Антикалық, Шетел және Ресей психологиясындағы ес мәселесі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3

I. Теориялық бөлім.
Антикалық, Шетел және Ресей психологиясындағы ес мәселесін зерттеудегі негізгі бағыттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

9
1.1 Антикалық психологиядағы ес мәселесіне қатысты негізгі ойлар ... . 9
1.2 Шет ел және Отандық психологиядағы ес мәселесінің теориялық бағыттары Ресей психологтарының ес мәселесін зерттеуге қосқан үлестері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

13
1.3 Ес психикалық процесс ретінде.
а) Ес туралы түсінік
ә) Ес түрлері
б) Ес процестері
в) Естің дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1.4. Төменгі сынып оқушыларының есінің ерекшеліктері..



13

55

II Эксперименттік бөлім.
Оқыту процесінде төменгі сынып оқушыларының жанама есте сақтауларын эксперименттік зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .



68
2.1 Зерттеудің мақсаты, міндеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 68
2.2 Зерттеу әдістеріне сипаттама және зерттеу барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 69
2.3 Эксперименттің алынған нәтижелерін талдау, өңдеу, қорытындылау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 77
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 82

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 84
Адам есінің заңдылықтарын зерттеу психологияньң бүкіл тарихының барысында ең маңызды мәселелер қатарында болды. П.П.Блонскийдің айтуы бойынша, ес мәселесі ғылым ретіндегі психологияньң құрдасы. Егер ғылыми психологияның дәуipi бip жүз жылдықтан аса уақыт шеңберін қамтыса, ал философияның ішінде ес мәселесі екі мың жылдықтан астам уақыт жолынан өтті. Яғни, ес дегеніміз не және танымда, еңбекте, өмірде оның рөлі қандай деген сұрақтар адамзат баласын ежелден қызықтырды, өте ертеден адамдар еске үлкен мән бере бастады.
Түрлі кезеңдерде естің рөлі бірдей болған жоқ, Ежелгі уақытта, адамзат баласы жазуды білмеген кездерде есте сақтаудың нақтылығы мен бepiктігі, бұрынғы тәжірибені сақтауға деген талаптар өте жоғары болды. Қазipгi уақытта бұрын қабылданғандарды дәлме-дәл еске түcipyгe қабілеттілік ретіндегі естің мұндай дамуы талап етілмейді. Және бұл мүмкін де емес. Kaзipгi таңдағы адамдардың меңгеруіне және пайдалануына тура келетін мәліметтер көлемі бірден ұлғайды. Осыған байланысты оқытуға ұсынылған талаптар да өзгерді. Егер ертеректе қандай да бip нәрсені үйрену үшін осы мәліметтерге қажеттерді есте сақтау маңызды болса, қазіргі таңда оқушылардың ақыл-ой дамулары бipiнші жоспарға енгізіліп отыр.
Дегенмен, оқыту барысында оқушы тәжірибесіне адамзаттың қоғамдық-тарихи тәжірибелерін тipкeп отыру міндеті алынып тасталды деп ойлау дұрыс болмас еді. Сондықтан да оқыту процесіндегі ес қызметін зерттеу психологияның ең маңызды мәселелерінің бipi болып табылады.
Ес мәселесімен шетел және кеңес психологиясыньң көптеген бағыттары мен ағымдары айналысты және олардың әрқайсысы бұл мәселені әр қырынан түсіндіріп қарастырды: генетикалық, /П.П.Блонский, Л.С.Выготский, А.Н.Леонтьев/, іс-әрекеттік /П.И.Зинченко, А.А.Смирнов, Г.К.Середа, В:Я.Ляудис/,функционалдық,/В.П.Зинченко,Б.М.Величковский, Ж.Пиаже, Б.Инсльдер/, жүйелік /С.П.Бочарова, В. Я.Ляудис/, когнитивті /Тулвинг, Крейк/, корреляциялық /Е.С.Махлах, Я.А.Петров, Е.И.Степанова/ және т.б.
Сонымен бipгe, осы проблеманың мазмұнын құрайтын басты мәселелер зерттеушілердің назарында тек қана бұрынғы мәнінде қалып қояды немесе бұл зерттеулер өз шегіне жетті деп айту қате болар еді, керісінше қазіргі жағдайда одан ары үлкен маңыздылыққа ие болды.
Сондықтан да, оқыту процесінде таным процестерінің бipi-ec мәселесін, оның ішінде төменгі сынып оқушыларының жанама есте сақтау мәселесін зерттеу қaзipгi таңда психологияда ең маңызды, ең өзекті мәселе болып табылады. Яғни, ес процеci психологияға қызығушылық танытып зерттегендердің барлығының алдында тұрған мәселе екендігіне шүбә келтіруге болмайды.
Бұл жұмыстың өзектілігі болып оның оқытудың маңызды мақсаттарының бipi: әpбip оқушы-бала тұлғасын барынша толық дамытуға бағытталғандығы табылады.
1. Блонский П.И. Память и мышление. СПб.: Питер, 2001.
2. Смирнов А.А. Психология запоминания. М., 1948.
3. Зинченко П.И. Непроизвольное запоминание. М., 1961.
4. Зинченко Т.П. Методы исследования и практические занятия по психологии памяти. Душанбе: Дониш, 1974.
5. Зинченко Т.П. Память в экспериментальной и когнитивной психологии. М., 1980.
6. Леонтьев А.Н. Развитие памяти. М., 1931.
7. Леонтьев А.Н. Проблемы развития психики. М., 1981.
8. Развитие логической памяти у детей /Под ред. А.А. Смирнова.-М., 1976.
9. Матюхина М.В., Михальчик Т.С., Патрина К.Т. Психология младшего школьника. М., 1970.
10.Волков Б.С. Возрастная психология. М., 1991. 11.Коффка К. Основы психологического развития. М., 1981.
12. Роговин М.С. Проблемы теории памяти. М.: Высшая школа, 1977.
13. Корж Н.Н. Исследования памяти. М.: Наука, 1990.
14. Ляудис В.Я. Память в процессе развития. М., 1976.
15. Лурия А.Р. Маленькая книжка о болыпой памяти. М.,1968.
16. Лурия А.Р. Нейропсихология памяти. М.: Педагогика, 1974.
17. .Линдсей П и Норман Д. Переработка информации у человека. М.: Мир,1974.
18.Норман Д. Память и внимания. // Зрительные образы: феноменология и эксперимент. Душанбе.: Тадж. унив., 1973. 19.Выготский Л.С. Избранные психологические исследования. М.: Просвещение, 2001.
20. Выготский Л.С. Психология. М., 2001.
21.Аткинсон Р. Человеческая память в процессе обучения. М.: Прогресс, 1980.
22. С.П.Бочарова. Память в процессах обучения и профессиональной деятельности. Тернополь, 1997. 23.Торндайк. Э. Процесс учения у человека. М., 1935.
24. Психология / Под ред. А.А. Смирнова.-М., 1956.
25. Флорес Ц. Память. Экспериментальная психология / Под ред. П.Фресса и Ж.Пиаже. вып. 4, М., 1973.
26. Соколов Е.Н. Механизмы памяти. Опыт. Экспериментальные исследования. М., 1969.
27.Величковский Б.М. Совремодная когнитивная психология. М: МГУ., 1982.
28.3инц, Райнер. Обучения и память. Минск, 1984.
29. Клацки Р. Память человека: структуры и процессы. М: Мир, 1978.
30. Позновательные процессы. / отв. ред. М.А. Котик.-ТГУ.,1984.
31. Память и ее развития. /отв. ред. Л.В. Болыпуков. Ульяновск, 1973.
32. Солсо, Роберт Л. Когнитивная психология. М.: Привала, 1996.
33. Хорман И. Активная память: Эксперимнтальные исследования и теории человеческой памяти. М.: Прогресс, 1986.
34. Психологические исследования познавательных процессов и личности. отв. ред. Д.Ковач. М.: Наука, 1983. 35.Щадриков В.Д. Позновательные процессы и способности в обучении. М.: Просвещение, 1990.
36. Аймауытов Ж.А. Психология 1995ж.
37. Жарықбаев К.Б. Психология Алматы «Мектеп» 1982ж.
38. Алдамұратов Ә.Ж. Жалпы психология Алматы, «Білім», 1996ж.
39.Жарықбаев К.Б. Қазақ психологиясының тарихы. Алматы. 1996ж.
40. Тәжібаев Т.Т. Жалпы психология Алматы 1993ж.
41 Мұқанов М.М. Жас және педагогикалық психология. Алматы 1982ж.
        
        МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ.............................................................| |
|............................................ |3 |
| I. ... ... | ... ... және Ресей психологиясындағы ес мәселесін | ... ... |9 ... ... | ... ... ... ес мәселесіне қатысты негізгі |9 |
|ойлар..... | ... Шет ел және ... ... ес ... ... | ... ... психологтарының ес мәселесін зерттеуге қосқан | ... ... | ... Ес ... ... ... | ... Ес ... ... | ... Ес түрлері | ... Ес ... | ... ... ... |13 |
| | ... ... сынып оқушыларының есінің ерекшеліктері.. |55 |
| | ... ... ... | ... ... ... сынып оқушыларының жанама есте сақтауларын | ... | ... ... | ... ... ... |68 ... ... | ... ... әдістеріне сипаттама және зерттеу |69 ... ... | ... ... алынған нәтижелерін талдау, өңдеу, |77 ... ... | ... |82 ... ... | |
| | ... ... ... |84 ... | ... өзектілігі:
Адам есінің заңдылықтарын зерттеу психологияньң бүкіл ... ең ... ... ... ... ... ... ес мәселесі ғылым ретіндегі психологияньң құрдасы. Егер ғылыми
психологияның дәуipi бip жүз жылдықтан аса ... ... ... ал
философияның ішінде ес мәселесі екі мың жылдықтан астам уақыт жолынан өтті.
Яғни, ес ... не және ... ... өмірде оның рөлі қандай деген
сұрақтар адамзат баласын ежелден қызықтырды, өте ... ... еске ... бере ... ... ... рөлі бірдей болған жоқ, Ежелгі уақытта, адамзат
баласы жазуды білмеген кездерде есте ... ... мен ... ... ... деген талаптар өте жоғары болды. Қазipгi
уақытта ... ... ... еске ... ... ... мұндай дамуы талап етілмейді. Және бұл мүмкін де ... ... ... ... және пайдалануына тура ... ... ... ... ... байланысты оқытуға ұсынылған
талаптар да өзгерді. Егер ... ... да бip ... ... үшін осы
мәліметтерге қажеттерді есте ... ... ... ... ... ... ... бipiнші жоспарға енгізіліп отыр.
Дегенмен, оқыту барысында оқушы тәжірибесіне адамзаттың қоғамдық-
тарихи тәжірибелерін тipкeп ... ... ... тасталды деп ойлау дұрыс
болмас еді. ... да ... ... ес ... ... ең маңызды мәселелерінің бipi болып табылады.
Ес мәселесімен шетел және ... ... ... ... ... ... және ... әрқайсысы бұл мәселені әр ... ... ... ... ... ... ... А.А.Смирнов, Г.К.Середа,
В:Я.Ляудис/,функционалдық,/В.П.Зинченко,Б.М.Величковский, ... ... ... В. ... когнитивті /Тулвинг,
Крейк/, корреляциялық /Е.С.Махлах, Я.А.Петров, Е.И.Степанова/ және т.б.
Сонымен бipгe, осы ... ... ... басты мәселелер
зерттеушілердің назарында тек қана бұрынғы мәнінде қалып ... ... ... өз шегіне жетті деп айту қате ... еді, ... ... одан ары ... ... ие ... да, оқыту процесінде таным процестерінің бipi-ec мәселесін,
оның ішінде төменгі сынып оқушыларының жанама есте сақтау мәселесін ... ... ... ең ... ең ... ... болып табылады.
Яғни, ес процеci психологияға қызығушылық ... ... ... ... ... ... шүбә ... болмайды.
Бұл жұмыстың өзектілігі болып оның оқытудың маңызды мақсаттарының
бipi: әpбip ... ... ... ... ... ... таңда белгілі түрде ұйымдастырылған ... ... ... ... сондай-ақ, басқа да психикалық ... ... Ал, ... ... ... ... ... жоғары деңгейлі дамуымен тығыз байланысты. Сондай-ақ оқу ic-әрекеті
формасында тұрғызылған оқыту процесі төменгі сынып оқушылары есінің ... ... ... ... ... өзектілігі әлеуметтік және
ғылыми себептермен анықталады. Қазіргі қоғамға ... ... ... ... және өзінің танымдық, процестерінің
мүмкіндіктерін толықтай қолдана білуге қабілетті тұлға аса ... ... ... ... ... ұйымдастыру арқылы оқушылар есін жастайынан
тәрбиелеу тұлғаның ... ... ... ... бipi ... ес ... алу және ... негізі болып табылатындықтан,
оқыту процесінде жанама есте сақтаудың дамуын зерттеу қажетті.
Мектепке дейінгі шақ, пен ... ... жасы ... есте сақтау
дамуының ең қолайлы кезеңі болып табылады. Осы жас кезеңінде ecті дамыту
керек, бұл ары ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларының таным процесі. ... ... ... ... ... ... жанама есте сақтауының даму
ерекшеліктері.
Зерттеудің болжамы:
Оқыту процесінде төменгі сынып ... ... есте ... ... ... онда мнемикалық, тәсілдерді меңгеруіне байланысты
жанама есте сақтау деңгейі ... да ... ... есте сақтауы
психикалық ерекшеліктеріне қарай сапасы артады.
Зерттеу мақсаты: Төменгі сынып оқушыларының оқыту процесінде ... ... даму ... ерекшеліктерін анықтау.
Зерттеу міндеттері:
▪ Ес процесіне қатысты маңызды мәселелерді анықтау;
▪ Осы мәселеге қатысты әдебиеттерте шолу жасау, ... ... ... ... осы ... теоретикалық, негізін құру;
▪ Жанама есте сақтауға байланысты әдістеме таңдау;
▪ Эксперимент барысында ... ... ... ... есте
сақтауының, даму деңгейлерін анықтау;
▪ Таңдалған әдістемені диагностикалау.
Зерттеудің әдіснамалық ... ... ... ... ... ес ... теориялық, сондай-ақ, фактіге негізделген ... ... ... ... ... Адам ... ... “дайын” еске
ие болмайды. Естің дамуы баланың жалпы дамуымен байланысты жүреді. ... ... ... ... ... ... ... эмоциялық,
күйлер орнығатын шартты рефлекстер байқалады. ... ... ... ... ал кейін көз алдында жоқ, заттардың бейнесін ... ... ... ... еске өту биологиялық, сондай-ақ,
танымдық, дамудың нәтижесінде ... ... ... ... ... ... сөйлеу арқылы талқылау мен бекіту процесінде балалар eci
одан ары ... және ... бола ... Жасқа байланысты ес
өзгерістерінің санына ең ... ... ... артуы мен ес
көлемінің артуы жатады.
Мектепке дейінгі және төменгі сынып жасындағы балалар есте ... ... ... ... абстактылы-логикалық
байланыстарға емес, құбылыстар мен ... ... ... сүйенеді.
П.П.Блонский генетикалық әр түрлі деңгейлер ретінде естің жекелеген
түрлерін қарастырды. ... ... адам ... ... ... негізгі төрт түрі ... бip ... ... ... ең ... ... ес, одан ... көп кешікпей аффективті,
кейінірек-бейнелі ес және ең соңынан логикалық ес пайда болады.
Ж.Пиаже пікірінше, логикалық ес ... тек 3-4 ... ... қана
көpiнeдi. Оның дамуы жасөспірімдік шақта жалғасады.
А.Н.Леонтьев ес дамуыньң маңызды жолын тікелей есте ... ... ... ... ... Сөйтіп, есте сақтаудың дамуы, ecтің жоғары
формасының дамуы сырттай жанамаланған есте сақтаудың, ... ... ... ... ... ... анықталады.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: оқу үрдісі ... ... ... ... есте сақтау деңгейінің өзгеріп отыратындығы айқындалды
және жанама есте сақтау қиял мен ... ... ... ... ... ... оқу үрдісінің арқасында жанама ... ... ... нақтыланды. Яғни 9-10 жастағы балалардың
арасындағы жанама есте ... тек қана жас ... ... ... ... оқу ... ... жемісті нәтижесіне, әртүрлі
әдістемелік жұмыстарға да қатысты.
Практикалық маңызы: Жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... оқушыларының есте сақтау
ерекшеліктерін, оның ... ... есте ... ... ... педагогикалық нұсқау ретінде мұғалімдерге ұсынуға болады және
эксперименттік зерттеу нәтижелері мектеп психологы мен сынып ... ... ... ... ... ... есте сақтауды анықтауға байланысты Лурияның
Пиктограмма әдістемесі.
Зерттеудің эксперименттік базасы Алматы қаласы Әуезов ауданы №162 орта
мектеп
Диплом жұмысының құрылымы:
Кіріспеден, теориялық және ... ... ... және
қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
I. ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛ1М. АНТИКАЛЫҚ, ШЕТЕЛ ЖӘНЕ РЕСЕЙ ПСИХОЛОГИЯСЫНДАҒЫ ЕС
МӘСЕЛЕСІН ... ... ... ... ... ЕС МӘСЕЛЕСІНЕ ҚАТЫСТЫ НЕГІЗГІ ОЙЛАР.
Ес дегеніміз не және танымда, еңбекте, өмірде оның рөлі ... ... ... ... ... ... Тіпті, антикалық психологияның
өзінде ес ең маңызды мәселелер ... ... П.П. ... ... ес мәселесі ғылым ретіндегі психологияньң құрдасы. Егер ғылыми
психологияның дәyipi бip жүз ... ... ал ... ішінде ес
мәселесі eкi мың жылдықтан астам уақыт жолынан өтті.
Философия мен психология тарихында ес мәселесінің мәнісін ... ... ... ... ... ... маңызды концепциясын Аристотель дамытты. Ол
еске «Ес және еске түcipy ... ... ... ... ... ... ... тапты. Ол ассоциацияларды тек тікелей
елестетумен байланыстырып, психикалық ... ... ... ... ... т.б.) ... бұл ... қолданбады. Ассоциациялардың
Аристотель заманынан белгілі үш түpi бар. ... ... ... ... Іргелестік ассоциациясы бойынша бip зат
жөніндегі елес өзімен бipгe оған ... бар ... ... қоса ... ассоциациясынан нәрсенің, көріністің бейнелері өздеріне ұқсас
образдарды еске түсіреді. Қарама-қарсылық ассоциациясында бip зат ... оған ... ... ... не ... еске ... есті ... тығыз жақындастырады: “Ес тіпті ойда да
бейнесіз ... ... ... ... ... әсер ете ... ... заттар көз алдында болмаса да ... ... ... ... ... ... сияқты қалып қояды. Бейне үнемі
көз алдында бола бермейді. Кейде оны іздеуге тура ... ... еске түcipy ... ... ... сөз.
Аристотельдің ес туралы ілімінде материализм негізі де бар. "Түйсік
туғызатын нәрселердің, бәpi сыртқары ... дей ... ... ... ... жүйелі түрде неоплатоник Плотин "Түйсік және ес
жайлы деген ... ... Ол өз ... ... ... ... Оның ... Платон ілімімен тығыз ... ... ... ... артуы, ішкі процесс. ... да, елес ... да, ес те бір ... ... ... ... Естің күш
екендігі мынандай фактілермен расталады. Неғұрлым зейінге зор күш ... ... ... есте сақтаймыз; еске түcipe отырып біз ... ... ... ... ... ... ... де қуатын арттырады;
әлсіз қарттардьң eci де ... ... мен ... ... ... ... ақылды, бipaқ
есі нашар адамдар болуы мүмкін және керісінше. ... болу үшін ... ... ал бейнелерге сүйенетін ес оны қажетсінбейді.
Плотин гносеологиясында сыртқы заттар тек қана жанда ... да ... ... ... болып табылады. Оның түсігінде ес-бұл, жан,
“еске түcipe отырып” пассивті күйден активті күйге ... ... ... күш. ... мәнін философиялық-логикалық, ойлармен дәлелдеумен
шектелген ... ... ... Аристотель сияқты өзінің
динамикалық, ... ... үшін ... таза ... ... есте сақтауға күш салудың ... бұл ... әcepi, қарт ... ... ... 10б./
Плотин естің объектісіне байланысты екі түрін ... ... ... ес және ... ес. Плотинге ес тұлғаның өзіндік
сана-сезімінің негізі ... идея ... ... ... ... ... ... ілімі
белгілі дәрежеде болды. Бұл тенденция стоиктер мен эпикурлықтарда одан ... ... ... олар ... ... ... ... асырып айтты: Аристотельдің шалағайлығын жеңудің орнына және
оның ес туралы материалистік ілімін есте ... ... ... ... орнына, олар оның материализмін “метафизикалық” материализм
түрінде ары қарай дамытты. Естің идеалистік теориясы материяны ... деп ... ... шығара отырып, eсті материядан ажыратты, ес-“жанның
ici” деп жариялады. /1. ... және ... да, ... де, стоиктер мен
эпикурлықтарда да ес және есте ... ... тек ... ... ... кезекте философиялық, мәселелермен тығыз байланысты
болды.
17-38 f.f. философтары да ес ... ... оған ... ... ес ... ... ... келтірді
Гоббстың айтуынша, елес сыртқы түрткілерге ... ... ... ... ал ... реакцияны сан қилы
түрде түсіну, Земон “мнемикалық түйсіну” деп атаған “өз ... ... /1. ... пікірінше, ес-“өзінің әсерінің соңынан жоғалып кеткен ... таса ... ... жаққа ауып кеткен идеяларды жанда жандандыру
күші». “Ес біздің идеяларымыздың арсеналы” /1. ... ... ес ... түcipyгe” ажыратылады және “қиял” мен
“ес” дамудың жүйелі сатысы ретінде қарастырылды. /1. 23б./
Гегель елестің үш негізі ... ... ... есте ... ес ... Ес деп тек қазір біз вербальді ес деп атап жүрген есті түсінеді,
сондай-ақ оны ең ... ... ... ... ес ... ... естін жоғарғы жемісі тіл болып табылады”. Бұл мағынада осы сатыда
тіл құрал емес, естің жемісі. Ес сөздермен жұмыс ... ... ... ... және “механикалық” түрде оларды меңгереді Сондықтан, ол
қиялға қарағанда, дамудың ең жоғарғы ... ес пен ... ... ... ... ... ... бұл мәселені психологиядағы негізгі мәселелер қатарына қосты.
Гегелъдің ойынша, ... тек ... ... болады. Естің өнімі болып
біздің ойларымызға қажетті сөздер ... ... тіл үшін ... үлкен рөл
атқаратынын анықтады, сөз болмаса ойлау болмайтынын түсіне отырып, ес пен
ойлау арасында органикалық байланыс бар ... ... /1. ... ... ... ... ес қиялмен тығыз байланыста
қарастырылды, ал ... ... ... деп ... ... естi ... ес деп атасақ онда біз ... ... ecті ... ... және ес ... ... ... зерттеуден бастау алады деп айта аламыз.
1.2. ШЕТЕЛ ЖӘНЕ ... ... ЕС ... ТЕОРИЯЛЫҚ
БАҒЫТТАРЫ. РЕСЕЙ ПСИХОЛОГТАРЫНЫҢ ЕС МӘСЕЛЕСІН ЗЕРТТЕУГЕ ... ... ең ... ... ... бipi — ассоциационистік
теория. Оның ... ... - ... ... ... ... бойынша, егер бұрын бірнеше обьектіні бip мезгілде немесе ... бipiн ... не ... ... ... ... пайда болады.
Кейін обьектінің бipeyiн ғана елестетсек ... оның ... ... ... болады.
Сөйтіп, екі әсерлер арасында байланыстың пайда болуы үшін олардың
санада бірмезгілдеде көнуі жеткілікті деп санайды ... ... ... ... ... ... үшін қажетті сыртқы
жағдайларды сипаттаумен шектеледі.
Естің табиғаты жайлы психологиялық көзқарастардың ... ... ... ... негізін салушылар-Гартли және оның
ізбасары Пристли жасады.
Гартлиде де, одан кейін басқа ассоционистерде де бірмезгілдік, уақытқа
байланысты шектестік ... ... ... ... ... ... 43б./
Ассоциационистер есте сақтаудағы ырықты ... мен ... ... ... ... Гартли, Бэн, Тэн еңбектерінен көруге болады.
Бірақ, олар бұл факторларды еске сақтаудың тек ... ... ... және есте ... ... да бip ... өзгерістерді олармен
байланыстырмады./З. 43б./
Естің негізгі механизмі ретіндегі ассоциация ... ... ... ... Ес ... ... адамның заттармен немесе
олардың бейнелерімен байланысты ... ... ... ... ... пайда болатын жемісі ретінде қарастырылды. Уақытқа
байланысты заттардың сезім мүшелеріне әсер eтyi осы ... мен ... ... үшін ... ... ... Адамның заттармен
әрекетінің қажеті болмай қалды немесе ... ... ... ... ... есті ... өмipi мен ... тәуелді қарастырудың қажеттілігін шеттеті.
Ассоциативті психология дамуының эксперименттікке дейінгі кезеңінде
ecтi ... және ... деп бөлу ... ... ... ес ырықсыз
ретінде қарастырылды.
18 ғ. 2ж. Ағылшын эмпириктерінің арасында дамыған ассоциационизм 19ғ
психологияда үстем бола бастады.
Ассоциативті психология ең ... ... мен ... ... ... 2ж. ... психология эксперименталды психологияға айналды.
Ecтi эксперименттік тұрғыда зерттеуге тұңғыш талаптанған ... ... ... Г. Эббингауз, Г. Мюллер,
Ф. Шуман және А. Пильцекер ... ... ... ... позициясы ecтi ... ... ... ... мен ... анықтады./24. 11б./
Ассоциативті психология ассоциация түрлері, шектестік факторының мәні
жайлы ойларды ұсынды, сондай-ақ, оларға механикалық ... ... ... жаттау кезіндегі күрделі психикалық әcipece, ойлау
ic-әрекетінің алынып тасталуы, есте сақтаудың тек ... ... ... ... ... саны мен ... тәуелділігін зерттеу,
жаттаудың нәтижелі жағына, сандық көрсеткіштерге ерекше көңіл қою тән
болды./3. 13б./
Ic-әрекеттің ... түpi ... есте ... ... жағы ... сақтаудың ауқымды ic-әрекетке теуелділігі мәселелері ассоциативті
психология өкілдерінің ... ... ... шеңберінен тыс
қалып қойды. Ассоциационистер ес процестерін сапалы ... ... және ... мен еске түcipy ... тек сандық
көрсеткіштеріне қанағаттанды деп айту қате болар еді. Зерттеулер арасында
есте ... мен ... ... ... ... да ... Бұл
орайда мнемикалық процестерді сапалы талдауға арналған Мюллердің ес туралы
үштомдық еңбегін атау жеткілікті. Бipaқ мұндай ... ... ... ... ... ... ... болды.
Ассоциационизм бағытындағы эксперименталды психологияда Эббингауз
есті, ең бастысы мағынасыз буындарды жаттауды зерттеді. Эббингауз және ... ... ... ... ... жаттау және ұмыту
процестерін сандық зерттеу әдістерін өңдеу еді. ... ... ... ... өз ... жойған жоқ. Зерттеулер қатарында есте сақтауға
қайталаудың, жатталатын материалдың саны мен ... әcepiн ... ... мен ... ... “Ассоциация табиғаты жайлы” еңбегінде заттар мен ... ... ... ... мен ... мәніне ерекше
көңіл аударды. Қабылдау кезіндегі материалдың құрылысы байланыстардың ... ... деп ... ... ... ... ... құрылысы
есте сақтау мен материалды одан ары қайта ... ... ... өз ... ... ... әртектілерге қарағанда жақын және
ұқсас обьектілер жақсы есте сақталатындығы туралы фактіні келтіреді.
19ғ. 90 жылдарында адам есін ... ... есін ... ауысу
байқалады. Американдық зерттеуші Торндайк жануарлар есін обьективті зерттеу
одістерін ұсынды./23. 27б./
30-40 жыл бойы жануарлардың үйренулерін зерттеу ... ... ... ... құрады және мінез-құлық психологиясы ... ... атқа ие ... ... бұл ... адамға бағытталды. Бихевиоризм психологияның
бірден-бір міндеті стимулдар мен ... /S-R/ ... ... деп ... өкілдері ғылым пәні ретінде психиканы мүлде жоққа шығарды.
Ассоциация принципін ... ... олар оның ... тек мінез-құлық
сферасымен ғана шектеді. Бұл бағыттың ... әр ... ... ... айырмашылықтарға қарамастан, олардың барлығын бip нәрсе
мінез-құлықты психикалық ic-әрекеттің мазмұнды ... тыс ... ... ... ... дағды мәселесі алды.
Сондықтан, ес олардың көзқарасы бойынша, әр түрлі ... және ... ... қамтиды. Сананы ескермеу ic-әрекеттің мақсаттылығын,
оның саналылығы мен ырықтылығын жойды. Сондықтан, ес ... ... ... ... ... бұл ... да оның ... болды, психологиялық, мазмұнынан айрылды.
Шектесик және қайталаулар жиілігіне тәуелді механикалық түрде пайда
болатын байланыстардың ... ... ... ... ... шарты ретіде
мойындауда Дж. Уотсон позициясы ерекше орын алады.
Байланыстардың пайда болуы кезіндегі уақытқа ... ... ... Э. ... алады, ол бірақ, қайталаудың жоғары дәрежелі рөлін
жоққа шығарады. Оның ойынша, стимул мен реакция ... ... ... автоматты түрде пайда болады. Стимулды келесі ретіде
ұсынуда ол бұрынғысымен салыстырғанда ... ... ... ... ... оған орнамауы мүмкін. Міне, осы жағдайда ғана ... ... ... мен ... ... маңызды рөлін
көрсетеді. Арақатыстылықсыз стимул мен реакция арасында ... ... ... ... ... ... сияқты бихевиоризм екілдерінде
және осы бағыттың басқа да ... ... ... ... ... ... қандай да бip
саналы және ... ... ... рөлі ... ... мазмұнды жағы зерттеудің пәні болып табылмайды.
Бихевиористік теориялардың бipi ... ... ... ... ... ... саяды. Бұл құрылымның маңызды рөлін
мойындау, олардың пайда болу жолдарын яғни, тағы да субьектінің ... ... ... мағынада гештальтпсихология позицияларына
жақын ... ... ... бұл ... ... кемшіліктері тән.
Ырықсыз есті зерттеуде бихевиористер негізгі мәселе ретінде жатқа айту
мәселесін ... ... ... ... әcepi ... оның
көлемге тәуелділігі /К. Ховланд/ және ... ... ... жайлы белгілі ойлар ары қарай дамыды.
Сонымен, ес мәселесін ғалымдар әр түрлі ... және ... ... ... ... ... және
бихевиористік бағыттарға ес кызметінің ... ... ... сандық көрсетіштерін аныктау тән болды. Бұл
жағдайларда ес қызметінің түрлі факторларға: ұсынылатын стимулдың саны ... ... және ... ... ... ... тәртібіне,
кедергіердің болуына т.б. ... ... ... ... ... ... ... талдау болмады.
Мұндай бағыт шектеулі болды және ес ... ... ... мида ... ... ... функциясы деген сияқты
түсінілтердің қалыптасуына мүмкіндік ... ... сол ... 30-40
жылдары зерттеушілердің назары есте сақтау мен қайта жаңғырту кезіндегі
субьектінің белсенділігін ... ... ... ic-әрекеттің мотивациялық-
мақсаттық және операциялық құрылымдарымен байланысына бағытталды.
Ассоциационизмнің табанды қарсыластары - ... ... ... ... ... ... ... де ес процесін субьектінің ic-әрекетіне тәуелді, сондай-ақ, ерекше
мнемикалық ic-әрект ретіде ... Олар есте ... ... ... ... зерттеді. Олардың ... ... ... ... заңы жатыр. Естің бұл
теориясында есте сақталатын материалдың ұйымдасу ұғымы маңызды ... ... ... ... ... оның ... ... іс-әрекеті
гсштальтистерде жаттаудың негізі және маңызды шарты ретінде қарастырылмады.
Гештальт заңдары субьектінің ... тыс ... ... ... ... ... болып мойындауы оны
тұтастықтың құpылымындaғы элементтердің рөлін ... ... ... қол ... ... ... ... К.Левиннің концепциясы ерекше орын алады. Сондай-
ақ, гештальтпсихологияны құрушылар ретінде М.Вертхеймер, В.Келлер, К.Коффка
тұтастық, құрылымдық ... ... ... ... есте ... ... да ... материал құрылысының дәрежесіндегі айырмашылықтар себебі кере
отырып, мағыналы ... ... ... ... ... айқын айырмашылығын көceттi.
Механикалық және мағыналық есте сақау материалдың белгілі бір құрылым
мүмкіндіктеріне тікелей байланысты ... ... ... ... ... тұтастықтан тұрса,соғұрлым ол есте ... ... ең ... ... ... ... ... құрылымына әрекетететін субъектінің өзін де, ... оның ... мен ... ... ... ... ... субьектінің оның әрекеттеріне себепші
болған және әрекеттері ... ... ... өзар қатынасы динамикалық
сипат алады. Әрекет етуші субьектінің өзі, оның қажеттіліктері мен ниеттері
сияқты барлық сыртқы түрткілер мен оның ... ... ... ... әсер етуші күштер ретінде қарастырады. Субьектінің қажеттіліктері
мен ... ... ... яғни ... өзгерістеріне
тәуелді өзгеретін тұтас “күш өсірсі” пайда болады. Мұндай динамикалық;
өрістің ... ... ... сондай-ақ, олардың нәтижелілігіне
әcepiн тигізеді. /13. 9б./
Ес аймағында ол есте сақтау өнімділігіне ықпал етеді. Ол аяқталғанмен
салыстырғанда аяқталмаған ... ... еске ... ... ... Келлер, Коффка ұсынған психикалық процестердің концепциясы
сияқты Левин ұсынған әрекеттердің динамикалық теориясы да ic-әрекеттің
мазмұнды жағын ... ... ... тек ... ішкі ... мен ... мен сырттан әсер етуші күштердің өзара
әрекеттестігі ретінде ... ... ... ... айтқанда, гештальтпсихологияның ... ... ... ес ... ... ұйымдасуымен, құрылымымен
анықталады.
Гештальтпсихологтар психикалық процестердің олар ... ... және осы ... ... ерекше түpi ретіндегі
сипаттамасының маңызы жайлы мәселелерге қатысты ассоциативті ... ... ... ... ... ... отырып, өздері ... ... ... ... ... теориясындағы З.Фрейдтің ес ... ... ... ... сипаттамасына жақын емес. Оның іліміне негіз
болатын принцип санадан тыс сферасында әрекет ... ... ... ... мотивациялық жағына қатысты мәселені ... ... ... ... ес ... ... ... Оның
таңдамалылығы органикалық құштарлықтардың динамикасымен анықталады Рахат
алуға деген құштарлықтан басқаларына З.Фрейд ... ... ... тенденциясы тән және әсер етуші болып субьектінің өзі емес,
бізге әсер ететіндердің ... ... ... ... ... сәйкес
келу немесе келмеуіне негізделген эмоционалдық сипаты табылады /24. 1бб./.
Есте сақтауға және еске түcipyгe саналы түрде бағытталған субьектінің
ерекше ... ... ес ... ... ... сипатына
теуелділігі де Фрейд ілімінде қарастырылмайды. Эмоция мен ... ... ... ... ... Фрейд қателесті. Ол
жағымдылар есте сақталады, ал жағымсыздар есте сақталмайды деген ... Бұл ой оны ... ... ... ... жол ашты.
Яғни, Фрейд ұсынған жағымсызды ... ... ... ... туғызды. Көптеген
зерттеулер бұл мәселенің ешқандай нақты, бірмәнді шешімін бермеді; әр түрлі
жұмыстарда алынған нәтижелер қарама-қайшы ... Бұл ... ... не ... ... да есте ... есте сақталатынның тек эмоционалды
сипатына-жағымды немесе жағымсыздығына ғана ... ... оның ... ... адам үшін ... ... да ... маңыздысы, барлық, осы зерттеулерде есте сақтаушы субьектіде есте
сақталатынның қандай да бip ... түpi ... ... ... есте ... ... ... мнемикалық іс-әрекетті зерттеу тыс
қалып қойды. Сезімдердің әсері осы ... ... ... ... ... ... ... және оның нақты мазмұнынан,
әрекеттер нәтижелерінен/ тыс зерттелді.
“Әрекеттер теориясын” ... ... ... ... адам есін ... ... ... пайда болатын формасы
ретінде қарастырды. Соның ішінде, П.Жаненің көзқарасына тоқталып кету
керек. 1928ж. ... “Ес ... және ... ... атты еңбегі
шықты. Ол естің пайда болуы мен ... ... ... ... ... Адамның eci өзінің жүзеге асырылуында ... ... есте ... мен еске түcipy ... Ж.Пиаже ecтi
белгілі бip әлеуметтік, тарихи даму процесінде қалыптасатын, “адамдардың
прогресс барысында қол жеткізген” ... ... оның ... әдеттер мен
тенденциялардың менін құрайтын қарапайым, автоматты қайталаулардан мүлде
басқа әрекет ретінде ... Бұл ... ол ... ... ол тек ... ғана бар, онда да ... емес” деп мәлімдейді.
Естің түрлі даму сатыларында бұл әpeкeттepдiң сипаты түрліше, бipaқ,
осы сатылар үшін ... ... ... үшін ... ... ... ес бұрынғының жоғалмауын мақсат етеді. Ол естің тарихи дамуын
адамның есте сақтау және ... ... ... ... ... ... ... П.Жаненің естің
генетикалық және әлеуметтік аспектілерін толығымен ecкepiп жазған жұмыстары
естің материалдық субетратын ... бipre ... ... ... жаңа ... кезеңіне жол ашты./24. 15б./
Ее концепцияларыньң арасында Ф.Бартлеттің және В.Штерннің теориялары
ерекшк орын алады.
П.Жане сияқты, ... те адам ... ... ... ... сақтау мен еске түcipy тұлға ... ... ... да ... ... ал олар өз ... осы ... енген
әлеуметтік топтардың ерекшеліктеріне тәуелді Бірақ, тұлға мақсатының рөлін
ол дұрыс түсіндірмейді. Оның ойынша, біздің еске ... тек ... ... сондай-ақ, оның жүзеге асуы қызметін атқарады. Яғни,
Бартлетт түсінігінде еске түcipy обьективті шындықтың көрінісі ... ... ... ... жүзеге асырылуы./24. 22б./
Ее түсінігіндегі субъективизм В.Штерннің персоналистік ... ... ... ... ес тұтасымен біздін “Менге” қызмет етеді.
Қорыта айтқанда, әр ... ... ... мен ... ... ... ... зерттеулерінің нәтижесінде ес
процестеріне әсер етуші факторлар қатары анықталды. ... ... ... ... ұғыну. Сондай-ақ, ес процестерінің
динамикасын анықтайтын ... ... ... оның ... ұсыну тәсілдері және есте сақтау өнімділігіндегі ... ... рөлі ... ... ... ... ... туралы теориялық түсініктердегі және оны эксперименттік зерттеудегі
түбегейлі өзгерістер адам есінің ... ... және оны ... ... ... ... ... болды.
Абай Құнанбаев естің мәнін ашу үшін ерекше «ұмытпастық себептер» деген
психологиялық атау енгізген. Ол осыған орай ... ... ... ... ұмытпастыққа төрт түрлі себеп бар: әуелі – ... ... ... ... ... – сол ... естігенде иә көргенде
ғибратлану керек, көңілденіп, тұшынып, ынтамен ұғу керек; ...... ... ... ... ... ... бекіту керек; төртінші – ой
кеселді нәрселерден қашық болу керек. Егер кез болып қалса, ... ... ... ... ... ойыншы-күлкішілдік, иә бір қайғыға
салыну, иә бір нәрсеге құмарлық ... болу ... Бұл төрт ...... мен ... ... нәрселер», - деп жазды. Бір нәрсені есте
сақтау, ренішті, қуанышты ... ... тану ... естің маңызы
жайлы айта келіп, адам ... ... ... ... не
салбырап, салғырттанып естісе, не есіткен жерде қайта қайырып сұрап ұғайын
деп тұшынбаса,не сол жерде сөздің расына көзі ... де, шыға ... ... ... естіп-есітпей не керек», - деп түйіндейді
Жүсіпбек Аймауытұлы Еске түсіру іліктестікке ... ... ... ... ... туса, пысықтаумен уақыт жақындығы
қандай маңызды ... білу қиын ... ... ... жүрген, я жиі жүрген
жолдары оңай қолға түседі, ол ... ... ... ... тез ... еске ... іліктестік қызметінің жемісі, ол қызмет біздің ми
қызметімізбен байлаулы.
Жадқа білетін тәптіштеп қарасақ, жағынан айыруға керек ... ... – бір ... неше ... еске ... ... ... қойма,
екінші жақтан, белгілі нәрсені еске түсіретін қуат ... ... ... ... нәрселер сақтаулы; оның бәрі бұл сағатта есімізде жоқ,
бірақ жеткілікті оспақ берілсе, ол ... еске ... ... ... да еске ... де ... ... болады. Жадты тәрбиелеу үшін
іліктестік жүйесін ұйымдастырып жасау керек; жадтың күші екі түрлі ... ... ... ... оның ... ... екі ... кезегімен қарастырайық.
Әуелі – іліктестік беріктігі. Тұрмыстағы жадтың күші ... ... ... нені ... ... ізі мида қалады; ми
сол ізді ... мүше деп ... ... өзін екі ... ... ... тәрізді қабылдаушы ми» бар, «марвер тәрізді сақтаушы ми» бар.
Мидың ... ең ... ... ... шейін сақталады. Кісінің аты, айдың
жаңасы, нәрсенің бағасы, күлкі сөз, көшірме сөз – бәрі де ... ... ... ... ... ... жады бар адам ыспырабке
алатын кітап сияқты болады. Жады ... ... да, ... ... ... ... сіңіріп алған нәрселерін ой жүзінде жүйелеу деген қабілет
болмауға мүмкін. Соңғы кездегі психология кітаптарында ... жады ... ... ... көп, ... жады ... көбі ... болып шығады.
Әйткенмен ондай жад пәлсепелі ақылмен жуыспайды деу жарамайды; ... ... неше ... ... басы ... ... Бір кісіде әрі күшті жад,
әрі пәлсепеге икемдік болса, ол адамның ... күші ... ... көп қасиетті меңгерген деп санау керек.
Мағжан ... ... ес ... ... қылғанда әрбір
тәрбиешінің алдымен қолданатын жолы -өз ... ... Яғни бала ... ... тәрбие алған һәм баланы бұрын өзі қалай тәрбие қылған. Міне, ... ... ... бұл ... ... қисық жол деуге болмайды. Қисық болу
былай тұрсын, тәрбие әрбір тәрбиешінің өз тәрбиесі аса ... ... өз ... ... ... ... Ол жолдың жаман-жақсы жағы өз
алдына сайрап тұр. Естігеннен ... ... ... ... кешкен анық.
Бірақ бұл әркімнің өз тәжірибесі қанша қымбат болғанмен, қатесіз жол деуге
болмайды.Бір адамның ... тым тар, тым бір ... ... ... қолайлы болған жол тәрбие қылатын балаға қолайлы болмасқа
мүмкін. Тәрбиеден мақсұт-баланы тәрбиешінің дәл ... ... ... ... өз ... ... қылып шығаруғой. «Балаңды өзімдей бол деп үйретпе
, өзімдей болма деп үйрет!» деген Әзірет Әлінің сөзінде көп ... бар. ... ... ... тәрбиешінің қолданатын жолы- ұлт тәрбиесі. Әрбір ұлттың
бала тәрбие қылуы туралы ескіден қалып келе жатқан жеке-жеке жолы бар. ... ... бері ... , көп буын ... келе ... ... жол
болғандықтан , әрбір тәрбиеші , сөз жоқ, ұлт ... ... ... Және ... ... ... өз ... арасында , өз ұлты үшін қызмет
қылатын болғандықтан, тәрбиеші баланы сол ұлт ... ... ... ... ұлт ... ... ... жолында ұстаған жолын
түгелімен ... ... ... Ұлт тәрбиесінің жақсылық жағы көп болған
сықылды, жамандық жағы да көп. Талай нашар , ... ... ... ... ... ... жатыр. Баяғыдан бергі ұлт тәрбиесінің ішінде ұнамсыз,
зиянды әдет, жол-жоралар толып жатқан ұлттың біреуі- ... ... ... тәрбиесі қанша қадірлі , керек жол болғанмен, ... ... ... бола ... ... көрінеді, балаға шын дұрыс тәрбие беру ... өз ... һәм ұлт ... ... болуы жетпейді
екен.Бұлар бірбеткей шикі ... ... ... ... ... ... негіз бола алмайды.
Ес мәселесі өзінің психологиялық мазмұнын сондай-ақ, ... әр ... ... ... көп ... ... ... Л.С.Выготский, А.Н.Леоньтев, т.б./, ic-әрекеттік
/П.И.Зинченко, А.А.Смирнов, ... ... ... Б.М. ... т.б./, ... ... когнитивті /Тулвинг, Найссер, Линдсей, т.б./, корреляциялық /
Е.С.Махлах, Я.А.Петров, Е.И.Степанова, т.б./ және т.б.
Кеңес психологиясында естің екі ... ең ... ... оның ... ал ... ... Оның ... психиканың диалектикалық-материалистік түсінігінен шығады және
психикалық процестердің немесе ... ... даму ... ... деп ... ... естің даму мәселесін шешеді, естің
дамуының әр түрі кезендеріндегі сапалық өзгешеліктерін ашады.
П.П.Блонский естің генетикалық теориясын ... Бұл ... ... ... ... ... отырып, мынандай түрлерін бөліп
көрсетеді: моторлы ес, бейнелі ес, аффективті ес және вербальді ес. Олар-ес
дамуының төрт ... ... Олар ... ... түрде даму
процесіде пайда болады. П.П.Блонский адамзат даамуының тарихында естің ... ... ... бірінен кейін бipi пайда болды деген ойды негіздейді.
Оның еңбегіде бейнелі әcipecе, ... ... ... ... ... бөлінген. Сапалы, мазмұнды сипаттама беру ... ... ... ерекше құнды үлесі болып табылады.
Ол антикалықтан бастап сол кездегі психологияға ... ... ес пен ... өзара байланысын, ал бұлармен байланыста ес пен
сөйлеудің ... ... ... Ол “ес және ... мәселесін,
вербальді ес пен вербальді қиял — ес пен қиял ... ең ... ... ... “Ес, қиял және ... ... ... Моторлы есті зерттей
келе, адам ecінің бастапқы кезеңінде-ақ еске еңбектің басты рөл атқаратынын
айтты. ... ... ... жете ... ... қалай ойлауға көшетінін
және ойлаудын қалай еске көбірек әсер ететін көрсетті. Логикалық, вербальді
ecті адам есінің жоғары формасы ... ... ... ... дамуын зерттеуде маңызды үлес қосты.
Онтогенезде балада естің барлық түрлері мейлінше ерте және ... ... ... ес 3-4 жасар балада салыстырмалы түрде
қарапайым формада көрінеді, бipaқ, тек ... және ... ғана ... ... қол ... ес ... бастауын өмірді екінші жылынан ... ... ... ... ... ... ... Бәрінен бұрын, туғаннан
кейінгі 6 ай мерзімінде аффективті ес көріне бастайды. ... ... ... ... немесе қозғалыс eci./l. 157б./
Мнемикалық процестерді, әcipece ес ... ... ... ретінде
бейнелі және вербальді естің ... ... ... ... ... ... ... табылатын ес туралы конпепциясының негізгі
ойлары ... ... ... ... мәселесі Л.С.Выготский концепциясында басқа
аспектіде қарастырылды. Бұл концепцияның нeгiзi болып ... ... ... деген атпен белгілі Выготский ұсынған ... ... ... жалпы теориясы табылады.
Бұл теорияға сәйкес қазіргі мәдениетті адамның мінез-құлқы ... әр ... екі ... ... болып табылады: жануарлардың
биологиялық эволюция npoцeci және ... даму ... ... теория оның ес дамуы туралы концепциясын, естің
жоғары формасының ... ... да ... ... ... мәні ... кемепмен белсенді есте сақтаудан тұрады.
Мәдени ес дамуының алғашқы ... бiз оның ... ... Есте ... бұл формасының мәні мынада: адам ситуацияға
жасанды-заттық-стимулды енгізеді және осылармен есте сақтау ... ... Ары ... бұл ... ... ... белгі рөлін атқаратын
сөзінен, сөздік стимулмен ... ... адам ... ... ... есте ... жақсаруы және мнемикалық ... ... ... және адам ... байланысының өзгepicтepi арқылы жүредің./19.
29б./ Сөйлеудің түрлі формаларының арқасында-ауызша, жазбаша, ішкі сыртқы-
адам ecті өз ... ... ... ... және ... ... ... қабілетті болды.
Л.С.Выготский мен А.Р.Лурия өздерінің “Этюды по истории поведения”
атты этаптарында ес эволюциясын ... ... ... фило және онтогенез мәліметтерін салыстыруды қолданады.
Выготскийдің ұсынған ес жән оның дамуы жайлы концепциясының негізгі
ойлары осындай. Онда ... ... ес ... ... ... ... сапалық ерекшеліктеріне аударылатынын көру қиын емес, ... ... адам ... ... түpi ... ... ... ойлар ары қарай өзінің дамуы мен ... ... ... Оның ... адам ... ... ... және оның
фило мен онтогенезде қалыптасу тарихы жайлы материалиста түсініктерді ... ... Ол ... ... формасының табиғатын адамның еңбек ... ... ... заңдылықтарымен байланысты талдады. Ол жүргізген
эксперименттік зерттеулердің ... ... ... маңызды рөл атқаратын есте сақтаудың екі жолының тікелей және
жанама есте сақтаудың жас ерекшелікке байланысты ... ... ... ... процесс тікелей есте сақтау жас өсе келе басқа, жанама есте
сақтаумен ... ... Бұл ... ... есте ... мен
қайта жаңғыртудың стимул-құралдарын меңгеруінің арқасында етеді./1б. 22б./
Оның зерттеулерінде түрлі жолдармен: тікелей және ... есте ... ... буындар мен мағыналы ... ... ... ... ... ... Есте ... оны жүзеге
асыру тәсілдеріне тәуелділігі айқын көзге ... ... есте ... ... сөздерді көмекші материалға сүйенбей еске түсіреді.
Жанама есте сақтау кезінде мұндай ... ... ... еңбегінде
балалық шақтағы арақатынас npoцecтepi арнайы зерттелінді. Оның теориялық
нeгізi ... ... ... Оның ... ойлары
мынандай: “Естің дамуы. сандық өзгерістерің үнсіздік жолымен жүрмейді: ... бip ... ... ... ... ... өтуін болжайтын терең
диалектикалық процесс”. /1б.81б./ Леонтъевтің пікірінше, оны ... ... ... ес ... ... ... бұл оның есте ... қайта жаңғыртуға табиғи қабілеті ретінде дамуы. Дамудың бұл ... ... ... ... ... аяқталады. Алғашқы мектеп
жасына тән ... есте ... ... ... өзгеруімен
сипатталады, есте сақтау сыртқы құралдар рөлі басым болатын жанамаланған
бола бастайды. Өз кезегінде жанама есте ... екі ... ... ... ... формасында қалатын көмекші құралдарды ... ... ... және ... құралдардан ішкі құралдарға өту
бойынша дамиды. /б. 81-82б./
Бұл ойларды автор “Екі жақты стимуляцияның ... ... ... ... қолдана отырып, әр түрлі жастағы балаларға және
ересектерге /студенттерге/ жүргізген эксперименттің негізінде ... ... eсті ... ... ... ... жанамаланған ic-әрекет ретінде” анықтайды. Оның ойынша, есте сақтау
бастапқыда сыртқы заттарға сүйенетін әрекет ... ... тек ... ... айналады. Бұл заңдылық ырықты есте сақтауға қатысты болды.
Есте сақтауға арналған стимул-құралдың дамуы мына ... ... олар ... ... (мысалы, есте сақтау үшін түрлі ... ... т.б. ... ... ал кейін ішкігe ... ... ... ... ... ... Леонтьев әдістемесіне ұқсас әдістемені қолданып төменгі
сынып оқушыларының сөздік тіpeктi қолдану мүмкіндіктерін толығымен анықтап
көрсетті.
Ал, көрнекі материалмен жанамаланған есте ... ... ... ... жүргізген тәжірибесінен де алынады. Ол бұл әдістеме
бойынша ақыл — ойы артта қалған ... eciн ... ... сүйеніп, А.Р. Лурия мидың зақымдануы кезіндегі
мнемикалық ... ... ... Оның зерттеулерінінің
нәтижесінде зақымдану сипатына тәуелді жанама есте сақтауды ... ... ... Егер ... жоқ ... ошағы
зақымдалған ауруларда мағыналық көмeкшi құралды қолдануда елеулі ауытқулар
байқалмаса, ал мидың, маңдай ... ... ... ... ... сақтау құралы ретінде көмекші мағыналық байланыстады ... ... ... ... 21 ... материалды қосымша оқу әдісін қолдана отырып, буындар мен
тақпақтардың есте сақталуын салыстырды. ... ... ... ... ... есте қалай сақталатынын анықтады.
Ес мәселесін зерттеудегі келесі бip бағыт — жүйелік ... ... ... ... ... естің жалпы теориясының жүйелік ... алға ... ... есте сақтаудың оның әрекет құрылымындағы
орнына ... ... ... ... дамуымен байланысты болды. Бұл
кезеңнің зерттеулерінде естің құрылымдық -деңгейлік онтологиясы мақсатқа,
тәсілдерге және ... ... ... ... ... объектівті түрде көрсетілді. /13. 12б/.
Талданатын мәселелер қатарында ес процестерінің деңгейі мен құрылымы,
өзіндік ұйымдасуы ... ... ... ... ... ... ... ретінде
(Н.Н.Корж) “тұлғалық, мақсатты — психикальқ тұрғыда” ... ... ... ... ... ... ... когнитивті және
продуктивті функцияларын бірлікте қарастыруға ерекше көңіл ... ... ... ... методологиясына арнайы сүйенген
алғашқы зерттеуді С.П.Бочарова жүргізді. Ол ... ... ... ... ... ... ... ретіндегі моделін ұсынды.
Бұл модельдің ерекшелігі, онда естің функционалды автономиясы ... ... ... ... ... ... байқалды. Модель өзіне үш “мнемикалық
емес” блоктарды ... ... және ... ... ... “көп жүйелі комплекстегі” процестердің өзара әрекеттесуі
қарастырылады, бұл модельде ес ... ішкі ... ... ... ... ес ... арақатынасы жайлы, олардың
өнімділігінің шарты жайлы мәселелерге бағытталмаған. /22. 55 б./
Жүйелі бағыттың позициясы ... ... төрт ... ... ... ): ерте ... ырықсыз ес; ырықты ес; ... ... ... ес; ... Бұл ... естің дамуы тұлға
санасының даму деңгейімен байланыстырылады.
Ес мәселесін түсіндірудегі келесі ... ... ... ... шәкірттерінің ecімдepi мен байланысты іс-әрекеттік бағыт болды. Бұл
бағыттың жаңалығы мынада: ес субъект іс- әрекетінің әр ... ... ... ... ... ... және ... есте
сақтауды салыстырмалы түрде зерттеу П.И.Зинченко жұмыстарынан ... ... және ... есте сақтау ... ... осы екі ... тану және ... ... ... ырықсыз есте сақтауда мағыналы және ... ... ... Ырықты және ырықсыз есте сақтауды салыстыру
кезінде олар өз мақсаттарына және оған жетудің ... ... ... ... ... Оның пікірінше, тіпті, әр түрлі мақсатқа бірдей
тәсілдерді қолдану ... ... ... ... ес ... ол ... ... ic-әрекетке
тәуелділігі, осы процестердің іс-әрекеттің ... түрі ... ... және есте ... ... деңгейлерінде қайталаулардың өзгешелігі
жайлы “Ырықсыз есте сақтау” атты еңбегінде келтіреді. Ырықсыз есте сақтау
құбылысы бұл ... ... ... пәні ... ... екі түpi үшін ... ... негізгі факторы - қайталау деп саналды, ал олардың саналық
айырмашылықтары жайлы мәселе көтерілмеді. Оның ... ... ең ... ... ... ... ие ... және осы саладағы көптеген
эксперименттік жұмыстарға негіз болды. Ол ... ... ... ... ... нәтижесін былай тұжырымдады: “Ырықты және ырықсыз есте
сақтауды құрылымдық, ... және ... ... ... бірлігі
болып адам әрекеті табылады”.
Есте сақтаудың нәтижесінде есте сақтау жүзеге асатын әрекеттердің
сипатына тәуелділігі ... ... анық ... Ол ... әр түрлі аспектілерін фундаменталды зерттеді. Оның зерттеулері
үлкен мәнге ие болды және ... ... ... ... оның ... ... негізінде жатқан
мақсаттарына, міндеттеріне, ... ... ... ... ... табылады. А.А.Смирнов осыған сүйене отырьп, ес процесінің адам
ic-әрекетіне тәуелді болатынын және ... бipгe ... де ... ... ... дәлелді түрде көрсетеді. Осы ... ... ... ... ... ол эксперименттік түрде ... үш ... ... ... ... ... есте ... негізгі екі
түрінің ырықты және ырықсыз есте сақтаудың байланысы, есте ... есте ... ... ... ... мен функциясы.
Осы мәселелерге қатысты эксперименттік жұмыстардың барысында Смирнов
ырықты және ырықсыз есте сақтаудың жалпы сипаттамасын берді, ... ... ... ... ... түрлерін (есте сақтаудың
нақтылығына, толықтығына, беріктігіне), олардың есте ... ... есте ... ... және оның есте ... өнімділігі
үшін маңыздылығын талдады. Ырықты есте сақтау мынандай ... ... ... ... ... ... әр ... қосылған жағдайда барынша жемісті ... және ... ... ... ... Ырықсыз есте сақтауды
сипаттауда ол оның ic-әрекетінің бағыттылығына, мазмұны мен ... ... ... ... сақтаудың осы екі түрінің салыстырмалы таңдауын келтіре отырып,
Смирнов олардың әрқайсысының жас ... ... ... шынайы өмip тәжірибесіндегі олардың өзара байланысын көрсетті /2.
125 б/.
Есте сақтаудың мағыналылығы мәселесін зерттей отырып, ол еспен ... ... ... өзара әсерлерінің екі жақты сипатын
көpceттi. Есте сақтаудағы ұғынудың рөлін және есте ... ... әcepiн ... ... ... ... ... жағымды, жағымсыз мүмкіндіктерін, осы процестердің дамуының
жас ерекшеліктік ... ... Ол есте ... ... ... іс-
әрекетінің сипатына басты назар аударды /2. 140 б/.
Қайталау процесін, оның мәні мен функциясын зерттей отырып, ... ... есте ... ... мен ... ... тыс ... мумкін еместігін көpcеттi. Ең маңыздысы, Смирнов
есте сақтау процесінің құрылымының жасқа байланысты айырмашылықтарын ... ... ... және ... ... ... ... /2.
14б б/.
Кейін есте ... әр ... ... қалыптасуы
(В.И.Самохвалова, К.П.Мальцева); мнемикалық әрекеттің құрылымы (В.Я.
Ляудис); ... ... мен ... ... ... ... т.б.) ... П.Я.Гальперин Г.К.Середа, Нечаев, т.б. ырықсыз ... ... ... ... ... ... жағдайында ырықсыз
естің артықшылығьна қол жеткізуге болатыны көрсетілді, материалды меңгеру
процесінде оны еске сақтаудың жемістілігінің шарты ... ... ... ... ... ... ... оның
ішінде қысқа мерзімді ес бойынша зерттеу (В.П.Зинченко, Б.И.Величковский,
Ю.К.Стрелков және т.б.) шеңберінде алынды. Микроқұрылымдық процестердің ... ... ... ... ес ... ... ... бip-бipiне жақындығын көрсетеді.
Когнитивті психологияның зерттеулерінде семантикалық ес, оның
ұйымдасуы, құрылымы, ... ... ... ... схемалардьң рөлі
және т.б. зерттелді /27. 155б ; 32. ... ... ... ... ес ... ... аз
әрекеттер жасалған жоқ және ес мәселесі жайлы ойлар аз болған жоқ. Ресей
психологтарының еңбектерінде осы ... ... ... ... және олар ... мәнге ие болды.
1.3. ЕС-ПСИХИКАЛЫҚ ПРОЦЕСС РЕТІНДЕ.
а) ЕС ТУРАЛЫ
Сыртқы әлемнің бейнелері iзciз жоғалып ... Олар ұзақ ... ...... ... ... көріп, ecтiп, білгендерін, басынан кешіргендерін,
түрлі ойлары мен сезімдерін, әр қилы ic-әрекеттерін ұмыта бермейді. Ceбeбi,
олар баста ... ... ... ... ... ... ес ... дүние заттары мен құбылыстарының адам миында ... ... ... ... ... ... Немесе есте сақтау
және кейін оны жаңғырту, біздің ... ... ... білу-ес деп
аталады.
Ecтi үш негізгі элементтер түрінде көрсетуге болады:
1.белгілі бip тәжірибенің сақталуы;
2.оның қайта жаңғыртылуы;
3.өткеннің ... да бip ... ... ... синтезі белгілі бip психикалық процестің арқасында
жүзеге асады, сондықтан, ес бұрынғы тәжірибені ... оны сана ... ... және ... ... ... ... процесс ретінде
анықталады. Ес субъектінің өткендерін ... және ... және ... ... ... ... жатқан маңызды таным
функциясы болып табылады.
“Тәжірибе” мен “ақпарат” бірдей, себебі “ақпарат ... ... ... және ... сезімдеріміздің оған бейімделу
процесіндегі мазмұнын білдіреді” (Н. ... ... ... ... ... ... ... физикалық, биологиялық, физиологиялық және психологиялық.
Физикалық деңгейде ақпарат физикалық ... ... ... ... ... ... сақталады-бұл адамньң “сытқы” eci.
Биологиялық деңгейде ақпараттарды сақтау ... ... ДНК және РНК ... ... жүреді.
Физиологиялық деңгейде информация биологиялықтан өзінің функциональды
сипатымен ерекшеленетін динамикалық физиологиялық процестер ... және ... ... рецепторлардан орталыққа тебетін асференттік талшықтармен
келетін нервтік импульстер ... ... әсер ... ... ... ... құрылымы жайлы ақпарат сақталады.
Психологиялық деңгейде мағыналық құрылымдарының қайта жасалуына
негізделетін (инфомацияның) ... ... ... ... мен ... ... ... сәйкес, адамның ес процестеріне қатысы бар, психология
мәселесіне кіретін тек екі ... және ... ... ... ... ... жасалуы танымдық психикалық
процестер арқылы жүзеге асатыны белгілі. Ал ес ... ... ... жүзеге асуы мүмкін емес. Ес процестерінсіз адам
баласы мәдениеттің қандай саласы болмасын, қалағанынша ... де, ... ... де ... еді. Егер біздің есімізде ертеректе қабылданған
нәрселер сақталмаса, бізге өмірді әр кез ... ... ... тура ... не ... ... заттардың барлығы да әр уақытта белгісіз, не жаңа
нәрсе болып көрінер еді. Естің адам ... ... зор. Егер ... ... еске ... және ... тәжірибесін жаңғырта алмаса,
олардың арқылы ешқандай ... ... еді, ... ... ... еді,
әрқашан да жаңа туған баланың интеллектуалдық дәрежесінде болар еді.
ә) ЕС ТҮРЛЕРІ.
Ес ... әр ... ... байланысты болып тіршілікте аса
маңызды қызмет атқаратын болғандықтан, оның түрлері мен көpiністepi де әр
қилы ... әр ... ... бөлінуі адамның түрлі әрекет ерекшеліктеріне
сәйкес жүргізіледі және естің мынадай процестерімен: есте қалдыру мен ... ... Адам ... ... ... бipнешe негіздер
бар. Үш негізгі критерийлерге сәйкес ес ... ... ... Сақталатын тәжірибенің сапалық ерекшеліктеріне, психикалық белсенділік
сипатына байланысты, яғни, ойда қалдыратын не қайта ... ... ... ес: қимыл-қозғалыс, образдық, сөздік-логикалық
және эмоциялық-сезімдік болып төртке бөлінеді. Аталған классификацияда
үш ... ... ... ... ... бейне және
әрекет өз көріністерін табады.
2. ic- әрекеттің ... ... ... еріксіз, epiктi ес.
3. адамның материалды қанша уақытқа дейін есте сақтай ... ... ... және ұзақ ... ес, сондай-ақ оперативті
ес деп белінеді. Естің иконикалық және ... ... де ... eci деп ... ... ... байланысты туып отыратын
қимыл-қозғалыстарды есте қалдыру мен қайта жаңғыртып отыруды айтады. Естің
бұл түрі әр ... ... ... ... және ... ... ... болып табылады.
Образдық ес деп заттар мен ... ... ... ойда ... ... жаңғыртуда көpініп отыруын айтады. Естің
бұл Tүpi эстетикалық eci бар адамдарда кездеседі. Мұндай адамдар заттар ... ... ... ... жеке ... мен бөлшектерін айқын
ажырата алады. Бұл олардың сезім мүшелерінің сыртқы ... ... ... ... ... еске ерекше маңызды оқиғалар мен фактілер образдық, көбінесе
көру ... ... ... ... ... ... ... ес дегеніміз - адам ойының түрлі ... ... ой ... есте ... алу қабілеті. Сөз жүйесін есте сақтау-
ойлау жұмысына байланысты. ... ... ... ... да ... сөзбен
байланысты. Нәрселердің мәндік жағын есте сақтау ... ес, ... ... мен сөз ... ... сөзбе-сөз жаттап алу
механикалық есте қалдыру ... ... ... ес ... ал ... ес талданған, жүйеленген ассоциацияларға
негізделген және заттардың ең ... ... ... қатынастарын
бейнелейді.
Эмоциялық-сезімдік ес деп - адамның бастан кешірген түрлі сезімдері
мен эмоциялық күйлерін есте қалдырып ... ... ... ... ес - ... бастан кешірген эмоциялық күйлердің сақталуы және осы
күйлердің алғаш пайда болуын туғызған жағдайлардың қайталануы кезінде кайта
жаңғыруы. Эмоциялық-сезімдік ес ... ... ... ... ... мен қайта жаңғыруы кезкелген сенсорлық ... ... ... 2) тез ... 3) есте ... мен ... жаңғыртудың
еріксіздігі.
Естің жоғарыда аталған түрлері екі сигнал жүйелеерінің ... ... ... ... сигнал жүйесінің қызметі есте
қалдыруда басым рөл атқарса, онда ... ... түpi ... ал ес ... ... арқылы жүзеге асырылса, онда сөздік-логикалық түpi болып
табылады.
Естерді epiктi және еріксіз деп бөлу орындалуға ... ... мен ... ... ... ... ... есте қалдырмай-ақ, есте сақтауға және
жаңғыртуға болады. Бұл ... ес деп ... Ал epiктi ес ... ... Epiктi есте ... мен ... ... мнемикалық
әрекет ретінде көрінеді.
Қaжетті материалдар мен нәрселерді есте сақтау үшін адам тиістi ... ... оны ... ... қалдыруды мақсат етеді. Бұл сол
есер еткен нәрселер ... ... ... ... есте ... деп аталады.
Мұндай есте осыдан біршамa уақыт бұрын ... ... ... көз ... ... ... дауысы естіледі. Бірақ, мұндай
процесстер тұрақсыз. Дегенмен, бұл ерекшеліктің сырттан алынған хабарларды
есте сақтап, ... ... ... ... ... бар. ... бұл ... мерзімді ес деп атайды.
Қысқа мерзімді ес-қысқа уақыт аралығында ақпараттарды сақтау тәсілі,
бірнеше минуттан ... ... ... сақталатын сенсорлы ақпараттардың
талданған бейнесі. Қысқа мерзімді есте сақталатын ... ... ... ... ... бейнесі емес, осы оқиғалардың ... оның ... ... тікелей түсінігі. Оқиғалардың бейнeci
мен осы ... ... есте ... ... ... айырмашылық бар.
Қысқа мерзімді ес көлем сияқты ... ... Ол ... ... 5-тен 9-ға дейінгі ... тең және ... ... ... ... ... тек жеке-жеке әріптер,
сандар немесе дыбыстар ғана ... ... ... ... ... көп санын есте сақтау үшін ... ... ... бipaқ ... кіретін элементтердің санының артуымен, қысқа мерзімді
есте сақталатын топтардың саны азаяды.
Қысқа мepзiмдi ес сенсорлы ... ... ... ... ... ұзақ ... естен алынатын ақпараттарды сақтайды. Қысқа
мерзімді ес- ағымдағы ... ... ... және сөздермен
қамтамасыз ететін ес. Қысқа мерзімді естің көлемі шектеулі.
Қысқа мерзімді ес, бұл ... мен ... ... ... ... және қандай да бip уақытта сақталатын қойма.
Сапалы түрде күш сала отырып, материалды қайта-қайта ... ... ... бойы есте ... ... ... ес- естің ең күрделісі және ең маңыздысы. Ұзақ мерзімді
ес-ақпараттарды мүлде шексіз ... ... ... ес. Иконикалық
естің де, қысқа мерзімді естің де сиымдылығы ... ... ... ал ... ... бірлікті құрайды. Ал, ұзақ мерзімді естің
сиымдылығы мүлде шексіз.
Сол сәтте болған ... мен ... ... ... еске түcipy ... айырмашылық бар. Біріншісін біз тез әpi тікелей еске түсіреміз. ... ... еске түcipy ... ... әpi баяу ... уақыт пен күш
салуды талап етеді. Еске түcipy үшін ұзақ мерзімді есті қолдануда жиі ... epiк күші ... ... ... оның ... осы екі ... ... ақпараттарды бірнеше рет және жүйелі түрде қайта
жаңғырту ұзақ мерзімді ecтегі оның ізін нығайтады.
Ұзақ ... ... бip ... ақпараттарды іздеу. Есте
сақталған ақпараттар саны өте көп, сондықтан да қажетті мәліметті ... ... ... есте ... тағы бip ... әсер ... ұзақ мерзімге созылуына және адамның арнайы мақсатына ... ... ес ... ... ... ... ... білімдерді
сақтайды. Ұзақ мерзімді есте сағталатындар:
■ дүниенің кeңicтікті моделі;
■ біздің адамдар жайлы, ... ... ... ... ... ... ... және объектілердің қасиеттерінің заңдары
жайлы білімдеріміз;
... ... ... ... ... ... және жазбаша сөйлеу;
■ сөзді түсіну немесе ... және ... ... ... ... ... жоспары мен бағдарламасы.
Сонымен, ұзақ мерзімді ес-қабылданған нәрселерді, құбылыстарды,
олардың белгілі ... ... ... ұзақ ... бойы ... ес ... ... “тікелей таңбасы” - сезім
мүшелері арқылы қабылданғандардың анық және толық ... есте ... ... ... ... ақпараттар өнделмейді. Бұл ес сезім
мүшелері арқылы ... ... ... ... Оның ... 0,5 секундқа дейін. Иконикалық ес стимулдарды тікелей ... ... ... ... ... Бұл – ес ... мерзімді естің әрекеттің ... ... ... ... түрін оперативтік ес деп атайды. Басқаша айтқанда,
оперативтік ес ... ... ... мен операцияларды тікелей
жүзеге асыруына қызмет ететін ес ... Бұл есте ... ... ... ... ... ... анықталады. Міндеттер
шешілгеннен кейін ... ... ... жоғалып кету мүмкін. Естің
бұл түpi ақпараттардың сақталу ұзақтығы мен қасиеттеріне қарай қысқа ... ... ес ... ... ... ... есте ... сақталған ақпараттар тұқым қуалау арқылы
беріледі және қайта жаңғыртылады. Адамның генетикалық eci бiз ... ... ... әсер ете ... ... ... ес түрлерінің әрқайсысы ерекше қызмет атқарады, ақпараттардың
ерекше түрін ... ... ... тән ... шегі бар, ... әр
түрлі принциптер негізінде әрекет етеді, бipaқ бip ... ... ... әр ... талдағыш жүйелерден өтуі мүмкін,
сондықтан ecтi сенсорлық модальдық тұрғысынан: есту, ... ... иіс ... ... деп топтастыруға болады.
Көру eci көру бейнелерін сақтау және ... ... ... ... түpi адамда қиялға қабілеттілікті дамытады.
Есту eci-бұл әр түрлі ... ... есте ... және дол ... ... музыкалық, және сезді.
Иіс сезу, тактильді, дәм және есті басқа да түрлері адам өмірінде
ерекше рөл ... ... ... ... ... ... ... еспен салыстырғанда шектеулі. Олардың рөлі негізінен биологиялық
қажеттіліктер қанағаттандыруға саяды.
б) EC ПРОЦЕСТЕРІ
Есті бір ғана жеке функция ретінде карастыру ... ... еді. Ес ... ... ... жекеленген процестерден тұратын күрделі
психикалық процесс. ... ... есте ... ... ... және ... нәрсені есте сақтау оны байланыстыру деген сөз. Ес ... ... ... ... ... ... деп атайды.
А) Есте қалдыру арнайы есте қалдыру және еріксіз есте қалдыру ... есте ... адам ... ... ... ... есте
қалдырудың арнайы тәсілдерін пайдаланбайды. ... ... ... ... мен ... ... ... сол әрекеттің
ағымына қарай есте қалып отырады. Ал, арнайы есте ... ... ... ... оны ... ... ... болады.
Егер мағыналы есте қалдырудың мәнісі құбылыстардың ішкі ... ... ... ... ... болса, механикалық есте
қалдыруда заттар жай, сыртқы байланысқа түседі. Мұның басты шарты-қайталау.
Есте ... ... және ... ... есте қалдыру деп аталатын
түрлері де бар.
Тікелей ес деп ұғынатын материалды жанама әдіс ... оны ... есте ... айтады. Бұған мағыналы және мағынасыз ... мен ... орай ... мен ... ... ... есте қалдыру кезінде ес тәсілдері қолданылмайды. Сондықган
мүның өзі сырттан ... ... ... ... тікелей әсер
етуінен пайда болады.
Есте қалдырудың ... ... ... ... бар. ... біразын Л.С.Выготский мен А.Н.Леонтьев жасап шығарғанды.
Л.С.Выготский пиктограмма деген зерттеу әдісін ұсынған.
Ә) ... ... ... ... және ... ... бөлінеді.
Еріксіз қайта- жаңғыртуда адам алдына мақсат қоймайды. Мұны ... ... ... отырады. Қайта жаңғыртудың бұл түрі көбінсе
адамның үнемі айналысатын ... ... ... ... ... еске түсіру, ойлаумен тығыз байланысты
өте белсеңці процесс. Ол мақсат қоюмен, ерік күшін жүмсаумен, ... ... ... ... ... ... ... тарихи фактілер, кісінің, нәрселердің, жердің,
қаланың аттары, сөз тіркестері әдейі жаңғыртылады. Бірақ әдейі жаңғырту
талғамалы болады.
Еріксіз қайта ... ... кай ... ... қай ... деп сұрыптамайды, бұрын қабьшданған бейнелер өз-өзінен еске
түседі. Бірақ олардың барлығы да бір ... ... Тану ... ... тану ... ажырату керек. Тану-қайта жаңғыртудың
қарапайым түрі. Тану бұрын қабылданған және қайтадан кезіккенде көрінетін
ес процесі. Тану ... ... ... ... қарай
түрлі дәрежеде болады. Мәселен, біреу бірнәрсені қиналмай тез және толық
таниды, екінші ... мұны ... тани ... ... ... шала ... ал
төртінші біреу қате танитын болады. Тану ұқсатумен байланысты.
Таныстық толық еске түспесе шала ... Шала ... ... ... ... Тек оған ... елестеу, ой-
сезімдердің кейбірі ғана еске түседі. Бұл кейде толық тануға ... ... ... ... ... ұқсатып жаңылысу да болады.
В) Ұмыту.
Ұмыту процесі – есте қалдыру процесіне қарама-қарсы процесс. Өміріне
қажет емес ... ... ...... ... ... көп көмегін
тигізеді. Қабылданған материалдың тіршілік қажетімізге жарайтындары ғана
көбінесе ұмытылмайды. Ал ... ... ... ... өзінен-
өзі ұмытылып отырады.Ұмыту түрліше жағдайларда көрінуі мүмкін. Бірде ұмыту
объектіні әдейлеп еске түсіруге, не ... ... ... болса, енді бірде объектіні қате ... не ... еске ... ... ... ... бойда бірден қайта жаңғырту кейде қиынға
түсіп, мазмұны толық берілмей қалатын кездер болады. ... ... ... ... тым ... ... ... мүмкін. Осындай кешігіп еске
түсіруді психологияда реминисценция құбылысы деп ... ... ... ... ... ... ... дамуы.
Ұмыту процесінде байқалатын ерекше бір ... ... ... ... ... екінші бір материал оқылса, бұл қайта
жаңғыртудың сапасының төмендеуіне әсер етеді. Бұл ... ... деп ... ... есте ... материалдың екіншісіне бөгет жасауы-
проактивтік тежеу деп аталады.
в) ЕСТІҢ ДАМУЫ
Естің дамуы қарапайым және нәтижелілігі аз есте ... ... ... де ... ... есте ... өту ... есі көп жағдайларда үлкендердің есінен бөлек. Баланың миы-
өмірінің алғашқы жылынан бастап, ... ... ... ... ... ... есте ... өте икем келеді. Алғашқы балалық шақта,
мектепке дейінгі кезеңде адамның (мөлшері жағынан) алғаш ... ... ... өмір бойы ... ... кем ... ... пікір тегін
айтылмаса керек. Бұл кезде механикалық есте қалдырудың, кейде тіпті дұрыс
түсінбесе де адамның ... ... ... ... өте ... бала сөйлеуге үйреніп жүрген кезінде ... ... ... есі ... ... қарай дами бастайды. Мәселен, төрт-бес
айлық бала стақандағы ыстық суды біліп, оған жоламайды, өйткені оған ... ... ... ... бала өзінің шешесін бірер жеті көрмесе де
тани алады. Бұл бала тану процесінің өте ерте ... ... ... ... ... ... ... арта түседі. Бір жасар
бала көргенін бір-екі апта есінде сақтайды, үш ... бала ... ... ... ... Бала ... дамуына жүру, айналасындағылармен қарым-
қатынас жасауға талпыну, ойын әрекеті елеулі орын ... ... ... ... қалдыруындағы негізгі ерекшелік-жаттайтын материалдың сыртқы
түрлеріне көңіл бөлетіндігі, есінің нақтылы, бейнелі келетіндігі. ... ... ... ... ес ... ... Мәселен, бала өлеңді, қара
сөзді, тақпақты қалай болса солай, тез ... ... оның ... Бес ... ... қарай балада естің жоғары түрлері (ерікті есте
қалдыру, кайта жаңғырту) көрінеді.
Тұлғаны оқыту және мидың жетілу процесінде ес одан әрі ... және әр ... ... есте ... ... бола ... ... ес өнімділігінің көрсеткіштері де ... ... және ... жаңғыртылғанның көлемі, жылдамдығы, нақтылығы, ұзақ
және нақты еске сақтау мен қайта ... ... ... ... ... ... барысында дамиды. Мектептегі оку
процесі бала есінің дамуы мен ... ... ... ... ... және жанама есте сақтауға тек тенденция
байқалады. Бұл кезеңге (7-8 жас) тән ... ... ... ... ... ... есте ... гөрі қандай да бір тәсілдерді қолданбай
есте сақтаған оңайырақ. Көптеген эксперименттік ... бұл ... ... есіңе сақтадың?”, “Есте сақтау процесінде не туралы
ойладың?” т.б. деген сұрақтарға көбінесе “жай ғана есте ... ... ... ... деп ... Бұл ... нәтижелі жағында да көрінеді.
Мысалы, Л.С.Выготскийдің әдісі бойынша ... есте ... ... дұрыс есте сақталған және қайта жаңғыртылған сөздердің саны дәл
осыған ұқсас сөздер жинағын тікелей есте сақтау ... ... да ... Бұл ... ... ... ... сақтау” мақсатын орындау
“бірдеменің көмегімен есте сақтау” мақсатын орындауға қарағанда ... ойды ... ... ... ес одан әрі ... және ... бола
бастайды. (А.Н.Леонтьев, А.А.Смирнов, П.И.Зинченко). Бұл процесс әсіресе 10-
12 жастағы балаларда анық байқалады. ... еске ... ... ... мен ... есте сақтау бір-біріне тәуелсіз қызмет етеді.
Мысалы механикалық түрде ... ... есте ... ... ... дәл ... есте сақталады, тек есте сақтау ... ... ғана ... ... ... ... іздей бастайды. Бұл
құбылысты А.Н.Леонтьев “тікелей және жанама есте сақтауың дивергенттілігі”
деп атады.
Ересек жеткіншектік шақта бұл ... аз ... және ... ... кез ... ... жанама түрде сақталына алады. Жанама
есте сақтау үстем бола бастайды. Әрине, бұл тікелей есте ... ... ... ... сөз ... Бұл ... адамның бүкіл өмірінің
барысында орын алады, бірақ естің дамуына ... ... ... ... ... қиынырақ, себебі дамыған ес ... ... ... қызмет етеді.
Сонымен, естің даму процесін еріктіден еріксіз ... ... ... ... ... айтқанда механикалықтан логикалыкқа өту ретінде
сипаттауға ... Дәл ... ес ... ... артуы
себептеледі. Есі дамыған субъект кез келген материалды есте сақтай алады.
Егер төменгі сынып оқушылары ... ... оңай есте ... ... ... ол ... да, ... да, бейнеліні де,
вербольдыны да, мағыналы және мағынасыз матриалды да есте сақтауға қол
жеткізеді. ... 7-8 ... ... 15 ... ... үй, ... қалам, кітап деген сөздерді қатесіз есте сақтайды және ... ... ... кейде қайғы, таңдану т.б. сөздерді есте сақтауда
және қайта жаңғыртуда қателеседі.
Бұл өзгерістер немен ... Ең ... ес ... ... ... ... пайда болады. Мнемикалық тердің
көрінуі ес дамуының мәнін көрсетеді. Дәл осы ... ... кез ... ... есте сақтауға, есте тез, берік және ... ... ... ... Ес күрылымывда мнемикалық әрекеттер пайда
болуы үшін мұғалім не істеуі қажет?
Мұғалім, біріншіден, оқушыны есте ... ... ... ... оқу ... оқушылардың мнемикалық тәсілдерді қолдануын қажет
ететін ситуациялар жасау керек. Бұған материалдың көлемін ұлғайтудың, оның
мазмқнын өзгертудің ... ... ... ... болатын және шешілетін
қарама-қайшылықтардың ... ... ес ... жаңа ... ... есінің дамуы-мұғалімнің жүмыс әдісіне, әсіресе, психологиялық
дайывдығына байланысты. Алдымен мұғалім есте ... мен ... ... ... ... тиіс. Сонда ғана ол балаларды осындай әдістерге
үйрете алады. Мұғалім оқушылардың есін тәрбиелеуде ... жасы мен ... ... ... ... бағдарламалық материалдың ішінен
аса қажетті дегендерін іріктейді, жаңа ... ... әр кез ... ... ... баланы алаңдататын факторларды
болдырмау жағын қарастырады, оқушылардың шамасы келмейтін ... ... ... ... ... ... ... мұғалім бала білуге
тиісті нәрсені үнемі көзіне көрсетіп, дұрыс қабылдай алуына ... зер ... Бұл үшін ... ... ... ... отырғаны дұрыс.
“Алғашқы образдың есте берік және барлық ... ... ... ерекше
мәні бар”,-дейді К.Д.Ушинский өйткені, балалардың есінде оіфіту арқылы
жеткізілетін алғашқы образдар неғұрлым берік орын ... ... ... ... ... ... оп-оңай және берік сақталатындығын
көреміз. ... есін ... ... ісін оның ... ... ... ... жеткізген жөн. Оқушылардың оқу мен
еңбекке байланысты ... мен ... ... мен ... сапаларын тәрбиелеу олардың есін де жетілдіріп отыруға көп көмегін
тигізеді.
1.4. ТӨМЕНГІ ... ... ... ... есі көп ... ... есінен бөлек.
Бастауыш сынып оқушыларының ес процесінде үлкен өзгерістер ... ... ... ... ... ... есте ... алады. Бірақ,
бұл есте сақтау әлі кемеліне жетпеген. Бірінші сынып оқушысы қызықты, күшті
сезім туғызатындарды оңай және тез еске ... ... үйге ... ... ... ... есте сақтай алмайды, ол үшін ерікті есте
сақтау талап етіледі.
Бастауыш сынып оқушыларының оқу іс-әрекетінде еріксіз есте ... рөл ... ... ... ... ... ... өздері әрекет ететін материалды ерекше күш салмай-ақ
есте сақтайды. 3-4 сыныптарда еріксіз есте ... ... ... ... ... ... ... дейінгі жастағылар мен әр
түрлі сыныптың оқушыларына картинкаларды /15 ... ... ... ... ... ... ұсынды. Картинкаларды есте сақтауда
олардың алдына мақсат қойылмады, ... есте ... ... ... ... ... ... есте сақтау жас өскен сайын артып
отыратындығын ... есте ... ... жас ... сайын қызықты мәтіндерді,
ертегілерді есте сақтау көлемінің артатындығынан көрінеді; бала түгелге
жуығын айтады және ... ... ... ... ... есте сақтау
мағыналырақ бола бастайды. Яғни, ерікті және мағыналы есте қалдыру тез дами
бастайды. Мектептегі оқытудың ... есте ... осы екі ... ... ... ... келіп тіреледі.
7-8 жасар оқушылар өз сөзімен-ақ айтып беретін нәрсені ... ... есте ... ... ... Яғни, төменгі сынып оқушылары
материалды, көбінесе, сөзбе-сөз ... ... Олар ... ... оқи ... ... ... болғаны ғой” - дейді. Бұлайша
есте қалдыруға материалдың қысқалығы әрі жинақылығы ... ... ... алуы ... ... Осы жастағы балаларға сөйлемді еш
бұлжытпай есте қалдыру, оқулықтағы ... дәл ... өз ... ... ... ... олардың сөздік қоры жеткіліксіз және сөздерді
емін-еркін пайдалана алмайды. Яғни, балалардың ... ... ... өз
сөзімен айтуға мүмкіндік бермейді. Сондықтан, мұғалім бір жағынан, баланың
сөздік қорын дамыта отырып, екінші жағынан, ... өз ... ... үйретуі қажет. Баланың оқыған нәрсесінің мәнін түсіне білуі оның
материалды өз сөзімен айта білуі ... ... Егер ... материалды
түсініп, оны қайталап айтып беруге жаттықсау онда бұл оқушының ... ... ... ... ... жасындағы балалардың образды есі /көру, есту/
жақсырақ дамып, сөз-логикалық есі нашарлау дамиды. Зор сезім туғызатын, аса
әсерлі көрнекілікпен байланысты ... бәрі тез есте ... ... ... ... ... балалардың мағыналы /сөз-логикалық/ есі
тез дамиды. Бала тек ... ғана ... ... ... ... да ... бастайды. Оның есінің көлемі кеңейіп, игеру жылдамдығы
және дәл ... ... ... ... бір оқу ... игеру міндеті қойылады, бұл
баланы күш ... ... есте ... және қайта жаңғыртуға жұмылдырады.
Бірақ, төменгі сынып оқушыларында дәл ... есті ... және ... ... білу ... ... ... оқушыларында кешігіп еске түсіру жиі кездеседі. Өйткені,
олар көлемі үлкен, күрделі материалдарды бірден толық ... ... ... де ойларына келген жерін айта береді.
Кейбір психологтар бастауыш сынып оқушыларында механикалық есте сақтау
басым болады деп санайды. Мейман логикалық ес ... ... ... қатысты деген пікір айтады. В.Штерн балалық ... ... ... ... жоқ деп ... ... зерттеулері балаларда механикалық жаттаудың
мағыналыққа ... ... аз ... ... шақта мағынасыз
материалды есте сақтау ересектік шаққа ... ... ... Бұл ... материалды жаттау үлкен ерік күшін ... ал ... оған әлі ... екендігімен түсіндіріледі.
Мысалы, мағынасыз буындар мен жекелеген мағыналық ... есте ... ... кез-келген жастағы балалар мағынасыз буывдарды
емес, мағыналық сөздерді анағұрлым көп есте ... ... ... ... ... мәліметтерін салыстыру барысында төменгі сынып
оқушыларының мағынасыз және мағыналық есте сақтау өнімділігінің арасындағы
айырмашылық ересектердікіне ... ... ... ... ... ... ... белгілі: балалар түсініксізді оңай есте
сақтайды/обьективті мағынасыз/. Олар ересектерден естіген және ... ... ... ... ... ... мен ... сақтайды, кейде мүлде мағынасыз санамақтарды оңай жаттайды.
А.А.Смирнов түсініксізді және ... оңай есте ... ... ... ... ... ... байланысты деп дұрыс ... ... бала үшін ... ... ... олар ... ... аудартады, мағынасын іздеп табуға, естігенінің мәні неде ... ал сол үшін оны есте ... есте ... ... ... ... еріксіз есте сақтауға мәжбүрлейді”.
Обьективті мағынасыз материалдың кейде балаларды өзіне тән дыбыстық
ерекшеліктері: дыбыстың ... ... ... ... жаттай отырып оқушы иек артатын механикалық ... оның есте ... ... ... ... ... даму ... жайлы мәселеге байланысты көптеген
теориялар болды. Бсте сақталатын материалдардың ... ... ... жайлы пікір айту тенденциясы болды.
Бастауыш сынып жасындағы оқушыларда ерікті және ... ... ... ... ... есте сақтау тиімділігі еркін есте сақтауға қарағанда
жоғары болады, өйткені, балалардың ... ... ... мен ... ... тәсілдері әлі қалыптаспаған. Яғни, бастауыш ... ... ... өзін-өзі бақылау жеткілікті дамымаған.
Түсініп есте сақтау және өзін-өзі тексеру тәсілдерінің қалыптасуына
қарай екінші және ... ... ... ... есте ... ... ... қарағанда, көп жағдайда жемісті болады. Бұл басымдылық ... ... да ... керек сияқты. Алайда ес ... ... ... жаңа ... жасалады. Оқушылар материалды
логикалық қорытудың ... ... ... ... ... мен ... ену ... олардың қасиетттерін кеңінен
талдау, яғни, есте сақтау үшін, екінші орынға шегінетін осындай мазмұнды
қызмет үшін ... ... ... ... да бұл ... еріксіз есте
сақтаудың нәтижелері биік тұрады. Бастауыш оқытуда ... ... ... есте ... мүмкіндіктері жан-жақты пайдаланылуы тиіс.
Оқыту процесінде есте ... ... ... ... ... сақтаудың екі формасы да ерікті және еріксіз кіші мектеп шағында
сапалық өзгерістерге ... ... ... ... ... байланысы мен
бір-біріне етене ұштасуы орнығады.
Бастауыш сынып оқушыларының есте сақтау табыстылығы олардың мнемикалық
міндеттердің сипатын түсінуіне, есте сақтау мен еске ... ... ... меңгеруіне байланысты.
Ерікті есте сақтау көрсеткіші болып есте сақтау тәсідері табылады.
Алғашқы кезде негізгі тәсіл-бүкіл материалды ... peт оқып ... ... оқушылар күрделірек тәсілді қолдана бастайды: оқып ... ... ... ... ... оқып шығу ... ... жылдарында индивидуалды сипат алатыны анықталды. Қабілеті нашар
оқушылар мәтінді бірыңғай оқып шығумен шектеледі. ... оқу ... ... ... ... ... дұрыс оқып шығуға
бағытталады. Мәтінді ойша еске түсіру, яғни, өзіне-өзі айту бұл ... ... ... ... есте ... кейбір әр түрлілікті енгізеді.
“Бірінші ретте-дейді жақсы оқушылардың бірі-жақсырақ түсіну үшін ... ... ... ... есте ... үшін тез оқып шықтым, үшінші peт
оқыған кезде әңгімені білген болатынмын, кейін қателеспеу ... ... үшін ... Төртінші ретте барлығын емес, тек нашар есте
сақтағандарды ғана ... Бұл ... ... оқып шығу ... мақсатты
көздейтінін көруге болады.
Алынған мәліметтерді талдай отырып, Смирнов мәтінді есте сақтау
барысындағы ... ... ... ... саты ... ... peт
оқумен, есте сақтаудың бүкіл процесінің барысында мәтінмен ... ... ... ... ... оқу кезіндегі кейбір өзгешеліктеер
пайда болады, бірақ, ол әлі тек обьективті ... ... ... ... мәтінді түрліше оқитындығын түсінбейді, себебі, қайталап оқу кезінде
ол өзінің алдында әр ... ... ... Бала тек материалды есте
сақтауға тиіс екендігін ғана ... ... саты ... оқып шығар алдында
оқушы өзіне ерекше міндет қоятындығымен және оны шешу үшін ... ... ... ... ... саты 4-сынып оқушыларына
көбірек дәрежеде тән, ... ... Бұл ... ... ... ... оқудың тәсілдерін қолданады: бұл-
мәтіннің оқылған бөлігіне оның мазмұнын анықтау мақсатында ... ... оқып шығу ... ... ... ... ойша есінде сақтау.
Материалды мағыналық жағынан еркін есте сақтаудың ... ... ... ... бөліктерге бөлу, мағыналық топтау, мағыналық
салыстыру табылады. Төменгі сынып оқушылары ... ... бөлу ... ... екендігін психологиялық зерттеулер көрсетіп отыр. Өйткені бала
мәтінге талдау жасауды білмейді, мәтінді жеке ... ... ... ... ... алмайды. Егер мәтін ұсақ бөліктерге ... ... жеке ... мен ... ... ... ... де, мәтін
үлкен бөлікгерге бөлінсе, бұлардың тақырыпшасы ... тыс ... ... жағдайда болады.
Материалды мағыналық бөліктерге бөлу жоспар жасауға негізделген.
А.А.Смирнов зерттеулері есте сақтау барысында 2-сынып ... ... ... бөлмейтінін, ал 4-сынып оқушылары бұл тәсілді
өте сирек қолданатынын қөрсетеді. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... барысындағы бөліктерге бөлуі негізгі, маңызды,
бастыларды бөлу мақсатында емес, әрбір осы ... ... ... ... ... ... ... тән мәтінді бөлу ерекшеліктері мынада: ол ес
арқылыға қарағанда, мәтінді ... ... ... ... ... Жеке бөлік ретінде кейде жеке сөйлемдер алынады. Көбінесе оқушылар
мазмұны жағынаан ұқсас ... ... ... ... ... ... қоятын атаулар ой қорытындысының нәтижесі емес. Бұл
көбінесе бөліктерден алынған сөздер мен сөйлемдер. ... ... бөлу есте ... тиімді тәсілі бола амайды, себебі, өзінің
негізгі функциясын атқармайды: тікелей есте ... ... ... және ... ... ... еске түсіруге басшылық ететін
мағыналық тірек пунктерін бөліп көрсетпейді. ... ... ... ... ... талап ететін мәтінді мағыналық ... бөлу ... ... қиындық туғызатындығы және бұл ... ... ... ... ... ... бастауыш сынып оқушылары жаттап алу ... ... ... Олар тек ... есте ... ... түсінеді. Олар бөліктерге бөлуді ұзынсонар тақпақтарды жаттау кезіңде
қолданады, бірақ шумақтарына қарай ... ... ... ... ... ... Бұл ... есте сақтауға әкеледі. Шығарманың мәніне
қарай бөліктерге ... ... ... ... ... ... ... мұнда мәтіннің сипаты және балалардың жас ... ... ... сынып оқушыларын оқытса, олар жаттаудың рационалды
тәсілдерін ... ... Есте ... тұтас пайдаланады, қайталау
уақытқа сәйкес жүргізіледі.
Есте сақтауды және соңынан ... ... ... ... ... ... қандай да бір белгілімен байланысын белгілеу немесе жеке
бөліктерді немесе есте ... ... ... ... ... Бұл ... ... сыртқы көмекші құралдарға /заттар
мен картинкалар/, ал содан соң ішкі көмекші ... ... ... ... ... ... жаңғырту, жаңа мен ескінің арасындағы
ұқсастықты табу/ сүйеніп тікелей есте сақтаудан басталады.
Материалды ... ... ... оның ... ... жоспар құру төменгі сынып ... ... ... ... тәсілдері ретінде қалыптасады. Бірақ, балалар оларды жете
меңгергеннен ... бұл ... ... рөлі айтарлықтай өзгереді:
олар дамыған еріксіз есте сақтаудың негізі болады, бастауыш оқытудың
соңында да, одан ... ... да ... меңгеру процесінде күрделі
функциялар атқарады.
Бұл мәселе А.Н.Леонтьевтің әр ... ... ... мен ... ... ... ... нәтижесіңде мынандай
мәліметтер алынды: мектепке ... ... есте ... ... ... ... ... Есте сақтау тікелей, табиғи болып
қалады. Бастауыш сынып оқушылары есте сақтауды жеңілдетудің құралы ... ... ... енді сыртқы құралдармен
/картинкалар/емес, ішкі, сөздік құралдармен ... ... пен ... ... ... та ... Ол есте
сақтау процесінде балалар байланысты, мағыналы мәтіндердің арақатынасын
қалай қолданатындығын зерттеді. Төменгі ... ... есте ... ... ... бірнеше себептерін анықталды. Бір
жағдайда ол арақатынастың ... ... есте ... ... таба ... ... ... сақтау тәсілі
ретінде арақатынасты пайдалана білмеумен байланысты. Смирнов жүргізген
эксперимент ... ... ... пен ... себебі, оқылғанды салыстыру, ортақтықты табу ... ... ... туғызатыны анықталды. 4-сынып оқушыларына салыстыру,
оқылғандардан ұқсастықты табу процесі елеулі қиындықтар ... ... ... ... ... етеді. Бұл оларда арақатынас пен салыстыру
процесі әлі есте ... ... ... ... көрсетеді.
Смирнов мәліметтері бойынша, ол есте ... ... ... ... және ересектерде байқалады. Бірақ, бұл осы процесс төменгі сынып
оқушыларында жоқ деген сөз емес. Оларда салыстыра білуді ... ... ... есте ... және ... ... ... олардың арақатынасты
қолдануларына түрткі болу керек.
Бастауыш сынып жасында қайта жаңғырту мақсат қоя ... ... ... ... ... ... ... туғызады.
Төменгі сынып оқушылары қайта жаңғыртуды жатқа айту кезінде қолдана
бастайды. Бұл ... олар ... ... ... еске ... ... сүйенеді, себебі, еске түсіру ынталылықты талап етеді. К.Д.Ушинский
көрсеткендей, төмендегі ... ... ... ... еске ... олар “есте жақсы сақталгандарды,, куана-қуана айтады. ... ... ... ... ... еске түсірудің өзі еңбек
және бұл ... ... оңай ... дейді.
Жас өскен сайын балалар оқу материалын еске түсіру барысында ... ... ... оның ойша ... арттырады. Нәтижесінде олар оқу
материалын еркін және ... ... ... ... ... 4-сынып оқушылары қарапайым ғылыми мәтінді
оқи ... ... есте ... ... жеті айдан соң жақсы, толығырақ
қайта жаңғыртатыны анықталды.
Уақыт ... ... ... ... жақсаруын С.Л.Рубинштейн
материалдың мағыналығымен байланыстырады. Кіші ... ол ... ... ... асады. Кішкентай балалар С.Л.Рубинштейннің пікірінше тек
бірнеше уақыт өткенен соң жақсы ... еске ... ... ... бұл еске ... ... ... болатын теріс
индукцияның жойылуымен түсіндіріледі.
Ұмыту процесі балалар қалай есте ... ... ... ... Кіші ... жасындағы оқушылар олардың есте
сақтауға байланысты жұмыстарын ... ... ... ... ... олар дәл есте ... немесе өз сөзімен айтып бере алмайтындай етіп
есте сақтау, т.б. сияқты өз ... ... ... бір ... ... ... эксперименттер егер олардың алдына мұндай міндеттер
қойылса, олардың оны ... ... ... ... ... ... әсіресе материал көлемі өте үлкен болмай, бірақ мазмұны
маңызды болған жағдайда ... ... ... өз ... ... бере
алмайтындай сөздердің жеткілікті дәрежесін игемеген жағдайда балалар
көбінесе сөзбе-сез есте ... ... ... ... ең ... ... ... баланы
қоршаған және бала әрекет ететін заттарды, заттардың бейнесін, адамдарды
жақсы есте сақтайды. Сөздік ... ... ... ... ... ... ... жоғары.
1-ден 3-сыныпқа қарай оқушылардың көрнекі мәліметтерді есте сақтау
тиімділігіне қарағанда ... айту ... есте ... ... ... бұл балаларда түсініп есте ... ... ... ... Бұл ... негізінен сөз кұрылымы көлемімен
бекітілетін елеулі қатынастарды талдаумен байланысты. Сонымен катар оқыту
процесі үшін көрнекі үлгілерді есте ... ... ... ... ... есте ... әдістерін оқу материалының екі түріне-сөз жүзіндегі
және көрнекі-лайық қалыптастыру керек.
Сөздік ... есте ... ... ... ... кіші ... ... ұғымдарды білдіретін сөздерге қарағанда, заттың атауын
білдіретін сөздерді ... есте ... ... ... ... және абстрактылы сөздерді
есте сақтауға сигнал жүйелерінің бірлігі үлкен әсерін тигізетіні анықталды.
Мысалы, оқушылар есте көрнекі ... ... ... ... ... берік сақтайды және есте сақталғандарды ұғынуда маңызды ... ... ... сүйенбейтін нақты материалды есте нашар
сақтайды және есте сақталатынды ұғынуда, меңгеруде маңызды болмайды.
Сондай-ақ, абстрактылы материал да ... есте ... ... ... қорытындылайтын абстрактылы материалдар есте жақсы
сақталады. Керісінше, егер абстрактылы ... ... ... ... оларды есте сақтауда ... ... ... ... егер олар ... ... ... оқушыларында естің нақтылы-бейнелі сипаты арақатынас,
мәтінді мағыналық бөліктерге бөлу сияқты есте сақтаудың қиын ... ... да ... егер бұл кезде көрнекілікке сүйену бар
болса.
Жоғарыда айтылғаңдардың барлығы да жас ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... көрсетеді, оны білу және ескеру
оқытушыларға оқыту ... ... ... ... ... ... ... процесін ұйымдастыруда мұғалімнің білуі
және ескеруі қажет.
II. БӨЛІМ. ОҚЫТУ ПРОЦЕСІНДЕ ТӨМЕНГІ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ЖАНАМА ЕСТЕ
САҚТАУЛАРЫН ... ... ... ... ... ... бөлімде қарастырылған мәселелер бізге оқыту процесінде төменгі
сынып оқушыларының жанама есте сақтауларын ары қарай эксперименттік ... ... ... ... ... ... бір мақсатқа бағытталып
ұйымдастырылған оқу-тәрбие жұмысы ... ... ... процестерінің, оның ішіңде ес процесінің дамуына әсер
ете отырып, оның білімінің сапалы болуына жағдай жасайды. Бұл ... ... ... атқарылған көптеген ғылыми еңбектердің теориялық анализдері мен
эксперименттік зерттеулердің қорытындыларының бүгінгі ... ... ... жатқан жұмыстарға байланысты қаншалықты маңызды
екенін ұғынуға талпындық.
Эксперименттің мақсаты: Төменгі сынып оқушыларының оқыту ... есте ... ... ... ғана ... ... ... қарастырып, нақты көрсеткіштермен дәлел болатын нәтиже алу
арқылы проблеманың маңыздылығына сүйене ... ... ... ... есте ... ... бөлімде қарастырылған теориялық мәселелерді эксперименттік
тұрғыда негіздеу, эксперимент арқылы ... ... көз ... ... шығару.
Эксперименттің міндеті: Жанама есте сақтауға байланысты әдістеме
таңдау. Таңдалған әдістеме ... ... ... ... ... жанама есте сақтауларының даму деңгейін анықтау. Таңдалған
әдістемені диагностикалау арқылы нәтиже ... ... ... ... ... төменгі сынып
оқушыларының жанама есте сақтауларының ... ... ... ... меңгеруге байланысты жанама есте сақтау деңгейі артып
отырады.
Қосалқы ... Н- 3-ші және 4-ші ... ... ... ... ... жоқ.
Н 3-ші және 4-ші сынып оқушыларының жанама есте сақтауларында
айырмашылық бар.
2.2. Зерттеу әдістеріне сипатгама және зерттеу ... ... ... болу ... ... /1997/ ... жылы психология Институтына Л.С.Выготский келді және бірден “үштік”-
Л.С.Выготский, А.Н.Леонтьев және ... жаңа ... ... ... ... ... ... зейінді, ерікті т.б. қандай ... ... ... алғашқы зерттеуі құралдарды, белгілерді ... ... ... ... ... ... Балаға қандай да бір ... ал бала оны ... ... сурет арқылы бейнелеуі тиіс. Сөздер
тапсырма қиын болатындай етіп ... ... ... ... ... Сонда да балалар бір белгі жасауда үнемі ақыл тауып отырды. ... ... бойы ... кіші және ... ... дені сау және ақыл-
ойы кем балаларда пиктограмманы зерттеді, ... ... ... ... Бұл ... тек қана ... ... калған жоқ,
тіпті жазылмай да қалды деп ... ... ... дәл ... ... құрылуы бастау алды.
Пиктограмма әдістемесінің мәні мынада: сыналушыға көрсетіп ... ... ... ... ... ұсынылады және оларды еске сақтау
тапсырылады. Жақсы еске сақтау үшін қағаз бетіне ... да бір ... ... ... шартты белгілер қоюға рұқсат беріледі. Бірдеңені
сөздермен немесе ... ... ... тиым салынады. Қайта жаңғырту
кезінде ... ... ... ... ... ... Сәйтіп, еске
сақтауға көмекші құрал ретінде сыналушы стимулдың ерекше ... ... ... ... ... ... есінің
жастық ерекшеліктерін және ересектердегі ес ... ... ... Жанама еске сақтау қиял және ойлаумен тығыз ... бұл ... ... ... қиял мен ... ... ... патологиясын зерттеу үшін де жиі қолданылады.
ПИКТОГРАММА ӘДІСТЕМЕСІ
А.Р.Лурия ұсынған әдістеме жанама есте сақтауды зерттеуге бағытталған.
10 жастағы және одан ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл аудармай, ұсынылған сөздерді есте ... ... үшін еске ... қандай да бір басқа
әдістемелерден кейін /мысалы, “10 сөз” / ... ... ... үшін таза ... ... ... ... және
есте сақтау үшін ұсынылатын сөздер жиынтығы болу қажет.
Нұсқау: «Ал қазір мен ... ... тағы бір ... Мен ... есте ... ... ... мен сөз тіркестерін
атайтын боламын. Еске түсіруді жеңілдету үшін өзіңе қандай ... да, ... ... еске ... ... етіп ... сал. ... ешқандай маңызы жоқ, тек ол саған еске түсіруге көмектесуі керек.
Сөздер мен әріптерді жазуға тиым салынады»
Көңілді мереке 7. ... ... 8. ... ... ас 9. ... ... ... Бақыт 12. ... ... ... ... ... ... бағалау
жүргізіледі. Пиктограмма сипатын бағалаудағы ең ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіш ретінде жеке маңызды бейнелердің құрылымы мен сапасы
табылады.
Үшінші көрсеткіш - барабар ... ... дені сау ... тән ... ... және ... оның ... құрылуын көрсетеді. Бұл көрсеткіш ойлаудың нақтылығы ... ... ... санымен толықтырылады.
Ойлау аумағында кейбір ауытқулары бар адамдарда өрескел “барабар емес”
бейнелердің жоқ ... ... ... саны ... мүмкін.
Стандартты бейнелердің толығымен жоқ болуы сөзсіз диагностикалық құндылық
больш табылады. Соңғы жағдайда мамандардан ... алу ... ... ... саны ... ... Диагностикалық құндылық тек стереотипияның шамадан ... ғана ... ... “атиптілігінде” ғана бар. Соңғы
жағдайда стереотипия адам фигураларының атиптік ұсақ ... ... және т.б. ... ... табады. Бір
бейненің екіден көп ұғымға ... ... ... ... бойынша патологиялық феномен болып табылады.
“Пиктограмма” әдістемесінде қауіпті балалар үшін ... ... ... ... ... кабілеттілік;
дені сау адамдар таңдаған бейнелер арасында атрибуттық және ... ... ... жоқ ... басым болады, геометриялық ... ... ... ... ... да 2 ... 3 стандартты
бейнелердің бар болуы міндетті болып ... ... ... ... сау ... ... “қалыпты” реттілігі, графикалық
сипаттамалардың төмен вариабельдігі тән. Суреттердің өлшемі ... ... ... ... ... ... бір ... сиятындай болады.
Интеллектісі төмен балаларға /сондай-ақ, бас ... ... ... ... ... ... ... мағынасын түсінбеу;
абстрактілі ұғымдарға бейнелер таңдаудың мүмкін болмауы;
геометриялық және грамматикалық символдардың, оригиналды ... ... және ... ... ... төмендігі (тек қана ең
нәрсіздері кездеседі);
нақты бейнелер құрылымында фотографиялықтың көп ... ... тыс ... ... ... ... ... рет
қайталануы.
Пиктограмманы бағалау және талдау
Сыналушының әрбір ұғым ұқсас бейнемен бағалануы және талдануы ... соң ... ... ... ... ... және ... сау адамның пиктограммасы.
«Жеңіс» ұғымы. Салют бейнеленген. Түсіндірме: «Салют жеңіс ... жеке ... жоқ ... ... ... барабар.
Ойлау аймағында функционалды психикалық ауытқуы бар ... ... ... ... Үшбұрыш салынған. Түсіндірме: “Бізде бөлімде ауыр
жұмысты үш адам ... мен, ... және оның орын ... ... ... ... ... нақты, жеке
маңызды, оригиналды, барабар емес.
Қолданылатын ұғымдар жинағына дені сау ... ... ... Көңілді мереке.
Стандартты бейнелер: жалаулар, гүлдер, әуе шарлары.
Қайталанатын бейнелер: салют, шырша және ... ... ... ... Ауыр ... бейнелер: шот балға, балға, күрек.
Қайталанатын бейнелер: тасты домалатып кіргізіп жатқан сизиф.
3). Дәмді ... ... ... ... ... бейнелер: ас ішуді сағатпен немесе басқа уақыт
көрсеткіштерімен ... ... ... ішіп ... ... кездесетін бейнелер: күнді бүркеген қара бұлт.
4). Ауру.
Стандартты бейнелер: төсекте жатқан адам.
Қайталанатын бейнелер: төсек, термометр, шприц, медикаменттер, қайғылы
кейіптегі бет-әлпет көрінісі, құлпытас, қара ... ... ... ... ... қара бұлт.
5). Қайғы.
Ставдартты бейнелер: қайғылы кейіптегі бет-әлпет ... ... ... қайғылы қалыптағы адам, көз жасы, кұлпы тас,
қайғылы күз ... ... ... хат, ... ... жұлдыз.
6). Бақыт.
Стандартты бейнелер: қуаныш мимикасындағы бет-әлпет.
Қайталанатын бейнелер: күн, ... ... ... неке ... ... жатқан жұптар, автомашина, яхта.
Сирек кездесетін бейнелер: кітап, бұлт, таулар.
7). Махаббат.
Стандартты бейнелер: жебе қадалған жүрек. Қайталанатын бейнелер: ... неке ... ... ... ... ит, амур, теңіз бетіндегі күн.
8). Даму.
Стандартты бейнелер: жоқ болады.
Кайталанатын ... ... ... ... ... ... қауызы, бүршік), баспалдақ сатысы, кітап ұстаған адам.
Сирек кездесетін ... ... ... ... ... Айрылысу.
Стандартты бейнелер: жоқ. Қайталанатын бейнелер: транспорт құралдарын
бейнелеу, айрылысқан адамдар, табиғат (өзен, терең ... әр ... ... ажырасқан кемелер.
Сирек кездесетін бейнелер: тармақталған көпір, шешілген түйіншек, бет
орамал (бет орамалмен жасты сүртеді).
10). Өтірік.
Стандартты бейнелер: жоқ. ... ... ... ... үш ... ... аяғы ауыр әйел, сызылған ақшалар, қолдары
ажырасқан адам.
Сирек кездесетін бейнелер: екіжүзді ... ... ... ... ... сот ... ... Жеңіс.
Стандартты бейнелер: жалау, салют. Қайталанатын бейнелер: ... ... ... ... тұғыры, кубок, боксердің қолын көтерген
төреші, “Жеңіс” автомашинасы.
Сирек кездесетін бейнелер: гүлдер, ... ... ... ... Ерлік.
Стандартты бейнелер: ордендер, медальдар, ескерткіш обелиск, танкіге
қарсы бара жатқан ... ... ... космос ракетасы.
Сирек кездесетін бейнелер: жанған күн, Икар, үлкен бұлшық етті ... ... адам ғана ... ... ... ... ... жоқ.
Қайталанатын бейнелер: бір-біріне бағытталған немесе ... ... ... ... ... ... шыңырау), мысық пен ит,
жұдырық, төбелесіп немесе шайқасып жатқандар.
Сирек кездесетін ... ... ... ... ... ... ... гүл.
14). Әділеттілік.
Стандартты бейнелер: Фемида, қалқан мен семсер, сот ... ... ... ... ... ... жазулары бар кітап, жәбірленушіні
қорғап жатқан адам.
Сирек кездесетін бейнелер: ... ... ... ... ... ... Күдік.
Стандартты бейнелер: жоқ.
Қайталанатын бейнелер: “?” немесе “?!” белгісі, ... ... ... ... жол ... кездесетін бейнелер: белгісіздіктің математикалық символы,
телефон (күту символы).
15). Достық.
Стандартты бейнелер: қол ... қол ... ... ... олимпиада сақиналары, фестиваль белгісі,
таулар, “Достық” арасы.
Сирек кездесетін бейнелер: ... ... бас ... шам ... ... бұл, өзара әрекеттестік).
2.3.ЭКСПЕРИМЕНТТЩ АЛЫНҒАН НӘТИЖЕЛЕРІН ТАЛДАУ, ӨҢДЕУ, ҚОРЫТЫНДЫЛАУ.
3 және 4 сыныптарға Пиктограмма ... ... ... ... ... ... Қате жауаптар саны есептелді, жанама
есте сақтау деңгейі анықталды (жоғары, орта, төмен). Қате ... ... ... ... ... ... диаграмма
тұрғызылды.
Пиктограмманы өндеу барысында ең алдымен дұрыс еске түсірілген ... ... ... есте ... ... ... есте ... жоғары деңгейіне - барлық 16 тапсырманың ішінен
1-ден 5-ке дейін қате жібергендер ... есте ... ... ... - 6-дан 11 ... ... есте ... төмен деңгейі - 11-ден 16-ға дейін қате
жібергендер.
Төменгі сынып оқушыларының есте сақтау ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... рөл атқарады |Әлі кемеліне жетпеген ... ... ... мен ... ... ... күшті әсер |
|етеді ... ... мен ... ... ... ... ертегілер тез |
|Қызықты мәтіндер мен ертегілерді |1-сыныпта: өзін-өзі бақылаудың ... ... ... ... |жетіспеушілігі |
| |■ ... ... жағы |
| |■ тану ... ... ... ... ... |Ырықтының көрсеткіші болып есте |
| ... ... ... |
Мағыналы есте сақтау тәсілдерінің қалыптасуы
|Мағыналы есте сақтау тәсілдерінің ... |
|1 ... рет оқып ... |
|2 ... ... қайта жаңғырту мен кезектестіру |
|3 ... ... ... оның ... ... мақсатында қайта |
| |оралу; |
|4 ... оқып шығу ... ... кезде оқылғанды ойша |
| |еске түсіру; |
|5 |кең және тар ... құру |
|6 ... ... ... бөлу және ... |
|7 ... бір элементтерінен екіншілеріне өту және оларды салыстыру; |
|8 |топтау нәтижелерін жазбаша жоспар түрінде ... |
3 "А" ... (9 ... "А" ... ... ... жүргізу барысында төмендегідей
нәтижелер алынады. 15 адамның 4-еуі 1-ден 5 қатеге дейін жіберді жанама
есте сақтаудың ... ... 26,6%, 5 адам 6-11 ... ... ... ... және 6 адам-11-16 қате төменгі деңгей-бұл 40%.
4 "А" ... (10 ... ... 4 "А" ... жүргізу процесінде мынандай
нәтижелер анықталады: 15 адамның 7-еуі 1 ден 5 қатеге ... ... ... ес ... жоғары деңгейі және 46,6% құрады. Бес адам 6 дан 11
қатеге дейін жіберді, бұл 33,3%. Ал, ... 11-16 қате ... ... ЖӘНЕ 4 ... ... ... ЕСТЕ ... КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ
САЛЫСТЫРМАЛЫ ДИАГРАММАСЫ.
Бұл диаграмма бойынша 3 сынып оқушыларыныкіне қарағанда, 4 сынып
оқушыларының жанама есте сақтау деңгейлері ... ... ... ... ... бірінші бөлімінде ес мәселесіне қатысты Антикалық - Шетел
және Ресей психологиясындағы ... ... ... Психикалық
процесс ретінде естің түрлеріне, процестеріне, ... ... ... ... ... ... психологияда ес қиялмен тығыз байланыста қарастырылды, ал
естің объектісі ... деп ... ... ес ... ... психологиялық мектептер мен бағыттардың өкілдерінің жүргізген
көптеген эксперименттік зерттеулерінің ... ес ... ... факторлар қатары анықталды.
Белгілі түрде ұйымдастырылған оқыту тұлғаны, оның ... ... ... да ... ... ... Ал ... жетістігі бірінші кезекте оқушылардың есінің жоғары
деңгейлі ... ... ... ... оқу іс-әрекеті формасында
тұрғызылған оқыту процесі төменгі сынып оқушылары есінің дамуына ... ... ... ... ес ... ерекшеліктерін білу жэне
ескеру оқытушыларға оқыту процесін дұрыс ... ... ... ... тиімді ұйымдастыру арқылы оқушылар есін жастайынан
тәрбиелеу тұлғаның жан-жақты дамуының маңызды ... бірі ... ... шақ пен ... ... жасы ... есте ... ең қолайлы кезеңі болып табьшады. Осы жас ... есті ... бұл ары ... ... ... элементі.
Теориялық талдаудың негізінде экспериментальді ... ... ... өз ... ... ... А.Р. Лурия болып табылатын
«Пиктограмма» ... ... ... есте ... ... ... ... гипотезасы орындалды.
Бала қалыпты психикалық дамудың алғы шарттары мен барлық қажетті
дағдыларды ... ... ... ... арқасында жанама есте
сақтау деңгейі артады. Төртінші ... (10 жас) ... ... ... ... 3-ші сынып (9 жас) оқушыларына қарағанда жоғары болады.
9 және 10 ... ... ... ... есте сақтаулары олардың
жасына сәйкес келмейтіндері де анықталды.
Пайдаланылған ... ... П.И. ... и ... СПб.: ... ... А.А. Психология запоминания. М., 1948.
Зинченко П.И. Непроизвольное запоминание. М., 1961.
Зинченко Т.П. Методы исследования и практические ... по ... ... ... ... Т.П. ... в экспериментальной и когнитивной психологии. М.,
1980.
Леонтьев А.Н. Развитие памяти. М., 1931.
Леонтьев А.Н. Проблемы ... ... М., ... ... ... у детей /Под ред. А.А. Смирнова.-М., 1976.
Матюхина М.В., Михальчик Т.С., Патрина К.Т. Психология младшего ... ... Б.С. ... психология. М., 1991. 11.Коффка К. Основы
психологического развития. М., 1981.
Роговин М.С. Проблемы ... ... М.: ... ... ... Н.Н. ... ... М.: Наука, 1990.
Ляудис В.Я. Память в процессе развития. М., 1976.
Лурия А.Р. ... ... о ... ... ... А.Р. Нейропсихология памяти. М.: Педагогика, 1974.
.Линдсей П и Норман Д. Переработка информации у ... М.: ... Д. ... и ... // ... ... ... и
эксперимент. Душанбе.: Тадж. унив., 1973. 19.Выготский Л.С. Избранные
психологические исследования. М.: ... ... ... Л.С. Психология. М., 2001.
21.Аткинсон Р. Человеческая память в процессе обучения. М.: Прогресс, 1980.
22. С.П.Бочарова. ... в ... ... и профессиональной
деятельности. Тернополь, 1997. 23.Торндайк. Э. Процесс учения у человека.
М., ... / Под ред. А.А. ... ... Ц. ... ... ... / Под ред. ... и
Ж.Пиаже. вып. 4, М., 1973.
Соколов Е.Н. Механизмы памяти. Опыт. ... ... ... Б.М. ... ... ... М: МГУ., 1982.
28.3инц, Райнер. Обучения и память. Минск, 1984.
Клацки Р. ... ... ... и ... М: Мир, 1978.
Позновательные процессы. / отв. ред. М.А. Котик.-ТГУ.,1984.
Память и ее развития. /отв. ред. Л.В. ... ... ... ... Л. ... психология. М.: Привала, 1996.
Хорман И. Активная память: ... ... и ... ... М.: ... ... ... исследования познавательных процессов и личности. ... ... М.: ... 1983. ... В.Д. Позновательные процессы и
способности в обучении. М.: Просвещение, 1990.
36. Аймауытов Ж.А. Психология 1995ж.
37. Жарықбаев К.Б. ... ... ... ... Алдамұратов Ә.Ж. Жалпы психология Алматы, «Білім», 1996ж.
39.Жарықбаев К.Б. Қазақ психологиясының тарихы. Алматы. 1996ж.
40. Тәжібаев Т.Т. Жалпы психология Алматы 1993ж.
41 ... М.М. Жас және ... ... ... 1982ж.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Іі-дүние жүзілік соғыс және жаңаша көзқарас55 бет
Антика мәдениеті12 бет
Антикалық жерорта теңізінің медецинасы20 бет
Антикалық мәдениет3 бет
Антикалық мәдениеттегі философия7 бет
Антикалық философия12 бет
Антикалық философия тарихы26 бет
Антикалық философия туралы13 бет
Антикалық әдебиет:түрлі жанрлық салаларының қалыптасуы11 бет
Батыс өркениеті жалпы сипаттама13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь