С.Торайғыровтың шығармалары

I. Кіріспе
1. С.Торайғыровтың шығармаларының психологиялық.теориялық мәні
1.1 С.Торайғыровтың өмір сүрген дәуірі
1.2. Ақынның психологиялық ой пікірлері
1.3. «Адасқан өмір» поэмасындағы адам психологиясының дамуындағы басты.басты кезеңдер
1.4 Ақын поэзиясындағы жеке тұлғаның мәселесі
Қорытынды.
II. Негізгі бөлім.
2.С.Торайғыровтың шығармаларының психлолгиялық ой пікірлерін іске асыру жолдары.
2.1«Кім жазықты» романы. Өз дәуірі туралы толғанысын тереңдете ашуға арналған роман.
2.2 «Айтыс» . қазақтың ұлттық психологиясынан туған, соны жырлайтын шығарма.
2.3 Ақын ерекше мән беріп, көтерген тәлімдік мәселесінің бірі . жастарды ана тілді ардақтап, қадірлеуге, сүйе білуге тәрбиелеу мәселесі.
Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер:
Қосымша материалдар
Сұлтанмахмұт Торағыров (1893-1920) – ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті мен мәдениетінің қоғамдық ой-пікірінің аса көрнекті өкілі, ағартушы, демократ ақаны. Ол бұрынғы Омбы уезі, Шағырай болысы, Жантай ауылында (қазіргі павлодар облысы Баянауыл ауданы) кедей шаруаның отбасында дүниеге келген. Алғашқыда әкесінен хат таниды, кейін ауыл моладасынан сабақ алады. 1902-1911 жылдар аралығында тиіп-қашып мектеп, медреселерде оқиды. өнер-білімге құлшына бас қойған ол қазақ, татар тіліндегі газет-журналдарды, кітаптарды жатпай-тұрмай оқиды. Осы кездері «Оқу», «кезек қашан келеді?» «зарландым» және тағы басқа ірілі-уақты өлең әңгімелер жазады. Бұларды ақын ескі оқу мен жаңа оқудың айырмасы, өнер білімнің пайдасы, байлық, кедейлік, еңбек, тағы басқа жайттар туралы мәселелер көтеріп, олардың біразын «Айқап» журналына жариялатады.
1912 жылы оқу іздеп Тройцкіге барады. Екі жылдан кейін кіндік кесіп, кір жуған жері Баянауылға қайтады. 1914 жылдың күзінде Семейге барып орысша оқуға түсе алмайды. 1916 жылдың аяғына дейін Қатынқарағайда мұғалім болып жүріп, «Оқудағы мақсат не?», «Қазақ тіліндегі өлең кітаптар жайынан», «Қазақ ішінде оқу, оқыту жолы қалай?» деген публицистикалық мақалаларды, «Қамар сұлу», «Кім жазықты?» романдарын жазады.
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өзінен бұрынғы қазақ ойшылдарының тәлім-тәрбие мәселелері жайлы ой-пікірлерін ғылыми жағынан саралап, кемелдендіре түсуіне сіңірген еңбегі елеулі болды. Ол адамның сана сезімі әрекет үстінде қамтитын, оқу - тәрбие адамның өзіндік белсенділігін қажет ететінін айта келіп, талант, зейін, зерде секілді қасиеттердің мән-мағынасын ашып көрсетеді.
Жас буынды оқытып тәрбиелеуде ата-ана, ағайын-туманың жақсы ақылы мен шынайы кеңесі ауадай қажет. Білім үшін күшті ерік-жігер, ұғарлық зейін, таудай талап, зор ықылас, ұғымталдық пен зеректік те аса қажет.
Ақынның адамгершілік, эстетикалық тәрбие жөнінде йтқандары да көңіл аудартарлықтай. Мәселен оның ұлттық ән мен күйдің адам өміріндегі маңызы жайлы толғаныстары қазіргі кезде жасалып жатқан ұлт мектептерінің тұжырымдамалары ішін іздесе таптырмайтын қағидалар.
1. «Сұлтанмахмұт Торайғыров,» (екі томдық шығармалар жинағы) I том. Құрастырып баспаға дайындағандар: Қ.Ергөбеков Алматы, «Ғылым»,1993
2. «Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы» Редакциялағандар: Шаяхметов Ш.Ш, Жарықбаев Қ.Б. Қалиев С.Қ.,Қозыбаев М.Қ, Қирабаев С.С,Уманов Г.А.,Нұрахметов Н.Р. Алматы, «Рауан» 1994
3. «Қазақ тәлім-тәрбиесі». Жарықбаев Қ.Б.,Қалиев С.Қ. Алматы, «Санат» 1995.
        
        Жоспар:
I. Кіріспе
1. С.Торайғыровтың шығармаларының психологиялық-теориялық мәні
1.1 С.Торайғыровтың өмір сүрген дәуірі
1.2. Ақынның психологиялық ой пікірлері
1.3. «Адасқан өмір» поэмасындағы адам ... ... ... кезеңдер
1.4 Ақын поэзиясындағы жеке тұлғаның мәселесі
Қорытынды.
II. Негізгі бөлім.
2.С.Торайғыровтың шығармаларының психлолгиялық ой ... ... ... ... ... Өз ... ... толғанысын тереңдете ашуға
арналған роман.
2.2 «Айтыс» - қазақтың ұлттық ... ... соны ... Ақын ... мән беріп, көтерген тәлімдік мәселесінің бірі – жастарды
ана тілді ... ... сүйе ... тәрбиелеу мәселесі.
Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер:
Қосымша материалдар
Кіріспе
С.Торайғыровтың шығармаларының психологиялық-теориялық мәні
Сұлтанмахмұт Торағыров (1893-1920) – ХХ ғасырдың ... ... мен ... ... ... аса ... өкілі,
ағартушы, демократ ақаны. Ол бұрынғы Омбы уезі, ... ... ... ... ... ... Баянауыл ауданы) кедей шаруаның отбасында
дүниеге келген. Алғашқыда әкесінен хат таниды, кейін ауыл моладасынан сабақ
алады. 1902-1911 жылдар аралығында ... ... ... ... құлшына бас қойған ол қазақ, татар тіліндегі ... ... ... ... Осы ... ... «кезек
қашан келеді?» «зарландым» және тағы басқа ... өлең ... ... ақын ескі оқу мен жаңа ... ... өнер ... байлық, кедейлік, еңбек, тағы басқа ... ... ... ... ... «Айқап» журналына жариялатады.
1912 жылы оқу іздеп Тройцкіге барады. Екі жылдан кейін ... ... ... жері ... ... 1914 ... күзінде Семейге барып орысша
оқуға түсе алмайды. 1916 жылдың аяғына дейін Қатынқарағайда мұғалім ... ... ... не?», ... ... өлең ... жайынан»,
«Қазақ ішінде оқу, оқыту жолы қалай?» деген публицистикалық мақалаларды,
«Қамар сұлу», «Кім жазықты?» романдарын жазады.
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың ... ... ... ойшылдарының тәлім-
тәрбие мәселелері жайлы ой-пікірлерін ғылыми жағынан ... ... ... еңбегі елеулі болды. Ол адамның сана сезімі әрекет үстінде
қамтитын, оқу - тәрбие ... ... ... ... ... ... талант, зейін, зерде секілді қасиеттердің мән-мағынасын ашып
көрсетеді.
Жас буынды оқытып тәрбиелеуде ... ... ... ... шынайы кеңесі ауадай қажет. Білім үшін күшті ерік-жігер, ұғарлық
зейін, таудай талап, зор ... ... пен ... те аса ... ... эстетикалық тәрбие жөнінде йтқандары да көңіл
аудартарлықтай. Мәселен оның ... ән мен ... адам ... ... толғаныстары қазіргі кезде ... ... ұлт ... ішін ... ... қағидалар.
1.1 С.Торайғыровтың өмір сүрген дәуірі
(Қ №1) ХХ ғасырдың басында өмір сүрген қазақтың аса ... ... ... ... ... ... ... төнкерісі
алдындағы дала өңіріндегі ... ... ... ... да оның ... ... мәселеі ретінде жаңа заманның лебі
жақсы байқалады. Мәселен, оның таным жайлы пікірінің негізгі түйіні: ... ... ... ... ұшы-қиыры жоқ, ол сансыз атомдардан тұрады,
бұлардың бірі өшіп, тозып жатса, екіншілері жаңадан пайда болып ... ... жан ... атомдардан тұрады, тәннің өзіндік заңдылықтарына орай
жүріп ... деуі – ... ... ... ... жан ... бар, ағаш бар, мал мен аң ... жансыз нәрсенің бәрі-дағы
әр себептің жемісі байқасаңдар.
Қасқыр болмақ, құс болып, ұшып қонбақ-
Сол болғандар болмаған өздігінен,
Болғызған еріксізбір себеп ... ... ... адам ... туындысы, ондағы
себептіліктің ... Ол ... ... ... ... оны ... ... отыратын белсенді тұлға. Адам сыртқы дүниемен байланыса
отыра, оны біртіндеп тани береді, сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... пайда болмаған. Ақын бізід қоршаған дүние
сыры мол, үлкен дүние, бірақ оны тануға ... ... дей ... ... алатын орны ерекше екендігін былайша түеді:
«Зерттесе де адамға білмейтін ... ... ... ... терең сыр
Ғылыммен ғана ашлымақ...»
Дүние, табиғат, тіршілік жөнінде осындай ғылыми-жаратылыстық пікір
айтқан ойшыл. Ақын айналада ... ... ... ... мен ... себебін, олардың түпкі негізінің неде ... ... ... ажырата алмай, бұлардың басты себебін адамның ақылы мен ... ... ұлы ... ... ... шығармаларындағы сан тарапты озық та өнегелі идеяларды одан ... ... ... ... ... ... ... елеулі үлес
қосты. Ол, әсіресе, қазақ ағартушыларының ... және ... ... ... ... ... ... жағынан ширата түсті.
Мәселен, ол кезінде абай қолданған психологиялық ұғымдарды (арман, көңіл,
ой, ... ... ... ... ... ... ... айқындап,
түсіндіріп береді.
Сұлтанмахмұт Торайғыров қазақ тарихындда бірінші ... жан ... яғни ... мен ... ... ... мәселе көтеріп, бұл
екеуінің өзара байланысын ғылыми тұрғыдан дұрыс ... Ол жан ... ылғи да ... ... ... болатынын айта келіп:
«Дене азыққа тоюдан жан ер жатер...
Жан ер жетіп, дүниенің сырын табар...»-
деп адамның тәні өсумен ... ... ... ... де бірге өсіп,
жетіліп, дамып ... мен ... қоса ... ... тәнде, яғни мида деп түсінеді. Адам өлгеннен кейін онда «қимыл
жоқ, сезім жоқ ... жек көру жоқ, ... ... жоқ ... бір ... ... бөлінген жанда еш уақытта өмір болмайды»,- деп, осы
мәселені материалисттерше ... ... ... ... өмір ... қазақ ағартушылары сияқты
Сұлтанмахмұт та адам тағдыры жайлы, оның қоғамдағы орны мен ... ... ... көп ... ... толғанды. Ол еңбекші халыққа жан ашып, дала
өміріндегі тұрмыстың ... ... ... атаулының басында екендігін,
өмірдегі адамға қажетті нәрсенің бәрі де ... ... ... ал ... ... мен ... жергілікті жердегі
жандайшаптары бұларды сүлікше сорып отырғандығын ... ... ... адам ... ... өмір ... ... туындысы, «Дүниедегі
нәрсенің бәрі»- деп жазды С.Торайғыров «Кедей» ... ... - ... бір ... мен орта ... ... Бұл ... жасау – жарату адамның қолынан ... ... ... де ... адамның ақыл ойымен табылған нәрсенің бәрі де осылай
жасалған. Ақын адам ... ... ... ... болып
отыратынын, мұнсыз сана-сезімнің дұрыс ... ... ... ... да қоршаған ортасы, әлеуметтік ... ... ... ... ... де ... жас ... қалыптасуында шешуші рөл атқарғандығын жақсы түсінген:
«Жақсылық көрсем өзімнен,
Жамандық көрсем өзімнен.
Тағдыр қылды деулерді
Шығарамын сөзімнен»,-
деп ол адамның ... ... ... ... ... ... өскен ортасына, бәрінен бұрын оның өзіне, нақтылы іс-әрекетіне тәуелді
екенін айтты. Ақын қоғамдық жағдай адам ... ... әсер ... із ... әр үрлі ... ... сана-сезімі де түрліше
болып қалыптасатынын нақты деректермен «Кедей» поэмасында өте ... ... де ... жан ... орын бар, ... қан ... бар, махаббат бар, жек көру бар
Бәрі де байдікіндей, байқасаңдар.
Туысымда онан жоқ еш ... ... мал жоқ, онда мал ... ақын екі ... ... ... келе, ақын адам теңсіздігі жоқ
қоғамда кісі жан-жақты дами алмайды, ондайда адам мен ... ... ... дей ... ... Асан ... құсап, «қой үстіне
бозтоғай жұмыртқалайтын бақытты заманды» ... ... оған ... ... әлі ататын жарық таң бар,»-
деп ақын адамның жан-жақты дамуы ... ... ... ... ... тең, ... ... өмір сүретін қоғамда ғана адам
психологиясы гүл-гүл жайнап отыратындығын айтады.
Сұлтанмахмұт Торайғыров шығармаларында ерекше бір ... ...... әр ... жас ... ... жасаған психологиялық
талдаулар. Ол қазақтың ой-пікірі ... ... осы ... ... күн ... алғаш рет қоя білген ғұлама. «Адасқан өмір» поэмасы
жалпы ... ... туу ... мен ... ... ... туралы
лирикалық толғаныс түрінде жазылған. Ақын қазақ ауылы шеңберінен ... ... ... тән ... суреттейді. Жеке адамның
өмір кезеңдерін суреттеу арқылы ол қанауға ... ... ... тағдыры туралы ой түйеді. Өмірге таза, адал ұғыммен келген ... ... ... ... өмірдің әділетсіздігін ақын адамды ... ... ... Ақын адам ... ... ... төрт ... бөледі: балалық шақ, жігіттік шақ, ересектік ... шақ. Ол ... ... ... жәй ... түрде
шектемей, ғылыми сарапқа салуды ойлаған. Мәселен, «Адасқан өмір» ... ... деп ... ... ол ... шақтың психологиялық
ерекшеліктерін былайша сипаттаған:
«Мен жігіт, он бес-отыз арасында,
Бұл жаста көп, бересі-аласым да ...
Жалыны бойға ... ... ... ... ... артып қайрат, күшім»,-
дей түйеді ақын жігіттік, бозбаланың кезеңінің басты ерекшелігін. ... ... бір ... ... жағынан аса бір қызық шақ.осы
кезңнің қызығын халқымыздың ... ... да аз ... ... ... ... ... болатын. Сұлтанмахмұт жас жігітке тән
қасиеттерді жәй тізе ... ... ... ... мәнін ашуға
талаптанады. Жастық шақ адамның дене күші мен рухани тіршілігінің ... ... Жас адам ылғи да ... ... ... пен ... Оны ойландырмайтын нәрсе жоқ, нағыз романтик, ... ... ... оған «Срдың суы сирағынын келмейтін» төзімді. Жас адам өз
мүмкіндігін, қабілет, дарынын байқап ... де ... ... мақсат, толған таңдау
Алайын мынасын ба, анасын ба?..»
Осылайша дүниеге зор сенімменқарайтын жас ... ... ... мен
қиялының шарықтамайтын жері жоғын, көксеген арманның ... ... ... ... оның асыл мұрат іздейтіндігін сөз ... ... адам өмір ... қоқа ... Онда күйреп, босқа мұқалу деген
жоқ, ол ... ... ... Оған тән ... ... бірі ... жерде
жұртқа беретіні де, одан алатыны да көп, алда тұрған сансыз ... ... ... десе де, ерік ... Ол үшін бәрі де мүмкін, ... ... жоқ. Осы ... бәрін ақын былайша түйіндеді.
«Ұқпаймын қол жетпейтін бақыт бар деп...
Үміттімін, алдар деп және ұқпаймын...
Қарын тоққа қанағат қылатұғын
Мен емес, тәнім тірі, ... ... ... болмаса, ұзақ іске...
Неге мен алданамын уақыт бөліп...»
1.2 Ақынның психологиялық ой пікірлері
(Қ №2)
Ақын шығармаларында ... ... ... ... ыстық жүрек»,
дүние мен үшін жаралған», «қайғы алған жоқ жүректің бір ... ... сөз ... ... ... Сұлтанмахмұттың жігіттік
кезеңге байланысты айтатын ойының түйіні, жастық шақ ... мен ... ... адам ... ... ... өте қолайлы кезең,
сондықтан да шамаң келгенше осы ... ... ... бақ. Өмірдегі орның
қандай, нені таңдауың керек – гәптің үлкені осында. Байлық, ... ... адам ... ... қатысы бар? Ақын осылардың барлығына шолу
жасай келіп, шын бақыт білімде, әділдікте, адал ... деп өз ойын ... ... ... ... ... еңбек жеңбек деп дұрыс
қорытынды жасайды. Ақын жастық шақта адамның ақыл-ойы ... ... ... ... – білуге құмарлығы күшті, сондықтан да осы ... ... ... ... ... ... ... Бұған ата-ана, ағайын-туыстың
жақсы ақыл кеңесі ауадай қажет. Білім алу, бәрінен бұрын адамның ... Ол үшін ... ... ... зейін, зор үміт, тауай талап,
шын ықылас, ұғымталдық, зеректік т.б. аса қажетті ... «оқу ... ... ол еріккеннің ермегі емес дейтін тұжырымды мына ... ... ... ... ... ... ... жатқан,
Өмір бойы оқысаң бір таусылмас
Қиындығы қинайды жанға батқан,
Білімге қарсы тұрар қандай күш бар
Бас иер ... ... ... ... малды таңдамас, зейін таңдар...
Молда атанған жақсы ғой, оқу болса
Баста зейін, кеудеде тоқу болса...»
Адамның көңіл-күй ерекшеліктері, ... ... жан ... ... ... ... ... сөз болған. Ақын басқа жан
құбылыстары сияқты адамның сан алуан сезімдерін (қуаныш, ... ... ... яғни ... себептердің нәтижесінде туып отырады
дейді. Адам сезіміне әсер етпейтін ... жоқ. Оған ... ... да,
адамның суық, не жылы сөздері де, денсаулық жағдайы да, ... ... әсер ... ... адам организмінде - бет пішінінде , ... , қас- ... тағы ... әр ... ... - қозғалыстар
тұрады , ол жүрек жұмысын да байланысты дейді ... ... ... түсі бар ... жасырар адамның
күші бар ма
Біреу күй , біреу пішін , біреу ... ... іші бар ... адамның ең жоғарғы сезімдерінің , яғни
эстетикалық, адамгершілік сезімдерінің ... ... ... ... ... пайда болдып, қалыптасып отырғандығын сөз ... ... ... « жақсы ән мен тәтті күй»,Яғни ... ... әуен ... ... ... қана ... оның ... әсемдік сезімдерінің
қалыптасуына да ерекшк әсер етеді. «Халықтың арғы – ... ... ... мұң- ... ... , ... көрсетіп, әдемі
даусымен құйқылжытып тұрғанда қандай тас көңіл болас да ... ... ... ... ойына қозғалып түсіп, қандары
қайнап, тіпті арқалары қозып кетеді. ... ... ... ... бойлары балқығандай шартпа-шұрт қол шапалақтасып тарқайды»- деп
жазды ақын. «Өлең хәм ... ... ... ләхи ант етемін, ала атымен
Орыс тілін білемін хәм ... ... ... ... тірі болып жүрмеспін мен
Келгенше осыларды отыз жасқа
Іншәлла ... ... ... ... ... келгенше ұғалмасам,
Жер жұтсын, мәз болмаймын ішер асқа!
Сұлтанмахмұттың ақындық, азаматтық жаңа бағдарламасы ретінде ұсынған
осы сөзінен лапылдап ... ... ... қайсарлық пен табандылыққа
ұласуын көреміз.
Ешбір кедергіге мойын ұсынбай «Ілім, білім жинап» халыққа ... ... ... емес ... ... ... ... елікке жарық болу, сөйтіп,
«Қараңғы қазақ көгіне өрмелеп шығып, күн болу» ... ... ... ... - Сұлтанмахмұт мұрат тұтқан асқақ идеялар. Сол ғана айта
алған, сол ғана ... тың жол, тың ... Осы ... ол ... ... ... ... дарытты.
Сұлтанмахмұт шығармасында ескіні сыңау айрықша бір өткір түрге көшеді.
Ол қазақ ішіндегі ұнамсыздық, келеңсіз мінездерімен кеттесе, ... ... ... ... ... қазақ қауымының сол тұтастығы
өкілдеріне деген ащы сөз «Сымбатты, сұлу», «Жарлау», «Бұлар кім? » ... анық бой ... ... ақын ... сол кездегі бас
көтерер азамттарына, ұлы-қызына, ақсақалдарына жар сала ... ... ... ең ... ... құмарлығын бетіне басады. Қазақ
қызының тағдырына аяушылық білдіріп, мал құмар, қыз құмар шалдарды
тіршілігінің, ұғым-нанымын трең ... ескі ... құрт ... ... ... бара жатқан әдет-ғұрыптың кер тартпа
жақтарын ... Сол ... ... ... ... ... ... Қамар - өз заманының озық қызы, сұлу, ақылды,
ақын, аздап болса да оқығаны бар. Соны сүймеген адамына байлап, беріп, ... ... ... ... балгерге емдетіп, төбесін тестіріп, қолдан
өлтірген – сол дәуірдің ... ... Ақын ... ... ... ызаланады. Тәртәпте, оны жақтаушы адамдарда өзгеруі керек.
«Жалғыз-ақ жаны ашитын жастар» (Қамардағы ... ... ... тиіс.
Болашақ қоғам иесі солар, Сұлтанмахмұт ызасын тудыратын ескі тәртіптің
жасауылдары – ел басшылары, ... тап ... дін ... ... ... халықты билеген ескі салт-сана, ұғым (Қамарды Нұрымның ... ... ... бақыты бар екен, Ахметке барса несін беріп
қаратар еді» деп Нұрымның байлығына қошемет айтушы ... ... ... кетісіп, іргесін ашысып, тұрғаны танылады.
Осыған жалғас жазылған «Кім жазықты?» романы да Сұлтанмахмұттың
өз дәуірі ... ... ... ... ... Мұна ол қазақ қоғамы
ойларын ел тағдырын, ұстап ... ... ... адамдардың бейнесі арқылы
көрсетеді, олардың өмір жолы, тәрбиесі, ісі, ... ... ... ... ... бай баласы Әжібайдың жеке өмірі де,
қоғамдық болыстық қызметі де, халық көңілінен шыға ... Ол ... қара ... жатап, өзі тектес әдремен байланыс ... ... ... ... ауылға кіре бастаған жаңалықтарды өршітпеуге,
тіпті шығыға (Әнуар бейнесі) күш ... ... ... жеке адам ... ... қоғамын салмағымен басып қорғап, жаңаруына бөгет ... ... ... ... ... ... ... отырған да – қазақтың ескі тәрбиесі, ортасы,
тәртібі. Ол есейіп алып, сол тәртіпті ... ... Оның ...
рулық дау жанжал, таптық тартыс, жылаған әйелдер жаңалықты қабылдамайтын
меңіреу, ... топ. ... ... ... ... ... «Кім ... ... ... ... ... ... ... ... құаттап
еңбектер жазуын кездейсоқ дүние деп қарауға ... Оны ... ... ... саяси қоғамдық мәселелеріне, ел ... ... үн ... ... қарау орынды. Ақынға ең алдымен, қазақ
оқығандарының ... ... ... ... ... құру
жөніндегі идеясы ұнайды. Отаршылдықтан езілген дербес отау ... ол ... ... ... ... Ойы бар, намысы бар ұлт өкілінің оны
қолдамауының өі мүмкін емес-ті.
сиыса алмай, одан бөлініп шығып тұрған кейіпкерді ... ... ... ... ... тек «мақсатым – оқу, оқу көңіліме алған» дейді. Ал,
оқу қайда апарады, ол да ... ... ... дәуір өзгерістері
кейіпкер көңіліне демеу, ол соған қосылуға ... ... ... ... ... тұр, ... ... сонда»
дейді. Бұл поэмада да Сұлтанмахмұт өз заманымен сияса ... ... ... ... ... ... өзі әділдік деп аңсаған ... ... ... ... азық ете ... Бірақ ол елінің Колчак
тәртібінен босап, кеңес ... ... ... көрді. Ауруына қарамай,
Павлодарға барып Қызыл Армияны құттықтады. Уездік революциялық комитеттің
төоағасы Г.Жигаревқа ... ... ... ... комитеттің
бастығы болып барды. Онда екі үш айдай жұмыс істеп, ауылдағы ... ... ... ... құқын қорғауға қатысты. Алайда
ұзаққа созылған ауруы меңдеп жатып ... да, 1920 ... 21 ... болады. «Тым болмаса екі жыл тұрмадым, іштегіні түгел жарыққа шығара
алмай барамын»,- деп ақынның өкініш білдіруі де осыдан.
ХХI ... ... ... ... ... ... ... та адам тағдыры жайлы, оның қоғамдағы орны мен ... ... ... көп ... ... ... Ол – адамның ерік-жігер
қасиеттері туралы да ... ... ... ... Оның ... қажыр-қайратқа толы, әрқашанда күреске әзір, ылғи да іс әрекет
үстінде, көздеген мақсатына жету жолында тынбастан қимылдап ... ... ... ... ... ... жетеміз деген сенім
баршылық:
Тұрмыста үмітім көп жеңем деген,
Жігермен жеңуіме сенем деген.
Ырқыма жүрер менің қай ... өз ... өзім ... жоқ қажу ... ашу ... болымсызға жасу деген.
Бұл жерде ол белсенділік, қажыр-қайрат, төзімділік, шыдамдылық, өзін-
өзі билеу, ... ... ... қиыншылыққа мойымау тағы
басқа да адамның тамаша ерік-жігер қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... адам ғана көздеген
мақсатына жете алады. Ақын жастарға: жігерлі бол, ешбір жасыма, жасқанба,
қылышпен ... да, ... ... да бейнеттің сан алуан түріне төзе біл,
ылғи да таудай талабың ... ... бар, ... бар, ... адам
оңады»), келешектен күдеріңді үзбе, ылғи да талпынып күресе бер, өмір ... ... ... бел ... да ... түс, оны жеңбей қойма
(«тәуікел күреске түс, бардағы жең»), босқа ынжық болма, жалғыз ғана ... алты ... «Бұл ... ... ... ... ер ... азып-
тозып күлкі болған жұрағаты деп қарайды да ... басы ... ... ... ... ... арын ... «өзі жатып құдайды
жұмсайтын» ... ... жау ... ... мінездерді әшкерелейді.
Ал, «сымбатты сұлуға» - қазақ әйелі туралы ... ... кір ... көргенсіз қыздардың мінез-құлқы ұлы сатира.
Ақын қазақ қауымының осы күйі ... ... көп ... ... ... да, ел ... екі ... қылығына да сене алмайды.
Келешектік не ... ... ... Мұны ол ... тұспалдап,
(«Түсімде», «Кеше түңгі түс, бүгінгі іс») айтса, ... дала ... ... ... суреттейді. («Жазғы қайғы»), тағы бір өлеңдерінде,
көңіл жүрек сезімі ... ... ... ... ... ... – табиғатты әсем жырлаған ақынның бірі «Жапырақтарда» ол көп
көк жапырақ ... ... ... жапырақ арқылы өзінің көңіл күйін
бейнелесе, «Кеш» арқылы ... ... ... оны ... ... қорқақтаған лирикалық кейіпкердің жеке сезімен ұштастырады. «Көшуде»
ел өміріндегі көктемгі ... ... ... ... ... бәрі де ... ... жолында дәуірдің
әлеуметтік жағдайларын суреттеуде бірінші орынға қойғандығын көрсетеді. Ол
нені қалай ... да ... ... мен оның ... оған әсер ... жағдайларға бұрады. Осыны ақынның махаббат тақырыбына жазған жырлары
жайлы да айтуға болар еді. ... ... ... - ... ... көрген, алдағы өмірден үміті аз, торыңқырап, ауру ... ... Ол ... бірақ оның баянсыздығын түсінеді. ... ... ... ... береді. Сөзімді ақылға жеңдіреді.
Бәрі де қолдың қысқасы-
Бір күнді мойынға алмауым.
Тағдырдың шебер ұстасы,
Көрдім мен жоқ қып қарғауын,-
деген жолдарда ақын ... ... ... ... ... ... Сәл
кейінірек жазылған «...ға», «М....ға», «Аққудай ... ... ... ... ... ... ... де ақын жас адамның ынтықтық сезімін
қыз көркі, қыз намысы жайлы байсалды ойға ... ... ... ...... осы ... жазған алғашқы
эпикалық туындысы «Қамар сұлудың» да негізгі тақырыбы. Бұл туралы ... ... ... ... ... ... ... роман сюжетін қазақ
әйелінің теңсіздіктегі күйін көрсетуге құмармен, сол ... ... ... ... , ... трең бейнелейді, ескі ауылды
құрт аурудай жайлап есеңгіреттекен, тоздырып бара жатқан әдет-ғұрыптың кер
тартпа жақтарын әшкерлейді. Сол ... ... ... ... ... ... ... - өз заманының озық қызы, сұлу,
ақылды, ақын, аздап болса да оқығаны бар. Соны ... ... ... оның жан ауруын түсінбей басқа балгерге емдетіп, төбесін тестіріп,
қолдан өлтірген – сол ... ... ... Ақын ... ... кектенеді, ызаланады. Тәртәпте, оны жақтаушы адамдарда өзгеруі
керек. «Жалғыз-ақ жаны ашитын жастар» (Қамардағы өлердігі ... ... ... қоғам иесі солар, Сұлтанмахмұт ызасын тудыратын ескі
тәртіптің жасауылдары – ел ... ... тап ... дін ... қоса ... халықты билеген ескі салт-сана, ұғым (Қамарды Нұрымның
алуын «қызықтап» жүрген «бишараның бақыты бар ... ... ... ... ... еді» деп ... ... қошемет айтушы топтар). Ақынның
олардың бәрімен кетісіп, іргесін ашысып, тұрғаны танылады.
Осыған жалғас жазылған «Кім жазықты?» романы да ... ... ... ... ... ашуға арналады. Мұна ол қазақ қоғамы
ойларын ел тағдырын, ұстап тұрған беделді, белді адамдардың бейнесі арқылы
көрсетеді, ... өмір ... ... ісі, ... жан-жақты
суреттеледі. Жасынан тәрбиесіз өскен бай баласы ... жеке ... ... ... ... де, халық көңілінен шыға алмайды. Ол зорлық
зомбылықты, қара ... ... өзі ... ... ... ... іргесі
шайқалған шаруасын реттеуге, ауылға кіре бастаған жаңалықтарды өршітпеуге,
тіпті шығыға (Әнуар бейнесі) күш ... ... ... жеке адам ... ... ... салмағымен басып қорғап, ... ... ... ... ... ... ... көтереді.
Әжібайшылдықты тудырып отырған да – қазақтың ескі ... ... Ол ... ... сол ... ... айналады. Оның айналасы –
рулық дау жанжал, таптық тартыс, жылаған әйелдер жаңалықты қабылдамайтын
меңіреу, ... топ. ... ... ... ... ... «Кім ... ... ... ... Алашордаға тілексеттігін, олардың жолын құаттап
еңбектер жазуын кездейсоқ ... деп ... ... Оны ... сол
кездің маңызды саяси қоғамдық мәселелеріне, ел өміріндегі ... үн ... ... ... ... ... ең ... қазақ
оқығандарының патшаның қалауын пайдаланып, қазақтың автономиясын құру
жөніндегі идеясы ұнайды. Отаршылдықтан езілген ... отау ... ол ... ... арман-тілегі болатын. Ойы бар, намысы бар ұлт өкілінің оны
қолдамауының өі ... ... ... әрі аяқтай алмаған шығармасы және әр қилы ... ... ... бірі – ... ... ол дала ақына мен қала ақынын
айтыстырып, сол арқылы дала мен ... ... ... тән артықшылығын
және қайшылықтарын талдайды. Дала ... ... ... ... ... ... ... жерін, табиғатын, ел басшылары мен
батырларын, ... ... ... ... тұта ... тілі мен дүние танымының биіктігін («байқасаң қазақтың өзінде ... ... ... суреттейді. Далын ол қалаға қарсы қойып,
оның ... ... дала ... ... ... ... әділетсіздікті ашып көрсетеді. Сірә, ... оқу ... ... жолы ... болмай, көп қиыншылықпен өткізген
Сұлтанмахмұттың қала туралы әсері ... ... ... ... ол ... баса айтып, тіпті оның көрер көзге оғаш кертартпа әдет-салттарын,
елші бақсы-балгерлеріне, «қайырымды ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге қала ақынының аузымен
ауылдағы алауыздық, барымтаның, партияның күштілігі, ғылым-өнер ... Қала ... ... ... ... ... ... кезінде оның «феодалдық ескілікті мадақтауын» ... ... ... ... көне ... ... еліміз бен жеріміздің
байлығына өзіміз ие бола ... ... ... пен оны ... ... ... жатқан кезімізде, «Айтысты» қайта оқу, оны бүгінгі керегімізге
жарату әбден орынды болмақ.
Сүйемін ... ... - анам ... ... ... ... етіп жерге түскен минутымнан,
Құлағыма сіңірген таныс үнім.
Сол тілмен шешем мені әлдилеген,
Еркелеткен, «құлыным», «жаным» деген.
Сол ... ... ... ... ... сөз ... ... бүгін қалай актуальді естіледі. «Айтыс» - қазақтың ұлттық
психологиясынан туған, соны жырлайтын шығарма. Нағыз ... ... ... , ... сол ... ... ... етпек. өйткені ол ... ... ... үйретеді. «Айтыстан» алатын тағылым да осындай.
Мұнда да адал, шыншыл, іздемінпақ, драмалық шиеленіске толы, қуаныш-қайғысы
аралас ақын ... ... ... – осы үлгідегі қазақ кедейінің сыры мен мұңы. Онда да
лирикалық ... өзі ... ... өмір өткелдерін әңгімелеп, өз
заманынан бақыт таба ламай қиналады. Ауыл ... ... ... ... ... ақын жан-жақты ашып суреттейді.
Шығарма соңында өз ортасымен сиыса алмай, одан ... ... ... танимыз, бірақ ол барар жолын білмейді, тек ...... ... ... ... Ал, оқу ... ... ол да түсініксіз.
Дегенмен заман, ... ... ... ... демеу, ол соған
қосылуға ұмтылады.
«Жүрегімді белгісіз нәрсе қысып, шақырып тұр, ... ... ... Бұл ... да ... өз заманымен сияса алмай, алдан жаңа
өмір күткенінің ... ... өзі ... деп ... ... ... ... шығармаларына азық ете алмады. Бірақ ол елінің Колчак
тәртібінен босап, кеңес ... ... ... ... ... қарамай,
Павлодарға барып Қызыл Армияны құттықтады. Уездік революциялық комитеттің
төоағасы Г.Жигаревқа жолығып, ... ... ... ... ... ... Онда екі үш ... жұмыс істеп, ауылдағы қоғамдық
әділетсіздікті реттеуге, қазақ кедейінің ... ... ... ... созылған ауруы меңдеп жатып қалады да, 1920 жылдың 21 ... ... «Тым ... екі жыл тұрмадым, іштегіні түгел жарыққа шығара
алмай барамын»,- деп ... ... ... де ... ... екінші жартысындаөмір сүрген қазақ ағартушылары сияқты
Сұлтанмахмұт та адам ... ... оның ... орны мен арман, мүдде-
мақсаты ... көп ... ... ... Ол – адамның ... ... да ... ... ... ... Оның ... қажыр-қайратқа толы, әрқашанда күреске әзір, ылғи да іс ... ... ... жету ... ... ... тіршіліктің
тиімді жолдарын іздейді, бұларда түбінде ... ... ... сенім
баршылық:
Тұрмыста үмітім көп жеңем деген,
Жігермен жеңуіме ... ... ... ... қай ... өз ... өзім ... жоқ қажу деген, ашу деген,
Тарығып болымсызға жасу ... ... ол ... ... төзімділік, шыдамдылық, өзін-
өзі билеу, батылдық, қауіп-қатерден жасқанбай қиыншылыққа ... ... да ... ... ерік-жігер қасиеттері жайлы толғайды.
Қайрат-жігер ерекше күшті, мінезі темірдей берік адам ғана ... жете ... Ақын ... ... бол, ... жасыма, жасқанба,
қылышпен шапса да, найза сұқса да бейнеттің сан ... ... төзе ... да таудай талабың болсын («талпыну бар, ... бар, ... ... келешектен күдеріңді үзбе, ылғи да талпынып күресе бер, өмір деген
толған күрес, тәуекелге бел ... да ... түс, оны ... ... ... түс, ... ... босқа ынжық болма, жалғыз ғана оқумен
теңелмейсің, алты ауыз азғын, қоян жүрек қорқақ болма, құлай берме, біреуге
босқа ... ... деп ... рет ... ғой, қайрат ақын. Абайдың
да, Сұлтанмахмұттың да жастарға айтпақ оы ... мына ... өз ... біл, адам бол, ... қалма, үнемі ілгері қара, жігерлі де талапты
бол, жалқаулыққа, еріншектікке салынба, ерінбей еңбек ет! ... ... ... ... ... ... дейтін теңдесі жоқ ақыл-кеңестер
берді.
Ақын шығармаларында бұдан басқа да әр түрлі психологиялық ... сөз ... ... ... адамның әр түрлі қабілеті мен
таланты, мінезі іштен ... олар ... ... ... ... ... де бірдей болмайтындығы жайлы айтады. «Қазақ ішінде
оқу, оқыту жолы қалай?» деген мақаласыда ол былай дейді:
«Балаларының жайын түсіндіріп реттейін ... көне ... ... ... баласы жүйрік, бірінікі жорға, бірінікі шабан» Осындай пікірді ол
басқа шығармаларында талай рет қайталаған еді. ... ... өмір ... ... ... өлеңінде:
«Денеден-ақ көрініп, тұрған жоқ па?
Саусақтың алалығы біткен қолға»-
деп ақын адам ... ... ... ... астарлы сөзбен
білдіріп отыр. Адамның қабілет, талантының түрліше болуы оның ... де ... ... ... отыратындығын айтады. Бірақ,
сайып келгенде, адамның қабілет, таланты, ... ... ... ... адамның белсенді қимыл-қозғалысына байланысты. ... ... де ... Оның «Оқу ... ... зейін таңдар... оқу бай
кедей, жақсы-жаман деп таңдамайды, кім ыждихаттанып ... ... ... ... ... ... біздің соңғы айтқанымызға жақсы дәлел бола
алады.
Ақын ерекше мән беріп, көтерген тәлімдік мәселенің бірі- жастарды ... ... оны ... ... сүйе ... ... мәселесі. әр
халықтың ұлттық психологиясының негізгі бір жағы сол ұлттың тілі. Ұлттық
тіл сол халықтың ... ... оның ... сана-сезімінің ғасырлар бойы
қалыптасқан әдет-ғұрпының, үміт-арманының шежіресі. Кімде болса өз халқының
тарихын, оның ... ... ... әрі ... ... өз
халқының адал перзенті, сүйікті ұлы бола алмайды. өз ұлтын, ұлттық ... ... ... қадірлемейтін адамнан шын мәніндегі интернационалист
шығу да қиын. Ана ... адам ... ... ... ... көре білген, оны жастарды адамгершілік пен ... ... ... бірі деп ... Ақын ... да ана тілі туған
халқының, өзіңді ақ сүтін беріп, әлпештеп өсірген ананың ... ... ... не бар! ... да осы ... ... ерекше құрмет тұтқан
абзал. Ана тілі – бұл өмірге жаңа ғана келген нәрестенің ә ... ... ... ол жас ... ... айнала әлемді тамашалағанда
білдіретін көңіл-күйі, ол бозбала мен бойжеткеннің бір-бірімен табысуындағы
жүрек тілі. Олай болса, осы тілді, осы ... ... ... қадір тұту
қажет, қандай жағдайда да адамның бойында оның рухы ... ... Өз ... шүлдірлеп, шолшаңдап, жығылып-сүрініп жүруге болмайды. Тіл –
қайнаған ... ... ... толғанған көңіл мен ... ... әр кез ... және дәм болуы қажет. Қазақ тілінде бастаған
кітаптардың көбінде ... иісі де жоқ, дені ... ... ... ... деп ақын өз ана ... ... қадір тұтпайтын
адамдарды аяусыз мінеп шенейді, жастардың ана тіліндегі сауаттылы үшін
мұғалімдер мен ата-аналар ... ... ... ... ... де ... ақынның
осынау пікірлері қазіргі тіл туралы заңның іске асуы барысында ... ... ... ... ... мұра әр ... Онда ... от сезімді лирика
да, автордың сыншылдық тенденциясын айқын ... ... ... да, өз ... ... ... үн ... мақалалар мен
очерктер де мол. Мұның бәрі қазақ әдебиеті ұлт ... ... тиек ... заманда әдебиет жанрының туып жетіле бастағанының ... - ... бұл ... ... ... ақ
реализм жетілуіне үлкен үлес қосқан ақын.
Сұлтанмахмұт Торайғыров шын мағынасында Жүсіпбек Аймауытовтың мына ... ... ... елінің тілі ғой, адал туған ұлы ғой, бүлк-бүлк еткен жаны ... ... ары ғой, айта ... жүрген зары ғой. Жаннан, ардан безбек,
ақынын қандай ел қастерлесін». Ол көп ... бірі емес от ... ... ... жұлдыздай ағып түскен тұлпар ... еді. ... ... ... ... ... ... асау, арналы
өзенінің бірі болып қалмақ. Ол халық жүрегінен құрметті орын алады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
1. «Сұлтанмахмұт Торайғыров,» (екі ... ... ... I ... ... ... ... Алматы, «Ғылым»,1993
2. «Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы» Редакциялағандар: Шаяхметов
Ш.Ш, Жарықбаев Қ.Б. Қалиев С.Қ.,Қозыбаев М.Қ, ... ... Н.Р. ... ... 1994
3. «Қазақ тәлім-тәрбиесі». Жарықбаев Қ.Б.,Қалиев С.Қ. Алматы, ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
С.торайғыров пен а.байтұрсынов, м.дулатовтың шығармашылығына арналған бейне фильм сценариі4 бет
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми баяндама). Міржақып пен Көкбайдың айтысы10 бет
Сұлтанмахмұт Tорайғыров өмірі туралы15 бет
Торайғыров шығармалары – 20 ғасырдың басындағы қазақ қоғамы шындығын, ондағы жаңашыл ой-пікірдің дамуын танытатын үлкен белес34 бет
Windows NT ОЖ клиент-серверлі құрылымы. Жады серверлері және торап сервері оқып үйрену17 бет
«Қазақтелеком» АҚ филиалы – Алматы ОТД Еңбекшіқазақ аудандық телекоммуникация торабы8 бет
Активті қуаттың минимум шығыны бойынша АО «ЖРЭК» 220-220 кВ Қарағанды тораптарындағы режимдерді оңтайландырудың есептеулері47 бет
Ақын туралы бірер сөз (С.Торайғыров)28 бет
Байланыс арнасы-деректерді беру торабының негізі3 бет
Байланыс тораптары40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь