Көркем шығарма тілі – мектеп жасына дейінгі баланың тілін дамыту құралы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І Көркем шығарма тілі . мектеп жасына дейінгі баланың тілін дамыту құралы.
1.1. Көркем шығарманың тіл дамытудағы рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2. Көркем шығарманың дамытушылық функциялары ... ... ... ... ... .12
1.3. Көркем шығарманың ерекшелігін таныту ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15
ІІ Көркем шығарманы оқыту мен талдау әдістемесі.
2.1. Көркем шығарманы оқыту ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
2.2. Көркем шығармалардағы кейіпкерлердің бейнелерін сомдау
баланың тілін дамытуға қосатын үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
2.3. Көркем шығарманы қабылдауына иллюстрациялық материалдың
әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Курстық жұмыстың өзектілігі: Халқымыз бала тәрбиесіне қашанда ерекше мән берген, өйткені бала біздің болашағымыз, өміріміздің жалғасы. Сондықтан бүгінгі таңда да балаларлы қорғау - әлеуметтік мәні зор халықтық іс болып табылады. Балалардың өмірі мен денсаулығын қорғау, оларды тәуелсіз мемлекетіміздің білімді, білікті, мадениетті азаматы етіп тәрбиелеу барысында жасалып жатқан тың жұмыстар, өмірімізге еніп жатқан жаңалықтар осыны дәлелдейді.
"Бала тәрбиесі — бесіктен басталады"— деген ұлы қағидаға сүйенсек, 1,5 – 6 жас аралығындағы сәбилерге білім және тәрбие беретін мекемелердің орны да маңызды да ерекше.
Елбасы Н.Ә. Назарбаев өзінің халыққа арналған «ЖАҢА ӘЛЕМДЕГІ ЖАҢА ҚАЗАҚСТАН» атты Жолдауының «Тоғызыншы бағытында – Жоғарғы технологияларды енгізуге және инновацияларды қолдауға бағытталған біртұтас мемлекеттік стратегия жүргізу жүйесін өте мұқият зерделеген жөн » деп атап көрсетті.
Тіл-адамзат қоғамында қатынас, сөйлесіп пікір алысудың құралы ретінде қызмет атқаратын құбылыс. Тіл мен қоғам өзара тығыз байланысты, біріншіден, тілсіз ешбір қоғам өмір сүре алмайды. «Тілсіз ұлт құрымақ». Тіл адамзат қоғамының өмір сүруінің қажетті шарты. Екіншіден, тіл қоғам бар жерде ғана өмір сүреді. Қоғам — тілдің өмір сүруінің шарты. Қоғамның өмір сүруі үшін, тіл қаншалықты қажет болса, тілдіқ дамып, әрбір халық өз тілінде асыл армандары мен әсем жан дүниесін, барша жақсылық атаулыға құрметін, адамзат бақытына кесір келтіретіндерге лағнетін бейнелеген. Тіл — оны жасаушы халықтың тарихы, шежіресі, бүкіл өмірінің жаңғырығы мен ізі; арманы мен алдағы үміті, қайғысы мен қуанышы, күллі рухани өмірінің үні естіліп тұрады. М.Жұмабаев тілдің осы бір қасиеттері жайында былай дейді. «Қазақ тілінде қазақтың сары сайран даласы, біресе желсіз түнде тымық, әсіресе құйынды екпінді тарихы, cap далада үдере көшкен тұрмысы, асықпайтын, саспайтын сабырлы мінезі — бәрі көрініп тұр» [1, 10-11б].
Ана тілі, сонымен бірте, бүкіл ақыл-ой дамуының негізі және бүкіл білімдердің қазынасы. Өйткені балаларға ғылым негіздерінен жан-жақты білім мен дағды беретін, сауатты жазу мен мәдениетті сөйлеуге төселдіріп, тіл материалын меңгеретін де осы пән.
Тіл дамыту бәрінің басын біріктіретін негізгі мәселе ретінде қарастырылады. Мұның өзі балаларды түсініп оқуға, еркін сөйлеуге және сауатты жазуға үйретуді көздейді. Алайда қазақ тілі пәніне арналған бағдарламалық материалды оқытуға айрықша көңіл бөлінгенімен, осы берілген грмматикалық тақырыптарды оқыта отырып, әр тіл материалын игертілу ерекшеліктеріне қарай, тіл дамыту жұмысын қалай жүргізу керек деген мәселе өз шешімін таппай келеді [2, 23-25 б].
1. Әуелбаев Ш. «Бастауыш кластарда қазақ тілін оқыту методикасы». Алматы, 1987 ж.
2. С.Рахметова «Көркем шығарма түрлерін оқыту». Алматы, 1985 ж.
3. Баймұратова Б «Мектеп жасына дейінгі балаларды сөйлеуге үйрету» Алматы, «Мектеп» 1981 ж.
4. Баймұратова Б « Тіл дамыту әдістемесінің методикасы» Алматы,-2007ж.
5. Федеренко Л.П., Фомиева Г.А., Лотарев В.К. «Мектеп жасына дейінгі балалар тілін дамыту методикасы» Алматы, 1981 ж.
6. Әуелбаев Ш. «Бастауыш класта қазақ тілін оқыту методикасы» Алматы «Мектеп». 1987ж..
7. Молдабек Қ., Сандыбай, Ы. Балқыбекова «Бастауыш мектепте тід дамыту» Шымкент. 1999ж.
8. Бакраденова А, «Мектеп жасына дейінгі балалардың қазақша сөйлеуі және тіл дамуы» Алматы 1993ж.
9. Адамбаева Ж, «Бастауыш сыныптардағы тіл дамыту» Алматы, 2000ж.
10. Баймұратова Б. «Балабақшада оқыту және тәрбиелеу программасы». Алматы, «Мектеп» 1989ж
11. Қоңыратбаев Ә. Әдебиетті оқыту методикасы. Алматы,Мектеп, 1985ж.
12. Көшімбаев А. Қазақ әдебиетін оқыту методикасы. Алматы., Мектеп, 1969ж.
13. Ақшолақов Т. Көркем шығармаға талдау жасау. Алматы,Мектеп, 1993 ж.
14. Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі. Алматы, Рауан, 1994 ж.
15. Жұматаева Е. Әдебиетті оқытудың кейбір мәселелері. Адматы.,
1999ж.
16. Саубулатова С «Балалардың сөздік қорын, тіл байлықтарын дамыту», «Отбасы және балабақша» №6 2006ж-8б.
17. Адамбаева Ж. «Орыс мектебінің бастауыш сыныптарында тіл дамыту». Алматы, 2000 ж.
18. Адамбаева Ж. «Орыс мектептеріндегі қазақ тілі сабақтарындағы тіл
дамыту жұмыстары» Алматы, 1978 ж.
19. Баймұратова Б.Б., Едепбаева З.Д. «Изучаем казахский язык Куншуак» әдістемелік құрал. Алматы, 2007ж.
20. Өтебаева Г. «Ересектеп тобындағы балалардың тіл дамуын анықтау тәсілі» //Отбасы және балабақша// 2003ж. №1 10-13 б
21. Аяпова Т. «Сөз мағынасының қалыптасу үрдісінде» // Бастауыш мектеп// №7 2003ж. 19-28 б.
22. Абдуллина Г. «Тіл мен сөйлеу» //Бастауыш мектеп// №11 – 2005ж.
23. Сардарова Ж «Бастауыш мектептің тіл сабақтарында дамыта оқыту ерекшеліктері» //Бастауыш мектеп// №9 – 2003ж. 8-9б
24. Балақбаев «Балалардың жазбаша тілін дамыту құралы» Алматы, 1993ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.............................................3
І Көркем шығарма тілі – мектеп жасына дейінгі баланың тілін
дамыту
құралы.
1.1. Көркем шығарманың тіл ... ... ... дамытушылық
функциялары.....................12
1.3. Көркем шығарманың ерекшелігін
таныту.....................................15
ІІ Көркем шығарманы оқыту мен талдау ... ... ... ... ... ... кейіпкерлердің бейнелерін
сомдау
баланың тілін дамытуға қосатын
үлесі................................................24
2.3. Көркем шығарманы қабылдауына иллюстрациялық
материалдың
әсері.......................................................................
...................................29
Қорытынды...............................................................
............................................
Қосымша
........................................................................
........................................
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
...........
КІРІСПЕ
Курстық жұмыстың өзектілігі: Халқымыз бала тәрбиесіне қашанда ... ... ... бала ... ... ... жалғасы. Сондықтан
бүгінгі таңда да балаларлы қорғау - әлеуметтік мәні зор ... іс ... ... ... мен ... ... ... тәуелсіз
мемлекетіміздің білімді, білікті, ... ... етіп ... ... ... тың ... ... еніп жатқан жаңалықтар
осыны дәлелдейді.
"Бала тәрбиесі — бесіктен басталады"— деген ұлы ... ... ... 6 жас ... ... білім және тәрбие беретін мекемелердің ... ... да ... Н.Ә. ... ... ... арналған «ЖАҢА ӘЛЕМДЕГІ
ЖАҢА ҚАЗАҚСТАН» атты ... ... ...... енгізуге және инновацияларды қолдауға бағытталған
біртұтас ... ... ... ... өте мұқият зерделеген
жөн » деп атап ... ... ... ... ... алысудың құралы ретінде
қызмет атқаратын құбылыс. Тіл мен қоғам өзара тығыз байланысты, біріншіден,
тілсіз ешбір ... өмір сүре ... ... ұлт ... Тіл ... өмір ... ... шарты. Екіншіден, тіл қоғам бар жерде ғана
өмір сүреді. Қоғам — тілдің өмір сүруінің шарты. ... өмір ... ... ... ... ... ... дамып, әрбір халық өз ... ... мен әсем жан ... барша жақсылық атаулыға құрметін, адамзат
бақытына кесір келтіретіндерге лағнетін бейнелеген. Тіл — оны ... ... ... ... өмірінің жаңғырығы мен ізі; арманы мен
алдағы үміті, қайғысы мен ... ... ... ... үні ... ... ... осы бір қасиеттері жайында былай дейді. «Қазақ
тілінде қазақтың сары сайран даласы, біресе желсіз ... ... ... ... ... cap ... ... көшкен тұрмысы, асықпайтын,
саспайтын сабырлы мінезі — бәрі көрініп тұр» [1, ... ... ... ... ... ақыл-ой дамуының негізі және бүкіл
білімдердің қазынасы. Өйткені балаларға ғылым негіздерінен жан-жақты білім
мен ... ... ... жазу мен ... сөйлеуге төселдіріп, тіл
материалын меңгеретін де осы ... ... ... басын біріктіретін негізгі мәселе ретінде
қарастырылады. ... өзі ... ... ... еркін сөйлеуге және
сауатты жазуға ... ... ... ... тілі ... ... ... оқытуға айрықша көңіл бөлінгенімен, осы берілген
грмматикалық тақырыптарды оқыта ... әр тіл ... ... ... тіл дамыту жұмысын қалай жүргізу керек деген мәселе
өз шешімін ... ... [2, 23-25 ... тілі мен ... ... ... ... жұмыстарында оқушының сөздік қорын, сөз байлы-
ғын толықтыру, өз ойын анық ... етіп ... ... білуге баулу, қазақ әдеби тіл нормасында жатық, әд-
епті сейлеуге дағдыландыру»,—десе, тілді ... сөз ... ... ... ... ... мен құбылыстарды қатесіз тану үшін
адам санасында белгілі бір ұғымдардың пайда болуы талап етіледі. Ұғымдарды
ұғынуда ... ... ... ... ... түзілген, адам соның
жәрдемімен белгілі бір ұғымға ... зат не ... және ... айырмашылықтары мен ұқсас қасиеттерін дұрыс ... ... ... ... емес [3, ... ... ... міндеті балаға тек білім беру
ғана ... ... ... әр ... ... қалыптастыру болып табылады.
Дағды адам әрекетінің қай-қайсысында да ерекше маңыз алады. Ол іске шапшаң,
шұғыл кірісуге мүмкіндік ... ... ... адам ... ... ... ... жұмылдырылады. Бұл жұмыстың табысты болуын
қамтамасыз етеді.
Тіл дамыту деп — балаға тіл заңдылықтарын үйрету, тіл ... ... ... және оқу ... ... ... ... жұмыстың мақсаты: Мектеп жасына дейінгі баланың көркем шығарма
тілін дамыту.
Курстық жұмыстың міндеттері:
- Көркем ... тіл ... ... Көркем шығарманың дамытушылық функциялары;
- Көркем шығарманың ерекшелігін дамыту;
- Көркем шығарманы оқыту ерекшеліктері;
- Көркем шығармалардағы кейіпкерлердің бейнелерін сомдау ... ... ... ... ... шығарманы оқыту мен талдау жұмыстарының тиімді
жолдары.
Зерттеудің теориялық қолданылуы: қоғамдық әдеби орта жеке ... ... ... теориясы; іс-әрекетпен біртұтас
педагогикалық үрдіс теориясы жалпы ... ... ... ... бірлікте болуы туралы филологиялық ойлар,
пәнаралық байланыс теориясы және т.б.
Зерттеудің практикалық қолданылуы: ... ... ... ... ... енгізілген жағдайда баланың көркем
шығарма тілінің дамытуын қалыптастыруға кең мүмкіндіктер ... ... ... тілі – мектеп жасына дейінгі баланың
тілін дамыту құралы
1.1. Көркем шығарманың тіл дамытудағы рөлі
Көркем ... ... ... ... ... тән ... ... жеке адамға, кейіпкердің жан дүниесіне қызығушылық тудырады.
Көркем шығарма кейіпкерлерімен бірге қуана-қайғыруды үйрене ... ... ... ... ... көңіл күйін байқай
бастайды. Оларда адамгершілік сезім – қайырымдылық қасиет, әділетсіздікке
қарсы тұру ... ояна ... Бұл – ... ... нағыз
азаматтық қасиеттердің қалыптасу негізі. «Сезім – білімге жол ... ... адам оны ... және оны тани білмейді де», - деген
болатын В.Г. Белинский.
Баланың сезімі тәрбиеші таныстырған ... ... ... оны ұғу
процесінде дамиды. Көркем шығарма сөзі балаға ана ... ... ... ... ... ... ... қабылдауға,
сонымен бірге адамгершілік түсінігінің қалыптасуына көмектеседі.
Баланың көркем әдебиетпен таныстығы халық ... ең ...... өлең, халық ертегілерінен басталады. Асқан адамгершілік,
барынша дәл ... ... ... ... ... ...... фольклорлық шығармалардың ерекшеліктері. Бұдан кейін сәбиге
авторы бар ... ... ... ... ... ... үйретуде ең үздік оқытушы – халық. ... ... ... ... ... ... ... бір-біріне ұқсас, ажыратып айтуға қиын ... ... өзі ... ұғымына өте жеңіл тиеді. Сондай-ақ жеңіл
қалжыңды тақпақтар, ... ...... әсер ... тиімді құралы, жалқаулық, қорқақтық, эгоистік сияқты жағымсыз қылықтарға
қарсы жақсы ... ... ... шегу ... ... ... тіпті
өздері ойдан шығару қабілетін дамытады. Әдебиеттің ең озық үлгілерінен
адамгершілік ... ... ... ... өздері шығарған ертегілер мен
әңгімелерде де өздерін әділетті көрсетіп әлсіздер мен ... ... ... ... ... түсінікті балалар тәрбиешілердің оқылған
шығармалар бойынша ... ... ... ... нақ осы ... ... ... тиіс. «Педагог оқылған шығармалардан орынды-орынсыз
моральдандыра беру үлкен, көбіне түзетуге келмейтін зиян келтіретінін есіне
сақтауы ... ... ... қоюмен «бөлшектеніп» кеткен шығарма
балалардың көз алдында барлық әсемдігін жояды, оған ынта ... ... ... мәніне толық сеніммен қарау керек.
Сөздің пәрменділігі туралы К.Д.Ушинский ... деп ... ... ана ... ... ... шартты дыбыстарды ғана үйреніп қоймайды,
сонымен қатар ана тілінің қайнар бұлағынан ... ... пен күш ... тілі оған табиғатты түсіндіреді, ал ... ... ... ... ... ... алмас еді, ана тілі баланы төңірегіндегі
адамдардың мінез-құлқымен, өзі өмір сүріп отырған қоғаммен, оның ... алға ... ... ал ... ... ... ... алмаған болар еді, ана тілі оны ... ... мен ... жетелейді, ал мұндай дәрежеде бірде-бір эстетик істей алмас еді:
ақырында, ол бірде-бір философ балаға айтып ... ... ... мен философиялық көзқарастарды бере алады». Ұлы ... ... ... ана ... ... ... ... ғана емес, оны оқып
үйренудің әдістері де көрсетілген: бұл «көп нәрсеге үйретіп қана ... ... соны аса ... әлде қандай әдіс арқылы оп-оңай үйрететін»
«тіл-ұстазға» деген сенім [5, 193-194 б].
Сонымен, берілген көркем ... ... ... көмектесе отырып,
тәрбиеші балаларға тәрбие беру міндетін де орындайды.
Мектеп жасына дейінгі балаларға балабақшада жүргізілетін тіл ... ... ... мақсаттарды көздейді:
1. Балалардың ойлау қабілеттері мен тілін, дүние ... ... ... ... отырып, олардың арасындағы айырмашылықтар ... ... білу және ... ... өз беттерімен қорытынды
жасай білу.
2. Балалар қазақ әдеби тіл нормасына сай өз ... ойын ... және ... бере ... ... жетуі тиіс.
3. Қазақ тіл ғылымының зерттеу жұмыстарының негізінде ... ... ... ... сөйлеу шеберліктерін жақсартуға септігі
тиетін ... ... ... мен шығарма жазу ... да ... ... ... ... ... ... Тіл дамыту жұмыстары арқылы балаларды өз ... ... ... ... ... ... сезімге, коммунизм құру
жолында саналы да, белсенді еңбек етуге ... ... ана ... сүюге, оның алтын қорын, тамаша ... де ... сөз ... ... ... оны ... құрметтей білуге
тәрбиелеу.
Тіл дамыту жұмысына қойылатын ... да ... ... ... ... және олардың білімін дамыту мақсаттарын көздейді.
Балалардың тілін дамыту ... ... ... балаларды
мазмұндама мен шығарма жазуға үйрету арқылы орындалатын болғандықтан, бұл
жұмыстарға ... ... ... ... Ол ... бастылары мынадай:
1. Берілген тақырыптың мазмұнын ашып көрсете білу, бала ... ... ... ... негізгі ойды анықтайтындай етіп
іріктеуі қажет.
2. Жазылған жұмыстың мазмұнды болуы. Жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... ала білуіне байланысты.
3. Бала түсінгенін ешбір қайшылықсыз, белгілі бір ... ... ... ... ... ала ... жұмысы дұрыс
ұйымдастырылып, саналы түрде өткізілуі қажет. Бала ... не ... ... нені ... ... синтездеп, жоспар жобасын жасап алуға
тиіс. Сөз, сөйлем қалдырып кетіп, ... күрт ... ... ... ... ... ... сөзді, айтатын ойын дәлме-дәл анық білдіретіндей
етіп іріктеп, таңдап қолданғаны дұрыс. ... ... ... ... ... ... жаудырған оғы деген тіркесті сол қалпында беруге
тырысып, ... ... ... оғы деп жазған. Мұндай қателерге жол
бермеу үшін сөз ... ... ... т.б. ... ... ... дұрыс мән берген жөн.
5. Артық сөз, қыстырма сөз қолдану, бір сөздің бірнеше ... ... ... жол ... шарасы жасалуға тиіс.
6. Бала сөйлегенде болсын сөйлемдерді белгілі формада ... ... яғни бір ... ... ... ... бір ... келер
шақта тұрмасын.
7. Балалардың жазба жұмыстарында ауызекі сөйлеуде қолданылатын
сөздердің болғаны ... ... ... ... ... түрде меңгерген болуға
тиіс. Жұмыстарының орфографиялық, пунктуациялық, лексикалық қателерін бала
мұқият қарап, тексеріп ... ... ... ... ... қате
құрастырылған сөйлемдерді де жөндеуге жол беріледі.[ 6, 28-29б].
Сөйтіп, балабақша балаларының тіл дамыту жұмыстарына қойылатын негізгі
методикалық талаптардың негізгілерін айттық. Тіл ... ... ... осы ... ... басшылыққа алынады. Алдымен тіл дамыту
дегеніміз не? Дамыған тіл деп қандай тілді ... Оның алғы ... енді ... ... ... «тіл ... — пән аралық түсінік: ол ... және ... ... ... ... тіл ... ... заңдарын зерттесе, психология адамның бір-бірімен қатынасында
ойын, еркін, сезімін және пікірін жеткізу үшін тіл ... ...... ... тілі мен ... арналған бағдарлама: «...тіл
дамыту жұмыстарында оқушының сөздік қорын, сөз байлы-
ғын толықтыру, өз ойын анық дұрыс етіп ауызша, ... ... ... ... ... тіл ... жатық, әд-
епті сейлеуге дағдыландыру», - десе, тілді ... сөз ... ... ... ... ... мен ... қатесіз тану үшін
адам санасында белгілі бір ұғымдардың пайда болуы талап етіледі. Ұғымдарды
ұғынуда бүтін ... ... ... жүйесі түзілген, адам соның
жәрдемімен белгілі бір ұғымға ... зат не ... және ... ... мен ... ... ... айырады. Мұнсыз
тілде ойлану мүмкін емес [8, ... ... ... ... ... тек ... беру ғана
емес, сонымен қатар, әр түрлі дағдылар қалыптастыру болып ... ... ... ... да ерекше маңыз алады. Ол іске шапшаң, шұғыл
кірісуге мүмкіндік береді. Дағдының нәтижесінде адам ... ... ... ... ... Бұл жұмыстың табысты болуын
қамтамасыз етеді.
Тіл дамыту деп — балаға тіл заңдылықтарын ... тіл ... ... ... және оқу дағдыларын қалыптастыруды айтамыз.
Дамыған тіл деп - сипаты жағынан мазмұнды, көркем ... тіл ... ... ... ... түскен (грамматикалық, логикалық), аз сөзге көп
мағына сыйғызатын, айтқанда орфоэпиялық, жазғанда орфографиялық ережелерді
сақтайтын тілді айтамыз.
1.2. Көркем шығарманың ... ... ... ... ... ... мен ... бағдарламасында»
балаларды көркем шығармалармен таныстыруды арнайы сабақтар жүргізумен де,
сабақтан тыс ... да ... ... ... ойын ... кітаптар бұрышында т.с.с.) жүргізуді ұсынады. Арнайы сабақтарды
тәрбиеші балаларға оқып немесе әңгімелеп бере алады. Оған ... ... де, ... ... да болады.
Мұндай сабақтар өткізудегі міндеттердің бірі – балаларды дауыстап
оқушыны немесе әңгіме ... ... ... ... ... сөзін тыңдап
үйренгенде ғана балаларға оның мазмұны мен формасын есте ... ... ... ... нормаларын үйренеді.
Өте кішкентайлар мен кішірек жастағы балаларға тәрбиеші негізінен
жатқа (тақпақтарды, қысқа өлеңдерді, әңгімелерді, ертегілерді) ... ... және ... ... ... көлемі едеуір өлең түріндегі ... ... ... повестерді кітаптан оқып береді.
Тек прозалық шығармалар – ертегі, әңгіме, повестер ғана әңгімеленеді.
Балаларға арналған көркем шығармаларды ... алу, оны ... ... – тәрбиешінің сол мамандықты жетік меңгергендігінің басты белгісі.
Балаларды көркем ... ... ... ... жас
айырмашылықтарына байланысты жүргізуді тәрбиешілер әртүрлі ұйымдастырады:
өте ... ... ... ... немесе екі-алты
адамнан тұратын топтарға бөліп өткізеді;
кішірек жастағылар тобын оқығанды немесе ... ... ... екіге бөліп өткізеді;
орта және ересек топтағы балалармен сабақ бір мезгілде әдеттегі орында
өткізіледі.
Оқу ... ... ... ... ... ... ... балаларға үлестіріп беретін суретті кітапшаларды
және тағы ... ... ... ... бұрын әзірлеп қояды.
Оқып беру немесе әңгімелеп беру – үйрету сипатында болу үшін, ... ... ... ... ... ... ережелерді
толық сақтап отыру қажет, яғни балалар ... ... ... ... ... бет қимылын, артикуляциясын көріп отыруға тиіс.
Бір сабақта бір жаңа шығармамен бірге балалар ... ... ... қоса ... ... ... ... бірнеше рет қайталап
оқу міндетті. Балалар өздері білетін әңгімелерді, ертегілерді, өлеңдерді
қайталап тыңдауды ... ... ... ... ... ... себепші болады, яғни кейіпкерлердің қылығын, оқиғаларды
тереңірек ұғынуына ... ... өте ... күннен бастап-ақ
өзіне ұнамды кейіпкерлері, жақсы көретін шығармалары бола ... да ... ... ... ... сол кейіпкерлермен қайта
кездесу оларды өте қуантады.
Мәнерлеп оқу дегеніміз – оқып ... ... ... ... ... ... ... оның эмоционалдық ықпалы жағынан бағалау
болып табылады.
Тіл үйрену заңдылықтарының бірі – ... ... ... ... екенін еске сала кетейік. Интонациялық мәнерді бала ішкі
түйсік арқылы ұғынады.
Сондықтан тәрбиешінің мәнерлеп оқуы – бұл бір ... ... ... бар әсерін балаларға түгел жеткізу әдісі болса, екінші жағынан –
балалардың сезімдерін жетілдіру мен дамыту әдісі.
Белгілі жастағы ... ... ... дамуының интонация
құралдары арқылы жеткен белгілі бір дәрежесі тәрбиешіге балалардың ... ... мен ... мәнерлеу құралдарын ұғындыруға
көмектесуге мүмкіндік береді.
Тәрбиешінің мәнерлеп оқуға дайындалуы тексті ... оқып ... ... өзін бір ... ... ... ... орнына қойып,
тыңдаушыны не қиналтатынын түсінуге тырысады да, ... ... ... ... ... ... [5, 198-200б].
Көлемі шағын көркем шығармаларды тәрбиеші бір сабақта қатарына бірнеше
рет оқиды.
Сабақ шамамен төмендегі тәртіпте өтеді:
1. Шығарма ... ... ... ... ... ... кішкене әдемі шығармадан алған эстетикалық
сүйсіну сезімімен арылуға азғана уақыт береді де, тәрбиеші олардан тағы
қайталап оқу ... пе, - деп ... ... ... тілегін орындап, тексті тағы қайталап оқиды.
Осылайша үш-төрт рет ... ... ... ... ол балаларды
жалықтырмауға тиіс. Егер балалар сәл ... ... ... ... тоқтатқан
жөн. Негізі бұл шығарманы басқа бір уақытта қайталап оқыған ... ... оны зор ... ... ... шығарманы бір сабақта түгелдей қайталауға болмайды:
текстің ең басты жерлерін ғана қайталап оқыған ... ... ... маңызды тұжырымдамаларды, қызғылықты ... ... ... оқудағы мақсат – оның этикалық және ... ... оның ... жақсырақ меңгеру.
1.3. Көркем шығарманың ерекшелігін таныту
Балаларды әдеби шығармаларды ... ... ... ... ... автордың қолданған бейнелі сөз тіркестеріне ... ... ... ... ... бар. ... ... ұғымдар
әдетте текстің мазмұны бойынша істелетін жұмыстан кейін, өз алдына бөлек
талданады. Мұғалім оқылған шығармадан ... тиіс ... мен ... ... да, ... соң ... ... бастайды.
Шығармадағы кейіпкерлерге мінездеме беру, табиғатты сипаттау, еңбекті
суреттеу сол ... ... ... ... ... ... ... өткенде, жаздың алтын нұрлы тамылжыған
күндердегі көл көрінісін оқушылардың көз ... ... және ... ... ... етіп ... ... әңгімедегі метафоралар мен
теңеу сөздердің мәні түсіндіріледі. ... ... ... көл ... жүзгенін, автор қандай сөздер арқылы көрсетеді?» деген сұрақ қоюға
болады. Мұндай сұраққа жауап қайтару үшін, ... ... ... ... ... әсем ... күміс айнадай мөлдірін шымырлатып сызады деген
сияқты бейнелі тіркестер қолданады. ... ... ... сұрақтың ішіне
енгізіп: «Автор неліктен суды күміс айнадай дейді?», ... ... ... деп ... не?» т.б. ... ... қоюға да болады.
Сонда оқушылар жауаптарында автордың суды ... ... деуі ... ... ... түнгі тып-тыныш күйін көрсету үшін, меруерт, гауһар тізіледі
деген ... көл ... ... жүзген іздерін бейнелеу үшін
қолданғанын айтады. Сондай-ақ А.С. ... ... және ... ... ... ... бірте-бірте түнере түскен өзгерісіне
оқушылардың көңілін ... оны ... ... ... ... өз ... таба алатындай жағдай жасайды [1, 136-138б].
Шығарманың көркемдік ерекшелігімен таныстыруда ... ... ... ... мәні ... ... пайдаланудың мынадай түрлерін атауға болады: сурет
бүкіл текске берілген болса, оны қорытынды әңгімеде пайдалану керек, ... ... бір ... ғана ... сол ... ... ... Сондай-ақ суреттерді тексті оқуға дайындық әңгіме ... де, ... ... де қарауға болады. ... ... жыл ... суреттерді сол бөлімге берілген шығармаларды оқуға кіріспес
бұрын, алдын ала ... ... мен ... немесе күз бен қыстың
белгілерімен ... ... ... жөн. Ал ... ... ... ... көпішілігін оны оқып болғаннан ... ... ... ... берілген суреттер оқу барысында
пайдаланылады («Балықшы мен балық» ертегісі, «Балықшы ... ... ... ... ... ... сол суреттерде бейнеленген
жерлерді тауып оқу тапсырылады.
Осылайша ... ... ... ... қоя ... ... бір
жағынан, шығармадағы әңгімеленген жағдайлар мен бейнелерді анықтай түсіп,
нақты түсініктер ... ... ... ... ... оның мазмұнын ұға
білуге үйретеді.
Мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың тағы бір ерекшелігі олар көбінесе
сөзді өзіне қарап айтады. Яғни бала ... ... ... отырады.
Балаларда мектепке дейінгі кезеңде ана тілінің жүйесіне бейімделу жүзеге
асады. ... ... үні алты ... бала үшін оның ... ... ең басты алғы шарт. Алты жасқа қарай бала ауызекі сөйлеу тілінің
күрделі грамматикалық жүйесін едәуір ... ... ... ... оның ... ... тілі ол үшін ана ... айналады.
Мектепке дейінгі кезеңде бала тілінін, қалыптасуына ересектердің
сөзінің әсері өте ... ... ... Бала ... ... ... ... қарым-қатынас жасауға талпынады. Өз бетінше сөз шығарып, ... ... ... сөзінде байқалатын қателіктерді көрігісі
келеді, яғни ... тіл ... ... ... ... ... ... дұрыс қалыптасуына жеткілікті көңіл
бөлінсе, ана тіліндегі сөз қоры 4000-ға дейін жетіп отырады. Тілі дамыған
баланың тілдік ... ... ... оны өзі ... ... ... ... айттық. Әрине мектепке дейінгі
балалардың тілі ... ... дей ... та, ол бала ... Контекстік
тілді әрі дамытып, жетілдіруге іргетас қаланды деп айтуға болады.
Мәдениетті тіл үшін ... сөз ... ... ... мен ... ... айқындығы ғана маңызды емес, сондай-
ақ баламен, ... ... ... сөйлескені, сөзді қандай нақышпен айта
алатындығы да маңызды. Адам тілі ... ... бір ... жоқ ... ... ... сезім күйін шертетін бейнелі мәнерлілік болады [9, 8-
10б].
Біз үшін баланың сөздік қоры және оның контекстік ... құра ... ... болса, оның өз ойын қалай, қайтіп айтып жеткізе алуы да
соншалықты маңызды болуы ... ... ... мәдениетінің адам
өміріндегі маңызы зор. Тіл жатық және ... ... ... ... ... ... ... болса солай аса жылдам немесе баяу, жабырқау ... ... да ... ... ... емес. Баланын, калай сөйлегеніне, тілінің
қалай дамығанына қарай, оның тілін қалыптастыратын ортаға баға бере ... ... ... ... мен ... Көркем шығарманы оқыту ерекшеліктері
Әдебиет пәнін оқыту өркендікке ... ... ... рухани –
мәдениеттік сұранысына сай мәдени тұлғаны ... ... ... ... көңіл-күйін сезіндіру – мұғалімнің парызы. Бала бойына
туындының ой-сезімін дамыта ... ... ... аналитикалық
оқуға көшеді. Баланың ана тілі мен ... ... ... үшін ... ... ... ... қазақ халқының
мәдениетіне, тарихына, дәстүрі мен салт санасына деген сезімін ... ... ана ... ... оқу, жатқа оқу, мәтіннің мазмұнын айту, өз
ойын ауызша, жазбаша баяндау ... ... ... ... ... ... мен дағдыларын дамытуда білім, тіл, іскерлік дағдылар,
қазақ халқының материалдық және рухани байлығы туралы ... ... ... ... ... ... мәнін ұғынады, оның ішінде
ресми қарым-қатынастарға аса мән ... ... ... істеудің білік,
дағдылары дамиды.
Көркем шығарманы оқыту – халқымыздың көркем ... ... ... баласына берілетін рухани байлық әр ... ... ... ... түп ... ... ... жас ұрпақты тәрбиелеуде көркем шығармадан тәлім алуға,
шәкірттің оқырмандық қызығушылығын қалыптастыруға жол салу ... ... оқып ... ... қалыптастыра білу – бұл тәрбиеші-
мұғалімнің басты міндеті болуы тиіс.
Көркем ... ... ... жайт – көркем шығарманың ... ... ... міндеті. Әсіресе, әдеби білім тұжырымдамасы,
бағдарлама, оқулық, қосымша оқулық шеңберінде ... ... ... бір
әдебиетті оқыған кезінде көркем шығарманымен жұмыс істеу кезеңдері ... ... ... ... [11, ... ... ... іс-әрекеті, шеберлігі, амал-тәсілі сабақ
арқылы айқындалады. Әдеби шығарманы оқу кезінде ... ... жол ... ... Соңғы кезде көбірек қолданыста өз жемісін беріп жүрген
көркем шығармамен ... ... ... ... ... ... ... қорытынды сабақ. Міне, осы үш кезеңді сабақ ... ... ... ... өз ... ... деуге болады.
Кіріспе сабақтарды ұйымдастыруда қойылатын әдістемелік талаптар ... ... ... ... ... қатысты мәселелер ескерілуі
тиіс.
Ақын-жазушылардың өмірі мен шығармашылығын, шолу тақырыптарды,
монографиялық тақырыптарды өткенде ... ... ... ... ... ... ... қажет. Олай етпейінше, баланың ... оқып ... ... ... арттыра алмаймыз.
Көркем шығарманы талдауда кеңінен қолданылып ... ... ... ... өмір ... ... ... талдаудан
проблемалық талдауға көшу баланы көркем туындының ішкі әлеміне ... ... етуі ... ... тұтас талдау – авторлық позицияны
көре білуге мүмкіндік береді. Осы ... ... ... бір-
бірімен өзара үйлесін тапқанда ғана тәрбиеші бала ... ... ... ... ... ... оның ... талдану
нәтижесінде ашылатынын байқаймыз. Шығарманың ... ... ... ... ... ... ауызша және жазбаша тіл
дамыту жұмысының түрлері, баланың сөйлеу мәдениетінің қалыптасуына, көркем
шығарманы оқуға деген қызығушылығын оятады.
Тәрбиеші көркем шығарманы оқып ... ... ... ерекшелігін
талдау арқылы ана тілінен білім дағдысы мен тіл ... ... ... ... ... ... оқи ... оның тақырыбы мен
мазмұнын, идеялық мағынасы мен бейнелерін, көркемдік жақтарын ұғына ... ойын ... ... баяндап, дұрыс жазып, дұрыс сөйлей білуіне
мүмкіндік тудырады [12, 67- ... ... оқып ... ... де ... орын ... Ал,
бейнелер көркем әдебиетте сөз арқылы жасалады. Сөз – көркем шығарманы жасап
шығарудың әрі материалы, әрі ... ... ... шығарманың
идеялық бағытын ашуда, баланың эстетикалық сезімін оятуда үлкен ... ... оқып ... бір амалы – көркем шығарманы талдату.
Ол белгілі бір жүйе ... ... ... ... ... ... ... жүргізу, ұйымдастыру іс-әрекеттерін ... ... ғана ... ... Өйткені, шығарма құбылысының ішкі сырына терең
бойлай отырып, оның қыр-сырын жан-жақты ұғынып, тани ... ... ... ... ... ... қалыптастыру,
оны оқу процесінде тиімді пайдалану баланың көркем шығарманы оқып үйренуіне
ықпалын тигізері анық.
Көркем шығарманың өзіндік ерекшеліктерін ескере ... ... ... ... ... алу ... ... кейін балалардың әдеби
шығарманы тыңдау барысында қызығушылығын арттыру үшін тиісті ... ... ... ... бірі – ... ... ... талаптар. Бұл талаптарды орындатуда баланың ... ... ... ... ... оқуға және пікір алысуға ... ... ... ... басшылығымен зерделеп меңгеруі және
дұрыс түсіне білуі тиіс.
Өлеңдер мен ертегілерді жатқа айта білуі ескеріледі. Шығарманың тегі,
жанры ... ... ... ... ... мен ... ... білдіре отырып, мәнерлеп оқи білуге үйрету қажет.
Өзіне ... ... емес кез ... ... ... ... ... та,
іштей де дұрыс оқуға көңіл бөледі.
Тәрбиеші басшылығымен жылына талдап оқуға және ... ... ауыз ... ... мен ... ... ... онға
жуық көркем туындыны оқуын ... ... Оқып ... ... жанрлық сипатын білуге де көңіл бөлінеді. Көркем шығарманы ... және ... ... жалпы ұғымдарды, олардың негізгі сипаттарын
ұғындыру көзделеді. Қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... ... аңыз-әңгімелер, шешендік
сөздер, эпостық жырлар, лиро-эпостық жырлар) негізгі сипаттарын ... ... ... ... ... ... басты назарда ұстау.
Оқылған лирикалық туындыларға, ... ... ... тіл
ерекшеліктерін пайымдай отырып, өзіндік сезінуі, түйсінуі негізінде баға
беріледі. ... ... ... ... (портрет, пейзаж,
интерьер және т.б.) баяндаулардың ... ... ... ... ... ... сарказм), юмор менсаира, аллегория түрлерін
айыра білуі және ... ... ... практикалық қолдану деңгейінде
меңгеріледі.
Көркем шығарманың тақырыбы бір-біріне үндес болған жағдайда, шығарма
кейіпкерлерін оқиғаларын анықтайтын ... ... ... ... ... ... ... Мұғалімнің басшылығымен
поэмалық шығармаларды үйреткенде өлең сөздің құрылымдық ... ... ... ... ... негізгі ұғымдарын білуі және
оларды ... ... ... алуы сабақ барысында жүзеге
асырылатын құбылыс [13, 56-57б].
Шығарманың мәнерлеп партитурасын, яғни ... ... ... мен ... олардың бірде жоғары, бірде бәсең болуы) білуін
практикалық сабақтарды озат тәжірибелі ... ... ... жаңа ... әдіс ... ... алу ... үйрету
көзделеді. Үйретілген шағын эпикалық туындының мазмұнын, кейбір стильдік
ерекшеліктерін сақтай отырып толық немесе ... және ... ... ... ... ... оқып ... тиімді жолдарының бірі – проблемалық
сұрақ қою арқылы ауызша немесе жазбаша жауап беруге үйрету. Әдеби шығарма
бойынша ... ... ... ... ... сол ... ... салынған иллютрациялар мен суреттерге
негіздеп өз толғамын, көзқарасын білдіре ... ... жазу ... ... ... ... қызығушылығын арттыруға болады.
Шығарманы өтуде қарастырылатын аса маңызды мәселелердің бірі –
шығарманың тіл ... ... Бұл ... ... ... ... Егер шығарманың тілі деп автордың тілі мен ... ... ... бұл образ –мінездерін танытуда, шығарма идеясын ашып
түсінуде басты ... ... ... ... жазушының өзіне тән, даралық
сипатты бар стиль, тіл өзгешеліктері болады. Бұл ... ... ... ... мен ... ... ... тұрады
(теңеу, эпитет, метафора, әсірлеу, метонимия, арнау, қайталау, шендестіру,
дамыту т.б.). ... ... ... ... ... ... бәрі ... керек [14, 120-122б].
Көркем шығарманың қыр-сырын танытып білдіру үшін әр сынып көлемінде
бірізділікпен жүргізілетін жұмыстар арқылы ... ... ... ... меңгеруге алып келеміз. Біріншіден, ... ... ... ... ала ... бөлім бойынша мазмұнын,
тақырыбын таныта отырып талдау. ... ... ... ... ... Шығарманың тілдік ерекшелігін, сөз өрнегін, суреттемелік
шеберлігін, көркемдігін, ... ... ... айырмашылықтарын
таныту. Үшіншіден, кейіпкерлік-бейнелік талдау. Шығармадағы кейіпкерлерге
талдау, олардың ... ... ... ... мен ... ... айқындата отырып, ажырату әрі салыстыру [15, ... ... ... жүйелі талдау арқылы балалардың бойындағы
танымдық, бағалаушылық, жасампаздық, ... ... ... ... ... ... оқуға машықтандыру жүйесін балаға ... ... оның ... жүйелі танысуы, тануы, көркемдік
тәсілдің әсерін сезінуі, шығарма мәнін ... оның адам ... ... ... ... танып, байқап тұтына білуі, туындының өмірлік
атқарар тәлім-танымдық ықпал ... ... ... бөлуі орталау мектепте,
әдебиет пәнінде, көркем мәтінді жүйелі оқыту барысында әдебиетке деген
қызығушылығы ... ... ... ... ... ... ... дамытуға қосатын үлесі
Балабақша тәрбиешісіне жүктелер міндет көп. Солардың бірі ... ... ... ойын ... ... ... айтып,
бірлесе ойнай білу, көркем әдебиет үлгілерімен таныстыратын ... ... ... ойлы өлеңдерді бой сергіту сәттерінде
орынды қолдана алу. Бұл міндеттерді жүзеге асыруда тәрбиешінің өзі ... өзге ... ... ... ... ... ... ойыңдар бар
екенін, әсіресе, өз елінің мұрасында, тіпті ақындардың жаңа ... ... ... ... ... жақсы білу шарт.
«Қазақ балалар әдебиеті кітапханасы» сериясымен шығарылған «Асыл ... ... ... ... балалар ақыны Бүркіт ЬІсқақов ойын өлеңдерге
«Жасырынбақ», ... ... ... «Ақ ... көк ... деп
аталатын өлеңдерін жатқызады да, олардың балаларды қимыл-әрекетке баулып,
денелерін ... ... ... айтады. «Бөбектің буыны бекіді,
бұғанасы қатты, бұрынғыдай қаз-қаз басып, тәй-тәй жүретін уақыттан өтті.
Еңді ... ... ... екі ... тең ... зыр ... ... Ол өмірді
танып, өзін қоршаған ортаны білуі қажет. Демек, оның бойымен бірге ойы да
өсуге тиіс. ... ... ... ... ойын өлендермен бірге түрліше ойлы
өлеңдер де ... ... ... бірі — «Санамақтар». Ойын өлеңдер мен
ойлы ... ... ... талдап, балаларға ұсынылатын ... ойын ... ... жақсы түсіндіріп, зерттеулер
жазып келе жатқан белгілі ғалым ... ... ... ... ... ... жіктеледі:
а) Санамақтар;
ә) Бесік жыры;
б) Төрттүлік жыры;
в) Ойын өлеңдер;
г) Өтірік өлеңдер;
ғ) Тақпақтар;
д) Қаламақтар;
ж) ... ... ... негізінде өлеңдердің түр-сипаты, мазмұны алын-
ғаңдығын ескерген балалар әдебиетінің сыншысы: ... ... ... ... ойын ... ... үшін ... «Үй артыңда қол ағаш», «Кім ұшты?» ойын ... ... әр ... ... ... ... ... Олардың
танымдык, тілдік маңызы зор»
Екі жастан он үш жасқа дейінгі бала негізінен қимыл, ойын ... ... жүзі ... ... ... ... ... — деп келетін өлең шумағын қай жастағы бала ... ... [16, ... ... «бой ... өлеңдері» деген термин бар да,
«тақпақ» тек қана сабақта жаттатылатын өлеңдер деген ... ... ... ... ... ... ... мезгілі
жеткендігін көрсетеді.
«Ақтүш,
Ақ сиырдың сүтін іш.
Ақ сүт берер қуат-күш,
Тұмау келсе, қуа түс!» — бала түшкіріп ... ой ... ... ... ... ақынның жыр қоржынынан ойын әрекеттеріне
енгізуге болатын қимылдық ойын өлеңді, қарапайым ойлы сипатымен бала ... ... ... әр бір ... ... ... алатындар ата-аналар
мен тәрбиешілер болуы керек.
Осыңдай игі тілекпен төменде ... шағы ... ... өткен,
бүйірдегі белгілі қоғам қайраткері, ... ... ... ... ... ойынына қалай қолдануға болатынын көрсетуді жөн
көрдік.
М.Әлімбаев екі жолмен де, төрт жолмен де ... ... ... келе ... ... үйге ерте ... қызық ертегі айт!
Шаршап қайтсаң жұмыстан
Бүгін ойлап, ертең айт!». ... ... ... касқыр!
Қоян-ноян, тұр
Қаскырды басқа ұр». («Қоян»)
«Тырау, тырау тырналар,
Жел іздесең, қырға ... ... ... ... құр қалар». («Тырау, тырау...»)[17, 13-15б].
Өтіну, бұйыру мәнінде айтылған бұл өлең ... ... ... ... ... ... Балалардың үйде де,
балабақшада да ойнайтын ойындары рөлдік ойындар — жасырынбақ, ... ... ... ... «Мұғалім» ойындарын ойнайтын бала кемде-кем. Мұзафар
аталары кейбір өлендерін сәби көңіліне ... ... ... сүйіспеншілікті
дарыту үшін уыз сөзге жарыту үшін жазған сияқты.
«Әже! Әже! Жатпашы!
Ауыр ойға ... мен ... шиша дәрі ... ... ... ... берейін!
Ауыртпаймын әжемді,
Ауырмайсың әже енді!», — сиякты жолдар рөлдік ойындарға қолданылады.
Мазақтама ... ... бала ... тікелей әсер ету мақсатында
жұмсалады. Қандайда кемшілікті бетке тура айту — ... ... ... ... ... ... ойын ... өздерімен өздері
қолданса, балалардың поэтикалық қабілет-қайраттары арта түсетіні ... ... ... ... ... «Қомағай», «Қисықбай» аттарымен-
ақ балаға жат мінезден ... ... ... ... Қомағай,
Қос қолды ол салады-ай.
Іздегенде майысып,
Солқылдайды қоғадай!» — өлеңдерін балаларға ойнап айтып, ойлатуға болады.
«Қызды тартып тұлымнан,
Ұлды ... ... ... ... ... Қисықбай
Мінезінің қисығы-ай».
Тәрбиеші не ата-анасы бала дәл осыңдай ... ... ... ... ... ... шықса, бір-екі сәттен кейін «өзің қомағайсың ... ... ... ба?» ... ... үнді естісімен бала есті
бола бастары шындық. ... мен ... ... ... ... ... жай сөйлем мен құрмалас сөйлем синтаксисінің маңызы
зор. Өйткені жай сөйлем синтаксисі жеке ... ... ... және олардың сөйлем болу жолдарын тексерсе, ... ... жеке ойды ... жай сөйлемдердің өзара тіркесін, құрмалас
сөйлем болуын тексереді. Сөйтіп, ... ... сөз ... ... ... ... ... тіркесіне байланысты.
Сондықтан сөз тіркесі мен ... ... ... жұмыстың,
әдістері де тіл білімінің осы бөлімінде белгіленеді, яғни сөздердің дұрыс
байланысып, ... ... ... ойды ... ... ... ... бірыңғай мүшелердің қолданылатыны, сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі
т.б. осы бөлімде қарастырылады [18, 25-27б].
Алайда шығарма мен ... ... ... үшін жай ... ... сөйлем синтаксисін білу жеткіліксіз. Өйткені бұл жұмыстарда жеке-
жеке сөйдемдер құрастырылып қана қоймайды, ... ... ... ... Ал ... белгілі бір оқиғаны баяндайды, сондықтан ондағы әр түрлі
мақсатқа, айтушы мен жазушының ... ... әр ... ... қолданылуында ерекшеліктер болады. Осыған орай, тұтас текст синтаксисі
келіп шығады.
Тұтас текст синтаксисі ... және ... тану ... ... ... ... заңдылықтарын, сөздер мен сөз
тіркестерін экспрессивтік тұрғыдан дұрыс пайдалану принцнптерін зерттейді;
тіліміздегі бейнелегіш ... ... ... ... ... ... көрсетеді; ойды мәнерлеп жеткізу үшін морфологиялық
формаларды (тұлғаларды) қандай жағдайда, қалай ... ... яғни ... олардың варианттарының (синонимдердің) ішінен
сөйлеу не жазу арқылы жеткізілетін ойдың эмоционалды-экспрессивті реңін
білдіре ... ... ... ... ... [19, 45-
47б].
2.3. Көркем шығарманы қабылдауына иллюстрациялық материалдың әсері.
Мектеп жасына дейнгі ... ... ... ... оларды естуге
және тыңдауға, яғни сөзді ... ... ... үйрету екені ілгеріде
айтылды. Балаларға арналған кітапшалардағы сурет-иллюстрациялар тәрбиешіге
оқылған тексті толығырақ ... ... ... оны өз ... ... ... ол ... кедергі жасауы да мүмкін.
Жаңа кітапшамен танысу негізіндегі сабақтарда әуелі тексті жеке оқып
шығып, содан ... ... ... ... ... ... тәжірибесі дәлелдеп отыр. Сурет әрбір сөзден кейін көрсетіліп
отырылуы тиіс, ... ... ... ... ... тек суретте
көреді де, көруден болған бейне сөзбен үйлеспейді. ... ... ... оның ... ... ... ... Балалар көңілін
толық аударып, оларды қызықтыру үшін өте ... ... ... ғана жеке ... [20, ... ... дейінгі балаларға арналған кітаптар әдетте жақсы
суретшілер қолынан ... әр ... және бір ... ... ... шығарылады. Балалардың жас ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... тәсілдерін өзгертіп
отырады. Ол тәсілдер мыналар:
1. балаларға кейіпкерлер мен заттарды таныту ... кім, ... « ... кім, ол не, ... ... сөздің суретпен қатысын айыра білу («Мына сөзге лайықты
суретті тапшы?»; «Мына ... ... ... ... ... ... ... орналасуына, кейіпкер қимылының әсерлілігіне, салынған
заттардың бояуларына балаларға баға бергізу («Саған мына сурет неліктен
ұнайды?»);
4. бір ... ... ... ... иллюстрацияларды
салыстыру.
Сурет-иллюстрациялардағы кейіпкерлер мен заттардың атын атаудың бұл
тәсілі бір жағынан жеңіл де, ... оқу ... ... өзі ... ... ... ... оқып шығады. Одан кейін, қайталап
оқығанда ... ... ... ... суретті көрсетеді. Одан соң
балалардың өздері қарап көруге кітапшаларды ... ... ... ... ... ... соң, әңгіме иллюстрациясыз тағы да қайталап
оқылады [21, 55-58б].
Орта және ересек топтағы балалармен сурет-иллюстрацияларды қарап ... ... ... ... айыру тәсілінде өтеді.
Мысалы, «Қаңбақшал» ертегісін қайталап оқудың алдында бес жастағы
балалар суреттерді ойыншық-кітапшалардан ... ... ...... суреттің қозғалмалы композициясының әуелі біреуі,
сосын екіншісі қозғалып шығып отырады, ал ... ... ... ... ... ... –суретпен сабақ жүргізгенде, тәрбиеші қысқа ғана бір
үзіндіні оқиды да, әрине иллюстрацисы бар үзіндіні, балалардың ... ... ... талап етеді.
Тағы бір ескертетін жай, екі суретшінің иллюстрацияларына сөзбен
түсінік беру – балаларды әңгімеге ... бір ... ... ... ... тиісті көңіл бөліп, ойын жинақтауына көмектесіп ... ... ... ... ... ... көрген ертегілер мен әңгемелер тақырыбына ... ... ... ... ... тағы бір ... ... талқысына салады. Балаларға арналған кітапшаларды ... ... ... ... шығарады, сондықтан бір
тақырыпты шығармаға арналған диафильмдер балаларға ... ... ... ... осы ... ... көру сияқты болып көрінеді.
Сөйтіп, балаларда осы ... ... салу ... ... ... өзінің көркемдік түсінігін берулерін ұсыну үшін қолайлы жағдай туады
[22, 92-94б].
Типографиялық әдіспен ... ... ... ... ... фотоплёнка, слайдтар және оларды көрсетуге
арналған проекциялық құрылғысы сияқты ... ... ... ... Бұған егер суреттер ... ... ... ғана ... пластинкадан немесе магнитофоннан
диктордың даусы да қостап ... ... ... диафильммен жұмыс істеу
ерекшелігінің негізі - ана ... ... ... ... де ... ... оқу және айтып беру үстінде балаларға тексті
түсінуге, ... ... ... ... ... ... жаңа
сөздермен, грамматикалық формалармен байытатын, яғни оларға қоршаған орта
туралы жаңа ... ... ... қолданылады.
Ол тәсілдер мыналар:
1. тексте кездесетін түсініксіз сөздерді түсіндіру;
2. кіріспе сөз – ... ... ... баға беру;
3. текстің грамматикалық үйлесіміне балалар көңілін аудару, оларды
синонимдік сөз тіркестерімен ауыстыру;
4. біріншіде басталған этикалық ... ... ... және
нақтылайтын немесе жағымды және жағымсыз екі кейіпкердің ұқсас жағдайдағы
мінез-құлықтарын бір-біріне қарсы қоятын екі шығарманы салыстыру.
Көркем шығарманы ... ... ... үшін жаңа ... ... ... ... анықталады және жаңа сөздер өмірдің көркем бейнелері
арқылы көрсетілген ... ... [23, ... ... ... ... берген адамгершілік бағасы:
батыр-қорқақ; қайырымды-жауыз; еңбексүйгіш-жалқау; адал - сұм; мырза-сараң,
пайдақор; олардың қарым-қатынасына берген бағасы: дос-өш; ... және т.б. ... ... сөздік қоры кеңеюі мүмкін.
Тәрбиеші мұндай сөздерді оқиға кейіпкерлеріне ... ... ... ... повестер тыңдаған кезде балалардың
өздері берген баға ретінде жалықтырмайтындай тәртіппен ... оны ... ұғып ... ... ... ... ... – балаларды сөзді
байланыстыра білуге үйретудің бірінші бөлігі ғана, ал ... ... ... сұрақтар қою және т.б. сияқты ауызша сөйлеу тәсілінің ... ... ... ... ... ... үйрету жұмысы балалар
сөзінің фонетикалық, лексикалық, ... ... ... ... ... жаттығуларға байланысты болады. Сонымен, барлық
үйрету, оқыту жұмыстары ... ... ... ... беру
балалардың сөз байланыстарын дамыту ... бір ... ... жатады.
Көркем шығармаларды әңгімелеп берудің оқып беруден айырмасы әңгімеші
тексті сөзбе-сөз емес, еркін айтып береді.
Әңгімелеп берудің ерекшелігін ... ... ... ... таңдау
жасайды, эпизодтар санын ... ... ... ... жасау
құралдарын қолдануды нақтылайды, кейде сюжеті де өзгереді. Әңгімеші
оқиғаларды ... ... ... ... ... ... ... алмасуын ойша көріп отыруы керек [24, 112-115б].
Әңгімелеп беруші-тәрбиеші өз әңгімесінің көркемдігіне, мәнерлілігіне
көңіл бөліп отыру керек. ... ... ... оқып ... ... ... тыңдаушыларға көзімен көрген, соған құштар болған
адамның әңгімесіндей етіп жеткізуі керек. ... өзі ... ... да үн ... ... ... ... тұрақты
эпитеттерді, жақсы қайырмаларды, тамаша фразаларды жатқа ... ... ... ... , ... ерте, ертеде, ешкі құйрығы бөртеде», ... ... те ... аз да емес ... өтіпті: ертегі тез айтылғанмен, із ... ... ... Бұл шығарманың колоритін қалпына келтіруге
көмектеседі, балаларды ... ... ... ... ... бір эмоциялық сезімге жетелейді.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, «ана тілі – жан дүниесінің айнасы, мәңгі құламайтын
бәйтерегі». Одан көз жазып қалу – ... ... ... айналу. Тіл
дамыту сайып келгенде, ұлтымызды сақтап қалудың алғы шарттарының, ең
негізгілерінің бірі.«Тіл» ... «тіл ... — пән ... ... ол
лингвистикалық, психологиялық және әдістемелік ... тіл және оның ... ... ... психология
адамның бір-бірімен қатынасында ойын, еркін, сезімін және ... ... тіл ... ... ...... ... тілі мен әдебиетіне арналған бағдарлама: «...тіл
дамыту жұмыстарында оқушының сөздік ... сөз ... ... өз ойын анық дұрыс етіп ауызша, жазбаша
жеткізе білуге баулу, қазақ әдеби тіл ... ... ... ... ... тілді меңгеру сөз мағынасын білумен
шектелмейді, қоршаған ортадағы заттар мен ... ... тану ... ... ... бір ұғымдардың пайда болуы талап етіледі. Ұғымдарды
ұғынуда бүтін ... ... ... ... ... адам ... ... бір ұғымға қатысты зат не құбылысты және ... ... мен ... ... ... ... Мұнсыз
тілде ойлану мүмкін емес.
Балаларда мектепке дейінгі кезеңде ана тілінің ... ... ... ... ... үні алты ... бала үшін оның табиғи
қаракетіне жарасатын ең басты алғы шарт. Алты жаста бала ... ... ... ... ... едәуір жақсы дәрежеде меңгеріп
алатыны соншалық, оның сөйлеп жүрген тілі ол үшін шын ... ана ... ... шығармалары балалар алдына адамға тән сезімдер дүниесін
ашып, жеке адамға, кейіпкердің жан ... ... ... ... ... ... қуана-қайғыруды үйрене отырып,
балалар өзінің төңірегіндегілердің, жақын адамдарының көңіл күйін байқай
бастайды. Оларда адамгершілік сезім – ... ... ... тұру ... ояна бастайды. Бұл – принципшілдік, адалдық, ... ... ... ... «Сезім – білімге жол ашушы,
шындықты сезбеген адам оны түсінбейді және оны тани ... де», - ... В.Г. ... ... ... ... тағы бір ... олар көбінесе
сөзді өзіне қарап айтады. Яғни бала кезде өзімен-өзі ... ... ... ... ... ана ... ... бейімделу жүзеге
асады. Тілдің дыбыстық үні алты жасар бала үшін оның табиғи ... ең ... алғы ... Алты ... ... бала ... ... тілінің
күрделі грамматикалық жүйесін едәуір жақсы дәрежеде меңгеріп ... оның ... ... тілі ол үшін ана ... ... дейінгі кезеңде бала тілінін, қалыптасуына ересектердің
сөзінің әсері өте күшті екендігі белгілі. Бала ... ... ... ... ... ... ... Өз бетінше сөз шығарып, басқа
балалардың тіпті үлкендердің сөзінде байқалатын ... ... ... баланың тіл сезімі күшті болады. Отбасында баланың сөйлеу әрекетінің
дұрыс қалыптасуына жеткілікті ... ... ана ... сөз қоры ... жетіп отырады. Тілі дамыған баланың тілдік құралдарды үлкендерден
қабылдап, оны өзі қолданатын контекстік ... ... ... ... ... ... ... тілі жақсы жетілген дей тұрсақ
та, ол бала тілі. Контекстік тілді әрі дамытып, жетілдіруге іргетас ... ... ... Тілдік көрнекі құралдардың, басты мақсаты - ережелер
мен заңдылықтарды меңгертуде ... ... ... ... ету. Ал
бұл таяныш қызметін тек сөз ғана емес,сонымен бірге, ... ең ... ... ... да ... алуы мүмкін.
Балабақша балаларын қазақ әдеби тіл нормаларын игерту тілдік тәжірибе
(практикалық) сабақтарында жүргізіледі. Тіл ... ... ... ... ... бірі - белгілі бір тілдік материалдарды
пайдаланып сөйлеуге (не жазуға) ... ... ... яғни ... ... ... ... сабақтарда пайдалану тіл
дамытудың психололгиялық негіздеріне сәйкес келеді, ұзақ ... ... ... ... белгілі бір оқу кезеңінде актив сөздік қорына
енетін лексикалык материалмен ... ... ... ... ... шығарманың қыр-сырын танытып білдіру үшін әр сынып көлемінде
бірізділікпен ... ... ... балаларды шығарманы талдаудың
қалыптасқан жүйесін меңгеруге алып ... ... ... ... ... ... ала отырып, бөлім бойынша мазмұнын,
тақырыбын таныта отырып талдау. Екіншіден, тілдік эстетикалық ... ... ... тілдік ерекшелігін, сөз өрнегін, суреттемелік
шеберлігін, көркемдігін, сөздер ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерлерге
талдау, олардың өзара сабақтастығын шығарма тақырыбы мен оқиға желісіне
қатысатынын ... ... ... әрі салыстыру балалардың көркем
шығармаға қызығушылығын ... ... ... жүйелі талдау арқылы балалардың бойындағы
танымдық, бағалаушылық, ... ... ... сананы
қалыптастыратын боламыз.
Қосымша
«Тіл дамыту» пәнінен бір сабақтың жоспары
Сабақтың тақырыбы: «Жыл басына таласқан ... ... ... орындау).
Сабақтың мақсаты: үй жануарлары туралы ... ... ... ... а б а қ т ың б а р ы с ы. ... ... ... түсіріп айтып
береді. Балаларға рольдерге бөліп орындатады:
Тәрбиеші:
— Ең ерте заманда хайуанаттар жыл басы болуға таласыпты.
Бірінші бала ... Мен ... ... қыламын. Адам күшімді
пайдаланады, сүтімді ішеді, қылымнан арқан, шылбыр ... ... ... мал жоқ, жыл басы мен ... ... бала (түйе):—Сен адамға өзід жейтін (сұлы, шөп), тамағың үшін
еңбек ... ал мен сен ... ... ... ... неше ... ... барамын. Тамақ талғамаймын, көде болса көдені, жусан ... не кез ... соны ... ... ... су ішіп, табылмаса,
шөлге шыдаймын, бірнеше апта жүре аламын, жыл басы болу ... ... бала ... мені ... жер жыртып, егін егеді, сүтімді
ішеді, құрт-май жасайды, жыл басы болу маған лайық,— ... бала ... - Мен ... киіз үйді ... ... еді.
Жүнімді қырқып, киіз басады, арқан, жіп еседі, киім тоқиды. ... ... ... ... ... пайдалыларың жоқ. Сондықтан жыл басы мен
боламын,— дейді.
Бесінші бала (ит):—Мен болмасам, сендердің көбіңді не ... не ... ... еді. Мен ... ... ... ... біреу
көрінсе, үріп иеме хабар беремін,—дейді.
Алтыншы бала ... Мен ... ... ерте ... бара ... ... еді. Сондықтан ерте тұрып, «таң атты»,— деп хабар беремін.
Кеш болса, «жатар ... ... деп тағы ... ... ... бала (тышқан):— Бұған кішкентай әрі батыл баланы қою ... ... ... ... ... ... еш нәрсе өнбес, жылды қарап
тұралық та, кім бұрын көрсе, сол жыл басы болсын.
Тәрбиеші:— Түйе өзінің бойына сеніп, ... ... кім ... ... ... ... ... басқаларға қарайды. Көп хайуанат таласып, мен
көремін, мен көремін деп тұрғанда, тышқан ... ... ... ... ... ... ... Ең биікте тұрған тышқан жылды бұрын көріп, жыл
басы болады. «Түйе бойына сеніп құр қалыпты» ... сөз ... ... да ... ... Ал тышқан туралы не деуге ......... ... ... ... көрді,— дейді.
Келесі сабақта «Үй жануарлары» деген суретті ... ... ... Ш. ... кластарда қазақ тілін оқыту методикасы».
Алматы, 1987 ж.
2. С.Рахметова «Көркем шығарма ... ... ... 1985 ... ... Б ... жасына дейінгі балаларды сөйлеуге үйрету»
Алматы, «Мектеп» 1981 ... ... Б « Тіл ... ... ... ... Федеренко Л.П., Фомиева Г.А., Лотарев В.К. «Мектеп жасына дейінгі
балалар тілін дамыту методикасы» Алматы, 1981 ... ... Ш. ... ... ... ... ... методикасы» Алматы
«Мектеп». 1987ж..
7. Молдабек Қ., ... Ы. ... ... ... тід ... ... Бакраденова А, «Мектеп жасына дейінгі балалардың қазақша сөйлеуі
және тіл ... ... ... ... Ж, ... сыныптардағы тіл дамыту» Алматы, 2000ж.
10. Баймұратова Б. ... ... және ... ... ... ... ... Ә. Әдебиетті оқыту методикасы. Алматы,Мектеп, 1985ж.
12. Көшімбаев А. Қазақ әдебиетін оқыту методикасы. Алматы., ... ... Т. ... ... ... жасау. Алматы,Мектеп, 1993 ж.
14. Бітібаева Қ. Әдебиетті ... ... ... ... 1994 ... ... Е. ... оқытудың кейбір мәселелері. Адматы.,
1999ж.
16. Саубулатова С «Балалардың сөздік қорын, тіл байлықтарын дамыту»,
«Отбасы және балабақша» №6 ... ... Ж. ... мектебінің бастауыш сыныптарында тіл дамыту».
Алматы, 2000 ж.
18. ... Ж. ... ... ... тілі ... ... жұмыстары» Алматы, 1978 ж.
19. Баймұратова Б.Б., Едепбаева З.Д. «Изучаем ... язык ... ... ... ... ... Г. ... тобындағы балалардың тіл дамуын анықтау
тәсілі» //Отбасы және балабақша// 2003ж. №1 10-13 б
21. ... Т. «Сөз ... ... ... // ... №7 2003ж. 19-28 ... ... Г. «Тіл мен сөйлеу» //Бастауыш мектеп// №11 – 2005ж.
23. Сардарова Ж «Бастауыш мектептің тіл ... ... ... //Бастауыш мектеп// №9 – 2003ж. 8-9б
24. Балақбаев «Балалардың жазбаша ... ... ... Алматы, 1993ж.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүніс Сахиевтің «Жасампаздық қиырында» шығармасы тілінің лексика−фразеологиялық ерекшеліктері62 бет
Бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына Қазақстанның кіру мәселесі33 бет
Дамыған елдердегі жергілікті өзін өзі басқаруды тәжірібиесі30 бет
Экономикадағы сараптау жүйелері74 бет
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 – 2009 жылдарға арналған бағдарламасы80 бет
Қостанай облысының әлеуметтік – экономикалық дамуының 2009-2011 жылдарға арналған негізгі бағыттары128 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін дамыту90 бет
Үш жасар баланың мінез-құлқы27 бет
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет
"тірек- қимыл жүйесі, жас ерекшелігі. баланың аяқ киіміне, жеке басына қойылатын гигиеналық талаптар."20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь