неокласикалық синтез теориясы бойынша айқын дәлел бола ... ... ... ... макроэкономика мен ... ... ... жояды. Реттелмелі экономика
теориясының жақтастары сияқты Самуэльсонда ... ... ... мен
ресурстарды толық қамти алмайды, тек қана ... ... ... ... ... деп ... ... бірге белгілі
бір ақылға сыйымды шетке бәсекені қорғаудың, қажеттігін атап ... жеке ... не ... ... аралас экономика
пайда болады. Толық жұмыспен қамту жағдайында ... ... ... ... ... ... көрінетін, сөйтіп П. Самуэльсон үшін құн және
табыстарды бөлу теориясының негізі болып табылатын ... ... ... күш» ... ... неоклассикалық синтезді жаңа теория деп
есептеуге ... ол ... ... ... жетекші рөлі
жағдайындағы жоғарыда көрсетілген екі бағыттың эклектикалық құрмаласуы
болып ... ... ... ... ... ... қоғамдық жиынтық өнім
жасалады, ұлттық табыс құралады. Ұлттық табыс экономикалық және ... ... көзі ... табылады. Ол ең әуелі макроэкономикалық
деңгейде ... ... ... ... ... ... ... бөлінуі деп атайды. Ондай факторларға еңбек, капитал (ақшалай
немесе өндірістік) және қор жер жатады. Макроэкономика, яғни ... және әр ... ... ... деңгейінде оларға сәйкес
табыстың негізгі нысандары құрылады: еңбекақы, жалақы, пайда, процент және
рента.
Еңбекақы немесе жалақы, оны ... ... ... ... ... ... анық ... – ақы төлеуде
еңбектің саны мен ... ... ... ... ол ... фактор бола алмайды. Нарық жағдайында жалақының мөлшеріне өнім
өткізуден ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінің
көрсеткіші белсенді түрде әсер етеді. ... ... мен ... ... ... ... көрсетілген факторларға
байланысты болатын ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде атқарған рөлдеріне қарай оның
дербес ... жеке ... ... қосымша
ақылардың, сыйлықтардың және көтерме ақылардың шамасын ... ... ... ... тек қана ... ... құрылмайды, ол
негізінен өндірістің түпкі нәтижесіне, жасалған ... ... ... Жұмыскер қаншама жақсы еңбек етсе де, бірақ оның жұмыс істейтін
кәсіпорынның өнімі ешкімге ... ... онда ... ... көзі ... Енді табыстың негізгі нысандарын қысқаша сипатталық .
Нарықтық экономика жағдайында барлық ... ... ... ... ... бағасымен тығыз байланысты болады. Өз кезегінде бұл
бағаларға сөзсіз түрде сұраным мен ... ара ... ... күресі,
монополиялық үстемдік сияқты нарықтық күштер елеулі түрде әсер етеді. Енді
осы табыстың түсу көздерін және бөлу ... ... ... ... негізгі жолдары мыналар :
А) жұмыскерлердің өз еңбегімен тапқан табысы (еңбекақы, сыйлық ... ... ... ... еңбек ету үлесіне байланыссыз түсетін әлеуметтендірілген табыстар
(қоғамдық тұтыну қорлары, трансферттік төлемдер, жұмыссыздыққа ... ... ... ... ... қамсыздандыру бойынша
төленетін төлемдер және т.б.
Пайда кәсіпорынның таза табысының ... ... ... ... ... ... ... (жұмыстан, қызметтен)
түскен жалпы түсімнің бір бөлігі болып табылады. ... ... ... ... кәсіпорындардың (оларды батыс ... деп ... ... ... ... ... ... ұлғайтуға жұмсалатын пайда (бөлінбейтін пайда) болып бөлінеді.
Пайыз – бұл ақша капиталы үшін ... ақы, оны ... ... ... ... ақша бойынша төленетін процент деп түсінуі керек. Ал ... ... ... ... өткізілуі, басқаша айтқанда жерді
пайдаланғаны (шаруашылық ... үшін ... алу, үй ... және тағы ... ... үшін ... ... төленетін төлем.
Меншіктен түсетін табысты 1сызба арқылы көруге болады
1сызба. Меншіктен түсетін табысты бөлу
Қайнар көзі: Жүнісов Б.А. ... ... ... ... ... жолына түскен елдерде осы көрсетілген табыс екі
үлкен топқа ... :
1) ... ... және ... ... түскен еңбекпен табылған
табыс;
2) заңды ... ... ... еңбексіз табылған табыс, оған
девиденттер, банкке салынған ақша бойынша проценттер меншіктен түсетін
табыстар, соның ... ... ... ... беруден де,
осылармен бірге тікелей еңбектің ... ... ... жәрдем ақшалар мен төлемдер (зейнетақы, степендия,
жұмыссыздыққа байланысты және көп ... ... ... ... ... ... мөлшері әр түрлі елдерде бірдей емес және ... ... ... ... ... тағы басқа
факторлардан тәуелді болады [3,82 б].
Жалақы тұтынушылар табысының басым көпшілігін ... ... ... ... ... және ... ... елеулі ықпал етеді.
Жалақы дегеніміз не, оның ... мен ... не ... тәуелді,
жалақыға бәсекенің жетілген, жетілмеген түрі қалай ықпал етеді?
Осы мәселеге байланысты экономикалық тұжырымдама бар. 1. ... ... оның ... мен динамикасы рыноктық факторлар – ... ... ... 2. ... ... күші – Тауардың ... ... ... бағасы емес, еңбек тауар бола алмайды, жалақы ... де, ... ... ... ... де анықталады, олардың
ауытқуы жалақының жұмыс күші құнынан бірде жоғары, бірде төмен ... екі ... да ... ... экономиясының
классиктері А.Смит пен Д.Рикардоның теорияларына негізделген. А.Смит еңбек
пен жұмыс күші ... ... ашып ... емес. Оның
пайымдауынша, еңбек табиғи бағасы бар «тауар» деп саналады. Ал, ... ... ... ... яғни жұмысшының және оның отбасының
тіршілігіне қажетті ... ... ... ... ... деп жұмыс
күшінің құнын түсінді. Жалақы мөлшері жұмысшының тіршілігіне ... ... ... ... ... жалақы туралы тарихи және рухани
элементтерді қамтиды, осымен байланысты А. Смит ... ... ... ... ... Жалақы дәрежесінің төмендігін және оның
тіршілік минимумына өте жақын болу ... ... ... ... ... ... Экономикалық өрлеу жағдайында
еңбекке деген ... ... де ... ... ... ... жоғары
болады. Д.Рикардо да, А.Смит сияқты жалақыны еңбек бағасы деп ұғынды.
Жалақы ... ... Олай ... ... ... өз еңбегін
шығындағаннан кейін алады, жалақы мөлшері еңбектің әрекет ету ұзақтығына
тәуелді, бірдей ... ... ... ... ... орын алады. Еңбек түгелдей төленген болып көрінеді. Сондықтан
да пролетарлық саяси экономияда жалақыны ... күші ... ... шындығында жұмыс күшінің бағасы деп көрсетеді. Қазіргі батыстық
экономика ғылымында жалақыны ... ... ... ... орын ... мен ... «Жалақы нарықтық бағаның маңызды категориясы,
өйткені ол ... ... деп ... [4,104б.].
Еңбекақы жөніндегі саясат кәсіпорында басқарудың құрамды бөлігі болып
табылады және оның ... ... оған ... ықпал етеді. Себебі,
еңбекақы жұмыс күші ... ... ... ... ... сондықтан да, мұны еш уақытта естен шығаруға ... бұл – ... оның ... үшін сапасына, санына және
шығарған қажетті өнім ... ... ... ... ... ... қажетті өнімнің құнына тең және оның ақшалай түрі ... ... ... болады – еңбекақы кәсіпорын қызметкерлерінің жалақысына
баратын өнім өндіруге және сатуға ... ... бір ... ... еңбекақыны мынандай факторлар анықтайды:
Еңбек ақы – бұл еңбек үшін ... оны ... ... ... және
қызмет нұсқауында белгіленген көлеміне сай еңбеккерлер орындаған жұмысы
үшін алады.
Еңбек ақы ... ... – бұл ... ... ... ... және заттай түріндегі жұмыс ... ... де ... әлеуметтік сақтандыруға жұмсалатын аударымдар.
Еңбек ақы (жұмысшы өтемақысы) құрамына тарифтік мөлшерлемеге және
лауазымдық айлықтарға ... ... ... ақылар мен үстемелер, ағымдық
сыйлық беру және т.б. ... ... ... туралы» Заңының 7-тарауының 70-бабына келесідей сөздер
келтіріледі:
1. Жұмыс ... осы ... жеке ... ... шарттарға сәйкес
қызметкердің еңбегіне ақы төлеуге міндетті.
2. Қызметкерлердің еңбегіне ақы мерзімдік, кесімді түрде ... ... ... өзге де ... бойынша төленеді. Ақы төлеу еңбектің
жеке және/немесе ұжымдық нәтижелері үшін ... ... ... ... ... ... саны мен сапасына,
күрделілігіне қарай белгіленеді.
Қызметкердің өндіріс ... мен ... ... арттыруға
материалдық мүдделігін күшейту үшін жыл ішіндегі жұмысының қорытындысы
бойынша сыйлық, ... беру ... және ... ... ... ... еңгізілуі мүмкін.
4. Ұйымдарда еңбекке ақы төлеу жүйесі ұжымдық ... ... ... ... ... ... қойылатын біліктілік талаптары мен жұмыстардың белгілі
бір түрлерінің күрделілігі жұмыстар мен ... ... ... қызметшілер лауазымдарының біліктілік
анықтамалығы негізінде белгіленеді. Аталған анықтамалықтарды әзірлеу
мен қолданудың тәртібін ... ... ... ... ... ... жұмыстарды белгілі бір күрделі жұмысқа
жатқызуды және ... ... ... беруді жұмыс
беруші жұмыстар мен ... ... ... ... ... ... ... дербес жүргізіледі
[6,14б].
Жұмыс күші, яғни құны. Бұл қызметкердің өміріне қажет және оның еңбек
қабілетін қалпына келтіруге жәрдемдесетін ... ... ... ... ... қажеттілігін қанағаттандыратын мүлік құны;
- оны мамандыққа оқытуға кеткен шығындар;
- оның отбасының өмір ... ... ... құны.
Нақтылы жұмыс күнінің құны қажетті өнім көлемін анықтайды. ... ... ... құны әр елде әр ... және ... ... сайын өзгеріп
те отырады.
Кәсіпорында жалақы саясатын әзірлеуде және оны ... ... ... принціптерін еске алу керек:
• әділдігі, яғни тек ... тең ... ... жұмыс есебінің қиындылығы және еңбек ... ... ... ... және ауыр дене ... ... ... сапасына және еңбекке қатыстылығының адалдығы үшін ынталандыру;
• ақаулық жібергені және өзінің міндетіне жауапкерлікпен қарағандығынан
жағымсыз жағдайлар болғаны үшін ... ... ... ... ... қарқыны орта жалақының өрлеу қарқынына
қарағанда озық жүруі;
• инфляцияның ... сай ... ... ... қажеттілігін ең үлкен деңгейде қамтамасыз ету үшін үдемелі
нысананы және ... ... ... ... ... әлеуметтік бағытталған нарықтық
экономикаға көшу ... ... ... ... ... мемлекет
кепілдендіреді және жоғары деңгейдегі еңбек ... шек ... ... ... ынталандырудың және еңбек өнімділігінің арттырудың басты
құралы болып, қоғамдық өндірісті тиімді дамытуға ықпал етеді.
Жалақыны дифференциялау және оның ... ... ... ... ... қарай өзіндік ерекшелігімен айқындалып, ол ... ... ...... күрделігі. Күрделі біліктілікті еңбек жай
еңбекке қарағанда ... ... ... және оған ... ... ... принцип – еңбек жағдайына қарай жіктеу. Еңбек жағдайы ауыр және
жеңіл , қалыпты және зиянды ... ... ... ... ... ... ... ауыр әрі зиянды жұмыс істейтіндер жалақыны көп алуы
қажет.
Үшінші принцип – ... ... ... ... ең қажетті
салаларында басқаларына қарағанда өсім мен ақы төлеу жоғары болады.
Төртінші принцип – экономикалық аудан мен ... ... ... ... ... ... әр ... аймақтарда
аудандық коэффициент белгіленіп, жалақыға ... ... ... Республикасында бұл коэффициент 1.15-ті құрайды. Демек, елімізде
барлық салаларда жұмыс істейтіндер жалақысына 15% қосымша қосып алады.
Бесінші принцип – жұмыскер өзі ... ... ... және ... ... ... байланысты. Жалақыны ұйымдастырудың негізгі принциптері
тарифтік жүйеде бейнеленген. Тарифтік жүйеге ... ... ... және ... өсім ... квалификациялық анықтамаға шаруашылық саласының көптеген
жұмыс түрлерінің ... мен ... ... ... ... түрі
күрделілігіне қарай разрядқа бөлінеді және жұмыс ... ... ... ... ... көрсетілед.
Тарифтік ставка жұмыскердің разрядқа байланысты уақыт өлшемінде
еңбекақы размерін айқындауға ... ... ... ... ... ... қанша ретке өскендігін
1-ші разряд ставкасымен салыстыра көрсетеді.
Жұмысшыларға разряд ... 1-ден 8-ші ... ... 6-дан 13-ші ... ... оқу ... оқытушыларға 11-ден 21-ші разряд
арасында (1 ... ... ... ... ... ... |Тариф ... ... ... ... (1 |сеткасының |коэффициент (1 |
| ... ... ... |
| | ... ... |
|1 |1,0 |12 |2,20 |
|2 |1,07 |13 |2,37 |
|3 |1,15 |14 |2,55 |
|4 |1,24 |15 |2,74 |
|5 |1,33 |16 |2,95 |
|6 |1,43 |17 |3,17 |
|7 |1,54 |18 |3,41 |
|8 |1,66 |19 |3,67 |
|9 |1,78 |20 |3,94 ... |1,91 |21 |4,24 ... |2,05 | | ... ... В.К. ... Т.Ғ. Габдуллин, В.В. Радостовец, О.И. Шмидт,
Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп.- Алматы, 2003 ж.- 354 ... ... ... ... ... ... ... ал қызметкелердікі екіншіден жиырма біріншіге дейін бірыңғай
тарифтік сетка ... ... ... ... ... және ... ... бойынша
еңбеккерлердің тарификациясын жасайды.
Тарифтік мөлшерлемесін және ... ... ... иесінің айлығын жұмыс берушінің ең төменгі жалақыны
сақтаған кәсіпорын бекіткен разрядтың мөлшерлемесіне ... ... ... ... ... ... коэффициенттер
бойынша анықтайды. Тарифтік-мамандандырылған анықтама жұмысшылардың жұмысын
тарификациялауға және оларға әртүрлі өндіріс пен ... түрі ... ... ... ... анықтама қызметкерлердің жұмысының күрделілігін,
мамандығының деңгейі бойынша ... ... ... Бұл ... және ... ... келеді. Олардың негізінде нақты өндіріс
еңбеккерлері үшін жергілікті анықтамалар әзірленіп және белгіленуі мүмкін.
Үкіметтің 1996 ... 9-шы ... ... Республикасы экономика
саласындағы жұмысшыларға еңбекақы төлеу туралы» ... 1996 ... ... ... ... ... ендірілген.
Қаулыда еңбекақының минималды мөлшері көрсетілген. Жұмыс беруші
жұмыскерге одан төмен төлемеуі ... ... ... ... бірінші
разрядының ставкасы осы минимумды көрсетеді.
Әр түрлі меншік нысанындағы кәсіпорындарда еңбекақының көп тараған екі
нысаны: кесімді және ... ... ... ... қызметтің көлемдік, сандық көрсеткіштерін
жақсартуды ынталандырады. Ол өндіріс учаскелерінде қол еңбегінің немесе
машиналы-қол ... ... ... ... дәл осы ... ... ... және оның сапасын арттыру және еңбек мөлшерін
белгілеудің негізділігін ескеру ... (2 ... ... ... мен ... түрі мен жүйесі |Төленетін ақының сипаттамасы ... ... ... ... жай мерзімді ... (ИТР) ... ... ... ... |
| ... ... ставка бойынша |
| ... ... |
|2 ... ... ... ... ... айлықтан басқа, ал жұмысшыларға |
| ... ... ... ... ... ... ... (жеке және ұжымдық) түрі: ... ... ... ... өнім ... ... бағамен төленеді. |
|ә) кесімді-сыйлық ... ... үшін және ... ... |
| ... үшін ... қосылады. |
|б) кесімді прогрессивті ... ... ... ... ... орындағаны|
| ... ақы ... өсім ... ... ... ұжымдық-кесімді |Металлургия, өндірісінде, легтік автомобиль |
| ... ... ... ... |
| ... бөлімше, желі мүшесінің жалақысы барлық|
| ... ... өнім ... ... ... аккордтық жүйе жалақысы- |Бұл жүйе бойынша ақы төлеу жұмысшылардың бір ... ... ... ... ... әуелден жалақының жалпы ... ... ... |сомасы ... ... ... ... |
| ... ... ... көзі: Экономикалық теория. Әубәкіров Я.Ғ., Байжұманов Б.О. – Алматы,
1999. -250б.
Факторлық шығындар ... ... ... ... ... ... ... бөлу нәтижесінде алғашқы табыс құралады, кейін әлденеше
рет қайта бөлінеді. Бөлу процесінде өндіріс аясына қатысатындар мен ... және ұйым ... ... ат салысады. Алайда, олар алғашқы
табысты тікелей жасамайды.
Нарықтық экономикада ... ... ... ... ... ... бағасымен органикалық байланыста болады. Бұл бағаға
нарықтық күштер кәдімгідей әсер етеді. Сұраным мен ... ... мен ... Енді осы ... ... мен ... ... қарастырамыз. Табыстардың негізгі түсу көздері мыналар.
а) жұмыскерлердің ... ...... ... және ... кәсіпкерлік табыстар(пайда);
б) меншік табыстары (салымнан алынатын проценттер, рента және т.б.)
в) еңбек салымына байланыссыз түсетін әлеуметтік табыстар.
Қазіргі нарық ... осы ... ... екі ... ... ... ... (жалақы мен пайда) және еңбектен түсетін
табыс;
ә) заңды негізде алынған еңбексіз ... оған ... ... салым пайызы, меншіктен табыс, оның ішінде арендаға
өткізілген жылжымайтын мүліктен және ... ... ... ... ... мен төлемдер .
Осы табыстардың динамикасы әртүлі елдерде әрқалай және ... ... ... ... ... да ... ... нысаны мына жағдайларда қолданылады:
- тікелей жұмысшының немесе олардың бригадасының жұмысшыларының сандық
көрсеткіштерінің бар болуы;
- жұмысшының өндірімін ... ... ... көлемін арттыру
мүмкіндігі;
- осы учаскіде жұмысшыларды өнім өндірімін немесе орындалғанжұмыстың
көлемін одан әрі арттыруды ынталандыру қажеттілігі;
- ... ... ... дәлме-дәл есептеу мүмкіншілігі;
- техникалық негізделген еңбек мөлшерін қолдану.
Еңбекақының кесімді нысаны мына төмендегі жағдайларда ... ... егер де :
- ... сапасы нашарласа;
- техникалық тәртіптемелер бұзылса;
- жабдықтардың қызмет көрсетулері нашарласа;
- қауіпсіздік техника талабы бұзылса;
- шикізаттар және материалдар ... ... ... ... қызметкерлерге еңбекақы белгіленген
графиктік мөлшерлемеге немесе өндірісте нақты жұмыс істеген ... ... ... ... Еңбекақының мерзімдік нысаны жұмыс
істеушілердің біліктілігін ... және ... ... ... ... ақы ... нысанын қолдану жағдайы :
- егер де жұмысшы машиналар немесе агрегаттардың ... ... өнім ... ... ықпалын тигізе алмаса;
- егер де қажетті келісімде бағалауды белгілеу үшін өнімдерінің сандық
көрсеткіштерінің жоқ ... ақы ... ... ... қолданған жағдайда.
Еңбекке мерзімдік ақы төлеу нысанын қолдану шарттары :
- ... ... ... ... бас ... ... ... және жұмыстың жоғары сапалылығын қамтамасыз ету;
- жабдықтарға қызмет көрсетудегі ... ... сол ... ... ... ырғақтар;
- жұмыстарда көп қажет ететін шығындарды есептеу және еңбекті мөлшерлеу,
экономикалық мақсатқа сәйкес, сол сияқты ... ... ... ... жұмыстарда нысандық мөлшерлеудің болуы және ... ... ... бұл жұмыстардың өндірілімінің орындалуы ... ... ... мен ... ... ... ... 3 сызбада
көрсетілген.
3 сызба.- Жоғары жалақы мен өндіріс көрсеткіштерінің өзара байланысы
Қайнар ... ... ... ... кіріспе. Мендешов В.Ч. –
Алматы, 1995.- 300б.
Еңбекақының мерзімдік нысаны үшін ... екі ... ... жай
мерзімдік және мерзімдік сыйлықақы. Қызметкердің еңбекақысының мерзімдік
жүйесінде уақыттың бір бөлігінде анықталуы мүмкні:
ЕАжм = М Х ...... ... ... сағаттық тарифтік мөлшерлемесі.
Т - өндірісте нақты орындалған жұмыстың уақыты.
Қызметкердің еңбекақысының мерзімдік сыйлықақы жүйесінде мына ... ... ... ... = М Х Т (1 + М + К + П / 100) ... – белгіленген көрсеткіштерді тарифтік мөлшерлеуге және сыйлықақы
шартына сай орындалған сыйлық мөлшері (%).
К – ... ... ... ... және ... сай ... сыйлық мөлшері (%).
П – белгіленген көрсеткіштердің артығымен орындалғаны және ... ... ... үшін ... ақыны реттеу ұжымдық шарт арқылы
жүзеге асады, ал басқару мен инжинерлік-техникалық ... ... ... жағдайын өзара шарт арқылы көрсетеді. Ол белгілі бір кезеңге
жұмыскер мен әкімшілік ... ... ... ... ... жүйесін дұрыс қолдану принціптерін түсіну үшін мына жағдайларды
білген жөн: осы ... ... ... ең ... деңгейі «ең төмен
жалақы» - тұтыну деңгейі игіліктен және қызметтен тұрады [9,113б.].
1.2 Еңбекке ынталандыру мәні мен ... ... ... ... қажеттілігі кеңейтілген
ұдайы өндіріс процесінің экономикалық мүддемен тікелей байланыстылығында.
Дамудың қозғаушы ... ... ... ... ... ... тиімділігінің артуына ынталандырудың ғылыми негізделген жүйесін
ұтымды қолдану арқылы әсер етеді. ... ... ... мүдделер,
ынталандыруды қоғамның заңдылықтарымен байланыстырып тұратын орталық буын
болып табылады.
Еліміздің қазіргі және орта мерзімді дамуындағы ... ...... ... ... емес, интенсивті, индустриалды-
инновациялық факторлардың басымдылығы ... ... ету. Бұл ... уәжі мен оған ... жаңа жүйесін қалыптастырудың нақты
жолдары анықталуы қажет.
Алайда, экономикалық әдебиетте «еңбекке ынталандыру» мәнін ... ... ... ... ... «экономикалық мүддерлер»,
«қажеттілік», «ынталандыру», «материалдық ынталандыру», «уәж», «уәжділік»
сияқты ұғымдар ... ... ... мәні мен ... ... ... шетелдік және отандық ғалымдардың еңбектерінде әртүрлі
түсіндіріледі. Осыған ... біз, ... ... ... заманға тән интеграциялық тәсілге сүйенуді, ... тек ... ... ... ... тарихи, әлеуметтік-мәдени,
құқықтық және саяси алғышарттардың да ... ... деп ... қолдаймыз.
Қоғамның басты өндіргіш күші, ең алдымен адам ресурстары. Демек,
ынталандыру ұғымы олардың мүддесіне ... ... ... яғни еңбекке
талаптандыру уәжі болып табылады. Өз кезегінде, «еңбекке ынталандыру»
дегеніміз ... ... ... адамдардың іс қабілетін дамытудың
күшті ... ... ... ... ... ... категория. Экономикалық ынталандыру – адамдарды өнімді әрі табысты
еңбекке қызықтыратын, олардың мүдделік белсенділігін арттырудың ... мен ... ... ... ... ынталандыру
дегеніміз өндірістік қатынастар субъектілерінің мүмкіндіктерін толығымен
пайдалану мақсатында қолданылатын, олардың ... және ... ... материалдық және материалдық емес тетіктердің
жиынтығы.
Нарықтық қатынастар жағдайындағы шаруашылықты ... ... ... ... ... қызметіне талаптандырудың тағы бір тобын
қарастырады, олар әкімшілік және либералды болып жіктеледі.
Экономикалық ынталандырудың ... ... ... ... мен ... ... еңбек белсенділігінің даму
барысындағы оңды өзгерістер мұқият ескерілуі тиіс. ... ... ... тұлғаның өзі іске асыруы, зияткерлік ... ... ... ... мен ... ... ... еңбек пен мол табыстың кепілі – ... ... мен ... арттыру;
- барынша көп тұтынудан гөрі, өмір сүру мен еңбек қызметінің әлдеқайда
жоғары сапасын қамтамасыз ... бой ұру, ... ... жаңа ынталар
жүйесіндегі өзін-өзі дамытудың басыңқылығына ден беру;
- сапалы экономикалық ... қол ... ... ... міндеті қызметкердің еңбекке ... ... ... ... ... сипатталады, демек материалдық
ынталандыруда әлеуметтік фактордың ролі арта түседі.
Қазақстан Республикасының жедел дамуына, ... ... ... ... ... яғни ... (түрлену)
процесі әсер етіп отыр. Кез келген өтпелі кезеңнің негізгі белгілері:
бұрынғы және жаңа жүйе ... ... ... ... ... – бой көтере бастаған және ... ... мен ... арасындағы сәйкессіздіктер, ... ... кері ... бір жағынан, қоғамдағы экономикалық
және өндірістік күрделі өзгерістерге тәуелді болса, ... ... ... ... пен проблемаға толы нарықтық механизмнің ... ... ... көшкен кезімізде әкімшіл-әміршіл жоспарлы
жүйенің негізі бұзылды, ол жаңа өзгерген жағдайда іске аса ... ... ... ... ... жаңа ... құрудың
объективті қажеттілігі туындайды. Мұнымен ... ... ... экономикалық процестерді реттеуге кері ... ... бірі ... ... өзгеруі. Реформаларда, ғылымға
негізделген концепцияның болмауы өндірістің құлдырауын, экономикалық өсім
шеңберінің тарылуын тудырады. Меншік иелері мен ... ие ... ... ... ... ресурстарды қолға алуға және меншікті өз пайдаларына
қарай бөлісуге ... ... ... ... табыс табатын құрал
ретінде емес, иеленуге болатын байлық ретінде қабылданады. Осының ... ... ... ... етпейді. Жекешелендіру нәтижесінде,
пайда болған меншіктік ... және ... іске ... ... ... базасының жетіспеуі, тиімділікті экономикалық ынталандыру
механизмінің мүмкіндігін әлсіретеді.
Экономикадағы түрлендірулер тек меншік құқықтарының қайта ... ... жеке ... ... ... қатынастарды қалыптастыру.
Шаруашылықты жүргізудің жеке меншіктік үрдісі өндіріс көлемін ұлғайтудың
негізі, оның тиімділігін арттырудың қуатты ... ... ... ... ... ... ... құру қажеттілігі кәсіпкерлікті жедел дамыту
есебінен нақты іске ... ... ... ... ... мол ... көзіне ұмтылуға қабілетті, іскер адамдар қатарының көбеюін
қамтамасыз етеді [10,87б.].
Өндіріс тиімділігін ынталандыру механизмі тұрақты экономикалық ... ... ... ... ... ... ... елдің ұлттық қауіпсіздігін сақтау ұсталымын ... ... ... өндіріс тиімділігін экономикалық ынталандыруды
мынандай белгілермен сипаттауға болады:
- экономикалық өсімнің тұрақты қарқыны, оның сапалық ... ... ... ... ... және оның отандық, әлемдік нарықты
бәсекеге қабілеттілігінің өсуі;
- халықтың материалдық жағдайы мен ... ... жаңа ... ... ... және ... қызмет
әсерінің күшеюі, адам капиталын нәтижелі қолдану;
- басқару тиімділігін арттыру нәтижесінде ... ... ... еңбек өнімділігін ынталандыру.
Компания қызметкерлердің өндірістік тәртібін, ынтасын алда ... ... ... ... ... басқа сөзбен айтқанда,
қызметкерлердің материалдық ... ... ... біріктіру өтемақы жүйесінің негізгі мағынасы болып табылады.
Стратегиялық мәселелерде табысқа жетуге қажеті мамандарды тарту ... ... ... ... ... түседі. Сондықтан ұйымға керекті
қызметкерлер категориясына ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлерді ұйымдар үшін қажет іс-әрекеттер жасауға
бейімдеуі тиіс. ... ... ... және ... ... ... адам сапалары өтемақы жүйесі ... ... ... бір ... ұйымдағы әрбір қызметкерге жақсы
түсінікті; екінші жағынан әкімшілік етуге оңай ... ... яғни ... қызмет атқаруын қамтамасыз ететін материалдық және ... ... көп ... ... ... ... дәстүрлі жүйесі қызметкердің ұйымнан алатын өтемақысы екі
элементтен: негізгі (жалақы немесе еңбекақы) және ... ... және олар ... бір ұзақ ... ... ... болады.
Жалақы – бұл ұйымның қызметкерге жүктелген міндетті орындағаны үшін
белгілі бір мерзімде төленетін ақшалай өтемақысы. Әрбір қызметкердің ... ... ... ... ... ... ішінде) құндылығы мен оның
абсолюттік (нарықтық) ... ... ... және осы негізде
қызметтік еңбекақы жүйесін құрумен анықталады.
Жұмыс орнының топтастырылуы (класификациясы) осы ... ... ... ... ... ... ... орны
классификациясының кең тараған әдістері:
- жұмыс орнының маңызына қарай бөлу – ... ... ... жолымен әрбір жұмыс орнына белгілі бір дәреже
беітіледі;
- разрядтар ... ... - ... жұмыс орнына, қызметтік
нұсқауларды қанағаттандыратын сипаттамаға сәйкес ... ... ...... әрбір жұмыс орнын сипаттайтын түйінді
факторлар анықталады. Көп жағдайларда ... ... ... ... біліктілік деңгейі, еңбек
жағдайы, білім ... ... және ой ... ... ... кейін оның салыстырмалы мәнін
көрсететін балдар матрицасы жасалады, ... ... олар ... арасында бөлінеді.
Әр түрлі өтемақы әдістері әрбір жұмыс орнының ... ( ұйым ... ) ... дәл ... мүмкіндік береді
[11,164б.].
Еңбек нарығы туралы ақпарат жинау әдістерінің кең ... түрі ... ... (жұмыс орнының абсолютті құндылығы) ... ... ... ... орын ... өтемақы бейнесін анықтайтын шолу ... ... ... ... ... және абсолюттік (нарықтық)
құндылықтарын теңеудің нәтижесі шолу нәтижесінде ... ... ... еңбекақы шамасы мен ... өзі ... ... ... арқылы табылады.
Қазіргі кезде барлық әлемдік қауымдастық елдерінде жалақының негізінен
екі түрі қолданылады: мерзімді және ... ... ... ... әрқайсысы жүйелерге жіктеледі.
Өтемақының дәстүрлі әдістеріне қарағанда, ауыспалы ... ... ... ... ... ... ұзақ ... тұрақты
болмайды, әр түрлі факторлардың әсерінен, бірінші кезекте жұмыстың
нәтижелеріне ... ... ... ... ... ... ... жүйелері бар, олардың
ішіндегі ең белгілісі кесімді жалақы болып табылады.
Қазіргі еңбекақының кесімді түрі іс ... ... ... ... ол ... жеңіл өлшенетін: бөлшек сауда, қызмет
көрсету, сақтандыру сияқты дара адам жұмыс істейтін жерлерде кең тараған.
Кесімді ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Өткізу бөлімінің қызметкерлерін ынталандыру негізінде қарапайым қағида
жатыр, яғни өткізу көлемі мен сыйақы мөлшері ... ... ... мүмкіншілігіне қарай барынша көп мөлшерде өткізу үшін әрбір
сатылған дана үшін ... ақша ... бұл ... кәсіпорынның
өндірістік қуатын жоғарылатуға бағытталған кезде қолданады.
Сату бөлімінің қызметкерлері барынша жоғары таза табыс алу мен өнімнің
әр данасын ... ... ... ... үшін келісімшарт бойынша таза
табыстан алынатын белгіленген пайыз мөлшері бойынша жалақы алады [12,94б.].
Сатумен айналысатын келісім шарт жасау ... ... ... ... етіп ... ... үшін келісімшарт бойынша сатушы ұйым
есепшотына ақша келіп ... ... ғана ... ... және ол сатылған
заттың көлеміне байланысты болады.
Барлық компания жұмыстарын тұрақты қамтамасыз ету үшін, сату ... ... ... ... ... сату ... ... кезде
негізгі жалақыдан белгіленген пайызы қосылған төлемақыны ... ... ... жетістіктерге жеткенде қолданылатын марапаттаудың бір түрі –
сыйақы ... ... ... ... ... ... жүйесінің мына екі
түрлі кемшілігін болдырмау құралы ретінде үлкен танымалдыққа ие болуда:
- қызметкердің жұмыс нәтижесі мен ... ... ... ... жеке ... төлеақы мөлшері мен бүкіл ұйым мен бөлімшенің іс-
әрекет нәтижелерінің арасында тікелей байланыстың ... өз ... ... оның ... ... ... ... мақсаттарын орындауда қосқан үлесі үшін төленетін
қосымша ақыны жеке сыйақы деп атайды.
Қазіргі ... ... ... анықтаудың кең тараған әдістерінің
бірі – «жоспарланған сыйақы мөлшерін жеке ... ... ... ... ... арқылы табылады.
Белгілі бір өндірістік тапсырмаларды ұжым орындаған ... ... ... ... ... ... төленеді. Ұжымдық жалақыны
бөлу бригада мүшелерімен ... ... ... кең қолданылатын әдістердің
бірі – еңбекке қатысу коэффициенті (ЕҚ ), ... ... ... ... үлес дәрежесін көрсететін коэффициент және сол ... ... ... ЕҚК ... ... оның ұжымдық жалақыдан алатын еңбекақы
үлесін анықтайды.
Әрбір ірі ... ... ... айтарлықтай ерекше мақсаттары
болады, оларға жету үшін ол өз ... ... ... мұндай ынталандыру әдістерінің бірі жеке қызметкерлерге бүкіл
бөлімше жұмысының нәтижесі ... ... ... ... Кең ... ... ... әдістері болып, «шығындарды кемітуге қатысу»
және «таза табысқа қатысу» жоспарлары ... ... әдіс ... ... үнем кәсіпорын мен бөлімше қызметкерлері арасында ... ... ... тыс таза ... ... таза табыстың белгілі бір
пайызы кәсіпорын мен ... ... ... бөлінеді. Жеке
қызметкердің үлесінің есебі оның лауазымдық еңбекақының, бөлімшедегі жұмыс
тәжірибесін, кейде жеке ... ... ... ... ... отырып саналады.
Қызметкердің жеке сыйақысын бүкіл ұйым іс-әрекетінің нәтижесімен, ... ... ... ... ... үшін ұйым ... бойынша сыйақы тағайындалады [13,231б.].
Кәсіпорынның жеткен жетістік нәтижесі бойынша жылына бір, кейде екі
рет ... ... ... ... ... ... ... қаржылай қызығушылықтарымен біріктіру арқылы, қызметкер үшін
сыйақы мөлшерінің маңыздылығы (10 % жылдық еңбекақыдан кем ... ... ... ол ... сыйақы не үшін берілетінін және мөлшері қалай
анықталатындығын жақсы түсінуі ... ... ... бұл түрі ... ... акциясын иелену марапаттаудың бір түрі болып ... ... ... жұмыскерлер кәсіпорын акциясын болашақта, белгілі уақыт
мезетінде тұрақты баға мен акцияны алуға мүмкіншілік ... ... ... ... болашақ табысын корпорация акциясының курсына тәуелді
етеді. ... алу ... ... ... ... ... ... өсуіне
тікелей мүдделі болады.
Қызметкердің білімі үшін төлем жүйесінің негізін қалаушы қағида –
жұмыскердің ұйым ... ... оның ... жұмыс орнының әлеуетті үлесі
емес (дәстүрлі жүйенің негізгі қағидасы), қосымша дағды немесе ... үшін ... ... ... ... білімі үшін төлем
жүйесі қолданылатын кәсіпорындарда иерархияның төменгі сатысында тұратын
жоғары білімді және білікті ... одан ... ... ... ... жалақы алуы қалыпты жағдай болып саналады.
Қызметкердің білімі туралы төлем жүйесін ... ұйым ... ... ... ... ... анықтау маңызды мәселе болып отыр. ... ... ... ... ... ... ... және стратегиялық даму
мәселелерін бағалау олардың ... ... ... ... ... әр ... ... басшылар, инженерлер,
зерттеушілер және құрылымдық емес іс-әрекетпен айналысатын мамандар ... пен ... ... ... ... біліктілік үшін төлем
жүйесі қолданылады.
Біліктілік белгілі бір кәсіптік қызметті орындауға мүмкіндік ... ... мен ... ... Біліктілік лауазымның емес, адамның
мінездемесі болып табылады.
Басшылар біліктілігіне мыналар ... ... шешу ... құра ... әр түрлі ақпараттарды өңдей білу және іс жоспарын
жасай білу) немесе әсер ету (белгілі бір ... ... ... ... өз көзқарасын басқаларға қабылдауға мәжбүр ету).
Білім және біліктілік үшін төлем жүйесі жұмыскерлерді жаңа дағды ... ... ... ... ... ... арқылы ұйымның адам ресурсының
қасиеттерін тұрақты көтеруді қамтамасыз етеді [14,186б.].
Бүгінде адамның жұмыс орнындағы мінез-құлқына ... емес ... ... ... ... ... мотивациясы мен өнімділігі
қандай жағдайда ... таза ауа және т. б.), ... ... ... ол жұмыс істейтініне, жұмыс орнында өзінің ... ... ... оның ... ... және адамдарды
басқару мүмкіндігіне байланысты. Қоғамның дамуымен қатар осы материалдық
емес факторлардың ... ... ... ... үшін тартымдылығы
күшейе түсуде, демек жұмыскердің ұйыммен барлық қатынастарын ... ... ... ... ... ... күннен-күнге артып
келеді.
Кесімді жалақы қажетті сапаға шығарылған ... ... ... ... ... ... мен ... қиынға түскенде
мерзімді жалақыны қолданады. Шығарылған жеке өнім (табыс) жұмыскерлердің
өзіне ғана емес бүкіл технологиялық ... ... ... ... ... ... оператор т. б.) байланысты болғанда мерзімді
жалақы ... ... ... ... ... ... ... наладчиктер т. б. төленеді.
Өнімнің сандық мөлшерін өндірістік бөлімше мен операцияларда ұлғайту
қажет болғанда кесімді жалақы ендіріледі.
Жұмыскер өзінің ... ... ... және ... ... ... көрсетуді қандай мөлшерде жасай алуын нақты жалақыға ... ... ... өту ... және ... инфляцияда қатты сезіледі. Егер
ақшалай ( ... ) ... ... баға ... онда ол ... ... Осындай құбылыс транспорт қызметіне, байланысқа,
тұрғын үй тұрмыс қызметіне баға өскенде және салық өскенде ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігі туады [15,169б.].
Кәсіпорында техникалық жабдықтау өскенде және дамыған технологияны
қолданғанда жалақының қалыптасқан (қалыпты) ... ... азая ... еңбегі кесімді немесе мерзімді ставка бойынша ... бұл ... жеке ... ... әр ... ... ... да әр жұмыскердің еңбегін бағалау негізінде, оның өзіндік ... ... ... жауапкершілікпен қарауы ескеріледі. Мұнда жеке
еңбекақы түрінің ... ... ... кең етек алған. Оның мәнісі
мынада: жұмысты ... ... үшін әр ... ... пен ... ... ... көрсеткіш шкаласының негізінде сандық,
балл ... ... ... бағалау» негізінде жалақының
көптеген жеке ставкасы белгіленеді. Германиядағы «Хукингем» ... ... 5 мың ... бар, онда ... ... ... жеке
ставкасы ендірілген.
Жапонияда ірі кәсіпорындар жалақының ... әр ... ... ... ... 70-ші ... аяғында жұмыс стажына қосымша
мөлшерді жыл сайын азайта бастады. Тіпті, жұмыскер 35 жасқа жеткенде, ... ... ... ... ... аталған түрлердің орынына
еңбекақы төлеудің комбинацияланған түрі келді. Өзінің ... ... ... ... үшін, жұмыс стажы мен жасы үшін еңбекақы төлеу.
Көптеген өндірісі дамыған ... әр ... ... ... ... ... қолданылады.
Пайдаға қатысу кезінде еңбекақы екіге бөлінеді. Бірінші бөлімі -
ұжымдық келісіммен белгіленеді, ...... ... ... мен ... арасында арнайы келісім арқылы анықталып жылдың
аяғында кәсіпорынның «пайда үлесі» ретінде төленеді.
Өтемақының дәстүрлі ... ... ... ... жалақыға қосымша
ретінде қазіргі заман ұйымдары өзінің қызметкерлеріне ... ... ... ... ... ... қосымша қызмет көрсетулер немесе
төлемдер, медициналық ... ... ... ... ... ... тегін тамақ, компания автокөлігін қолдану, санаторийларда
демалу және т. б. жатады.
Жеңілдіктер – қызметкерлердің өмір сүру деңгейін ... ... ... ... беру ... ұйым ... берілетін өтемақының
бір бөлігі.
Еңбек мотивтерінің құрылуы. Егер:
- адамның ... ... ... ... қажетті
игіліктер жиынтығы бар болса;
- осы ... ... ... жеке ... талпынысы болса;
- еңбектік іс-әрекет қызметкерге бұл ... алу үшін ... және ... ... ... ... ... ғана еңбек мотивтері қалыптасады.
Кәсіподақтардың монополиялық күші мен ең төмен жалақы туралы заңынан
басқа, нақты жалақы қатаңдығының 3-ші себебі тиімді ... ... ... ... ... ... Тиімді жалақы теориялары жоғары
жалақы жұмысшылардың ... ... ... ... ... шығады.
Жалақының жұмыс өнімділігіне әсері фактысын еңбек ... ... ... ... ... ... ... болады. Егер осы теориялар тура болса, фирманың
еңбекақы төлеуге кететін шығынды төмендетіп, ... ... ... ... және ... ... ... төмендетеді.
Жалақының еңбек өнімділігіне өсері туралы бірнеше теориялар бар.
Біреуі -нашар дамыған елдерге ... - ... ... әсері.
Жоғары жалақы алатын жұмысшылардың жақсы тамақтануға ... бар, ... ... ... ... өнімділігі жоғары болады. Дамымаған
елдерде фирма жұмысшылардың денсаулығына көмек ету үшін жалақыны ... ... ... ... ... Бірақ мұндай көзқарасты АҚШ сияқты
дамыған және жалақының тепе-теңдік деңгейі дені сау ... өмір сүру ... ... ... ... ... ... есептемейді.
Дамыған елдерге келетін тиімді еңбекақының екінші теориясы ... ... ... ... дейді. Жұмысшылар көп себеп бойынша жұмыстан
кетеді -басқа фирмаларда жоғары лауазымға ие болу үшін, өзінің ... ... ... ... ... көшу үшін, т.б. Фирма жұмысшыларға қанша
есе жалақы көп төлесе, ... есе ... ... қалу ... көбейеді.
Үшінші теория фирмадағы қызметшілердің орташа сапасы олардың алатын
жалақысына байланысты екенін айтады. Егер ... ... ... ... ... ... жұмысқа ауысуы мүмкін, сонда фирмада тек нашар,
баламасы жоқ ... ғана ... ... осындай сұрыптауды теріс
селекция деп атайды. Тепе-теңдік ... ... ... ... ... ... ... жақсартып, соның нәтижесінде еңбек өнімділігін
жоғарылатуы мүмкін.
Төртінші теория жоғары жалақы жұмысшылардың ынтасып көтеретінін
айтады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тиімлі бақылай алмайтындығынан және жұмысшылар қаншалықты интенсинті
жұмыс істеуін өздері анықтайтындығынан шығады. Жұмысшылар интенсивті түрде
жұмыс істеуі ... және ... ... ... ... ... ... тәуекел етеді. Экономистер бұндай ... болу ... зиян деп ... ... ... зиян нысанынөте жоғары жалақы
белгілсу арқылы ... ... ... ... ... отырын, фирма
жұмысшылардың жұмыстам бас тартпауып талантандырады, соның ... ... ... ... ... жоғары жалақы төлейтін болса, барлық осы
еңбекақыны тиімді төлеу теориялары бірыңғай болады, яғни ... ... ... ... фирманың мүдделілігін талап етеді. Осындай түрдегі жалақы
қатаңдығының, салдары жұмыссыздықты күту болады.
Мотивация ...... ... ... ие ... және
қабілетін жетілдіру мен оны өз еңбегінің үдерісінде пайдалануды қалай ма
және жүзеге асыра ала ма ... ... ... ... ... ... мотивациясы тетігінің ықпалдылығы мен пәрменділігі әрбір мемлекеттік
қызметшінің қандай қызмет атқаратынына – басшы ма, қатардағы ... ме оған ... ... және ... ... әсер
етеді.
Ең алдымен «нәтижелілік» деген терминнің не екеніне тоқталсақ.
Нәтижелілікті көбіне ... ... ... ... жұмыс істің
нәтижелілігіне алып келеді. Мекеменің тиімді жұмысы оның қызметкерлерінің
кәсібилігінен және біліктілігінен, ... ... Бұл ... ... ... өнім ... ... кәсіпкерлікпен айналысатын өзге
де түрлерімен қызмет саласына да қатысты екендігін атап ... ... ... ... ... мотиві, қызмет шарты мен
адамның мінез-құлқы арасында ширақ байланыс пайда болады. Біздің ... ... ... дегеніміз – оның еңбек нәтижелілігінің аса
маңызды ... бірі және де ол ... ... әлеуеті. Мотивация
– азаматтың белсенді еңбегін көрсетеді. Еңбек мотивациясы, басқарудың
функцияларының бірі ... ... Бұл ... ... ... ... субъектісі ретінде көрінеді, өйткені оның қызметтік міндеттері
ұйымдағы барлық қызметшілердің еңбек мотивіне ... әсер ... ... ... қарапайым тілмен айтқанда еңбек етуге
ұмтылысты ... ал ... яғни ... ... етуге ұмтылыс
болуын ынталандыру болып табылады. Осы екеуінің байланысынан ... ... ... ... ... ... деп
қызметкерді жұмысқа жігерлендіретін мотивтерді пайдалану арқылы оның мінез-
құлқына әсер ету деп ... ... ... ... ... кез-келген игілік, егер ол игілікті алу еңбек етуге
байланысты болса,  еңбекті ынталандырушы ретінде көрінеді.
Мотивацияның ... ... бар, ... ... мыналарды атап
кетуге болады: нормативтік ...... ... ... иландыру, хабарлау, психологиялық қоректендіру, т.б. ... ... бір ... ... ... ... мәжбүрлік  мотивация
билікті пайдалануға және олар тиісті талапты орындамаған ... ... ... ... ... негізделеді; ынталандыру –
тікелей тұлғаға емес, қызметкердің белгілі бір ... ... ... ... ... ... жағдаятқа ықпал ету. Алғашқы екі тәсіл
тікелей ... ... ... ол ... ... ықпал етуді болжайды,
үшіншісі - ынталандыру тәсілі жанама, өйткені осының негізінде көтермелеу
сияқты сыртқы ... ... ... ... ... ... өзекті орынға ие. Мотив дегеніміз
– бұл оның ... да бір ... ... бағытталған адамның
белгілі бір әрекет жасауға саналы түрде өзін-өзі іштей қозғау салуы. ... ... ... ... ... ... белсенділігінің серпіні
мен себебі деп айтуға болады.
Мотивтер мотивацияның күрделі тетігін құра отырып, басқа ... ... ... әрекетте болады. Ол қажеттілікті, тартылымды,
күтуді, белгілемені, бағалауды т.б. қамтиды. Мотив ... ... ... ... немесе әрекет нысанына мұқтаждығын, қажеттілігін
білдіретін қажеттілік тетіктің ... ... ... табылады. Қажеттілік
туғаннан болуы, және өмір мен тәрбие үдерісінде ... ... ... ... елді ... жағдайдан шығаруда және әрі қарай
экономикалық өрлеу  үшін, ұйымдастыру-басқарушылық  тәсілді ... ... ... ... ... ... ең ... қол жеткізген мемлекеттердің тәжірибесі ерекше ... Бұл АҚШ, ... ... Франция, Жапония және басқалары.
Біздің елімізде мемлекеттік қызметті ұйымдастырудың шет елдік ... және ... ... ... түрде атқарыла бастағалы бері
Малайзия, Сингапур, Венгрия мемлекеттерінің тәжірибесі үлгі болды.
Еңбектік іс-әрекет игіліктерді алудың жеке түрі ... оның ... ... ғана ... ... пайда болады. Егер бөлу қатынастарының
критерийлері болып мәртебелік айырмашылықтары ... ... ... ... және т. б.), ... стажы, белгілі бір әлеуметтік топқа
қатысы (ардагер, мүгедек, соғысқа қатысушы, жалғыз ... ана және т. ... онда ... ... ... разряд, дәреже немесе атақ алу,
жұмыс орнына орнығу және т. б. сияқты жылжу ... ... ... іс-
әрекет түрлері арқылы игіліктерді алуға ... ... ... қызметкерлердің еңбектік белсенділік көрсетуі міндетті емес.
Кез келген іс-әрекет белгілі бір шығындармен ... ... ... ... ... ... ... дене және моральдық
күштердің шығындарымен анықталады. Егер жұмысқа ... ... ... орнына келмесе, қызметкерлер жоғары ... ... ... Еңбектің нашар ұйымдастырылуы, өндірістегі санитарлы – гигиеналық
жағымсыз жағдайлары, әлеуметтік-тұрмыстық ... ... ... ... ... себебі еңбек қарқынының
бағасы төмен болғандықтан олар аз жұмыс істеуді қалап, ... ... ... ... ұнатады.
Алайда басқа жағдай да болуы мүмкін, қызметкер белгілі бір деңгейде
тұрмыс халін ұстап тұру үшін қосымша ... өз ... ... табуы да мүмкін.
Мотив күші қызметкер үшін ... ... ... ... ... бір ... өте ... және оған деген
ұмтылыс күштірек болған сайын, соғұрлым қызметкер белсенді ... ... ... ... ... еңбек мотивтерінің ерекшелігі –
олар өзіне және басқаларға ... ... ... ... ... құны ретінде қызметкердің ... ... ... ... ... ... ... нарықтық экономика, «өзім үшін» және
«басқалар үшін» сияқты мотивтерді ... ... ... ... ... бұл ... қарым-қатынастарын өзгертті.
Себебі, жұмысшы өзінің еңбегі үшін алатын еңбекақыға қарағанда, шын мәнінде
қоғамға көп ... тура ... ... ... ... ретінде тауар сапасы
төмендеп, өнімнің тұтынушылық қасиеттері нашарлай бастады.
Жалпы біртұтас жүйе құрайтын ... ... ... ... бөлуге
болады:
- еңбек мазмұндылығы;
- оның қоғамдық пайдалылығы;
- еңбектің іс-әрекетінің жемістілігін қоғамның ... ... ... ... ... ... алу ... жұмыстың белгілі бір қарқындылығына бағытталған мотивтер.
Егер игілік еңбек мотивін құраса, онда ол еңбек ынтасы болады. ... және ... ... ... ... ... Бірінші жағдайда,
еңбектік іс-әрекет арқылы игілік ... ... ... ... ... ... ... жағдайда, еңбектік іс-әрекет тиімділігі жағдайында
ғана қызметкерге қажетті игілікті бере алатын басқару мекемесі жайлы ... ... ... ынталандыру қажетті жағдайларды жасауды білдіреді (шаруашылық
механизмін), соның арқасында белсенді еңбектік іс-әрекет ... ... ... ... ... ... және әлеуметке
бағытталған қажеттіліктердің қанағаттандырудың, онан кейін еңбек мотивін
құрудың қажетті және ... ... ... мотивтері мен ынталандырулардың жүйесі белгілі бір негізге, яғни
еңбектік іс-әрекет норматив деңгейіне сүйенуге тиіс. Қызметкердің ... ... өзі оның ... ... ... ... кейбір
жауапкершылыктерді орындауға тиіс екендігіне мойындауын көрсетеді. Бұл
жағдайда ... орын жоқ. ... ... ... ... жаза алу қорқынышынан туатын қашқақтау мотиві
болғандықтан әрбір іс-әрекет ... ... ... ... ... ... кем дегенде екі түрі бар: ... ... ... ... ... қатынастарын тоқтату. Қызметкер
қандай талаптар қойылатынын білуге тиісті, ... ... ... қандай жалақы алатынын, оларды бұзғанда ... ... ... ... Тәртіп әр уақытта жүріс-тұрыс түрлерін еркін
таңдауды шектейтін мәжбүроеу бөлігінен тұрады.
Еңбекті ынталандыру жүйесі ... ... ... ... ... оны ... ... алмастырмайды. Егер
басқару органдаы жалақы төлейтін жұмыс деңгейін көтеруге қол жеткізсе және
сол деңгейде ұстап тұра ... онда ... ... әр ... ... ... - адамды жұмыс істеуге ықпал жасау емес, оны
еңбек қатынастарында көрсетілген талаптарды одан да ... ... ... ... әдістері ретінде мотивация мен ... ... ... орын ... ... өзгертуге бағытталса;
- екіншісі оны орнықтыруға бағытталған, соған қарамастан олар бір
бірін өзара ... мен ... ... ... ... ... қатар, олар бір біріне қарсы тұруы мүмкін. Мысалы, ... ету ... ... ақша ... өсуі – ... ... ... оны қайта төмендетіп жібереді.
Ынталандыру қызметкердің қажеттіліктеріне, қызығушылықтарына және
қабілеттіліктеріне сай ... ... ... ... әр уақытта
жұмыскердің мотивация механизміне сай келуі керек.
Еңбекті ынталандыру – бұл ең алдымен сыртқы ... ... ... материалдық қабықшасы және адамның еңбек ортасындағы ... әсер ... ... ... бір ... ... ... – еңбекақыны төмендету арқылы таза табысты
барынша көп ... ... Ол ... ... ... қайта
құруға, ғылыми-техникалық табысқа негізделген ... ... ... ... ... және ... пайдалануына
кедергі келтіреді. Соның себебінен қазіргі заманғы еңбектік сана еңбекке
деген ... алып ... ... ... ... ... ... еңбек көпшілік жұмыскерлердің қалыпты өмір сүру ... ... ете ... Бұл тұтынудың рационалды нормасына ... ... ... ... ... ... ... басшылар көбінесе ынтасыз, тек жұмысты атқара білетін және
қарслықсыз ... ... ... ... ал ол ... ... және ынталы мамандарға зардап әкеледі;
- еңбек іс-әрекетін ынталандырудың тиімді жүйесінің жоқтығы, ... көп ... ... етек ... жалақыны есептеуде
жұмыскердің соңғы ұжым іс-әрекетінің нәтижесіне қосқан жеке еңбектік үлесі
аз ескеріледі.
Жалақы деңгейінің төмендігі жалпы ... ... ... ... төмендеуін, қарқыны төмен және біліктілікті қажет етпейтін,
жалақысы ... әрі ... ... алу ... ... ... енжарлықтың бір түрі ретінде біліктілікті жоғарылатуға деген
қызығушылықтың төмен болуы ... ... ... де жұмыскерлердің
біліктілігін ... ... ... ... ... белсенділігін
көтеруге қаржы жұмсау ... олар ... ... ... алдағы
уақытта жаңартуға қажетті инвестицияны жинауды қалайды.
Экономиканың тиімді жүмыс атқаруы үшін ең алдымен еңбекте ... ... ... ... ... Олар ... және тапқыр, тек
өзінің емес, сонымен бірге жалпы іс үшін жауапкершілікті өз ... ... ... ... жақсы білетін және ең алдымен өз ... ... ... ... ... жұмыскерлер біліктілігін жоғарлатуға
ұмтылады, себебі олар ... өз ... ... Ол ... және ақ ниетті адам, инновациялық іс-әрекет
атқаруға оның ... ... ... ... ... ... ... мотивациялық
функциясы келесі шарттарды қамтиды:
- әрбір жұмыскердің жалақы ... ең ... оның ... ... ... жеке үлесі арқылы анықталуы тиіс;
- шығарылып жатқан өнімнің тұтынушылық қасиеттеріне, сапасы мен
күрделігіне байланысты еңбекақының ... де ... ... ... жұмыс күшін қалыптастыруға қажет мемлекетпен қабылданған
аз мөлшерлі еңбекақының көлемі мен әр түрлі еңбек үлестері бар
жұмыскерлердың ... ... ... ... айырмашылығын
көрсететінең жоғары еңбекақымен арақатынасын сақтай отырып,
еңбекақыынталандыру аумағын ... ... ... ... ... ... ... аз ынталандырады, себебі
ол негізінен әкімшілік өктем функциясын ... ... ... талабы орындалмағаны үшін жазалау ретінде
қолданылатындығы белгілі, сондықтан сыйақылық ... ... ... ... керек [17,136б.].
Сонымен бұл тарауды зерттей келе келесі қорытынды жасауға болады:
- Еңбек ақы – ... оның ... үшін ... ... және ... өнім көлеміне сәйкес берілетін төлем. Қалыпты жағдайда
еңбекақы қажетті өнімнің құнына тең және оның ... түрі ... Әр ... ... нысанындағы кәсіпорындарда еңбекақының көп тараған екі
нысаны қалыптасқан: кесімді және ... ... ... сұраным мен ұсынымның ара қатысы – еңбекақы деңгейін
анықтайтын жетекші ... ... ... ... ... алшақтық объективті құбылыс, өйткені қызметкерлердің
кәсіптік құрамы мен әр ... ... ... ... еңбек
нарығындағы қозғалысы әр түрлі. Жалақы мөлшерінің айырмашылығын ... ... ... ... ... ... сұраныс пен ұсыныстың
арақатынасы анықтайды;
- Нарыққа өту ... ... ... ... ... ... ... орын алады. Біздің елімізде ондай
кепілдіктерге ... ақы ... ең аз ... ... ... ақша ... ... уақытша жұмыс істеу қабілеті
болмауына байланысты да), ... ету ... ... және ... білім алу,
медициналық қызмет, еңбек ету ... ... ... ... ... мемлекет белгіленген механизм бойынша
тұрғындардың ... ... ... ... ... ... ... және одан түсетін табыстарға иелік
құқы жатады.
2 НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ЖАҒДАЙЫНДА ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫ ... ... АҚ ... жағдайын талдау
«Талдықорған Акционерлік Электрожүйелерін Тасымалдау Компаниясы»
Акционерлік Қоғамы 1998 жылы 14 ... ... ... ... электрмен қамсыздандыру тарихы өткен ғасырдың ... ... ... сол ... ... аймағындағы ауылдық
жерлерге алғашқы рет электр қуаты жіберілген еді. «Түрксіб» ... ... ... МТС және ... ... алғашқы
дизельді электростанциялар пайда бола бастады.
1969 жылдың тамыз айында Талдықорғандық ... ... ... ... ... ... өзгертілді. 1996 жылы
«ТРЭК» Акционерлік Қоғамы болып ... ... заң ... акционерлік қоғам заңды тұлға
ретінде 26 қараша күні 2003 жылы № 3153-1907-АҚ сәйкес ... ... ... ... ... ... құрайды, 1033873
қарапайым акцияға бөлінген, ... ... 1000 ... ... ... шығару жолымен құрылады.
2005 жылдың 25 қаңтар күні № КГИП–1/20-2004 келісімшартына ... ... ... 100% ... ие ...... қаласында орналасқан ... ... ЖШС ... ... ... органдарын қарастыратын болсақ, олар келесідей болып
табылады:
− Жоғарғы орган – Акционер;
− Басқару органы – Директорлар ... ... ... – Басшылық;
− Бақылау органы – ішкі аудит қызметі.
Компаниядағы басқарудың ұйымдастырушылық құрылымында ерекшеліктерін
ашып көрсетуге болады.
Лицензияланған ... ... ... яғни ол «Электр қуатын
тасмалдау және ... ... ... ... мен ... ... жұмыстары» және «Құрылысқа арналған
жобалық жұмыстар», «ТАТЭК» АҚ-ының басқару құрылымы аралас ... ... ... және функционалдық басқару органдары, ... ... және ... байланыстар кіреді.
Компанияның жалпы жетекшілігін ... ... ... бірге
техникалық сұрақтар бойынша вице-президенті, ... ... ... және даму ... ... мен ... ... директорлары жүргізеді.
Қаржы директорының қарамағына:
– Бухгалтерия;
– Жоспарлы-экономикалық бөлімдері кіреді.
Техникалық ... ... ... мен ... директордың
қарамағына:
– Өндірістік-техникалық қызметі;
– Қауіпсіздік техника қызметі;
– Орталық-диспетчерлік қызметі;
– Подстанциялар қызметі;
– Электрді тасымалдау желісі қызметі;
– Реле қорғанысы және ... ... ... ... қорғау және диагностика қызметі кіреді.
Даму бойынша вице-президентінің қарамағына:
... даму ... ... ... ... ... Байланыс және диспетчерлік-технологиялық орнықтыру қызметі;
– Метрологиялық қызметі;
– Материалдық-техникалық қамтамасыз ету бөлімі кіреді.
Құқықтық сұрақтар бойынша вице-президентінің ... Заң ... ... ... Көлік қызметі;
– Кадр бөлімі;
– Төтенше жағдай бөлімі кіреді.
Электрмен қамсыздандырудың ... ... ... ... ... аймағының 8 әкімшіліктік және 2 қалалық 10 аудандық
электр желілері құрылды. ... ... ... ... Ақсу ... ... ... (АРЭС);
– Алакөл аудандық электр желілері (АлРЭС);
– Жаркент аудандық электр желілері (ЖРЭС);
– Көксу аудандық электр желілері (КсРЭС);
... ... ... ... (КбРЭС);
– Сарқан аудандық электр желілері (СРЭС);
– Сарыөзек аудандық электр желілері (СоРЭС);
... ... ... ... ... ... ... электр желілері (УйРЭС);
− Үштөбе аудандық электр желілері (УшРЭС).
«ТАТЭК» АҚ өнім өндірмейді. «ТАТЭК» АҚ ... ... ... ... ... қуатын тасымалдау қызметін көрсететін жалғыз
ғана компания болып табылады.
«ТАТЭК» АҚ-ының негізгі қызметі – электр қуатын тасымалдау және ... ... ... ... ... ... мен подстанцияларын
жөндеу және оны ... ... ... осы ... ... қызметінің іске асырылмайтыны ... ... ... ... тасымалдайтын желісі арқылы берілетін электр қуатының жылдық
көлемі 464190 мың кВт.сағ. ... ... ... персоналдың жалпы
саны 1378 адам.
Аймақтағы тұтынушыларды ... ... екі ... ... ... ... 220 кВ №203, 204 ... АҚ және қуаттылығы 24
мВА жергілікті Текелілік энергокомплексі. ... ... ... ... желі ... электрді жеткізу 220-110 кВ және 35 ... ... 3300,7 км. ... АҚ ... ... ... ш.ү. ... көрсету аумағының ауданы 124,95 мың шаршы км.
2005 жылы қаңтарда ҚР-ң ... ... ... ... АҚ-нда электр қуатын беру қызметін бөлу жүргізілді. «Жетісу
Энерготрейд» ЖШС ... ... (ЭҚҰ) ... бұл ... ... ... ... қуатын жеткізумен айналысады.
Электр қуатын сату мақсатында сатып алу қызметінің ... ... ... ... ... ... жүргізу
құқығына лицензия қабылданды. Аймақтағы электр қуатын негізгі тұтынушылары:
− Бюджеттік ұйымдар;
− Өнеркәсіптік кәсіпорындар;
... ... ... өңдеу кәсіпорындары;
− Шағын және орта кәсіпкерлік объектілері;
− Қорғаныс ... ... ... 146350 ... ... [18].
Келесі кестеде Компанияның тұтынушыларының құрамы мен ... ... ... 2007-2009 жж
|№ |Тұтынушылардың аты |2007 ... |2008 ... |2009 ... |
| | ... |тұтыну |тұтыну |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
|1 |«Жетісу–су каналы» БМКК |1276 |1358 |1520 |
|2 ... |5336 |5680 |6160 |
| ... | | | |
|3 ... АҚ |28902 |31301 |34600 |
|4 ... үй» ЖШС |1141 |1344 |1500 |
|5 ... ЖШС |2061 |2232 |2500 |
|6 ... АҚ |1558 |1687 |1890 |
|3 ... жалғасы |
|7 ... ... ЖШС |1345 |1467 |1644 |
|8 ... ЖШС |16542 |17916 |20080 |
|9 ... Энерготрейд» ЖШС |324801 |351784 |394300 |
| ... |382957 |414771 |464094 ... ... ... АҚ 2007-2009 жылдық есебі
Көріп отырғанымыздай, басты тұтынушы «Жетісу Энерготрейд» ЖШС ... және ең ... ... ... ... ... ... келесі суретте қарастыра аламыз.
1 сурет. Компания қызметі тұтынушыларының құрылымы, 2007-2009жж
Қайнар көзі: «ТАТЭК» АҚ 2007-2009 жылдық есебі
Суретке қарап, Компанияның негізгі ...... ... болып табылады және соңғы тұтынушыларға, яғни біз бен сізге дейін
электр ... ... ... ... көлемінің үлес салмағы 88 ... ... ... ... АҚ, оның ... көлемінің үлес
салмағы 8 % құрайды, сосын «Жетісу−су каналы» БМКК оның үлес ... 2 ... ҚҚМК ... үлес ... 1 % ... ... ... көлемінің үлес салмағы 0-1% аралығында орналасады.
Компанияның табыстарына тоқталып кететін болсақ, олар ... ... ... ... ... негізгі қызметі;
− Компанияның көмекші қызметіне қарай бөлінеді.
Негізгі қызметі былайша жіктеледі:
− Аймақтық ... ... ... қуатын тасымалдау қызметі
бойынша табысы;
− Электр қуатын қосу және сөндіру бойынша табысы;
... ... ... ... ... ... қызметінің мысалы ретінде басқа да негізгі қызметпен бір
технологиялық қызметпен ... ... ... ... ... ретінде қарастырылмайды және компания есебінің жұмыс
жоспарына сәйкес есептерінде есептеледі.
Компанияның ... ... ... табыстары тұтынушыларға
көрсетілген қызмет көлемінен ... ... ... ... ... келісімшарттары негізінде анықталынады. ... ... ... ... ... ... ... қызметінің көлемі, табысы және зиян шегу бойынша ... ... ... беру және бөліп тарату ... ... |
| |2007 ... жыл |2009 жыл ... жж ... жж |
| | | | ... ... |
| | | | |(+-) |% |(+-) |% ... 957 |414 771 |464 094 |+49323 |1,1 |+81137 |1,2 ... | | | | | | | ... мың| | | | | | | ... | | | | | | | ... ... |1,2 ... |
|қызметтен |748,10 | | | | | | ... мың | | | | | | | ... | | | | | | | ... |18 599,00|3 771,6 |-148274,4 |0,2 |-26,6 |0,9 ... | | | | | | | ... ... | | | | | | | ... ... | | | | | | | |
|1 ... |1,96 |2,05 |2,25 |+0,2 |1,1 |+0,29 |1,2 ... тариф | | | | | | | ... ... ... АҚ ... ... ... қызметінің 2009 жылғы көрсетілген қызметінің көлемі 464094
мың кВтсағ, ал ... ... ... мың ... 1 ... үшін тариф
2,25 теңге құрайды. Көрсетілген қызметтен зиян шегуді айтатынын ... 3771,6 мың ... ... 2008 ... ... көрсетілген қызмет
көлемі 49323 мың кВтсағ-қа өсті, 1,1 % өзгерді. ... ... ... ... яғни ... ... Зиян шегу 14827,4 мың теңгеге азайды, яғни
0,2 %-ға өзгерді. Тариф көрсеткіші 0,2-ге өсті, яғни 1,1 %-ға ... ... ... 81137 мың ... ... 1,2 % ... ... 292464,1 мың теңгеге өсті, яғни 1,4 %-ға өсті. Зиян шегу 26,6 мың
теңгеге кеміді, яғни 0,9 %-ға кеміді. Тариф көрсеткіші ... ... ... ... ... ... ... қуатына сұраныс жылдан жылға
ұлғаяды. Алайда, зиян шегулердің жоғары көрсеткіші ... ... көп ... байланысты. Алдағы уақытта тариф көрсеткішінің
өзгеруі, яғни жоғарылауы мүмкін. Себебі электр ... ... ... ... та ... көп өскен [19].
Компанияның шығындарына келетін болсақ, онда шығындардың сипаты
бірінші ретті ... ... ... ... ... ... Құжаттың аты,
− Нысан коды,
− Құрастыру ай-күні,
− Шаруашылық ... ... ... ... ... ... және ... Лауазымы,
− Аты-жөні,
− Шаруашылық операциялардың жасалуы үшін ... ... ... сметалардың нысандарын жасау барысында шығындар ... ... ... көрсету түрлері бойынша бекітілетін
тарифтерінің жасау тәрібіне ... ... қана ... ... ... алынады.
Шығындардың қатынастылығы бойынша екіге бөлінеді:
− Тікелей шығындар;
− Жанама шығындар.
Тікелей шығындар қызмет ... ... ... ... және тұрақты
кіретін шығындар болып табылады.
Жанама шығындар бөліп тарату коэффициентіне ... ... ... ... ... тарату коэффициенті келесі тәртіппен анықталады:
1. Көрсетілетін қызметтің жалпы көлеміндегі қызмет бойынша әр
түрінің, қызмет ... ... үлес ... ... Үлес ... ... 100 ... бөлінеді және қызмет түрі
бойынша жанама шығындардың бөліп ... ... ... ... ... ... ... біріктіреді:
Негізгі қорлардың тозуы негізгі қорлардың әрбір тобына анықталады
және қызметтерге тікелей қатысты ... егер де ... ... қызметпен немесе жанама ... ... ... ... ... болса.
Нормативтік және техникалық жоғалтулардың орнын толтырумен ... ... ... ... ... нормативтің шегіндегі
шығындар болып табылады:
− Сатып ... ... ... ... ... желісі арқылы электр қуатын беру бойынша көрсетілетін
қызметтің құны;
− Импортталатын электр қуатын диспетчеризация бойынша ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің дайындығын қамтамасыз ету ... ... ... ақы төлеудегі шығындар өндірістік персоналға еңбек ақы төлеу
қызмет көрсетумен байланысты олар тікелей және ... бір ... ... және ... ... ... персоналға еңбекақы
төлеу шығындары жанама болып табылады және ... ... ... ... ... ... қызметтің шығындарына жатқызылады.
Еңбекке ақы төлеу процесінің жүргізілуі № 2494-21 10.12.1999 жылдың
«ҚР-сындағы еңбек ... ... ... 7, 8 бөлімдегі жеке еңбек
келісімшарттарының коэффициенттері бойынша жасалынады [20, 4б].
Әлеуметтік ... ... ... ... ақы ... ... ... шығындар бөліп таратылады.
Басқа шығындар құрамына келесілерді кіргізеді:
− Өндірістік сипаттағы бөтен ұйымдардың көрсетілетін қызметтерін,
... ... және ... Жылу және ... ... ... ... Шаруашылық қажеттіліктерге электр қуаты,
− Дезинфекциялық жұмыстар және ғимаратты тазалау,
− Жалгерлік төлем.
Еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасына ... ... ... ... ... ... кіргізіледі.
Кезең шығындарына жалпы әкімшіліктік шығындар және марапаттау
шығындары, сонымен бірге қызмет ... ... ... ... және шаруашылықта қызмет көрсететін әкімшіліктік
персоналдың еңбегіне ақы ... ... ... персоналдың еңбекке ақысынан аударымдар;
− Банк қызметі;
− Канцеляр, типографиялық, пошта-телеграфтық шығындары;
− Кепілдік ... мен ... ... және ... персоналдың басқа жабдықтары;
− Маркетингілік қызметтер;
− Заңгер қызметтері;
− Аудитор, регистратор, консалтингтік ... ... ... ... ... ... Геодезиялық шығындар;
− Салық және алымдар.
Шығындардың пайда болуына қарай өндіріс процесі негізгі және көмекші
қызметке персоналының және әлеуметтік саланың бөлінуімен ... ... ... өндіріс қызметтеріне жатқызылады:
− Электр қуатын беру желісінің қызметі;
− Изоляция, тым жоғары ... ... және ... ... ... қызметі;
− Подстанциялар қызметі;
− Диспетчерлік қызмет;
− Тым жоғары кернеулік реле қорғанысы және апаттарға ... ... ... және технологиялық басқару құралдарының қызметі;
− Қорғаныстық және техникалық қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... ... қызметіне мына шығындар кіреді:
− Желілер мен подстанцияларды пайдалануымен және ... ... ... желілерін жөндеу және қызмет ... ... Реле ... мен ... және ... ... мен ... қызметі;
− Жедел-диспетчерлік басқаруды іске асырумен байланысты шығындар.
Компанияның көмекші өндірісінің қызметіне мыналар ... ... және ... ... ... қызметі;
− Әкімшіліктік-шаруашылықтық басқару;
− Материалдық-техникалық қамсыздандыру бөлімі.
Негізгі өндіріске қызмет ететін көмекші өндірістің шығындарына жөндеу-
құрылыстық жұмыстар, көліктік құралдарды жөндеу мен пайдаланумен ... ... ... ... ... және ... зиян ... ерекшеленетін қызметке байланысты Компания Еңбекті қорғау
бойынша шығындарды ... ... ... ... ... ету бойынша
шығындар, оларға – ғимаратты және ... ... ... шығындар, өндірісте тазалық пен тәртіптілікті сақтауға
кететін шығындар, қызметке жауап беретін бақылау, қадағалау ... ... ... көрсетілген басқа да жарлықтар
кіреді;
− Компания жұмысшыларының ... ... ... ... шығындары ;
− Заңдылыққа сәйкес көрсетілген ерекше өндіріспен байланысты
еңбектің ... ... мен ... ... қамтамасыз
етуге кететін шығындар;
− Басқа да (жұмысшыларды жұмыс орнына жеткізу, ... ... т.б. ... ... ... ... отырып, Компания қызметінің
ерекшелігі, табыстары, шығындары туралы жалпы ... ... ... ... ... және көмекші қызметтердің шығындарды
есептеу ... ... ... ... ... есептеуді жүргізу
«Табиғи монополиялар туралы» және «Электроэнергетика туралы» ... ... ... ... ... ... ... айтып кетелік, 2006 ... ... ... ... ... тасымалдау және бөліп тарату қызметінің тарифі
1 кВт.сағ (ҚҚС-сыз) 1,963 ... ... 2006 ... 1 қазанынан бастап
өкілетті органдардың бекітілуімен тариф 1 кВт.сағ (ҚҚС-сыз) 2,25 ... 2006 ж ... ... 1 ... 2,045 ... ... Қаржылық
көрсеткіштерін сипаттайтын болсақ, ол келесідей былайша көрінеді [21].
Кесте 5
Компанияның қаржылық-шаруашылық қызметінің ... ... ... |2007ж, |2008ж, |2009ж, ... жж ... жж|
| |млн. |млн. |млн. ... ... |
| ... ... ... | | |
| | | | |(+-) |% |(+-) |% ... ... |1202,7 |917,7 |1087,0 |+170,0 |1,8 |-115 |0,9 ... ... |803,3 |856,2 |+52,9 |1,1 |-92,8 |0,9 ... құны | | | | | | | ... ... |253,7 |114,4 |230,8 |+116,4 |2,0 |-22,9 |0,9 ... ... |402,9 |290,4 |262,5 |-27,9 |0,9 ... ... (-) ... |-176,0 |-31,7 |+144,3 |0,2 ... |
Қайнар көзі: «ТАТЭК» АҚ 2007-2009 жылдық есебі
Кесте ... ... ... табысы және зиян шегу бойынша деректері,
2007-2009 жж
|Көрсеткіш-тердің|Электр қуатын беру және бөліп тарату ... | |
| |2007 жыл |2008 ... ... жж ... жж |
| | | | ... ... |
| | | | |(+-) |% |(+-) |% ... |382957 |414771 |464094 |+49323 |1,1 |+81137 ... | | | | | | | ... мың | | | | | | | ... | | | | | | | |
|3 ... ... ... ... ... табыс,| |0 |2 | | | | ... ... | | | | | | | ... |3798,2 ... ... |-26,6 ... зиян | | | | | | | ... мың теңге | | | | | | | |
|1 ... үшін |1,96 |2,05 |2,25 |+0,2 |1,1 |+0,29 ... | | | | | | | ... ... ... АҚ 2007-2009 жылдық тарифтік смета есебі
Кестеде Қоғамның 2009 жыл бойынша барлық табыс көлемі 1087,0 ... ... ... ... құны 856,2 млн. ... ... ... сомасы
230,8 млн. теңге, кезең ... ... 262,8 млн. ... ... таза ... -31,7 ... сомасында шығындалды. 2008 жыл
бойынша барлық табыс ... 917,7 млн. ... ... ... ... 803,3 мың теңге, жалпы табыс сомасы 114,4 млн. теңге, кезең шығындар
сомасы 290,4 млн. теңге құрайды.
Компанияның таза ... -176,0 ... ... ... ... 2009 жылға өзгеруі барлық табыстар 1,8 %-ға өсті, өткізілген ... құны 1,1 %-ға, ... ... 2,0 %-ға, ... ... 0,9 ... 0,2 %-ға ... 2007 жыл бойынша барлық табыс көлемі 1202,7 млн.
теңге, өткізілген өнімнің өзіндік құны 949,0 млн. ... ... ... ... млн. теңге, кезең шығындар ... 402,9 млн. ... ... таза пайдасы -149,2 млн.теңге сомасында зиын келтірілді. 2007
жылдан 2009 ... ... ... ... 0,9 %-ға ... ... өнімнің
өзіндік құны 0,9 %-ға, жалпы табыс 0,9 %-ға, ... ... 0,7 ... 0,2 %-ға ... пайда болу себептері:
− Тарифтік смета бойынша шығындардың өсуі;
− Бюджет уақытында сәйкес емес ... ... ... ... ... жоғалтулардың шығындарының орнын толтырудағы
электр қуатын сатып алумен байланысты шығындар;
− Тарифтік ... ... ... да ... ... ... және ... төлеу қорын қарастыратын болсақ,
штаттық кестеге сәйкес «ТАТЭК» АҚ-ының персонал саны 1324 адам. 01.01.2009
жылға жұмысшылардың нақты саны 1320 ... ... ... ... ... ... ... 19169 теңге құрайды. Келесі ... ... ... құрамын талдаймыз.
Кесте 7
Компанияның дебиторлық қарызы, 2007-2009 жж
|Көрсеткіш |Сомасы, мың теңге ... ... ... |
| | ... |өзгерулер |
| | ... | |
| |2007 жыл |2008 жыл |2009 жыл |
| | 2005 жыл | 2006 жыл |2007 жыл |
| ... ... ... пайызбен | | |
| | ... ... | | ... |20180 |126,7 |121,2 |6600 |8193 ... |24436 |121,1 |113,0 |8100 |9486 ... |29779 |121,9 |112,7 |9200 |12534 ... |39483 |132,6 |120,9 |9752 |16838 ... |45044 |113,2 |96,3 |10515 |24077 ... ... 2008 ... ... ... ... – экономикалық
паспорты. –Талдықорған, 2009.- 88б.
Кесте мәліметтерін талдасақ, 2008 жылы ... ... ... ... ... жылмен салыстырғанда 30,8% көбейіп, 24077 теңгені құрағанын
көреміз.
Орташа айлық атаулы еңбек ақы 13,2% - ға ... 2008 жылы ... ... ... қызмет түрлері бойынша орташа айлық еңбекақы
|Салалар |2004ж |2005ж |2006ж |2007ж |2008ж ... |
| | | | | | ... | | | | | |% ... ... ... |20180 |24436 |29779 |39483 |45044 |123 ... | | | | | | ... ... ... |10354 |12540 |17129 |22129 |27634 |166 ... ... ... | | | | | | ... кестенің жалғасы ... ... |11604 |- |30300 |30016 |40215 |246 ... |28800 |34729 |43337 |55445 |64879 |124 ... |29508 |36844 |43209 |51989 |63002 |113 ... ... жөндеу |17737 |23566 |39715 |50863 |64801 |265 ... ... |11555 |12456 |15061 |13422 |29246 |153 ... | | | | | | ... және ... |29122 |34577 |42872 |54779 |64043 |119 ... ... |30224 |40039 |46929 |64484 |78792 |160 ... ... |22212 |11717 |25772 |33222 |47935 |115 ... | | | | | | ... ... |22783 |28444 |33411 |40551 |41654 |82 ... беру |16044 |18275 |21142 |28674 |34461 |114 ... ... және |14086 |16906 |20142 |31739 |28976 |105 ... ... ... | | | | | | ... әлеуметтік |14503 |18279 |20994 |27475 |29823 |105 |
|және дербес ... ... | | | | | ... көзі: 2008 жылдың Алматы облысының әлеуметтік – ... ... 2009.- ... 2004 жылы ауыл шаруашылығында ... ... 10354 ... 2008 жылы ол ... 27634 ... ... ... сол сияқты
өнеркәсіпте 28800 теңгеден 64879 теңгеге сәйкес өсті. Ең жоғарғы жалақы
қаржы қызметінде 78792 ... ал ең ... ауыл ... ... ... барлығы Қазақстанда орын алып отырған
тұрақты экономикалық дамудың және ... ... одан әрі ... ... ... [23, 73б].
Әлемдік деңгейде еңбекақысы жоғары (gross) 10 мемлекет: ... ... ... ... ... ... Ирландия, Нидерланды,
Ұлыбритания.
Кесте 11
«Ортадан жоғары» басқарушылар деңгейінің ең жоғарғы gross - еңбекақысы
|Мемлекет ... ... ... АҚШ ... ... |1 |180793 ... |2 |146337 ... |3 |137451 ... |4 |132822 ... |5 |123807 ... |6 |123534 ... |7 |123220 ... |8 |118220 ... |9 |116698 ... |10 |116063 ... көзі: Владимирова Л.П. Экономика труда: Учебное пособие. – 2-е изд.,
перераб. и доп. – М.: Издательный Дом «Дашков и Ко», 2002. – 300 ... ... ... ең ... ... ... ... ал бір айға шақсақ 15066 доллар (айлық көрсеткішті
теңгеге аударсақ 1 доллар = ... 2259912 ... ... ... ... ерекшелігі қызметтің барлық түрлерінде ... ... ... ... ең жоғарғы gross - еңбекақысы
|Мемлекеттер ... ... ... АҚШ доллары |
|Швейцария |1 |46794 ... |2 |41427 ... |3 |38072 ... |4 |36031 ... |5 |34305 ... |6 |33879 ... |7 |33800 ... |8 |31911 ... |9 |30132 ... |10 |29296 ... көзі: Владимирова Л.П. Экономика труда: Учебное пособие. – 2-е ... и доп. – М.: ... Дом ... и Ко», 2002. – 300 ... ... ... ... арасындағы ең жоғары еңбекақы тағы
да Швейцарияда, ең төменгі Швецияда.
ТМД мемлекеттері бойынша еңбекақы мөлшерін талдасақ ситуация ... ... ... төмен (13 кесте).
Кесте 13
ТМД елдері бойынша қызметкерлердің орташа айлық еңбекақысы
|Мемлекеттер |Бір ... ... ... ... |
| ... АҚШ ... ... ... |1999ж |2000ж |2008ж ... |% ... |91 |94 |385 |294 |323 ... |62 |81 |425 |363 |285 ... |9,4 |8,7 |46 |36,6 |389 ... |71 |74 |295 |224 |315 ... |45 |46 |141 |96 |213 ... |43 |42 |230 |187 |434 ... |29 |33 |145 |116 |400 ... |27 |25 |90 |63 |233 ... көзі: Владимирова Л.П. Экономика труда: Учебное пособие. – 2-е изд.,
перераб. и доп. – М.: ... Дом ... и Ко», 2002. – 300 ... жыл ... ... ... ... деңгейі жөнінен бірінші орында
– Қазақстан, сосын Ресей мен Беларусь ... ... ең ... ... – 9,4 АҚШ ... және ... – 27 АҚШ ... Қазақстандағы еңбекақы – 385 АҚШ жоллары – бұл Ресейдегіден 10% ... ... ... ... Әзірбайжаннан жоғары [24,237б.].
Қазақстан Республикасындағы бағаның алғашқы реформасы нақтылы нақтылы
еңбекақының күрт ... ... ... Бір ... ол солай болуға тиіс
те еді. 80-ші жылдардың өн бойында «нақтылы» ... өсуі ... ... асып ... ... ... ... бар секілденген
«амалсыз жинағы» тек қағаз жүзінде ... 1993 ... ...... ... ... ... ең төменгі белгіге дейін жетті және
оның сатып алушылық күші 1991 ... ... ... ... да ... ... 1992 жылы тұтастай алғанда ... ... ... негізге қайта есептегенде, 1991 жылдың деңгейімен салыстырғанда орта
есеппен 30%-ке төмен болған.
«ҚР ... ... ... ... – бұл еңбек үшін оның күрделілігіне,
саны мен сапасына сәйкес төленетін сыйақы (табыс)» деп айтылған ... ... ... ... ... жалақы - қызметкердiң
бiлiктiлiгiне, орындалатын жұмыстың күрделiлiгiне, санына, сапасына және
жағдайына байланысты еңбек үшiн ... ... ... ... және
ынталандыру сипатындағы төлемдер деп айтылған [26].
Еңбек тиімділігін ... ... ... ... бар, ... ... үстеме, кепілдік төлемдері. Жұмыс беруші нақты ... ... ... ақы ... ... ... ... әзірлей алады,
сондай-ақ онда еңбеккерлердің категориясын, ... ... ... ... ... ... ... Аталған ереже жұмыс берушіге
еңбек тәртібін ұйымдастыру мен еңбек ... ... үшін ғана ... ол ... мен ... негіздеу үшін де қажет. Төлем жеке
және ұжымдық еңбек нәтижесі бойынша жасалуы мүмкін. Бұл ... ... ... жалақысының деңгейі заңда белгілеген ең төменгі
жалақының деңгейінен ... ... ... ... ақы төлеу тарифтік ставкалардың негізінде, ал
қызметкерлер үшін лауазымдық қызметақы негізінде жүргізіледі. ... ... ... ... мен ... ... ... нормасы-бұл адам /сағат, адам/ күн ... ... ... орындауға қажетті уақыт. Шығарылым нормасы
қызметкер уақыт бірлігінде жасауға тиіс жұмыс санымен анықталады. ... ақы ... 6 – ... ... ... ... ... 76
теңге болған кезде 182 сағат жұмыс істеген.
Жалақы сомасының есептелуі: 182х150=27300 теңге.
Қызметкерлердің жалақысы бойынша есептеледі:
- егер жұмыскер сол ... ... ... ... ... ... мөлшері қызмет ақы мөлшеріне сәйкес келеді;
- егер жұмыскер сол айдағы жұмыс күндерінде толықтай жұмыс ... ... ... ... ... ... ... есептен шығарылады.
Мысалы, қызметақысы 45000 теңге фирма менеджері ... 26 ... 20 ... ... ... ... орташа күндік жалақысы: 45000/26 =
1730,76 теңге. Менеджердің жалақысы 1730,76х 20 = 34615 теңге құрайды. ... жүйе ... ... ... нәтижесі мен оның жалақысы
арасындағы байланысты қамтамасыз етпейді.
Мерзімді еңбекақы. Кәсіпорында 100 адам жұмыс ... оның ... да, ал 20-сы ... Отыз ... ... ... мен ... міндеттеріне байланысты белгіленген:
10 адам – 9 разряд;
8 адам – 11 разряд;
4 адам – 14 разряд;
2 адам – 19 ... адам – 21 ... ... ... бойынша қызметкерлердің айлық еңбек ақыларын есептеу
үшін мына формуланы қолданамыз:
Айлық ... 1 ... ... = 1 ... х коэффициент (бірыңғай тарифтік
(3)
ставкасы ... ... ... келісім бойынша 1-ші разрядтық ставка 18 000 теңге көлемінде
бекітілген. Кәсіпорын жұмыс режімі-жұмысына 5 күн 14 ... ... ... ... айда 18 күн ... істеген.
Сонда өткен айдың еңбекақысы былайша есептеледі:
9 разряд бойынша 18 000 х 1,78 * 10 = 320 ... ... ... 18 000 х 2,05 * 8 = 295 ... разряд бойынша 18 000 х 2,55 * 4 = 45 ... ... ... ... ... 000 * 2,55) х 21 х 18 х 3 = ... разряд бойынша 18 000 х 2,95 * 4 = 212 ... ... ... 18 000 х 3,67 *2 = 132 ... ... бойынша 18 000 х 4,24 *2 = ... ... ... ... = 1 276 ...... жүйе ... бөлімінің 8 қызметкеріне еңбекақы
ілгерішіл – келісімді жүйе бойынша ... ... ... ... 100 ... үшін 1000 теңге, егер қызметкер 100 дана ... ... ... ... ... ... ... үшін және 200 теңге.
Өткізу бөлімінің 3 ... ... айда ... 230 ... ... 2 қызметкер – 190 данадан, ал тағы да 3-еуі 160 ... айда ... ... ... ... ... данадан тауар сатқан қызметкердің еңбекақысы:
(1000 + (230 – 100) х 200) х 3 = 81 000 ... ... ... ... ... ... + (190 – 100) х 200) х 2 = 38 000 ... данадан тауар сатқан қызметкелердің еңбекақысы:
(1000 + (160 – 100) х 200) х 3 = 39 000 теңге.
Тауар ... ... ... ... ... 000 + 38 000 + 39 000 = 158 000 теңге.
Тікелей келісімді жүйе. ... ... ... 80 ... ... және ... бойынша, шығарылған 100 дана өнім үшін
төлемі 560 ... ... ... Шығарылған өнім есебін, әрбір
қызметкер бойынша және ... ... ... оның еңбекақысы есептеледі.
Ағымдағы айда қызметкерлер 200000 дана өнім ... ... ... ... тең ... 000 / 80 х 560 = 1 400 000 ... еңбеккерлердің жеткен жетістігі үшін ақшалай қолдап дем ... оның одан әрі өсу ... ... ... ... Сыйлық,
негізінен үстеме төлем ретінде берілуі мүмкін. Сыйақы мөлшері орындалған
жұмыстың маңыздылығы мен ... ... ... мен ... сараланып белгіленеді.
Мысалы, сыйақы беру туралы ережеде жабдықтың тұрып қалуын ... ... ... ... ... 20% - ті ... сыйақы
беру көзделеді. Техникалық себептерге байланысты жабдықтардың ... ... 5 % ... ... ... ... айда 180 сағат жұмыс жасаған.
Тарифтік ставка 100 %, ... ай ... ... ... – 3 % .
- ... ... 180 х 100 = 18 000 ... тең.
- Жабдықтың тұрып қалуын төмендетудің әрбір % - ы үшін ... ... % / 5 % = 4% .
- ... тұрып қалуын қысқарту 5 % - 3 % = 2 % .
- ... % -дық ... 4 % * 2 % = 8 %.
- ... ... 18 000 * 8 % = 1 440 ... Ай ... ... 18 000 + 1 440 = 19 440 теңге.
Мысалы, қызметақысы 12 000 теңге болатын менеджер 24 жұмыс ... ... ... өтеген (4 күн ауырған ), сыйақы - 40 % .
- Күндік ... ... 12 000 / 24 =500 ... Нақты жұмыспен өтелген уақыттағы жалақы 20 х 500 = 10 000 теңге.
- Сыйақы 10 000 х 40 % = 4 000 ... ... ... 10 000 + 4 000 = 14 000 ... ... ... ... нысаны бойынша жалақы есептеу [27,16б.].
Түнгі уақыттағы жұмыс және оның еңбекақысы. “Қазақстан Республикасы
Еңбек кодексінің” 87 – бабына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... түнгі уақыт болып табылады. Аяғы ауыр әйелдер түнгі уақыттағы
жұмысқа тек олардың келісімімен ғана ... ... ... ... ... жастан кіші тұлғалар және медициналық ... ... ... ... ... салынған кейбір тұлғалар жіберілмейді. Түнгі жұмыс
уақытындағы әр сағат үшін бір жарым ... кем ... ... ... есеп ... түнгі уақыт бір айдағы ... ... ... ... ... ... кәсіпорында бекітілген бастапқы
құжаттармен ресімделеді және кәсіпорынның ... ... ... ... ... төленеді, ол заңда қарастырылған мөлшерден төмен
болмауы керек.
Демалыс пен мереке күндеріндегі жұмыс және оның ... ... ... ... 96, 97, 98, 99, 100
-баптарына сәйкес:
- қызметкерлерге демалыс күндері беріледі;
- бес күндік жұмыс ... ... ... ... екі ... ал алты күндік жұмыс аптасына – бір күн;
- жексенбі жалпы демалыс күні болып табылады. Бес ... ... ... ... күні ... ... актісінде немесе жұмыс кестесінде
бекітіледі. Екі демалыс күні, тәртіп бойынша, қатар беріледі.
- жұмыс күндері мереке күндерімен қатар ... ... және ... ... пайдалану мақсатында Қазақстан Республикасы Үкіметі демалыс
күндерін басқа жұмыс күндеріне ауыстыра алады.
“Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің”128-бабына сәйкес мереке ... ... ... ... ... ... ... алына отырып, кемiнде екi есе мөлшерде ақы төлеу жүргiзiледi.
Мереке және демалыс күндерінде жұмыс істеген жұмысшы өтемақыны қосымша
демалыс күнімен ... ... ... ... ... жұмыс уақытында сол
өтемақы мөлшеріндегі еңбекақы есебінен демалыс алуы мүмкін.
Бос тұрып қалу уақытының төлемақысы. “Қазақстан Республикасы ... ... ... бос ... ... ... уақыты төлемақысының
тәртібі мен шарттары жеке еңбек немесе ... ... ... ... ... бос тұрып қалу уақытына төлемақы
берілмейді.
Жұмысшының кінәсінен болмайтын бос тұрып ... ... ... жұмысшының толық тарифтік мөлшерлемесі болуы мүмкін. Жұмысшының
бригадирге, мастерге немесе басқа да лауазымды ... бос ... ... ... және оның ... ескертуі бос тұрып қалудың төлемақысы
болып табылады. Қызметтерді қоса атқарудың еңбекақысы және ... ... ... ... ... ... ... кодексінің” 131-бабына сәйкес:
- жұмысшы өзі қызмет ететін ұйымда ... ... ... қоса ... ... ... ... жоқ жұмысшының жұмысын қосымша
атқаратын болса, оған қосымша ақы төленеді;
- қызметтерді қоса ... ... ... ... жоқ ... ... қосымша ақы мөлшерін жұмыс ... ... ... белгілейді.
Категориялары бойынша жұмысшылар өз ... ... ... ал ... мен ...... ... қызметті қоса
атқаруға болады. Өзінің негізгі жұмысына қоса ... ... ... ... орындау мына жағдайларға байланысты туады: ауру,
демалыс , іссапар, егер оның жұмыс орны немесе қызметі ... ... ... болса, біліктілікті жетілдіру, қайта даярлау жолдамасы,
учаске, бөлім, басқарма немесе ұйым ... бір ... ... ... ... ... бір ... жұмысында ұзақ
уақыт болмай қалған жағдайда оның қызмет міндеттерін ... ... ... ... Егер бұл жұмыс төрт бухгалтерге тең бөлінсе, жұмыста
уақытша жоқ қызметкердің жалақысы әр ... 25 % ... ... Үкіметі жалақы индексациясы инфляцияға өз бетінше ... және ... ... ... болсын көтерілуі инфляция
процесін спирал бойынша көтеретініне, ... ... ... ... ... ... ... Соңғы бес жылда Қазақстан
Республикасының Үкіметі жалақыға индексация жасауды ... ... ... ... бір жылдан астам есепте
тұратын жұмыссыздар санының және жұмыссыздықтың орташа ұзақтылығы өсумен
сипатталынады. 1998 ... ... ... бойынша 35 мың азамат бір
жылдан астам жұмыссыздар қатарында ... ... ... ... ... ... ... тіркеледі, ал 63 мыңнан астам адам 6-
дан 12 айға дейін немесе ... ... адам ... ... 1998 ... ... жұмыссыздықтың орташа ұзақтылығы 6 ай болды.
Бүгіндер тіркелген жұмыссыздардың саны еңбек рыногында «босап қалған»
жұмысшылар күшінің аз ғана ... ... ал оның ... ... ... ... Мәжбүрлі демалыстарда жүрген адамдардың тасалы
жұмыссыздықтары негізгі проблемалардың бірі. Еңбек және ... ... ... ... 1999 ... 1-ші ... әртүрлі
экономикалық себептерге орай республикада 584 ... өнім ... 939-ы ... ... режиміне бірбеткей көшті.
1991 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша республикадағы ... ... ... ... ... құрады. Алайда, жасырын
жұмыссыздық, тікелей немесе жанамалай, 500мың адамды қамтыды немесе ресми
тіркелген жұмыссыздардан 2 есе ... ... ... ... ... ... Жұмыссыздыққа
- ол еңбек нарығындағы тек ресми түрде мойындалған адамдар ғана емес,
сонымен ... ... ... ... де кіреді. Қазіргі уақытта
республикалық еңбек рыногында, ... ... ... жүргізілген
зерттеулер жоқ. Еңбек рыногы жалпы жікткліп зерттелінбей келеді. Сөйтседағы
жұмысшы күшінің рыногы секілді ... ... ... ... ... ... күшінің өсуі тұрғысынан қарағанда, теориялық
та, методологиялық та аспектілері бойынша арнайы ... ... ... ... және ... ... атап ... «ҚР еңбек
туралы», «Халықты жұмыспен қамтамасыз ету ... ... ... ... келісім-шарт туралы», «ҚР Еңбек ... ҚР ... ... ... ... мен ... ... сферасында бар ... ... мен ... ... үшін ... ... ... кезде қолда бар
институтциональдық және ... ... ... нарықтық
экономиканың жұмысын қамтамасыз ету үшін қажетті іскерлік практикасының
әлсіздігі болып табылады.
Қорытындылай ... ... ... ... ... ... әсер ... атап өтімуіз керек, олар.
- ғылыми-техникалық прогресс;
- экономикадағы құрылымдық және ... алға ... ... экономикалық бәсекені күрт күшейту.
Осы жағдайлардың бәрі еңбек рыногы өте жоғары жұмылушылыққа ие болуы
қажет деп болжалдайды. Сол ... сол ... ... ... ... ... ... көтеру өте дұрыс. Еңбек нарығы қазіргі заман
жағдайына бейімделудің ең ... ... зор ... ... ... ақы төлеу ставкасының даралану жағына бағытталынуы керек [29,79б.].
Мемлекеттік және мемлекеттік емес ... ... ... ... кәсіпорындарда жалақы тіркеледі, яғни тұрақты болады (арту
индектеу есебінен тұрады);
Мемлекеттік кәсіпорындарда жұмыс орны мен ... ... ... емес ... олар оның экономикалық жағдайына ... ... ... ... ... әсер ... ... олардың жалақыға әсер етуінің төрт әдісін көрсетеді.
1. Заң шығару көмегі арқылы жұмыс уақытын шектеу, кәсіподақ мүшелері
емес жұмысшыларды ... ... тыю, ... ... және еңбек
интенсивтігін шектеу арқылы жететін, жұмыс күшіне ұсынысын ... ... ... ... ... ... ... мәселесімен
келісіммге отырғанда қысым жасау;
3. Еңбекке сұраныс және сонымен бірге ... ... ... түрлерінің өсуіне көмектесу;
4. Өндірістің монополияландырылуымен күрес. Бізге белгілі, монополия
өндірісті қысқарту арқылы бағаны көтере алады және ол жалақы деңгейіне ... ... ... ... шығу ... ... ... тұрады.
Өндіріс факторларын анықтайтынның бірі – еңбек. Еңбек ... ... ... күші ... фактор болып саналады. Елдегі халықтың еңбекке
қатысу мүмкіндігі және қолынан іс келетін бір ... ... ... ... жақын үлкен мағынадағы ұғым «еңбек потенциалы».
Еңбек потенциалы-бұл еңбек ресурстарын құрайтын, ... ... ... ... осы немесе басқа бағытқа потенциалды өзгерте
алатын елдегі халықтың бір ... ... ... үш категорияны
бірге алғанда елдің еңбек факторларын әр түрлі жақтан суреттейді.
Басқа өндіріс факторларына қарағанда еңбектің негізгі ерекшелігі бар.
Ең ... ... ... ... күшінен де бөлінбейді, сондықтан
әлеуметтік және саяси ... ... Тура осы ... ... әр ... ... ... Батыс экономикалық әдебиетінде,
еңбек тауар ретінде саналады. Маркстік теорияда еңбек тауар емес, адамның
қабілеті еңбекке, оның ... күші ... ... ... ұғым ... құрайды.
Осыдан маңызды қорытынды шығады: еңбек тауар емес, ол ... күші ... онда ... ақы ... барлық өнім еңбегіне емес, тек бір
бөлігіне ғана төленеді, жұмыс күшінің ұдайы өндірісіне ... құн ... ... ... ... ... ... иеленеді. Маркстік ілімге
қарсы батыс теорияларында еңбекті ұйымдастыру мен басқару ... ... ... ... ... зерттеушілер қолөнер, технологиялық,
инновациялық деп еңбекті басқаруды бөледі, сәйкесінше индустрияға дейінгі,
индустриялды, ғылыми-техникалық варианттағы экономикалық өсу (14 ... ... қол ... ... ... ... бар
болуы (мысалы арба өндірісі мен темір ұстасы мен ағаш ұстасын талап ететін
еңбек ... және т.б), өз ... ... ... ... айтады.
Кесте 14
Еңбекті ұйымдастыру және басқару
|Экономиканың өсу түрлері|Еңбекті ... ... ... ... ... еңбекті басқару түрі |
|индустриялды ... ... ... ... |Ірі машина өндірісі технократиялық |
| ... ... ... ... |
| ... қолөнер ... ... ... В.Л. ... ... ... ... Оқулық/ Жалпы редакциясын басқарған Н.Қ.Мамыров. –
Алматы: Экономика, 2005. –310 б.
Бұл жұмыс күші ұғымын дене ... және ... ... ... ... ... ... ғана, ҒТП дамуынан туындайды.
Технологиялық басқару қол еңбегінен машинаға өту ... ... ... ... ... ... ... күштеу, еңбек ті
басқарудың өзіндік түрін бөлу. ... ... ... өзгеру жолында
техниканың толық жетілуі) басқарудың бұл түрі біразэтаптан ... ... өту ХІХ ғ. ... ... асты және Ф. ... ... ... жұмысшы орындайтын әрбір операция
хронометраждалады, ... ... ... ... пайдасыз
қозғалысын жояды және ең керекті жетілген ... ... ... ... «еңбекті ғылыми ұйымдастыру» негізіне жатады.
Технократиялық басқарудың келесі кезеңі Т. ... ... ... үздіксіз конвеер өндірісіне негізделеді, бұл жұмыс
қарқынын тездетеді, шығынды төмендетеді, ... ... және ... ... ... ғ. 30-40 жылдары технократиялық басқаруға ... ... ... кіреді. әлеуметтік қамту еңбек ... ... ... ... тыс ... ақы төлеу, техника қауіпсіздігі және
басқалары енді. Бұл тап күресі және совет ... ... ... ... ... ... басқаруда «адамдық қатынасты» енгізді,
адамға өз бетінше және шешім қабылдауы ұнайтындығы, майда қамқорлықсыз,
оларға құрмет және ... сай болу ... ... екені дәлелденеді.
Сонымен қатар жұмыс ережесін ... ... ... ... ... бөлінісіне қатысуы және т.б мүмкіндіктер туды.
Инновациялық басқару өндірістің жаңа технологиялық тәсілдерге өтуімен
байланысты, жоғары мамандандырылған «адам ресурстарын» тартуды ... ... ... ... қабылдауға әрекет, жоғары өндіпуді қамту және жұмыс
сапасын қамтамасыздандыруды ... Ол ... ... даму ... болып табылады [30,82б.].
Еңбек рыногы – бұл еңбек мөлшері және институттарды, ... ... ... күші және ... ... көрсететін экономикалық
механизмдер жүйесі. Барлық рыноктағы сияқты, еңбек рыногында да еңбекке
ұсыныс және еңбектің анықталған ... ... ... Қазақстанның қазіргі жағдайында, еңбекақыны реттеудің және
жоспарлаудың сұрақтарын шешуде мына ... ... ... ... кәсіпорынның нарықтық қызметінің және оның пайдалылығының нәтижесі;
• кәсіпорынның кадрлық саясатының есебі;
• мамандыққа байланысты қызметкерлердің ... ... ... ... деңгейі;
• кәсіподақтардың бәсекелестердің және мемлекеттердің әсерлері;
• байланыс саласындағы кәсіпорындардың саясаттары және т.б.
Кәсіпорындарда еңбекақы төлеуді оңтайлы ... ... және ... ... ынталандыруға, өнімнің рентабельділігін
және пайдалылығын, дайын өнім және еңбек нарығының бәсекеге қабілеттілігін
қамтуға ... ... ... ... ұйымдастырылуының мақсаты – кәсіпорынның
шаруашылық қызметінің нәтижесіндегі қызметкердің еңбектік ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, яғни
тұтыну шамасы мен еңбек шамасы арасындағы сәйкестікті бекіту.
Көптеген қазақстандық кәсіпорындарда ... ... ... ... ... ... ... еңбектің саны мен сапасына байланысты еңбекақыны жүзеге асыру;
• кәсіпорының салалық және аймақтың қажеттіліктеріне, ... ... ... ... ... ... нақты еңбекақының ретті жоғарылауы, яғни көрсетілген еңбекақының өсу
қарқыны кезінде инфляциядан жоғарылап кетуі;
• еңбек өнімділігі өсу қарқынынын ... ... өсу ... ... ... ... АҚ ... еңбекке ынталандыруды ұйымдастыру
«ТАТЭК» АҚ 01.01.2010 жылы 1385 жұмысшы жұмыс істеді, 01.01.2011 ... ... ... Өткен жылы 399 жұмысшы қабылданды, 330 жұмыстан шықты.
Сонын ішінде: екі ... ... ... 316; ... ... ... 5 жұмысшы, қайтыс болуына байланысты 6; әскерге шақырылды 3.Кадр
ағымдығы ... ... ... ... ... ... |01.01.2010|2010 жылы ... ... ... ... ... |кесте |сия |ағымы %|
| ... ... | | |
| | | | ... | | ... Ақсу |95 |24 ... |65 |93 ... ... |56 |81 ... |70 |80 ... пен ... жасауды |39 |61 ... | | ... ... |73 |74 ... ... |70 |81 ... |77 |78 ... негізі: [19,98б.]. ... ... ... П.Б. ... ... - ... индикатор ретінде
// ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы. -2006. -№1.-72-75бб
3. Табысқа жетудің ... ... ... ... ... қатысу
жоспарын әзірлеу мүмкіндігін жұмысшылардың өздеріне беру болып табылады.
Мұндай ... ... ... мүдделі топтар өкілдері қатысу керек, тек
осындай жағдайда ғана табысқа ... ... ... ... қатысу
жоспарын қолданудың табысты тәжірибесінен деректер келтіреді. Қолда бар
бағалаулар бойынша Американдық ... 13% ... ... жоспарды
қолданады, олардың 9% соңғы 5 жылдағы іс-тәжірибесіне енгізді. Көп ... ... өсуі ... ... Біз ... ... жүйесіне
негізделген еңбекақы жүйесіне түбегейлі өзгеріс жүргізуді, мәселені шешудің
негізгі принциптерін, адам еңбегі ... және не үшін ... ... ... ... ұсынамыз.
1. Жалақы, өнімділік және ... ... ... ... ... ету ... ... Тек осындай жағдайда жұмысшы өз
жұмысының тиімділігін көтеруге күшті ынталандыруды ... және ... ... ... ... ... жасалады.
2. Өзгермелі және тұрақты төлемдер үлесі өзгеруі керек және ... ... ... ... ... ... жұмысшы өз еңбегінің
нәтижелілігіне ие болуы ... ... тек ... ... ... Компаниялар мен кәсіподақтар жалақы мөлшерін анықтаған кезде
фирмаға ... ... ... ... өмір құны ... ... ... факторларды қолданбауы тиіс.
4. Еңбекақы жүйесі фирма шегіндегі жұмысшылардың жігін ашу ... ... ету ... ... ... дау-жанжал тудыруға
емес, ынтымақтастыққа ынталандыратын болуы тиіс.
Біз істің мәселесіне ... ... ... ... ... ... ... Ұсыныс бес тармақтан тұрады. Алғашқы екеуі
тіркелген ... ... ... ... ... ... ... жалпы жалақы
сомасының өзгермелі бөлігіне арналған. Әрине бұл ұсыныстардың барлығының
тұжырымдамалық сипаты бар, ал ... ... ... ... ... ... өзгеруі мүмкін.
Жалақының тұрақты бөлігі; базалық жалақы. Жалақы мөлшері білікті
жұмысшыларды тартуға және ... ... ... ... ... базалық
мөлшерлеме жұмысшы алатын жалақы сомасынан 70-90%-дан ... ... ... ... ... қысқарту мәселесін айтып отырған жоқпыз. Тіркелген
жалақы жалпы жалақының салыстырмалы аз бөлігін құрайтын икемді ... ... ... ... көбеюін ішкі факторларға тәуелді болатын
өнімділікпен және тиімділікпен байланыстыру қажет [33,72б.].
Жалақының өзгермелі бөлігі; пайдаға ... ... ... (көптеген түрлендірмелі) компания жұмысшылардың
барлығына таралуы керек және бүкіл компанияның немесе оның ... ... ... ... керек. Қатысу жүйесін
қолданғанда екі нәрсені естен шығармау керек. 1. ... ... ... ... ... факторларға байланысты болуы мүмкін және ... ... ... ... ... көрсеткіші барлық кезде
жалақының көбеюіне негіз бола алмайды. 2. Пайдаға ... ... ... ... ... қатысуды білдіреді, өйткені фирмаға ... ... ... ... әсер ... ... ... жұмысшылары пайдаға қатысқылары келсе,
шығынды көтеру қаупін бөлісуге дайын болулары ... бөлу ... ... аз ... ... т.б.) тиімділігін көтеруге ынталандыратын болғандықтан, мінсіз
нұсқада компанияның ... ... ... ... ... Шағын фирмаларда пайдаға қатысу бағдарламасын немесе кірісті ... ... ... ... ... Ірі ... ... екеуін де қолдануға болады. Мысалы, компания ... ... ... ... ... ... ... кірісті бөлу жуйесін
қолдануға болады. ... ... ... жүйесін қолдану еңбекақы деңгейімен
қатар өнімділіктің және табыстылықтың ... ... ... іс-
тәжірибеден көруге болады.
Біздің пайымдауымызша, Қазақстанда инфляция деңгейі арта түсуде.
Мұндай жағдайда ... ... ... және ... ... ... ... Сондықтан тұрмыс құның түзету механизмін
ұсынамыз.
Тұрмыс құнын түзету механизмі ... ... ... бөлігі
болуға тиіс. Түзету төлемдері жыл сайын бір тоқсанда бір рет ... ... ... керек. Олардың мөлшері инфляция деңгейіне байланысты есептелу
қажет. Олар өнімділік ... ... ғана ... ... ... бола ... және кіріске қатысу жүйесімен қатар шетелдік компаниялар осы
жүйелерге негізделетін бірақ ... ... бар ... да ... ... ... қолданады. Жоғары біліктілігіне және еңбек
өтіліне ... ... ... ... ... ... ... акцияларын сату және т.б. төлемдер ... ... ... ... алғы шептегі компаниялар іс-тәжірибесінде
тікелей төлемдер мен материалдық ... ... ... ... ынталандыру формалары мысалы, оңтайландыру қызметі кеңінен
тараған.
Бүгінде тиімділік пен ... ... ... үшін ... ғана ... оны ... ... көзқкарасты өзгерту қажет. Бұл
жаңа көзқарасқа жауапкершілікті, ... ... ... ... және ... ... ... тиімділігін көтеру ... ... жаңа ... ... ... арттыру қоғамдық еңбектің жалпы шығындарын
үнемдеуге байланысты қарастырылады. Қазіргі жағдайда, өндірістің ... ... ... ... да еңбекті үнемдеу –
өндіріс пен еңбекті ұйымдастыру және осыған байланысты басқару ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Экономикалық тиімділік – бұл материалдық игіліктерді өндіру
процесіндегі адам еңбегінің нәтижесі ... ... өнім ... шаруашылығында қайта қалыптасқан құн өсімшесі). ... ... адам ... ... ... ... Оның ... сипаттамасын
анықтау үшін нәтижесінің қандай шығындармен алынғанын, яғни нәтижені алуға
қанша керісінше, нақты бір нәтиже өр ... ... ... ... ... өндірістің мақсаты – аз мөлшердегі еңбектік, ... ... ... ... ... көп ... нәтиже алу. Сондықтан
да алынған нәтижені жұмсалған ... ... ... ... ... мен ... ... айырмашылықтарын салыстыру керек. Мұндай
салыстыру салыстырмалы мөлшер – тиімділікті береді.
Әлемдік төжірибеде, ең ... ... күш адам ... ... ... жеке топтар мен толықтай қоғам еңбектік ... ... ... мен ... ие және оның ... іске асырады
Еңбек процесінің тиімділігн жоғарылату еңбектің техникалық базасын
жетілдіру және оны ... ... ... ететін барлық
элементтерін қарастыруды талап етеді [34,22б.].
Кәсіпорын еңбегі тиімділігінің әдістемелік мәселелерінің арасында оны
анықтаудың ... ... ... аса ... ... ие. ... көзқарастарда персонал еңбегінің нәтижесін техникалық,
технологиялық, ... ... және ... ... Тиімділік элементерінің қатынасы (нәтиже және
шығындар) оны жоғарылатудың келесі ... ... ... ... жоғарылату, нәтижені өзгерпей ... ... ... ... салыстырмалы түрде нәтижені
тез қарқынмен ұлғайту. Жұмысшылар еңбегінің ерекше сипаты мен оның өндіріс
нәтижесіне әсерін ескере отырып, ... ... ... ... ... ... тиімділігін жоғарылату ... ... ... ... кәсіпорындағы оның негізгі мәселелерін дұрыс
бағалап, оңтайлы шешімдер қабылдауымен түсіндіріледі
3.2 Кәсіпорынның еңбек ақы формаларын жетілдіру тенденциялары
Экономикалық ынталандырудың келешегі зор ...... ... беру.
Жұмысшыларды сыйақыландыру жоғары өнімді және жоғары сапалы ... ... ... ... ... ... өмір сапасын көтеру мақсатында жүргізіледі. Сыйақы, еңбек
мөлшері үшін алған ... ... Ол ... ... ... ... негізделеді:
- сыйақы беру даралық сипатта ... ... ... ... ... ... ... жақсартуы үшін өзінің қосқан үлесі үшін
беріледі;
- сыйақы беру нақты, белгіленген мөлшерлеме мен нормативті ... ... ... ... ... үшін ... ... сыйақы беру – ағымдағы (ай ... және жыл ... ... сыйақы беру жүйесі қарапайым, әрбір жұмысшыға түсінікті болуы керек.
Мұнымен қатар сыйақы беру шарттарын ... ... ... ... еңбекті қорғау, жарақаттану болдырмау, бақытсыз жағдай
және еңбек тәртібінің ... ... ... еңбегін ынталандыру және ақы төлеу тұтыну сұранысына, өнім
сапасына, ... ... ... және де ... ... ... ... Жалақы төлеу жүйесі нақты және қиын ... ... яғни ... ... ... ... ... пайдаға
бағытталуы қажет. Бұл талаптар нарықтық ... ... ... маңызды емес, өйткені әр кәсіпорын жалақы төлеу және ... және ... өзі ... ... ... ... ... қызметінде тек бір шектеу ғана бар. Ол келесіде тұжырымдалады:
«ҚР еңбек кодексіне» сәйкес ... ... - ... ... ... ... белгілейді және ол Қазақстан Республикасының заңдарында
белгіленген ең төменгі жалақы мөлшерінен төмен болмауы керек.
Зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... ... есептер жоқтың қасы. Халықтың табыстары мен ақша
жинақтарын анықтауда ... ... ... және ... ... адамдардың), қосалқы шаруашылықтардың өнімдерін бағалауда, ұлттық
шоттар жүйесінің көрсеткіштерімен салыстыруда әдістемелік қиындықтар бар.
Табыстарды бөлудің ... және ... ... ... үшін ... ... мен күнкөріс минимумын талдаудағы ақпараттық
базаны ұлғайту мақсатында табыстардың, шығыстардың шектеу шәкілін анықтау
әдістемелігін ұсынып ... ... ... ... ... ... ... және бұл туберкулез, жүрек (йод, темір ... ... ... ... ... ... ... табыстарын,
шығыстарын шектеу шәкілі кедейлік пен халықтың тұрмыс деңгейі ... ... ... ... және ... ... ... қолданылатын мемлекеттік стандарттар жүйесін жақсарту мақсатында
қолданылады.
Еңбек ақысы төмен ... ... ... ... қызмет көрсету
сияқты экономиканың салаларында әйелдер жұмыс ... ... ... қарағанда барлық экономиканың салаларында ... бұл ... ... ... ... ... ... Әйелдер жылдам
жаңа нарықтық жағдайдарға бейімделеді, өйткені үй ... ... ... отбасын қамтамасыз етудің жалғыз ғана көзі болып табылады,
сондықтан да олар «өмір сүру» ... ... ал үй ... ... болуы кеден болып қалуына әкеліп соқтырады.
Нарықтық экономика жағдайында еңбек ақы көлемін анықтауға байланысты
өзгерістер енгізілді. ... ... ... ... істейтін халықтың
кедейленуіне әкеліп соқтырады. Егер отбасында орташа ... бар екі ... адам тек қана бір ... ең ... ... ... ететін
болса, көптеген отбасылар кейде бір балаға да жақсы жағдай жасай алмайды.
Еңбек ақы көлемін ресми статистика ... ... оның ... ... айта кету ... өйткені қазіргі жағдайда еңбек
нарығы әр ... ... ... ... ... ... жұмысшылар,
өздерін өзі жұмыспен қамтамасыз еткендер әр түрлі ... ... ... ... Қазіргі жағдайда жұмыс беруші мен
жалданған жұмысшының арасындағы келісім шартқа сәйкес енбек ақының ... ... ... түрде жұмыс істейтін кәсіпорындарда жұмысшылардың
нақты ... ... ... ... ... ... түрде
белгіленген еңбек ақыдан да асып ... бұл ... ... екі ... ... есе болып отыр. Көп жағдайларда бейресми бөлу
еңбек ақы қорынан ... ... ... ... ... ... ... Еңбек ақыны жоғарылату және оны "көлеңкеден ... ... ... негізі бағыты болып табылады.
Қоғамның адам тұрмысының сапасы мен деңгейінің төмендеуіне салқындық
танытқаны келешекте елде өткізіліп жатқан ... ... ... ... ... жағдайда жүргізіліп жатқан реформаларда әлеуметтік жағдай мен
қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... қорғаудың кедейлікпен қарсы күреспен тығыз ... ... ... ... әлеуметтік қорғау кедей топтарға ... ... ... шығу ... ... ... қатар кедейліктің
алдын-алуға және ынталандыру шаралары арқылы кедейлікке жол ... ... ... да ... ... стратегиясы кедейлікпен
күресудің барлық ... ... және ... ... ... да, сөз жоқ, оның ... ... қажет.
Қолданылатын шаралар жүйелі түрде жүргізілсе және халықтың әр түрлі
санаттарын қамтыса, онда кедейлікті қысқарту ... ... ... Мұндай
тәсіл ариайы бағыттағы біркелкі бағдарламаларға қосылған әртүрлі шаралардың
жиынтығы арқасында нәтиженің ... ... ... ... қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді перспективалар тұғырынан
қарауға болады.
Күнкөріс минимумы немесе минималды тұтыну бюджет ... ... ... ... минималды түрде жіберілген ... ... ... ... алу ... ... мен ... көрсетулер
жиынтығынан құралады. Ол минималды жалақы есептеудің негізі болып табылады.
Жұмысшыларды кәсіпорын қызметінің соңғы ... ... ... ... және ... ... ... қолданылып жүрген
жүйенің жетіспеушіліктерін ескере кету ... Олар ... ... ... ... мүмкіндіктері (энергиясы, еңбекқорлығы,
біліктілігі) үшін емес, өздерінің қызмет жағдайлары үшін төледі.
Басқаша айтқанда, ... ... ... ... оның ... ... үшін төленеді. Бұл барлығынан бұрын, инженерлік-техникалық
жұмысшылар мен қызметкерлерге қатысты.
2. Еңбек төлемі жұмысшының өзіне емес, ... ... ... болады.
3. Жалқау жұмысшы мен еңбекқор жұмысшыға жалақы бірдей төленеді, яғни
жалақы төлеудің теңгермелілік қадиғасы заңдастырылады.
4. Өкімшілік бақылаусыз ... ... бере ... ал
жұмысшылар өздерінің өнімділігін шектеуге мәжбүрленеді, дегенмен,
олар үшін табысты сақтап қалу кепілі маңыздырақ болады.
5. Жалақы төлеудің ескі ... ... ... ... бөлмейді, ал олардың әкімшілігі міндеттердің орындалу
уақытысына көңіл бөлмейді. Мұндай тәжірибе кәсіпорын үшін ... ... да ... ... ... болады – өндіріс тиімділігінің
өсімі бойынша орташа жалақы өсімін бекіту, дәл ... ... ... ... ... төлеу жүйесінің принципалды кемшілігі – бұл
жұмысшының орташа жалақысы ... ... ... ... ... ... ... табыс техникалық және ұйымдастырушылық деңгейі төмен
кәсіпорындарында жоғары болады. Мұндай «заңдылықтарда» ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері жоққа
шығады. Инженерлі-техникалық жұмысшылар мен қызметкерлердің жалақы төлеуі
келісімшарттардың 100 %-дық ... ... ... ... ... тәртіп жұмыс істелінбеген ақша төлемдерін жоюға мүмкіндік береді,
кепілді ... ... ... ... ... теңгермешілдіктің
элементтерін жояды, резервтерді анықтауға және пайдалануға өрбір жұмысшыны
материалдық қызығңшылығын жоғарылатады. Жүйе өз ... ... ... мүмкін және де жалақыға шек қоя алмайды [35, 99б].
Біздің елдегі ... ... ... ... ... ... тәжірибесіне жүгінуге мәжбүрлейді. Бұл елдердің
кәсіпорындарында әр түрлі жалақы ... ... ... да, олардың
барлығында біздің кәсіпорындар жағдайы үшін қызығушылық бола ... ... бар. ... ... ... ... (АҚШ, ... Жапония,
Швеция және т.б.) келесі негізгі табыс көздерін көрсетуге болады:
– тарифтік мөлшерлеме бойынша ... және ... ... жағдайы үшін үстеме ақы;
– жеке жетістіктері үшін ... ... ... үшін ... ... бойынша дивиденттер.
АҚШ экономикасы үшін сыйлықақылаудың алуан түрлі ... ... ... ... ... әр ... түрлендірудің кең
таралуы тән болады. Осындай жүйелер арасынан «Линкольн» атты ... ... ... ... ... ... ... жұмысшыларға фирма
жұмысында әр жұмысшының жеке қатысуы есебімен ... ... бір ... ... Бұл ... жеке ... мөлшері жеке еңбек
өнімділігіне қатаң ... ... ... жүйесі қызметтің әр түрлі
бағыттарын ынталандыратын бірнеше ... ... ... ... қол
еңбегінің қысқаруынан немесе ... ... ... ... ... ... ақылар, авариясыз жұмыстар үшін, құрал-
жабдықтарды ұқыпты пайдаланғаны үшін, ... ... ұзақ ... ... ... ... сақтағаны үшін және т.б. үшін арнайы
сыйлықақы.
Соңғы жылдары АҚШ-та бір уақытта, өндірістің ... ... ... ... ... ... ... төлеудің икемді
көпфакторлы жүйесі кең тарап келеді. Мұндай жүйелерді қолдану ерекшеліктері
келесі жағдайларға әкеледі:
– ауысымдық шығарылыммен бақыланатын ... ... ... ... ... оның ... ... мөлшерлемесі шығарылым
нормаларын орындалуына, жұмыс уақытын пайдаланылуына, еңбек ... және ұйым ... ... ... ... 3-6 ... рет ... қаралады;
– қос ставка жүйесінқолдану ... ... ... ... ... бұл ... ... жұмысшылармен
салыстырғанда, бағалама мөлшері 20-30 %-ға жоғары болады;
– келесі кезеңде берілетін жалақы деңгейі алдыңғы ... ... ... бағалау негізінде жұмысшыларды кезеңдік (3-6 ... ... ... ... мөлшері қаншалықты өнім шығарылымына ... ... ... ... ... және оның меңгерген
мамандықтар санына да байланысты болады. Бұл үшін «біліктілік бірлігі»
түсінігі ... ол ... ... жұмыстарды орындау үшін,
нәтижесінде, кезекті үстеме ақы алу үшін ... ... ... ... ... ... берілген әдісі негізінен,
өнім көлеміне емес, оның сапасына бағытталады.
Жалақы төлеу саясатында француз кәсіпкерлері нақты екі ... өмір ... ... ... ... және ... жекешелендіру. Бірінші тенденция біз үшін ... ... ... ... ... елде ... қатынастарға өтудің барлық
ұсынылған бағдарламалардың бірінші кезеңінде жұмыс істеушілер деңгейінің
төмендеуін және ... ... ... ... Ал жалақыны
индексациялау бұл жағдайларда ... ... ... ... ... ... өмір сүру ... инфляциялық
құбылыстың жағымсыз әсерін барынша азайтуға мүмкіндік береді.
Әр жұмысшының ... оның ... ... өте ... байланыста
боғандықтан, бағалау әдістемесі ерекше орынға ие болады. Ол ... ... ... ... ... ... жұмысшы
еңбегін бағалау үшін алты көрсеткіш бойынша балдық бағалау қолданылады,
оның көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... өнімділігі;
– қауіпсіздік техникасы ережесінің сақталуы;
– өндіріс этикасы;
– бастамашылығы.
Жапония үшін басқа елдермен салыстырғанда, өте ... және ... ... ... ... ... табылады. Жапонияда жалақы
төлеудің дәстүрлі жүйесі үш факторға – жасқа, кәсіби ... ... ... ... 2 ... ... ... экономикалық өсімінің негізгі
факторлардың бірі – жұмысшылар еңбегін ынталандыру болып ... ... ... ... ... ... әр бөлімшенің және олардың
әрбір жұмысшыларының қосқан үлесін анықтау өндірісті басқару механизмінде
мәні зор ... ... ... бөлімшелердің еңбек үлесін бағалау
субъективті көзқарастан толықтай тәуелсіз бола алмайды. ... тек ... осы ... еңбегінің негізгі көрсеткіштерін есепке алу, басқа
бөлімшелердің осы ұжым еңбегі жайлы пікірлері және ... ... ... қатынасқанында. Ұжымның және оның ... ... ... әмбебап көрсеткіш құрастыру мүмкін емес шығар. Мұнда тек
бір нәрсе анық – бұл ... ... ... ... асып түспеуі
қажет және керісінше, ұжымдың бағалауы әкімшіліктің ... ... ... ... ынталандыру мен жалақы төлеуге кеткен шығындарды
қалыптастыру кезінде белгілі бір түрде қалыптасқан осы ... ... ... ... қалыптасу және өсу көздері ... ... ... қорын қалыптастыру жұмысшылар табысының
құрылымын жобалау негізінде ынталандырушы механизмін құру мақсатынан ... ... Осы ... ... әдістемелік базасы ретінде мысалға,
профессор Б.М.Генкин жасаған жалақының оптималды құрылым концепциясын ... ... ... ... бірі – әр ... ... ... оның
еңбек тиімділігінің өсіміне өзара байланысын қамтамасыз ету қажеттігі ... ... жүйе ... ... құрылымдық элементтерін
қалыптастыру арқылы жұмысшыларды кәсіпорын нені ... ... ... ... және не үшін индивидтерді сыйақылайтынын
хабарландырады. ... өз ... ... ... ... бір
түрлерін алу мүмкіндіктерінен құрылымды қабылдап, еңбек процесіндегі өзінің
іс-әрекетін әр түрлі бағалайды, және осыдан келе, жүйемен ... ... ... ... өзінің бар күшін бағыттайды.
Табыстың жобаланған құрылымында мотивациялық ықпалды есепке алу өте
маңызды болады, өйткені ынталандыру ... ... ... ... нәтижелілігінің деңгейін анықтайтын негізгі факторлардың ... ... ... ... ... бірнеше критерийлер
көмегімен бағаланады: жоспар көрсеткіштерінің ... ... ... үнемділігі мен сапасы, оңтайландырушылық қызметке қатысуы, соңғы
нәтижеге бригаданың, цехтың және жалпы кәсіпорынның қосқан үлесі.
Жалпы айтқанда, егер ... ... ... ... ... үшін ... қажетті ынталармен қамтамасыз етсе,
мысалы, жұмыс біліктілігіне сай жалақы төлемінің жоғары деңгейі, мерзімінде
орындалған жұмыстар үшін ... ... ... демалыс төлемдері,
әлеуметтік жеңілдіктер (тамақтануға төлем, профилактория), онда бұл
жағдайда ... үшін де, ... үшін де сай ... ... ете ... ... ... деңгейі «техникадық нормаға»
жақын деп көрсетуге болады.
Еңбекақыны көтеру немесе көтермеу, қызметкерлерді сыйақылау керек ... жоқ па, ... ... ... ... ... беру керек пе, не
үшін сыйақы тағайындау, ең жақсы ... ... ... қалу және ... Нарықтық экономика жағдайында жалақы мен жұмысшының ... ... ... ... ... Олардың өзара байланысын бірнеше
топтарға бөліп қарастыруға болады.
Бірінші топқа жұмысшының негізгі еңбек ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерінің негізгі жалақыға
үйлестірілуі жүйесіне еңгізуге болады. Бұларға негізгі жұмыс нәтижелері
үшін сыйақылау немесе ... ... ... болады. Мадақтауды осы
түрінде тәжірибе көрсеткендей ... ... ... де, ... ... де кең ... қолданылып келеді. Олардың негізгі
өзгешеліктері нақты сандық параметрлерден тұратыны. Бұл өз ... үшін де және оның ... үшін де ... ала ... ... ... ... мадақтау жүйесіне негізгі еңбекақы бөлігімен жұмысшының өзіндік
сапалы іскерлігінің, оның кәсіби шеберлік деңгейінің және ... ... ... ... ... ... ... болады.
Бұларға еңбекақыға ынталандыру сипаттағы қосымша және үстеме ақыларды
кіргізуге ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы нәтижелерге жеткендігі үшін және басқалары. Осы тұрғыдағы
мадақтаулар жұмысшылардың көп емес шеңберінің жоғарғы кәсіби көрсеткіштерге
жеткендігін ... ... ... ... ... ... және
үстеме ақыларды тағайындағанда жұмысшының еңбек нәтижесі арасындағы
тәуекелділікке және оның ... ... ... ... ... Сонымен қатар мадақтау жүйесінің үшінші түрі жұмысшының немесе
топ жұмысшыларының белгілі бір ... үшін ... ... Бұл ... ... ... мен ... жаңа техника мен
технологияны еңгізгені үшін, жыл ... ... ... ... пен ... ... ... өсу жағдайында еңбек төлемінің ... ары ... ... ... оның ... ... нарығында
күшейту қажет. Жұмыс берушінің алдында персоналға шығынды ... ... ... ... де санасу проблемасы тұрады. Тиімді еңбек
төлемінің жүйесін құру үшін біріншіден ішкі және ... екі ... ... жүргізу қажет. Сыртқы талдауда бәсекелестік кәсіпорындарда,
нарық деңгейіндегі еңбек төлемі мен ... ... ... ... ... ... ... талдау негізінде жұмыс күшіне деген сұраныс
пен ұсыныс қаралады. Дәл сол еңбек нарығында жұмыс күшінің құнын және ... ... ... ... ... нарығында лауазымдық бойынша еңбек төлемі,
экономикалық қызмет түрлері туралы, ... ... ... ... және
толық ақпараттардың жоқтығы әр түрлі деңгейдегі ... ... Ішкі ... ... ... қарастырады:
фирма ішіндегі баға белгілеу, бюджеттік ұйымдармен сәйкес персоналдың
мотивациясы, ... ... және ... мамандық бойынша еңбекақы
мөлшерін салыстыру, еңбектің міндеті, яғни қиындығы ... ... ... ... факторы ретінде де, салдары ретінде де
қолданылады.
Бірінші ... ... ... ... пайданың өсуіне
әкеледі, демек жұмысшылардың жалақысы да өседі. Егер сыйақы жүйесі дұрыс
жасалса, онда ... ... ... ... Қызметтің әртүрлі
бағыттағы ұйымдары үшін еңбекақы жүйесін тиімді жасауда ... ... ... және ... жеке айырықша өзгешеліктері бар.
Еңбекақының тарифтік бөлігін айтқанда, мынандай жағдайды ескере ... ... ... ... ... ... ... барлық
категорияларында сыйақыны бірдей ... ... ... еңбекақы
мөлшерінен 15 %). Бұл тек кәсіпорынның ішіндегі жоғарғы еңбекақы алатын
жұмысшылар мен ... ... ... ... ... ... қарама-қарсылықты көрсетеді.
Еңбекақы моделіне қатысатын екі ... ... ... ... ... да ... бар. Ол тек жұмысшыларды жаңа
мақсаттарға ынталандырмайды сонымен бірге оның ... ... ... Бұл моделді қолдану көбінесе істелінбеген ... ... ... ... мен ... ... тиімсіз қолданатын жүйеге
алып келеді. Кәсіпорын іс-әрекетінің нәтижелеріне үлкен үлес ... ... үшін ... ... ... ... жұмыс жасауына
әкеледі.
Кәсіпорындағы еңбекақы жүйесін құрудың жетілдіру жолдарын қарастыру
мына пайымдауларды ұмытпау керек:
- еңбектің өлшемі оның ... ... ... келеді;
- еңбекақының өсу қарқынын еңбек өнімділігінің озған өсу қарқынымен
салыстыруды қамтамасыз ету, тең ... тең ... ... ... ықпал етуінің есебін.
Ең бірінші еңбекақы жүйесін құрған кезде кәсіпорын өзінің басқару
ерекшеліктерін, шаруашылықтарының тәсілдері әр ... ... және тағы ... өзгешеліктерін ескеру қажет.
Екіншіден, құрылған еңбекақы жүйесі қызметкерлеріне түсінікті ... ... ... ... еңбекақы мөлшерін
анықтау үшін келесідей сұрақтарға жауап беру керек. Олар:
- ... үшін бұл ... ... маңызды?
- осы жұмыс орнындағы жұмысқа қанша кәсіпорын қанша төлеуі мүмкін?
- осы жұмыс ... ... ... қаншалықты сәйкес келеді?
- Қай уақытта кәсіпорын төлейді?
- қалай осы жұмыс орнындағы қызметкердің жұмыс ұзақтығы өлшенеді?
- осы ... ... ... ... ... бірлігі не болып табылады?
(минуттар, сағаттар, күндер, апталар, айлар). Асыра жұмыс ... ... ... ма? [37,118б.].
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан
халқына «Қазақстан халқының әл-ауқатын ...... ... ... (2008 жыл ... атты ... ... жалақысына
байланысты сұрақтарды қозғаған, яғни бюджет ... ... ... ... ... 2012 жылы 2 есе ... оның ішінде
2009 жылы – 25%, 2010 жылы – 25%, 2011 жылы 30% арттыру ... ... деді ... ... келе дипломдық жұмыс өз мақсаты жетте деп
ойлаймыз. Жүргізілген зерттеу мына ... ... мен ... ... ... ... «ынталандырма», «ынталандыру» категориялары нақтыланды.
«Ынталандырма» категориясының екі жақты ... ... ... ... ... ... оның негізінде экономикалық мүдде
қалыптасады; екіншіден, субъективті жағы, аз уәж және ынталандырманың өзара
байланыстарын сипаттайды. ... ... ... ... ... құлшындыратын, олардың экономикалық белсенділігін арттыруға
бағытталған ... мен ... ... ... ... ... мен технологиялық дамуы, адамдардан
шаруашылық ... тек ... ... ... ғана ... ... ... араласуын да талап етеді.
Жұмыскердің еңбек белсенділігін ... үшін ... ... жаңа ... ... ... оның теориялық әдістемелік
принциптеріне мыналар жатады:
– өндірісте материалды ынталандырудан, тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... және тұрмыс сапасының жоғары деңгейге көтерілуі;
– материалды ынталандырудың өрісі мен үрдістерін кеңейту;
... ... ... т.б. ... ... парадигма жағдайында еңбекке ынталандыру жүйесі
кешенді түрде қарастыруды қажет етеді. Ол үшін ... ... асуы ... ... рөлін ең аз және орта жалақыны өсіре отырып арттыру;
- келешегі бар ынталандырмалар ретінде ... ... ... ... яғни жұмыскердің басқару қызметіне шешім қабылдауға
қатынасуы, еңбек және өндіріс көлемінде ғана емес, жалпы ... ... ... ... жаңа технологиялық талаптарға сай еңбек саласын түрлендіру.
4. Өндіріс тиімділігін экономикалық ынталандыру ... ... ... ... ... ... ... оның сапалық
сипаттары; шығарған өнімнің отандық және әлемдік ... ... ... және ... жақсарту; халықтың материалдық жағдайын
көтеру; жаңа технологияларды меңгеру, ғылыми және ... ... ... адам ... ... ... Еңбекке сыйақы төлеуде мына принциптер сипатталуы қажет:
– сыйақыландыру даралық сипатта болуы, яғни ... ... цех, ... ... ... қосқан үлесі үшін;
– сыйақыландыру нақты болуы, яғни белгілерін ... ... ... үшін емес, еңбектегі жетістігі үшін;
– сыйақының максималды көлемінің шектелмеуі;
... ... ... және қарапайым болуы керек.
6. Ынталандыру механизмінің ... ... ... ... ... бағытталған. Тиімділік механизмінің критерийлері
экономикалық өсімнің сапалық ... ... ол ... ... тұрақты қарқын беру қабілетіне тікелей байланысты.
Экономикалық дамудың тиімділігін ынталандыру механизмінің басты бағыттары
мыналар:
... ... ... секторының өңдеу өнеркәсібі және
импорт алмастыру процестеріне ауысуы;
– ғылыми-техникалық прогреске және ... ... ... өнім ... ... ... күшейту.
– инновациялық процестерді және жаңа техника мен ... адам ... ... ... ... ... еңбек өнімділігін өсіру есебінен
қамтамасыз ету;
– макроэкономикалық ... ... ... ... процесіндегі рөлін арттыру;
– халықтың әл-ауқатының жақсаруы, тұрғындардың тұрмыс деңгейі
бойынша жіктелуін мейлінше ... ... ... келіп еңбекке ақы төлеу жүйесінде,
халықтың табысын құруда және әлеуметтік қорғауда маңызды кешенді, ... ... ... шаралар көрініс табуға тиісті деп ... ... ... ... ... шаралар жүйесі бүгінгі күннің
басты мақсаты болып табылатын ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік күйзелістерді болдырмауы және көп
адамдарға жәрдем бере отырып олардың басым ... және ... ... ... ... жеңілдету қажет.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың халыққа жолдауы
«Болашақтың іргесін бірге ... ... // ... -2011. 3 ... ... ... Б.А. ... экономика негіздері. -Алматы,1999.-193б.
3. Шеденов Ө.Қ. Жалпы экономикалық теория..– Алматы, 2002. -455б.
4. Осипова Г.М. ... ... ... ... ... Нуреев Н Курс микроэкономики..-Алматы.-2003.-560б.
6. Қазақстан Республикасының «ҚР еңбек туралы» заңы – ... ... – 73 ... В.К. Радостовец, Т.Ғ. Габдуллин, В.В. ... О.И. ... ... ... ... 2003 ж.- 354 ... Экономикалық теория. Әубәкіров Я.Ғ., Байжұманов Б.О. – Алматы, ... ... ... ... ... ... В.Ч. – Алматы, 1995.-
300б.
10. Жалпы экономикалық теория. Жүнісов Б.А. – Алматы. – 2001. ... ... А.Қ., ... Қ.Ә. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы. –
Алматы: Экономика, 2003. – 252 б.
12. Рахметов Б.А. Персоналды басқару. - ... ... ... ... К.Ғ. ... негіздері. – Алматы, 1993.- 519 б.
14. Траккин В.В., Даятлов В.А. Основы кадрового менеджмента. ... 1995. -200 ... ... К. ... ... 2005. -234 ... ... Л. Карьера менеджера. - Москва, 1990.- 101 с.
17. Джумабаев С.К. ... ... ...... ... – 214 ... ... АҚ Жарғысы.
19. «ТАТЭК» АҚ 2007-2009 жылдық тарифтік смета есебі
20. ... АҚ ... ... ... АҚ ... ... АҚ 2005-2007 жыл бойынша жылдық есебі
23. 2008 жылдың ... ... ...... ... 2009.- ... Владимирова Л.П. Экономика труда: Учебное пособие. – 2-е изд.,
перераб. и доп. – М.: ... Дом ... и Ко», 2002. – 300 ... ҚР «Еңбек кодексы». –Алматы, 2008. -120б.
26. Қ.Р Еңбек және ... ... ... ... ... Салимов С.К. Қызметкерлердің сыйақысына есеп // Қаржы менеджменті. -
2008. - №8. -24-26бб
28. Қазақстан Республикасының еңбек туралы негізгі заң ...... 2001. – 73 ... Ниязбекова Р.К., Рахметов Б.А., Байнеева П.Т. Кәсіпорын экономикасы. –
Алматы, 2008. -792б.
30. Назарова В.Л. Шаруашылық жүргізуші субъектілердегі бухгалтерлік есеп:
Оқулық/ ... ... ... Н.Қ.Мамыров. – Алматы: Экономика,
2005. – 310 б.
31. Садренов И.К. ... форм ... ... ... ... результатов деятельности преприятий // Қаз ҰУ хабаршысы.
Экономика сериясы. – 2004. - №5.- ... ... АҚ кадр ... ... ... П.Б. Күнкөріс минимумы - әлеуметтік индикатор ретінде // ҚазҰУ
хабаршысы. Экономика сериясы. -2006. ... ... К.О. ... ... ... арттыруда
материалдық ынталандыру жүйесін дамытудың бағыттары // Қаржы-қаражат.
-2007. -№6. -22-26бб
35. ... Д.М. ... ... жағдайындағы кәсіпорынның кадрлыққ
саясатының ерекшелігі //Транзитная экономика – 2009.№ 1, 52-62 ... ... Қ.О. ... тиімділігін арттырудағы жалақыны ынталандыру
факторлары // Қаржы – қаражат – 2006. №3,4, 22-29 ... ... К.Ж., ... У.С., Төлегенов Б.Т. Кәсіпорын экономикасы:Оқу
құралы.-Алматы: АТУ баспасы, 2007.-296б
38. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың ... ... ... ... ... арттыру — мемлекеттік
саясаттың басты мақсаты» (2008 жыл ...... ... ... ... жәрдем ақша
Әлеуметтік қамсыздандыру бойынша төлемдер
Тағы басқалары
Қоғамдық тұтыну қорлары
Әлеуметтендірілген табыс
Еңбек ақы
Салық
Пайда
Дивидент
Рента
Процент
Еңбекпен табылған табыс
Кәсіпкерліктен түсетін табыс
Меншіктен түсетін табыс
Еңбек
Капитал
Жер
Қоғамның жиынтық ... ... ... төмендеуі
Пайданың өсуі
Сатудың
өсуі
Сатып алуға жарамдылық тың өсуі
Электр энергиясын тасымалдау үшін төлем ... ... ... ... қарыз (бұрыңғы қарыз)
Еңбекақы
Залалдың орнын толтыру үшін төлем ... ... үшін ... есебі
Байланыс өызметі үшін төлем есебі
Автокөлік қызметі үшін төлем есебі
Қаржылық көмек үшін ... ... ... қызметі үшін төлем есебі
Материалдар үшін төлем есебі
Суды пайдалану үшін ... ... үшін ... ... ... үшін төлем есебі
62%
11%
5%
12%
3%
2%
Басқа дебиторлық қарыз
Көрсетілген қызмет үшін есебі
Материалдар үшін есебі
Кабельді қалпына келтіру үшін есебі
Реактивті қуаттылық үшін есебі
Электр қуаты үшін ... ... ... есебі
19%
1%
2%
72%
3%
2%
1%
«Жетісу Энерготрейд» ЖШС
«KazSilikon» ЖШС
«Тамерлан фирмасы» ЖШС
«Көксу-Шекер» АҚ
«Көксу» ЖШС
«Жасыл үй» ЖШС
«Казцинк» АҚ
«Талдықорғанжылусервисі»ҚҚМК
«Жетісу –су каналы»БМКК
88%
8%
1%
2%

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалақының мәні мен түрлері, формалары14 бет
"әртүрлі шет елдердегі жұмысшыларды ынталандыру және қызметтерін жетілдіру реформалары"13 бет
«кәсіпорын өнімінің өзіндік құнын төмендетуді экономикалық ынталандыру»49 бет
Ауруды болдырмау және салауатты өмір салтын ынталандыру28 бет
Басқарудағы ынталандыру және мотивацияның теориялық аспектілері42 бет
Жарнама және өткізуді ынталандыру25 бет
Жарнама. Өткізуді ынталандыру16 бет
Кәсіпкерлік және оларды салықтық ынталандыру65 бет
Кәсіпорын өнімінің өзіндік құнын төмендетуді экономикалық ынталандыру63 бет
Кәсіпорынның тиімділігін арттырудағы ынталандыру64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь