Айналым капиталының экономикалык мазмұны мен негіздері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 Тарау. Айналым капиталының экономикалық мазмұны мен негіздері ... 5
1.1 Кәсіпорынның айналым активтерінің экономикалық мәні
мен жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Кәсіпорынның айналым активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелерінің
түзілу көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
1.3 Фирманың ағымдағы активтері мен ағымдағы пассивтерін басқару
саясатының негізгі түрлерінің сыныптамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
2 Тарау. Фирманың айналым капиталының жағдайын және қысқа мерзімді міндеттемелерінің тиімділігін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... .25
2.1. ЖШС «Смактың» айналым активтері мен қысқа мерзімді
міндеттемелерінің құрамы мен құрылымын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
2.2. Айналым капиталын пайдаланудың тиімділігін қарастыру ... ... ... ... ... ... .39
3 Тарау. Айналым капиталын басқару ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...67
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70
Айналым активтерін басқару саясаты кәсіпорынның айналым активтерінің қажетті мөлшері мен құрамын қалыптастырып, қаржыландыру көздерінің құрылымдарын рационализациялау мен тиімділендіруден тұратын жалпы каржы стратегиясының бір бөлігі болып табылады.
Кәсіпорынның айналым құралдары дегеніміз өндіріс пен сатылудың үздіксіздігі мен жоспарлы процесін қамтамасыз етуге бағытталған жэне өндірістік айналым қорлары мен айналым қорларындағы қаржы ресурстары. Айналым құралдары бар кәсіпорын жеткізушілермен олардан алған заттар және еңбек құралдары үшін, жұмысшылар мен қызметкерлердің жалақысын, несие пайдаланғаны үшін банкпен, өндірістік қорлар төлемдері мен басқа төлемдер бойынша бюджетпен есеп айырыса алады. Айналым құралдарының болуы кәсіпорынның өндірістік және қаржы қызметінің қалыпты жағдайын жасауда маңызы зор. Сондықтан айналым құралдарын тиімді ұйымдастыру кәсіпорынның барлық экономикалық жұмысында алдыңғы қатарлы мәнге ие. Осыған орай кәсіпорынның айналым капиталын түзу мен оны тиімді пайдалану қазіргі заманда өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Осылайша айналым активтеріне салынған қаржы ресурстарының қомақты көлемі, түрлерінің алуандығы айналым капиталын жеделдетуде және тұрақты төлем қабілетін қамтамасыз етуде үлкен рөл атқарады.
Диплом жұмысының өзектілігі кәсіпорынның айналым активтерін құрудың ең дұрыс жолы болып, меншікті капитал барлық негізгі капиталды және айналым капиталының бір бөлігін жабатын кездегі жолы болып саналады. Кәсіпорын барлық қарыз қаражаттары алынып қойып жатса да өмір сүре беретін болады. Кәсіпорынның капиталын пайдалану туралы тағы бір меншікті капиталды тек қана негізгі құралдарды сатып алуға жұмсап, ал айналым қаражаттары келесі жолмен қалыптасып керек. ¼ - ұзақ мерзімді қарыздар есебінен, ал ¾ бөлігі қысқа мерзімді қарыздар есебінен қалыптасады.
1. М.Б. Нұрпейсова “Геодезия және маркшейдерлік іс” – Алматы, 1993
2. Ш.Әбдіраманов “Жер астында уда қазу процестерін есептеу” – Алматы “Ана тілі”, 1991
3. Н.Х.Баязитов “Жер асты қазу жүрістері” – Алматы КазПТШ, 1992
4. В.И.Борщ-компоннец “Маркшейдерское дело” – М: Недра, 1985
5. Тау-ккен журналы – М: Недра, 1911
6. Тау-кен журналы – М: Недра, 1969
        
        Мазмұны
Кіріспе ............................................................3
1 Тарау. Айналым капиталының экономикалық мазмұны мен негіздері ....5
1.1 ... ... ... ... ... ... ... айналым активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелерінің
түзілу ... ... ... ... мен ... пассивтерін басқару
саясатының негізгі ... ... ... ... айналым капиталының жағдайын және қысқа ... ... ... ЖШС ... ... ... мен қысқа ... ... мен ... Айналым ... ... ... ... ... капиталын ... ... ... ... басқару саясаты кәсіпорынның айналым активтерінің
қажетті мөлшері мен құрамын ... ... ... рационализациялау мен тиімділендіруден тұратын жалпы каржы
стратегиясының бір бөлігі болып табылады.
Кәсіпорынның айналым ... ... ... пен ... мен жоспарлы процесін қамтамасыз етуге бағытталған жэне
өндірістік айналым қорлары мен ... ... ... ... ... бар ... жеткізушілермен олардан алған заттар және
еңбек құралдары үшін, ... мен ... ... ... үшін ... ... ... төлемдері мен басқа төлемдер
бойынша бюджетпен есеп айырыса алады. ... ... ... ... және ... қызметінің қалыпты жағдайын жасауда
маңызы зор. Сондықтан айналым құралдарын ... ... ... ... ... ... ... мәнге ие. Осыған орай
кәсіпорынның айналым капиталын түзу мен оны ... ... ... өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Осылайша айналым активтеріне ... ... ... ... ... ... айналым капиталын жеделдетуде және тұрақты
төлем қабілетін қамтамасыз етуде үлкен рөл атқарады.
Диплом жұмысының өзектілігі кәсіпорынның айналым ... ... ... жолы ... ... ... барлық негізгі капиталды және айналым
капиталының бір бөлігін ... ... жолы ... саналады. Кәсіпорын
барлық қарыз қаражаттары алынып қойып жатса да өмір сүре ... ... ... ... ... тағы бір меншікті капиталды тек
қана негізгі құралдарды сатып алуға жұмсап, ал айналым қаражаттары ... ... ... ¼ - ұзақ ... ... есебінен, ал ¾ бөлігі
қысқа мерзімді қарыздар есебінен қалыптасады.
Диплом жұмысын жазудағы басты мақсат кәсіпорынның ... ... ... ... ... экономикалық мазмұнын ашып көрсету
және олардың құрамын талдау.
Алға қойған мақсатқа орай мынандай міндеттер туындайды:
1. ... ... ... экономикалык мәні мен жіктелуін ашу;
2. айналым құралдарының ... ... ... кәсіпорынның ағымдағы активтері мен ... ... ... ... ... айналым құралының айналымын жылдамдатудың негізгі әдістерін қарастыру;
2. материалды-өндірістік запастарды, дебиторлық қарыздарды және ... ... ... ұсыныстар жасау.
3. Кәсіпорынның айналым капиталын түзу мен пайдаланудағы қаржылық қарым-
қатынастар ... ... ... ... ... ... күрделілігін анықтайтын
басқа да жағдайлар айналым активтерін ... ... ... ... кешені мен оларды іске асыру механизмі кәсіпорындағы айналым
активтерін баскару саясатын қалыптастыруда көрінеді.
Диплом ... ... ... ... ... Оның ... ... сүт және сүт өнімдерін өндіру.
Диплом жұмысының теоретикалық негізі ... және ... ... айналым ... ... ... "Смак" ... есеп ... ... заң ... ... ... капиталының экономикалык мазмұны мен негіздері
1.1. Кәсіпорынның айналым активтерінің экономикалық мәні мен
жіктелуі
Шаруашылық қызмет жасайтын әрбір кәсіпорынның өнімді ... ... ... қамтамасыз ететін айналым капиталы болуы тиіс. Айналым құралдары
- өндірістік ... ... мен ... ... ... ... құралдары оның экономикалық мәнімен ... ... ... ... ... ... процесі жатады. Кәсіпорынның
айналым құралдары өнім өндіру мен сату процесіне қатысып үздіксіз айналым
құрайды. Мұнда олар айналым ... ... ... және ... ... ... қоры мен өндірістік айналым қорлары түріне ауысып отырады.
Осылайша кезек-кезек үш фазадан өте отырып ... ... ... ... ... өзгертеді. Бірінші фазада (А-Т) айналым құралдары алғашында
ақша түрінде болып өңдірістік запастарға ауысады, яғны айналым сферасынан
өндіріс сферасына ... ... ... ... айналым құралдары өндіріс
процесіне тікелей қатысады және аяқталмаған өндіріс, жартылай фабрикаттар
мен дайын өнім ... ... ... ... айналымның үшінші фазасы
(Т1-А1) қайтадан айналым фазасында ... ... ... ... ... құралдары қайтадан ақша кұралдары түріне өтеді. Түскен
ақшалай түсім мен алғашқыдағы жұмсалған ақша құралдарының ... ... ... қорлану мөлшерін көрсетеді. Осылайша толық айналым
жасай отырып (А-Т-Ө-Т1-А1) айналым ... ... ... ... ... ... Ол өз ... айналым мен өндіріс процесінің
үздіксіздігін қамтамасыз етеді. Айналым құралдарының айналымы ... үш ... ... ... ... бірнеше рет қатысатын
айналым құралдарына қарағанда мекеменің негізгі айналым ... әр ... ... ... ... ... дайын өнімге түгелдей салады
және өзінің табиғи ... ... ... құралдарын қайта өндіру
процесіне орналастыру оларды өндірістік айналыс қорлары мен ... ... ... ... ... ... ... жұмыс
жасаса, ал айналым қорлары - айналым процесінде, яғни дайын өнімді өткізуде
және тауарлы-материалдық құндылықтарды ... ... Бұл ... тиімді
тепе-тендігі құн жасауда қатысатын өндірістік айналым қорларының неғұрлым
көп ... ... ... ... ... дайын өнім, кассадағы және банктегі есеп шоттағы, сондай-ақ
тиелген аяқталмаған есеп айырысудағы ақша ... ... ... қорларының және айналым қорлары сомасының ... ... ... құралдарын құрайды. Кәсіпорынның айналым активтерін
мақсатты басқару оларды жіктеуді қажет етеді. Қаржы менеджменті ... ... ... ... ... ... ... жүргізіледі:
1. Түзілудің қаржы көздерінің сипаты бойынша:
а) Жалпы айналым активтері - өз есебінен және қарыз ... ... ... жалпы- мөлшерін сипаттайды.
ә) Таза айналым активтері - өз ... және ұзақ ... ... ... ... оның ... сипаттайды.
ТАА-КҚМ, (1)
мұндағы, КҚМ — кәсіпорынның қысқа ... ... ... Жеке ... ... ... — кәсіпорынның өз есебінен түзілген
айналым активтерінің бір бөлігі.
ЖМАА= ОА-ҰҚК-КҚМ,
мұндағы ¥ҚК — ... ... ... ... ... ... капиталы. Егер кәсіпорын айналым құралдарын қаржыландыруға
ұзақ мерзімді қарыз капиталын пайдаланбаған ... ... және ... құралдарының сомалары сәйкеседі.
2. Түрлері бойынша:
а) Шикізат, материалдар және жартылай ... ... ... бұл түрі ... ... ... қамтамасыз ететін
запас түріндегі олардың кіретін материалдық ағымының көлемін сипаттайды.
ә) Дайын өнім қоры (запасы). ... ... ... ... ... ... ... ағымының көлемін сипаттайтын айналым
активтерінің түрі. Аяқталмаған өндірістің көлемі мен ... ... ... жағдайда оны айналым активтерінің осы түріне қосады, болмаса —
жеке бір түрге жатқызады.
б) ... ... ... және жеке ... тауар, жұмыс,
қызмет, берілген аванс бойынша және т.б. қаржы міндеттемелерімен көрінетін
кәсіпорын пайдасындағы қарыз сомасын сипаттайды.
в) Ақша ... ... ... ... оған ... ... валютасындағы қалдық ақша ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... да жатқызады. Олар ақша активтерінің уақытша бос
қалдығын инвестиция түрінде қарастырады. Яғни "ақша құралдарының алып ... ... ... ... ... қатысу сипатына қарай:
а) Өндіріс цикліне ... ... және ... ... ... ... ... дайын өнім қоры) қызмет ететін
айналым активтері;
ә) Қаржы цикліне (дебиторлық ... және т.б.) ... ... айналым
активтері;
4. Айналым активтерінің қызмет ету кезеңдеріне карай:
а) "Тұрақты айналым капиталы" — айналым активтерінің ... ... ... ... ... ... (немесе ағымдағы
активтердің жүйелі бөлігі) дегеніміз барлық операциялық цикл ... ... ... қарыздың және өндірістік запастардың сұранысы
салыстырмалы ... Бұл ... ... ... ... ... ... мысалы уақыттық өлшем бойынша. Басқа
трактовка бойынша тұракты айналым ... ... ... іске ... ... акгивтердің төмендетілмейтін минимумымен анықталуы мүмкін.
Бұл дегеніміз кәсіпорын өзінің қызметін іске асыру үшін оған
айналым құралдарының белгілі бір минимумы ... ... есеп ... ... ... ... ... капиталдың белгілі бір аналогы.
ә) "Ауыспалы айналым капиталы" (немесе ағымдағы ... ... ... ... ... ... ... қоры ретінде қажетті
қосымша ағымдағы активтерді ... ... ... ... ... қажетті сатудың науқанды кезіндегі сатылымның
жоғары деңгейін қолдаумен байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар ... ... ... ... да өседі. Қосымша ақша қаражаттары шикізат
пен материалдар, сондай-ақ еңбек ақы төлемдерін науқан кезінде ... ... ... ... ... ... ... қорлары.
а) шикізат, негізгі материалдар;
э) сатып алынатын жартылай фабрикаттар;
б) ... ... ... ыдыс және ыдыс ... ағымдағы жөндеуге арналған бөлшектер;
д) тез тозатын шаруашылық заттары мен аспаптар.
2. ... ... ... ... ... өндіріс;
э) жаңа өнімді игеру шығындары;
б) өзі дайындаған жартылай фабрикаттар.
Шикізат - бұл оны табуға немесе ... ... ... ... ... - өнеркәсіптік өңдеуге түскен еңбек өнімдері. Мысалы,
металлды пракаттау. ... ... өнім ... олар оның ... ... ...... бір немесе бірнеше кезеңінен өткен,
бірақ тағыда ... мен ... ... ... ... өнімдері.
Ыдыс және ыдыстық материалдар — ... ... ... ... барлық түрлері.
Аяқталмаған өндіріс — өнделіп жатқан немесе ... ... ... ... ... ... ... өнімдері. Әртүрлі кәсіпорын айналым
қорларының құрамы, құрылымы және құны әр ... ... ол ... ... мен ... ... ... ұзақтығына, өндірістің
механикаландырылу және автоматтандырылу ... ... ... ... ... Кәсіпорынның қаржы жағдайының
тұрақгылығы көбінесе қаржы ресурстарын активтерге дұрыс және ... ... ... ... ... мен қысқа мерзімді
міндеттемелерінің түзілу көздері
Шаруашылық қызметінің айналым құралдарымен ... ... үшін оның ... жеке ... ... 1/3 ... ... айналым құралдарының көптігі кәсіпорын капиталының
бір бөлігі бос жатып, ... ... ... ... ... ... қарыздар;
2. жеткізушілерге қарыздар және т.б.
Әдетте кәсіпорынның айналым құралдарына деген ең ... ... жеке ... ... ... ... резервті
капиталының, жинақтау қорының және мақсатты қаржыландыру пайдалары.
Кәсіпорынның жекеменшік каражаты ... ... ... мен
акционерлендіруде шешуші рөл атқарады. Өйткені шаруашылық субъектісінің
қаржы тұрақтылығын және оперативті өзіндік ... ... ... ... жеке ... ... толығымен олардың
құзырында. Кәсіпорындар оны сатуға, азаматтарға, басқа ... ... ... ... және т.б. ... ... әрдайым өзгеріп отырады. Сондықтан кәсіпорындардың
айналым құралдарына деген сұраныстары да тұрақсыз. Бірқатар объективті
себептерге қарай ... ... ... ... ... шоттарын
төлеудегі кідірістер және т.б.) кәсіпорында айналым құралдарына деген
уақытша қосымша ... ... Бұл ... тек өз ... ... ... ... болмай қалады. Сондықтан кәсіпорынның өз есебінен жұмыс
істеуінің үстемдігі екінші орынға ығысады. ... ... ... ... ... ... қарыз беретін көздерді тартумен қатар
жүреді: банк және коммерциялық ... ... ... ... ... ... ... пайдалану өз
құралдарын пайдаланғаннан анағұрлым тиімді. Сондықтан айналым ... ... ... ... ... займды құралдары тартудың
тиімділігін қамтамасыз ету болып ... банк ... ... ... келетін займдық құралдар
кәсіпорынның құралдарға деген қосымша сұранысын қанағаттандырады. Сонымен
бірге банктің ... ... ... ... бірі кәіпорынның
қаржы жағдайының сенімділігі және оның қаржы тұрақтылығын бағалау. ... ... ... ... Егер несие тағайындалған несиені
өтеу мерзімі ішінде болса, онда бұл пайда салықтан ... Ал ... ... ... ... ... мерзім уақытында төленген
пайыздық шығындар өнімнің өзіндік құнына енеді. Бұл айналым ... ... ... ... Республикасы Халықтық банкінің
Қазақстан Республикасы қаржы Министрлігіне ашып отырған ... ... ... ... Ол Қазақстан Республикасы Халықтық банкінің
есепті ставкасынан аспайды. Несиені өтеу уақытын өткізіп алғанда жағдайда,
сондай-ақ несие ... ... ... ... ... ... таза пайда есебінен төленеді. Банк несиелері инвестициялық
(ұзақмерзімді) және ... ... ... ... болады. Банк несиелері
негізгі және ағымдағы ... ... ... ... ... ... ... маусымдық сұраныстарын
қаржыландыруға, тауарлы-материалдық запастардың, ... ... ... ... тыс шығындардың уақытша өсуіне қарай
қаржыландыруға бағытталады.
Кәсіпорындарға инвестициялық ... ... ... ... ... Ол ... ... салық төлемдерінің уақыты шегеріледі.
Инвестициялық салық несиесін алу үшін кәсіпорын өзінің тіркелген ... ... ... келісім шартын жасасады.
Жұмысшылардың инвестициялық жарнасы (салымы) — бұл ... ... ... деген белгілі бір пайызға төленген ақшалай
жарнасы. Тараптардың пайдасы келісім шартпен немесе инвестициялық салымдар
туралы ережелермен рәсімделеді. ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар мен облигацияларды шығару
арқылы өтеле алады. Облигация ... ... мен ... ... ... қатынасты растайды.
Айналым құралдарын түзудің тағы бір көзі тартылған қаржылар болып
табылады. Бұл топқа тозу ... ... ... ... ... төлемдер
резерві, қаржы резерві, сыйақы және қайырымдылық қорлары және т.б. ... ... ... және ... ... ... ... мақсатты бағытында қолданылады. Яғни айналым құралдарын жабудың
көздері ретінде айналымға тартылуы тиіс. ... ... ... ... ... және жеке ... қаржыларын кәсіпорынның
айналымына жоспардан тыс тартуға жатады. Мұндай тартылған ... және ... ... ... ... пайдалану занды құбылыс
болып табылады. Алайда көптеген жағдайда кредиторлық қарыздар есеп-төлем
тәртіптерін бұзу ... ... ... Осыған орай кәсіпорынның
жеткізушілер алдында қабылданып алынған, бірақ ақшасы төленбеген тауарлы-
материалдық ... үшін ... ... ... ... ... уақытын кешіктіргені үшін салық органдарының алдында уақыты
өткен қарыздар пайда ... тыс ... ... ... төлемеу және басқа төленбеген
қаржылар кредиторлық қарыздардың пайда болуына әкеп соғады. ... оны ... көзі ... ... ... ... ... түзілуі, пайдаланылуы және ұйымдастырылуы өндіріс
барысына, ағымдағы өндірістің және қаржы жоспарының орындалуына белсенді
ықпал ... ... ... ... ... Айналым құралдарының құрамы мен құрылымын анықтау;
2) Айналым ... ... ... ... Айналым құралдарының түзілу көздерін аныктау;
4) Айналым құралдарын басқару әрі ... ... ... ... ... және ... жауапкершілік
Өндіріс көлемін және өнімнің сатылуын ұлғайту, жаңа сату нарығын, яғни
кәсіпорын ... ... ... ... айналым кұралдарымен жоспарлы,
неғұрлым тиімді де үнемді жұмыс істеу ... яғни ... ... аз ... ... ... тиіс.
Айналым құралдарын жоспарлау мен оларды ... ... ... басты міндеті де осы. ... ... ... ... көптеген факторларға байланысты:
1. өндіріс және ... ... ... түріне;
3. қызмет аумағына;
4. өндіріс циклінің ұзақтығына;
5. кәсіпорын капиталының құрылымына;
6. кәсіпорынның есеп саясаты мен есептесу жүйелеріне;
7. кәсіпорынның шаруашылық қызметін іс жүзівде ... ... ... жабдықталу деңгейіне;
9. тұтынылатын шикізаттың түрлері мен құрылымдарына;
10. ... ... ... мен ... сатудың өсу қарқынына;
- менеджерлер мен есепшілердің шеберлігіне және тағы ... ... ... ... деген сұранысын тура есептеуді айналым
құралдарының өндіріс сферасы мен айналым ... ... ... жөн. Ол ... ... ... байланысты. Мұны айналым
құралдарының айналымдылығы мен пайдаланылу тиімділігін ... ... ... ... ...... ... несиелер мен
заемдар және жұмыскерлерге арналған қарыздар жатады.
Нарық ... ... ... ... және оның даму
қабілетіне өзін-өзі қаржыландырумен, яғни ... ... ... ... Тек ол ... жетпегенде ғана шеттен капитал тартылады.
Бұл кезде қиын болса да сырттан тартылған ... ... ... ... орын ... ... онсыз әрине мүмкін емес. Сондықтан ... есеп ... ... ... қарастырылу көздерін шектеу
керек. Оның ең аз ... ... ... ... ету ... ... ... ағымдағы активтерге әдеттегіден жоғары, яғни
қосымша қажеттілік туындағанда ол банктің қысқа мерзімді несиелерімен ... ... ... ... өтеу ... ... өзінің борышты міндеттемелерін толығымен және ... ... ... ... ... ... бір ... (қарыз
беруші) екінші бір тарапқа (қарыз алушыға) ... ... ... ... ... ол ... қарызды алушы жағы сонымен ... ... ... өз ... ... ... ... активтері мен ағымдағы пассивтерін
басқару саясатының негізгі түрлерінің сыныпттамасы
"Айналым капиталы" ... ... ақша ... ... ... ... болмаса бір өндіріс циклі ішінде соған айналдырылған кәсіпорынның
қозғалмалы активтеріне қатысты. Таза айналым капиталы ... ... ... мен ағымдағы міндеттемелер (қысқа мерзімді несиелер
мен кредиторлық қарыздар) арасындағы ... ... ... ... активтері қаржының ұзақ мерзімді көздерінен қандай мөлшерде өтеліп
жатқанын көрсетеді (1-сурет).
Сурет 1. ... мен ... жабу ... арасындағы өзара байланыстың
логикасы
* Ескерту автордың құрастыруымен
Айналым құралдары әржақты ... ... ... ... ... ... ... және құрылымы жатады.
Өндіріс қызметі процесінде айналым құралдарының жеке элементтерінің тұрақты
өзгеруі жүріп ... ... ... пен ... ... ... шығарады, сосын оны әдеттегідей несиеге сатады. Нәтижесінде дебиторлық
қарыз пайда болады. Ол белгілі бір ... ... ... ақша ... ... ... ... запастар
Дайын өнім
Сурет 2. Ағымдағы активтердің айналысы
* Ескерту ... ... ... айналыс табиғаты айналым ... ... ... ие. ... ... өтімділік дәрежесі, яғни олардың
абсолютті өтімділікке ие ақша қаражаттарына ... алу ... ... Айналым құралдарының көлемі мен құрылымына ... ... ... ... ... байланысты анықталады. Мысалы, айналым
сферасының кәсіпорындары тауарлы запастың жоғары үлес салмағына ие, қаржы
корпорацияларында әдетте ақша ... көп ... мен ... ... ... көлемі өндіріс процесінің сұранысымен ғана емес,
сонымен бірге кездейсоқ факторлармен де ... ... ... ... және ауыспалы деп бөлу қарастырылған (3-сурет).
Тұрақты айналым капиталы (жүйелі бөлігі) — ағымдағы ... ... іске ... ... ... ... ... категориясы (немесе ағымдағы активтердің
өзгермелі бөлігі) науқан кезіндегі ... ... ... қажетті қосымша
ағымдық активтерді көрсетеді.
Активтер Өзгермелі ... ... ... 3. ... ... динамикалық қатарының
компоненттері
* Ескерту автордың құрастыруымен
Айналым капиталдарын басқару саясатының мақсатты бағыты ағымдағы
активтердің көлемі мен ... ... жабу ... мен ұзақ мерзімді
өндіріске және кәсіпорынның тиімді қаржы ... ... ... ... арқылы анықтау болып ... Бұл ... ... ... өзара байланысы көрнекті. Кредиторлар алдындағы
міндеттемелерді үнемі орындамау ... ... ... шығатын көптеген салдарларға әкеп соғады.
Қалыптасқан мақсатты бағдар стратегиялық сипатқа ие. Сонымен бірге ағымдағы
қызметті басқаруды тиімді ететін айналым құралдарының ... ... ... ... қызмет тұрғысынан алғанда кәсіпорынның қаржы-шаруашылық
сипаттамасының ең маңыздысы оның өтімділігі, яғни ... ... ... ... ... ... ... Кез-келген кәсіпорын
үшін өтімділіктің жеткілікті деңгейі шаруашылық қызметтің тұрақтылығының
көрінісі. Өтімділікті ... тек қана ... ... ... ... ... процесінің ауық-ауық тоқтап қалуына да әкеп соғады. 4-суретте
таза айналым ... ... және ... ... ... ... Егер ақша қаражаты, дебиторлык қарыз және
өндірістік-материалдық запастар салыстырмалы төмен жағдайда ... ... ... ... немесе рентабельді қызметті іске асыруға қажетгі
қаржының жетіспеу ықтималдығы жоғары.
Қауіп деңгейі
Таза
айналым капиталының ... ... ... 4. ... ... ... мен деңгейі
* Ескерту автордың құрастыруымен
Суретте көрсетілгендей, таза ... ... ... ... ... азаяды. Сөзсіз, өзара байланыс ... ... ... Өйткені
өтімділік деңгейіне ағымдағы активтердің барлығы бірдей деңгейде әсер
етпейді. Дегенмен, ... ... ... өтімділікті жоғалту
қаупін минимумға жеткізетін қарапайым вариантын жасауға болады: ағымдағы
активтердің ... ... ... асып ... ... аз; осылайша таза айналым капиталы өсіруге талпынуға болады.
Пайда мен айналым ... ... ... ... ... түрге жатады. (5-сурет).
Айналым капиталы төмен дәрежеде ... ... ... ... ... қолдау көрмейді, бұл – өтімділікті жоғалту ... ... ... және ... ... ... капиталының
бірқатар тиімді деңгейінде пайда максималды болады. Айналым құралдарыньң
көлемін одан әрі ... ... ... уақытша бос, қозғалыссыз
ағымдағы активтер болуына, сондай-ақ пайданы төмеңдететін қаржыландырудың
артық шығындарына әкеліп соғады. ... орай ... ... өтімділік қаупін азайтуға байланысты жоғарыда қарастырылған
варианты шындыққа жанаспайды.
Пайда
ТАК деңгейі
Төмен ... ... 5. ... мен ... капиталының деңгейі арасындағы байланыс
* Ескерту автордың құрастыруымен
Осылайша айналым капиталдарын басқару саясаты ликвидтілікті ... мен ... ... ... ... ... ... етуі
тиіс. Бұл екі маңызды міндетті шешуге мүмкіндік береді.
1. Төлем ... ... ету. Егер ... ... міндеттемелерін орындауға қабілетсіз ... ... ... жарияласа, мұндай шарт жоқ деп есептеледі .
2. Активтердің қол жетерлік көлемін, құрылымын және тиімділігін
қамтамасыз ету. ... ... ... ... ... пайдаға
әрқалай әсер ететіні белгілі. Мысалы, өндірістік-материалдық запастардың
жоғары деңгейі сәйкесінше ағымдағы көп шығындарды қажет ... ... ... кең ... сату көлемін көтеруге және кірісті ұлғайтуға
әсер ете алады. Ақша қаражатының, дебиторлық ... мен ... ... ... әр ... осы ... ... тиімділігі
тұрғысынан да, сондай-ақ айналым құралдарының тиімді құрылымы жағынан да
қарастырылуы тиіс.
Жоғарыда көрсетілгендей, ... ... ... ... көп ... таза айналым капиталының деңгейімен анықталады.
Қысқа мерзімді қарыз негізгі құралдарды жабудың көзі бола ... ... бұл мәні ... ... бір ... ... ... М
өзгеретіні белгілі. Көрсеткіш нөлдік мәнде болғанда «таза ... ... ... қаупі неғұрлым жоғары мәнге жетеді; бұл
көрсеткіштің өсуімен қауіп азаяды. Таза айналым капиталы ... ... ... ... ... мерзімді кредиторлық қарыз болмаған жағдайда жете
алады. Бұл жағдайда М ағымдағы ... ... тең, ал ... ... ... тең.
Қаржы менеджменті теориясында ағымдағы ... ... ... атап ... Бұл менеджердің оның өзгермелі бөлігін
жабу көздерін тандауына тәуелді. Яғни таза айналым капиталының салыстырмалы
көлемін талдауына ... ... төрт ... ... ... консервативті; ... ... осы ... ішінен белгілі бір моделін таңдау ... ... ... ... және оның ... ... ... көлемін есептеуге әкеледі, яғни ұзақ мерзімді пассивтер
мен айналымнан тыс активтердің айырмасы (ТАК = ... ... ... ... ... базалық баланстық тендігі ... ... ... және қарқындық сипаттамасы 6-9 суреттерде көрсетілген.
Ыңғайлы болу үшін келесі ... ...... тыс ...... ... (АА=ЖБ+ӨБ);
ЖБ — ағымдағы активтерді жүйелі бөлігі;
ӨБ— ағымдағы активтердің өзгермелі бөлігі;
АП — ағымдағы пассивтер (қысқа мерзімді ... ұзақ ... ... капитал;
ЖМК — жекеменшік капитал;
ҰМП — ұзақ мерзімді пассивтер (¥МП = ЖМК+ҰМЗК);
ТАК — таза айналым капиталы (ТАК = ТА-КП);
Ағымдағы активтердің жүйелі ... тыс ... ... 6. ... ... ... мінсіз үлгісі
* Ескерту автордың құрастыруымен
Мінсіз үлгіні құрау "ағымдағы активтер" мен ... ... ... және олардың өзара сәйкесуіне негізделеді. "Мінсіз"
термині бұл жағдайда идеал, оған ... ... ... мағынаны емес, активтер
мен оларды жабудың көздерінің экономикалық ... ... Бұл ... ... ... ... ... қысқа мерзімді
міндеттемелермен сәйкеседі, яғни таза айналым капиталы нөлге тең. ... ... үлгі іс ... ... де. ... ... бұл ... қауіпті болып саналады. Өйткені қолайсыз жағдайлар
туғанда (мысалы, ... ... бір ... есептесу қажет болса)
кәсіпорының негізгі құралдарының бір бөлігін ... ... жабу үшін сату ... туады. Бұл стратегияның мәні ұзақ
мерзімді пассивтер айналымнан тыс активтер деңгейінде ... ... ... тендік (модель) мынандай түрде болады:
¥зақ мерзімді ... тыс ... бір ... үшін ... ... басқарудың қаржы
стратегиясының келесі үш үлгісі неғұрлым шынайы, ... ... ... ету үшін жоқ ... ... тыс ... мен
ағымдағы активтердің жүйелі бөлігі ұзақ мерзімді пассивтермен ... ... ... ... айырмашылық ағымдағы активтердің
өзгермелі бөлігін жабу үшін қаржыландырудың қандай көзі тандалатындығымен
анықталады. ... үлгі ұзақ ... ... ... ... және ... ... жүйелі бөлігін жабудың көздері
екендігін білдіреді. Яғни ... ... ... ... үшін ... ең аз мөлшері. Бұл жағдайда таза айналым капиталы осы ең аз ... тең ... (ТАК = ЖБ). ... ... ... ... ... міндеттемелермен жабылады. Өтімділік тұрғысынан алғанда ... ... ... ... іс ... ... активтердің минимумымен
ғана шектелу мүмкін емес. Базалық ... ... мына ... ... ... ... тыс ... активтердің жүйелі
бөлігі
(2)
Консервативті үлгі бойынша ағымдағы активтердің өзгермелі бөлігі ұзақ
мерзімді пассивтер есебінен ... Бұл ... ... ... жоқ, ... ... қаупі де болмайды. Таза айналым
капиталы көлемі бойынша ағымдағы активтерге тең (ТАК = АА). ... ... ... Бұл ... ұзақ ... пассивтерді төмендегі базалық
баланстык тендеу деңгейінде тағайыңдайды:
Ағымдағы активтердің жүйелі бөлігі ... ... ... 8. Айналым құралдарын қар
Компромисстік үлгі неғұрлым шыңдыққа жақын. Бұл жағдайда айналымнан
тыс активтер, ... ... және ... ... активтердің
өзгермелі бөлігінің жартысы ұзақ мерзімді пассивтермен жабылады. Таза
айналым капиталы көлемі бойынша ... ... ... ... және
оның өзгермелі бөлігінің жартысының сомасына тең ( ОК = СЧ + 0,5 * ... ... ... ... ... активтері болуы мүмкін.
Бұл пайдаға кері әсерін тигізеді. Бірақ бұл өтімділікті жоғалту ... ... ... төлемі ретінде қарастырылады. Стратегия ұзақ
мерзімді пассивтерді ... ... ... ... ... = АТА + ЖБ + 0,5 * ӨБ
9-сурет. Айналым құралдарының қаржылық басқарудың компромистік моделі
АТА
¥МП
Актив Пассив
|ӨБ ЖБ |қмз |
| |¥МЗ |
| | |
| |Л /ПГ ... Т^ Л | ... ... ... ... ... және ... мерзімді
міндеттемелер тиімділігін талдау
2.1. ЖШС «Смактың» айналым активтері мен қысқа мерзімді
міндеттемелерінің құрамы мен құрылымын талдау
Құрылымдық талдау мақсаты — ... ... ... ... және ... ... ... жалпы қаржы жағдайымен танысу үшін
зерттеу. ... ... ... ... ... оның нәтижесі
бойынша қаржы жағдайына түпкілікті баға беруге болмайды. Оған қол жеткізу
үшін арнаулы көрсеткіштердің есебі қажет. ... ... ... ... қарқынын бағалау жүргізіледі. Ол активтердің өсу қарқыны мен
қаржы нәтижелерінің өсу ... ... ... ... Мысалы, түсім
мен тауарды, өнімді, жұмысты, қызметті өткізуден түскен пайда. Активтердің,
сатудан түскен түсімнің және пайданың өсу ... ... ... және ... ... ... салыстыру.
|Көрсеткіштер |01.01.03 |01.01.04 |ӨҚ% ... |ӨҚ% ... |3138962 ... |99.45 |3187405 |102.1 ... ... | | | | | ... ... |243589 |445.97 |361679 |148.48 |
|түсім | | | | | ... ... |-92148 |440.86 |-2496 |-30.92 ... (птш) | | | | | ... ... ... ... есеп мәліметтері бойынша
дайындалды.
Түсімнің және пайданың өсу ... ... өсу ... ... есепті кезенде алдыңғы кезеңге қарағанда кәсіпорынның активтерін
пайдалану неғұрлым тиімді ... ... өсу ... активтің өсу
қарқынынан көп, ал түсімнің өсу қарқыны төмен болса, онда ... ... ... тек ... ... жүмыстың және
қызметтің бағасын көтеру есебінен ғана болған[4]. Қаржы нәтижелерінің
(түсім мен ... өсу ... ... өсу ... төмен болса, бұл
кәсіпорын қызметінің тиімділігінің ... ... ... ... өсу ... пайда мен активтер өсімінің қарқынынан
көп (бұл көбінесе бірінші жағдайға келеді), сосын пайданың өсу ... мен ... өсу ... аса ... Бұл жағдайдың
тұрақтанып келе жатқандығынан хабар береді. Яғни кәсіпорын ... ... ... деген сөз. Қаржы нәтижелерінің өзгеруімен
салыстырылмаған ұйым активтерінің өзгеруі өзінше аз ақпаратты. ... ... ... ... ... ... ... өзара зачет
есебінен төмендеуі басқа себептерге байланысты оның ... асып ... ... қысқа мерзімді (мысалы, тоқсан ... ... ... ... ... ... ... дәлелі
болады. Әсіресе егер бұған қаржы нәтижелерінің оң қарқыны әсер ... ... ... тыс (АТА) және ... ... ... Сондықтан активердің неғұрлым жалпылық құрылымы айналым және
айналымнан тыс ... ... ... ... = ... ... / айналымнан тыс активтер (3)
Бұл ... мәні көп ... ... ... ұйымның
құралдарының айналым шеңберінің салалық ерекшеліктеріне ... ... үшін ... түрі бойынша абсолютті көлемі, олардың барлық активтер
көлеміндегі үлес салмақтары, абсолютті ... және үлес ... ... және ... тыс ... ... есепті мерзімдегі мәні мен өзгерісі бойынша мәліметтер
қажет (2-кесте). Кәсіпорынның жалпы активтерінің көлемінің ... ... түрі ... ... тыс, айналымдағы) өзгеріс үлесін көрсету
қажет.
2-кесте.
Кәсіпорынның ... және ... тыс ... ... ... ЖШС ... ... бойынша құрылды.
Кесте мәліметтері көрсетіп ... ... ... ... және айналымнан тыс ... ... ... ... 2002 жылы - 0,16 және 2004 жыпы 0,23. ... ... ЖШС-і өндіріс саласына жатады. Алайда осы көрсеткіштің
кәсіпорын мүлкіндегі ... ... ... ... есебінен өсу
қарқыны байқалады, 2002 жылғы 14,1 пайыздан 2003 жылы 18,9 пайызға дейін.
Бұдан соң ... ... ... мен қарқынына талдау
жүргізіледі. Запастардың, дебиторлық қарыздың, қысқа мерзімді ... ақша ... ... оң ... теріс бағасы қаржы
нәтижелерімен ... ... ... ... Айналым құралдарын
пайдаланудың тиімділігі әртүрлі болса, бір ... бұл ... ... себебі деп бағаланса, басқа бір ...... ... және ... орай ... айналым кезеңіңің
ұлғаюымен түсіндіріледі. "Смак" ЖШС-інің айналым активтерінің қарқыны мен
құрылымын талдау ... ... ... ... ... ... мен ... талдау
*"Смак" ЖШС есептік мәліметтері бойынша құрылды.
3-кестенің мәліметтері көрсетіп отырғандай, 2002 жылы ... ... 2001 ... ... 38561 мың теңгеге төмендегені көрінеді, ал
2003 жылы олардың 2002 жылға ... 215255 мың ... ... ... ... ... Бұл ... өсуімен байланысты, бұл өндіріс
көлемінің біршама өскендігін көрсетеді. 1-кесте мәліметтеріне қарасақ,
сатудан түскен ... 148,48 ... ... Ол шығынның азаюына әкелген.
Ағымдағы активтердің құрылымында ТМЗ-ға көп орын ... ... ... ... активтердің құрылымындағы үлес салмағының 2001 жылғы 66,8
пайыздан 2003 жылы 95,8 пайызға дейін ... ... ... мен ақша ... қарқыны тұрақты түрде төмендеп, ... ... аз ғана үлес ... — сәйкесінше 3 пайыз және 1,2 ... ... ... ... ... ... деп ... қорлары мен айналым қорларын құрайтын элементтер жиынтығын айтады.
Яғни олардың жеке ... ... ... ... құралдарының құрамы
мен құрылымы экономиканың әр ... әр ... ... ... ... экономикалық және ұйымдастырушылық белгілері бойынша көптеген
факторлармен анықгалады.
Таза ... ... ... ... активтер мен қысқа мерзімді
міндеттемелер арасындағы айырмашылық. Сондықтан оның ... кез ... ... оның ... мен ... тура ... жанама
әсер етеді. Әдетте, таза айналым капиталының қалыпты өсуі оң ... ... ... ... да ... болуы мүмкін. Таза айналым
капиталын есептеу 4-кестеде берілген.
Кесте мәліметтерінен ... ... таза ... ... оң мәнге
ие. Бұл субъектінің қаржылық тұрақтылығын көрсетеді. 2005 жылға дейін таза
айналым капиталының төмендеу қарқыны байқалады да, 2005 ... ... ... 2004 ... салыстырғанда 2,76 пайызға өскендігі көрінеді.
4-кесте. «Смак» ЖШС-інің таза айналым ... ... (мың ... |2003 жылы |2004 жылы |2005 жылы |
| | | | |
| | | | |
| ... ... ... ... ... ... |
|Ағымдағы актив | 439100 |444884 |444884 |407093 |407093 |621579 |
| | | | | | | ... ... |66839 |97082 |97082 |105361 |105361 |302270 |
| | | | | | | ... ... |372261 |374802 |347802 |301732 |301732 |319309 ... | | | | | | |
| | | | | | | ... ЖШС ... ... ... ... ЖШС-інің есептік мәліметтері бойынша құрылды.
Айналым капиталының негізгі құрамдас бөлігі ретінде ... ... ... ... Олар өз ... шикізат пен
материалдар, аяқталмаған өндіріс, дайын өнім және ... да ... ... өз ... запастар құруға жұмсайтын болғандықтан
запастарды сақтаудың шығындары тек қана қойма шығындарымен ғана ... ... ... ... ... мен ... де байланысты.
Көптеген кәсіпорындар запастарды құру мұндай кәсіпорынға тән капиталды
салымдарының қауіптілігіндей деңгейде. Сондықтан сақтаудың ... ... ... ... құнын алады.
Ағымдағы активтердің белгілі бір түрін ... бір ... ... ... және ... нәтижелері
осы актив түріне тән сипатта болады. Мысалы, дайын ... көп ... ... ... орай ... ... әдеттен тыс өсіп
кеткенде өнім тапшылығының тумауына жәрдемдеседі. Осылайша шикізат пен
материалдардың жеткілікті көп ... ... ... ... ... тоқтауынан немесе неғұрлым қымбат тұратын материал-
алмастырғыштарды сатып алудан болатын жетіспеушілігі кезінде ... ... ... пен ... көп мөлшерде сатып алуға берілген
үлкен тапсырыс әрине үлкен запастардың кұрылуына экеп соғады. Дегенмен егер
кәсіпорын жеткізушілерден көп ... ... үшін ... ... қол ... алса мұндай тапсырысты жасауға әбден болады. Осындай
себептерге байланысты кәсіпорында дайын өнімнің ... ... ... Ол ... ... ұзақ та үнемді басқаруға мүмкіндік береді.
Осының нәтижесінде енді кәсіпорынның өзі, ... ... бере ... ... менеджерінің міндеті — запастарды сақтаудың
нәтижелері мен шығындарын шығарып, қалыпты балансты ... ...... ... ... ... бөлігі. Бір
кәсіпорын екінші бір кәсіпорынға немесе мекемеге тауар ... ... ... ... ... деп ... міндетті емес. Жеткізілген тауарлар
үшін төленбеген шоттар (немесе ... алу ... ... қарыздың көп
бөлігін кұрайды.
Дебиторлық қарызға тән элемент — маңызы бойынша құнды қағазға жататын
(коммерциялық құнды қағаздар) тапсырып алу ... ... мен ... қағаздар. Ақша қаражаттарына кассадағы,
есеп шоты мен депозиттік шоттардағы ақшалар жатады. ... ... ... ... ... басқа кәсіпорындардың бағалы
қағаздары, мемлекеттік ... ... ... ... және
жергілікті билік органдары шығарған бағалы қағаздар ... ... ... ... пен ... ... арасында таңдау
жасағанда өндіріс менеджері ... ... ... Қандай
жағдайда да ақша қаражатының үлкен қорын құрумен байланысты ... Олар ... бар ... түгесілу қаупін азайтады және заң
тағайындаған уақыттан бұрын тарифті ... ... ... ... ... ... бос, ... жатқан ақша
қаражатын сақтаудың шығындары оларды бағалы қағаздарға қысқа мерзімді ... ... ... ... оларда шартты түрде мүмкін болған
қысқа мерзімді инвестициялау кезінде алынбаған пайда ... ... ... ... ... ақша қаражаттарының тиімді запасының
мәселесін шешуі керек болады.
Ағымдағы міндеттемелерге ... ... ... мен ... жатады. Нарықтық экономика жағдайында несиелердің негізгі көздері
коммерциялық банктер болып табылады. Әдеттегідей, банктер ... ... ... ... ... ... құндылықтармен қамтамасыз
етілуін құжатпен растауын талап етеді. Басқа вариант ... ... ... қарыздарының бір бөлігін қаржы мекемесіне сатады да, оған
қарыз міндеттемесі бойынша ақша алуға ... ... ... ... ... ... ... қаржыландыруға қатысты проблемаларын
өздерінің ағымдағы активтерін кепілге беру арқылы шешсе, кейбіреуі оның ... ... да ... ... ... ... үшін ... айналым
активтерін тәуекел категориялары бойынша топтастырған жөн.
Мысалы, аяқталмаған өндіріс немесе алдағы кезеңдердің шығындарына қарағанда
дебиторлық қарыздарды сатудың ... ... ... ... ... түрлерінің пайдаланылу аймақтарын ескерген жөн. Бір ғана
мақсатқа қолданылатын активтертің ... өте ... Яғни ... ... сатылу ықтималдығы төмен. Жоғары тәуекел категориясына
жататын активтерге неғұрлым қаржы көп салынса, соғұрлым ... ... ... ... тәуекел дәрежесі бойынша жіктелуі
|Дәрежесі ... ... тобы ... ... |Қолма-қол ақша қаражаттары, оңай сатылатын қысқа мерзімді|
| ... ... ... ... ... ... ... дебиторлық |
| ... (көп ... ... ... +сұранысқа |
| |ие, ... ... ... ... өнім ... |Өндірістік – техникалық мақсаттағы өнім, ... |
| ... ... ... шығындары. ... ... ауыр ... дебиторлық қарыздары, |
| ... ... ... ... өнім қорлары, көп жатып |
| ... ... ... ... ... ЖШС ... мәліметтері бойынша құрылды.
Келтірілген талдаудың дамуы үшін қиын сатылатын активтер ... ... ... ... ... қиын ... және оңай
сатылатын активтердің өзгеру қарқынын ... ... Осы ... өсуі ... ... ... талдау жүргізген кезде айналым құралдарындағы сатылатын және
оңай сатылатын деп ... ... ... ... ... жөн. ... экономикалық шарттардың өзгеруімен ауысып отырады. Мысалы, қамтамасыз
ету тұрақсыз болғаңда және ақшасының құнсыздануы ... ... ... ... қорларға және тауарлы-материалдық
құндылықтардың басқа түрлеріне салуға ынталы болуы ... Оған ... ... ... өсуде. Ол аталған топтың активтерін оңай ... ... ... ... қиын ... ... ... көптігінің
бұдан да ауыр жағымсыз салдарлары болады. Өлі ... деп ... ... ... ... ... тежейді. Нәтижесінде оның
қызметінің тиімділігін төмендетеді. ... ... ... көрсеткіштерінің құлдырауы көп жағдайда қиын ... ... мен ... ... ... ... құралдарының жеке элементтерінің құрамында көрінетін
қиын өтетін активтер кәсіпорынның ... ... ... Бұл оның басшылары мен ... ... тура ... мүмкін. Көптеген ... ... ... ... ... ... ... одан ары
ұшықтыра түседі. Формалді ... ... ... кәсіпорын
басшысы мен бухгалтериясына материалдык құндылықтардың саны мен сақгалуының
айқын ... ... Егер қиын ... ... ... құралдарының көп
бөлігін құрайтын болса, онда кәсіпорын басшысы мен бас бухгалтері тез арада
қаржы жағдайы мен ... ... ... ... ... ... ... мыналарды жатқызуға болады:
1. "төмен" сапалы активтерді анықтау үшін ... ... көп ... материалдар; қайтып алынуы ... емес ... ... инвентаризациясын жүргізу жне кәсіпорын мүлкінің
шынайы көлемін анықгау;
2. сатып алушылармен есеп айырысуды ұйымдастыруды ... ... ... ... ... ... күтіп отырмай, оны тезірек
өткізіп жіберген жөн);
- ... ... ... тыс ... ... ... ақша қаражаттарын қысқарту.
Айналым құралдарын ұйымдастыру олардың ... ... ... ... негіз қалаушы болып саналады.
Айналым құралдарының өндіріс пен айналымдағы тиімді қатынасын
тағайындау ... ... ... ... құралдарымен
қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Сонымен бірге айналыс құралдарын
пайдалану тиімділігін ... ... ... бірі ... ... ... қаржы саясаты кәсіорынның қалыпты өндірістік-
қаржы қызметіне кедергі жасауы немесе ... ... ... Оның ... ... ... пайдалану да кіреді. Мемлекетгік ... ... ... рөл ... ... ... ... (жұмыс,
қызмет) өнімнің өзіндік құнына енгізу, қосымша құн салығын бюджетке
төлеудің ... ... ... ... ... кәсіпорынның айналым
құралдарын өндірістік емес шығындарға ... ... ... ... пайызбен қарыздар алуға, жоспардан тыс қаржы көздерін
іздеуге, қаржы ... ... ... ... құралдарын басқа арнаға
бұру олардың айналымдылығын тежейді, ... ... ... оның ... ... ... ... айналым
құралдарын ұйымдастыру міндетті түрде олардың ... мен ... ... ... бақылаумен іске асады. Бұған ревизиялар мен
статистикалық мәліметтер, ... және ... ... ... ... ... Бұны активтердің құрылымы мен құрамын адын-
ала талдамай іске асыру мүмкін емес. Сондықтан оған ... ... ... – бұл бір ... ... ... басқа тұлғаның пайдасын
көздейтін істі орындау борышы немесе міндеті. Борыш қордың нақты әрекетіне
мыналар жатады:
1. мүлікті ... ... ... ақша ... ... әйтпесе бір әрекеттен бас тарту, ал несие беруші борыш
қорынан өз ... ... ... ... ... - өткен кезең оқиғасынан ... ... ... Бұл ... ... ... ... мол ресурстар ағымына
әкеліп соғады.
Міндеттемелерді реттеу мынадай тәсілдермен іс-жүзіне асырады:
4. ақшалай қаражатпен төлеу;
5. активтерді табыстау;
6. ... ... ... ... ... ... міндеттемені капиталға айналдыру.
Міндеттеме ағымдық (қысқа мерзімдік кредиттік берешек, ол операция
кезеңінде немесе есептелінетін ... 12 ай ... ... және ... ... ... бір жылдан көп) болып жіктеелді.
Қысқа мерзімді міндеттемелер – бұл ... ... ... ... және де ... да ... төленбеген қарызы болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... қалмауын
қамтамасыз етеді. Ол өзінің түскен табысымен немесе активтерін ақшаға
айналдыру арқылы басқа да кәсіпорындармен есеп айырысады.
2.2. ... ... ... тиімділігін қарастыру
Кәсіпорынның қаржылық жағдайы активтерге салынған қаржының қаншалықты
тез шынайы ақшаға айналатындығымен тығыз ... ... ... ... авансталған (іске қосылған) капитал мен ... ... ... ... ... пайдаланғаны үшін пайыз, акциялар
бойынша дивиденттер және т.б.) ең аз қажетті көлемі;
12. қосымша қаржыландыру көздеріне ... ... ... ... ие болу мен оны ... ... сомасы;
- төленетін салықгар ... және ... ... жекелеген түрлерінің әртүрлі ... бар. ... ... болу ұзақтығы бірқатар әрбағытты
ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... ... қызмет сферасын (өндірістік, қамдау-өткізу, делдалдық
және т.б.), салалық бағытын (станок құрылысы ... мен ... ... ... айналымдылығы күмәнсіз әртүрлі),
кәсіпорындардың көлемі, масштабы ... ... ... ірі ... ... ... жоғары — бұл да шағын
бизнестің бір артықшылығы) және ... ... ... ... елдегі экономикалық жағдай мен оған байланысты кәсіпорынның
шаруашылық шарттары да бірталай әсер етеді. Мәселен, инфляция процестері,
көптеген кәсіпорындардың ... және ... ... ... шаруашылық байланыстарының болмауы қолдалануға мәжбүрлейді, ол өз
кезегінде құралдардың айналым процесін тежейді. ... атап ... ... ... ... ... кәсіпорын қызметінің ішкі жағдайларымен
біршама деңгейде ... ... ... оның ... ... ... (болмаса оның жоқтығымен). Шынында қолданылып
отырған баға ... ... ... ... ... әдістемесіне қарай кәсіпорын өз қаржысының айналу ұзақтығына әсер
етудің үлкен немесе кіші еркіндігіне ие ... ... ... ... ... активтерді
басқарудың қабылданған стратегиясы тікелей әсер ... ... жөн. ... кәсіпорын өз активтерінің айналымдылық
коэффициентінің көлемін реттеуге белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... коэффициенті (айналым жылдамдығы), ұзақтығы (айналым уақыты),
айналым құралдарын салу коэффициенті.
Бір айналымның ұзақтығы аз ... ... ... ... ... ... ... Айналым құралдарының айналымдылығын жылдамдатқанда оларға
деген қажеттілік азаяды да, өнім ... үшін ... ... ... ... жылдамдату үшін олардың өндіріс сферасында және
айналым сферасында болу уақытын азайту ... Бұл үшін ... ... ... ... ... ... мен автоматтандыру арқылы қысқарту
қажет; жаңа техниканы пайдалануды ... ... ... ... оны
бақылау мен тасымалдауды жылдамдату; материалдар, отын, ыдыс, аяқталмаған
өндіріс запастарын тағайындалған ... ... ... өндірістің
барлық бөлімшелері мен цехтарындағы жұмысты жеделдетуді, материалдарды
кәсіпорынға және жұмыс орындарына ... ... ... ету; дайын
өнімді тиеп жіберуді жылдамдату; жеткізушілермен есеп айырысуды өз
уақытында және жылдам іске ... ... ... арттыру, тұтынушыларға
жеткен дайын өнімнің қайтып келуін болдырмау және т.б.
Бір айналымның ұзақтығы ... ... ... циклының
ұзақтығын және дайын өнімді жеткізу уақытын ... ... ... ... ... ... олардың шығындарын жетілдіру, тапшы
шикізатты неғұрлым арзанмен алмастыру, өндіріс қалдықтарын пайдалану,
қолданылатын материалдың сапасын арттыру, материалдарды ... ... ... тиеу-түсіру жұмыстарының уақытын азайту, көп рет
пайдаланылатын ыдыстарды қолдану және т.б. ... ... ... іс-шаралар материалдық құндылықтардың орта
тәуліктік шығындарын азайтуға және жеткізулер арасындағы ... ... ... ... ... ... ... тигізеді.
Өндіріс циклының ұзақтығын қысқарту аяқталмаған өндірісте құралдардың
айналымын жылдамдату үшін маңызды рөл ... және ... ... ... ... ... номенклатурасын азайтумен,
қайта енгізілген өндірістік күштердің игерілу мерзімімен, шығарылатын
өнімнің ... ... ... ... капиталды пайдалануды
жақсартумен, өндірісті ... ... және т.б. ... ... ... құралдарының өндірісте болу мерзіміне: тікелей қызмет
ететін (өндейтін) процесте болатын өндірістік айналым кұралдарының уақыты;
жұмыс күшін қажет етпейтін ... ... ... ... ... құралдары запас күйінде тұратын уақыт.
Айналым құралдарының ... ... болу ... кәсіпорынның
кассадағы, банк шоттарындағы және шаруашылық субъектілерімен есеп
айырысудағы ақша ... ... ... ... ... болу
уақытын қамтиды. Айналым құралдарының жалпы айналым уақыты (бір ... ... ... ... ... өндіріс сферасы мен айналым
сферасында болған уақытынан ... Ол ... ... пайдаланудың
тиімділігіне және кәсіпорынның қаржы жағдайына әсер ететін маңызды сипаты
болып табылады. ... ... ...... ... маңызды көрсеткіші. Айналым құралдарын басқарудың тиімділігін
бағалаудың критериі ... ... ... ... айналым кұралдары
неғұрлым бір түрде болса (ақша немесе ... ... ... оларды
пайдалану тиімділігі төмен, және ... ... ... ... ... ... ... сферасының салалары үшін мына көрсеткіштердің рөлі өте ... ... ... ... ... ... делдалдық қызмет, банк
бизнесі және т.б. Айналымдылықтың негізгі көрсеткіштерінің бірі айналым
уақыты. Ол бір жыл ... ... ... қанша күн ... ... = ... (4)
Мұндағы:
В — осы айналымның уақыты;
ААОК — ... ... ... ... - 360 — ... ... — осы ... сатудан түскен түсім.
Күн есебіндегі айналымдылық қанша уақыт ... ... ... осы
кәсіпорын айналымының барлық кезендерінен өтетіңдігін ... ... ... ... ... ... ... соншалықты
ақша қаражаттары қажет, соғұрлым қаржы ресурстары үнемді пайдаланылады.
Айналымдылық сонымен бірге айналым жылдамдығымен де ... яғни ... ... ... рет ... (5)
Мұндағы: С — айналым жылдамдығы.
Айналым құралдарының айналымдылығын жылдамдату ... ... және ... ... ... себепші болады. Абсолютті босап
шығу дегеніміз өнімді сату көлемін ... ... ... ағымдағы жылда өткен жылға қарағанда төмендеуі. Сату көлемінің
өсу қарқыны айналым құралдарының өсуі қарқынынан асып түскенде салыстырмалы
босап шығу ... ... Бұл ... ... құралдарының оқ көлемін сатып-
өткізудің үлкен мөлшері қамтамасыз етеді. Жалпы ... ... ... кезінде өсуіне байланысты айналым құралдарының абсолютті босап
шығуы мүмкін емес. Сондықтан ресурстардың ... ... ... және оған жағдай жасауға көп көңіл бөлінеді. Айналым құралдарының
абсолютті босауы — бұл осы кездегі ... ... пен ... ... ... орташа нақты сомасының айырмасы. Салыстырмасы босап
шығу — бұл нормаланатын айналым ... ... ... және ... ... ... үшін ... жекеменшік айналым құралдарымен де қамтамасыз
етілгендігі өте маңызды. Ол жеке айналым кұралдарының ... ... ... есептеледі.
Кәсіпорынның материалды ресурстармен қамтамасыз етілуін талдағаннан
кейін оларды ... ... мен ... көшу керек.
Ол ... ... ... ... өнімнің материал
сыйымдылығы мен материал қайтарымдылығы жатады.
Материал сыйымдылығы өнімнің құндық көлемінің 1 теңгесіне шаққандағы ... ... оның кері ...... ... Ол 1 ... ... материалдық шығындарды ... ... ... ... ... материалды шығындардың барлық көлеміне катысы бар ... ... ... тауарлы өнімнің құнына және кәсіпорынның материалды
ресурстарын жиынтық пайдалануды сипаттайды;
10. жеке материал сыйымдылығы, ол ... ... ... ... және құнды көріністегі өнім шығаруға қатынасы және материалдық
ресурстардың жеке ... ... ... ... ... ... олардың жиынтықтылығы өте
маңызды.
Кәсіпорынның шығындары запастың жетіспеушілігіне ... бар ... ... көп ... ... ... және бағалық түрде есептеп қана қоймай, оның жиынтығына да ... ... ... тағы бір ... айналым
құралдарының нормативтерін дұрыс есептеу болып табылады.
Норматив — бұл кәсіпорынның қалыпты ... ... үшін ... ... ... ... ... мөлшері. Айналым құралдарының
нормативінің (Н) ақшалай көрінісі ... ... = Р*Д, ... Р — ... ... сметасы бойынша айналым активтерінің
элементтерінің бір күнгі шығыны;
Д — айналым құралдарының нормасы, запас күнімен.
Әр кәсіпорынның жекеменшік айналым құралдарының нормативтері төмендегі
негізгі ... ... өнім ... және оны ... ... ... өндіру, сақтау және сатып өткізу шығындары;
3) ... ... жеке ... ... ... ... ... және күнмен есептелген шығындар.
Айналым құралдары нормативтерін есептеудің үш әдісіс неғұрлым кең таралған:
аналитикалық, тура есептеу әдісі, коэффициенттік әдіс.
Нормалаудың ... ... ... ... ... жабдықтау және сатып-өткізудің ... ... Бұл ... ... ... бар ... ... кезде олардың нақты запастары реттеледі және артық
немесе қажетсіз құндылықтар шығарылып тасталады. Тура ... ... ... ... ... қол ... ... ескеру арқылы әр төлемешінің запастарын ғылыми негізге ... ... ... техника мен технологияның ... ... ... ... құндылықтарды тасымалдауда,
есептеу саласында болып жатқан ... ... ... тыс ... ... ... ... алдыңғы кезендегі еркін
нормативке өндіріс көлеміндегі және ... ... ... ... ... ... ... тура есептеу әдісімен әр кезеңде нақтыланып отыратын болса,
онда айналым ... жеке ... ... ... ... ... негізгі тәсіліне айналым құралдарының әр элементі бойынша жеке
тура есеп әдісі жатады. Нормалаудың басқа ... ... ... ... ... Айналым капиталының негізгі элементтерін басқару
Ақша ағымдарын басқару қаржы менеджері қызметінің маңызды бағыттарының
бірі болып табылады. Оған ақша қаражатының айналым ... ... ... ... оны ... ақша ... тиімді деңгейін анықтау,
бюджеттерді жасау және т.б. Джон ... ... ... ... және ... ... маңыздылығы үш себеппен
анықгалады: ... ... ... ... ... ету ... сактау (болжанбаған төлемдерді ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі).
Ақша қаражаттары айналымнан дерексізденген уатты ағымын сипаттайтын ... ... ... ... ... болып табылады. Ақша
қаражаттарының қозғалысын талдау ағымдық, инвестициялық, қаржы қызметінің
және т.б. нәтижесіндегі ақша ... ... ... ... береді.
Ақша қаражаттары козғалысын талдауда схема колданылады. Тек қарапайым болуы
үшін кейбір көрсеткіштер ... ... ... ... тура ... өте ... ... болжау жоспарлы кезеңдегі ақша
қаражатының бюджетін жасауға негізделеді. Мұнда тек ... ... ... ғана ескеріледі: өткізу көлемі, қолма қол ақша түріндегі
түсімнің үлесі, дебиторлық және ... ... ... ақша
шығындарының көлемі және т.б. Болжау ... ... ... ... таза акша ... ... қысқа мерзімді
қаржыландырудың жиынтық қажеттілігін анықтау.
Қаржы ... ... ... ... ... ақша ... ... ақша қаражаттары
айналымнан дерексіздендірілген уақыт мерзімін ... Ақша ... ... ... ... кезендері төмендегі суретте
көрсетілген[6].
Келтірілген сызбаның ... ... ... цикл ... және ... ... ... жансыздандырылған
жалпы уакытты сипаттайды. ... ... ... ... ... ... ақша қаражаттары айналымнан
дерексіздендірілген уақыт ішінде, яғни қаржы циклы кредиторлық қарыздың
айналым уақытынан орташа ... ... ... ... ... ... есептелген ұзақтығы (ПФЦ) мына
формула бойынша есептеледі:
ПФЦ= ОЦ¥ - КҚАУ = ӨЗАУ + ДҚАУ- ВОК, ... ... ... ... ...... қарыздың айналу уақыты;
ӨЗАУ — өндірістік запастардың айналым уақыты;
ДҚАУ — дебиторлық қарыздың айналым уақыты;
Т — орташа көрсеткіштер есептелетін кезең ұзақтығы (әдетте, жыл, яғни Т ... ... ... ... ... — бухгалтерлік есеп. Есептеуді
екі жолмен жүргізуге болады: а) ... және ... ... ... ә) ... ... тікелей қатысты дебиторлық және
кредиторлық мәліметтер ... ... ... есептеу:
01.01.03: 1888+161-1632 = 417 ... ... = 174 ... ... = 254 ... және қаржы циклдерінің қарқынды қысқаруы жағымды беталыс
ретінде қарастырылады. Егер ... ... ... ... жеделдетілуімен және дебиторлық қарыздардың ... ... онда ... ... осы ... ... де, сондай-ақ
кредиторлық қарыздың айналымдылығының біршама қиындықсыз баяулауы есебінен
де қысқаруы мүмкін. Ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп — бұл ... ... ... ақша қаражаттарының шығу әдісі негізінде құрылған
есеп. Ол ақша қаражатының болашақ түсімдерін бағалауға, фирманың өзінің
қысқа мерзімді ... жабу және ... ... ... талдауға,
қосымша қаржы ресурстарын тарту кажеттігін бағалауға мүмкіндік береді. Бұл
есеп арнаулы форма бойынша құрылады. Онда ақша қаражаттарының қозғалысы ... ... ... ... ... ... және ... қызмет сферасында пайда мен шығын туралы есепте
таза пайданы есептеуге пайдаланылатын баптар көрсетілген.
Мұнда сатып алушылардың тауар және көрсетілген ... ... ... ... кірген. Өндірістік-шаруашылық қызмет нәтижесінде ақша
қаражаттарының өсімі мен азаюын есептей үшін ... ... ... қажет:
1) Айналым активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелерді ақша ... ... ала ... есептеу. Айналым активтерінің баптарын түзеткен
кезде олардың өсімін таза пайдадан алып тастап, ал ... ... ... ішіндегі азаюын таза пайдаға қосу ... ... ... ... ... керісінше, олардың өсуін таза пайдаға қосу
керек, өйткені бұл өсім ақша ... ... ... көрсетпейді;
қысқа мерзімді міндеттемелердің азаюы таза пайдадан алынып тасталады.
2) Ақша ... ... ... етпейтін шығынға таза пайданы
түзетуді жүргізу. Бұл үшін кезең ішінде болған сәйкесінше шығындарды ... ... ... ... ... ... ... тозуы мысал бола алады.
3) Әдеттен тыс ... ... ... мен ... әсерін, сондай-ақ
айналмайтын активтерді және басқа компаниялардың ... ... ... ... ... Бұл ... әсер етуі ... туралы
есепте ескерілген таза пайда ... ... ... ... үшін ... бұл ... шығындарын таза пайдаға
қосқан жөн, ал пайданы — таза пайда сомасынан алып ... ... ... ... ... ... операциялардан тұрады. Бұл — "Жылжымайтын мүлікті сату мен ... ... ... ... ... сату мен ... алу", ... займдар беру", "Займдарды жапқаннан түскен ... және ... ... ... операцияларды қамтиды: фирманың ұзақ мерзімді
міндеттемелері мен жекеменшік ... ... өз ... ... ... алу, ... ... шығару, дивиденттерді төлеу,
өзінің ұзак мерзімді міндеттемелерін өтеу.
Өндірістік-шаруашылық қызмет бөлімінде таза ... ... ... реттеледі:
1) таза пайдаға қосылады: тозу (амортизация), тапсырып алу шоттарының
азаюы, алдағы кезеңдердің ... ... ... емес ... ... салық төлемдері бойынша қарыздың өсуі;
2) алынып тасталады: бағалы қағаздарды сатудан түскен ... ... ... МПЗ ... ... төлем
шоттарының азаюы, міңдеттемелердің азаюы, банк ... ... ... бөлімінде:
1) қосылады: бағалы қағаздарды және материалдық айналымды ... ... ... ... ... қағаздарды және материалдық айналымды емес
активтерді сатып алу;
Қаржы қызметі ... ... ... ... ... ... ... облигацияларды жабу мен дивиденттерді төлеу.
Талдаудың соңында фирманың қаржы жағдайының өзгергендігін ... ... жыл ... және жыл ... ... жургізіледі.
Өнімнің өзіндік құнына енетін шығындар (несиеге сату көлемінің өзгеруі,
салықтар салу және ... ... ... ... болып табылады.
Есептік пайда сондай-ақ ақша қаражатының қозғалысын көрсетпейтін ... ... ... ... мен ... емес ... ... негізгі құралдар мен материалды емес активтерді ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар шығыны.
Кәсіпорынның айналым капиталы мен ... ... ... жағдайының маңызды компоненті болып табылады. Капиталдың барлық
айналым ... ... ... ... ... ... ... белсенділігінің барлық ... ... ... ... ... ... айналым капиталының
қозғалысын синхронизациялау факторына неғұрлым көп көңіл бөлу.
Айналым ... ... ... болып табылатындар:
1. тауарларды сату;
2. мүліктерді сату;
3. дебиторлық қарыздың өсуі;
4. акциялар мен ... ... ... ... капиталының "кету" факторлары болып табылатындар:
5. шикізат пен материалдар ... ... ... құралдар объектілерін сатып алу;
7. несие пайыздарын төлеу;
8. күмәнді қарыздар бойынша резервтерді ұлғайту;
9. ... ... ... ... еңбек ақы төлемдері.
Кәсіпорынның тұрақты қызметі үшін ақша қаражаттары қозғалысының жылдамдығы
ерекше маңызды. Кәсіпорынның қаржы жағдайының ... ... бірі оның ... ... ... ... ... қаражаттарының келуі болып табылады.
Ақша қаражаттарының ең аз мөлшердегі қорының болмауы ... ... ... ... ... ... ... Ал ақша
қаражаттарының шектен тыс болуы ... шын ... ... ... ... ... бұл инфляциямен және ... ... ... ... ... ... ... табу мүмкіндігін жіберіп алғандықтан болуы мүмкін. Осыған орай
кәсіпорындағы ақша қаражаттарын тиімді пайдалану ... ... ... ... ... ... ... бар. Мәселен, ... ... ... ерекше барометрі ретінде кәсіпорынның ағымдағы
міндеттемелері өскен ... ... ... ... ақша
қаражаттарының үлесінің азаю қарқынын алуға болады. ... ... мен ... ... міндеттемелер (мерзімі ағымдағы ... ... ... ай ... талдау кәсіпорындағы ақша
қаражаттарының артықтығының (жетіспеушілігінің) толыққанды суретін бере
алады.
Кәсіпорындағы ақша ... ... ... ашу, ... ... мен жұмсалуының біркелкілігін бағалау, сондай-ақ
алынған қаржы нәтижесі мен кәсіпорындағы ақша ... ... ушін ақша ... ... мен ... барлық бағыттарын
айқындап, талдау қажет.
Осылайша ақша қаражаттарына запастары басқару теориясында жасалған,
акша қаражаттарының көлемін ... ... ... Мыналарды бағалау туралы сөз болып отыр: а) ақша қаражаттарының ... ... ... ... ә) ... қай ... есеп ... ал кай бөлігін оңай өтетін бағалы қағаз ... ... ... ... қаражаттары мен тез өтетін активтердің ... ... ... ... ... іске ... ... практикасында Баумол мен Миллер — Оррдың
модельдері кең таралған. Бірінші модельді В. Баумол 1952 ... ал ... ... (М. ... мен Д. Орро 1966 жылы ... Бұл ... ... енгізуге біздегі инфляцияға, жоғары есеп ставкаларына, бағалы
қағаздар нарығының дамымағандығына және т.б. ... ... ... бұл ... тек теориялық сипаттамалары мен шартты
қолданыс мысалдарын келтіреміз. Баумол ... ... ... ақша қаражаттарының максималды және мақсатты
деңгейі бар делік. Содан кейін ол белгілі бір мезгіл ... ... ... ... ... мен қызметтерді сатқаннан түскен
барлық мерзімді бағалы қағаздарға салынады. Ақша қаражатының қоры ... яғни ... ... ... ... бір ... деңгейіне
жеткенде кәсіпорын бағалы қағаздардың бір бөлігін сатады да, сонымен ... ... ... ... ... ... ... қаржы
қалдығының есеп шоттағы қалдығы "ағаш кесетін ара тәрізді" график құрайды
(11-сурет).
Толтыру сомасы (Q) төмендегі ... ... ... V — ақша қаражаттарына деген кезең ішіндегі болжау жасалып ... (жыл, ... ... — ақша ... ... қағаздарға айырбастаудағы шығындар.
г — кәсіпорынның қысқа мерзімді қаржы салымдары бойынша мүмкін және қолайлы
пайдасы, мысалы, ... ... ... ... ... қаржы қалдығы
K =V:Q (10)
Ақша қаражаттарын басқарудың осындай ... іске ... ... ... мьшаны құрайды:
ОР = ск + гQ/2 (11)
Бұл формуладағы бірінші қосынды тікелей ... ... ... ... бағалы қағаздарға инвестицияламай есеп шотта сақтағаннан жіберіп
алған пайда.
Миллер - Орр ... ... ... әрі ... ... ... әрі болжанатын
кәсіпорындар үшін өте қолайлы. Іс жүзінде мұндай сирек болады; есеп шоттағы
ақшаның қалдығы кездейсоқ жағдайлармен ... әрі ... ... ... мен Орр ... ... қарапайымдылық пен шынайылық арасында бітімге
келген модель. Ол мына сұраққа жауап беруге көмектеседі: егер ... ... мен ... ... ... ... кәсіпорын өзінің қаржы
запасын қалай басқаруы керек? ... ... ... мен Орра ... — стохастикалық процесті пайдаланады. Онда кезеңдерден ... ... ... ... мен ... ... кездейсоқ
құбылыстар. Қаржы менеджерінің есеп шоттағы қалдық ... ... ... төмендегі суретте көрсетілген және оның мәні мынада.
Шоттағы қаражаттың қалдығы жоғарғы шекке ... ... ... ... Бұл іске аса ... ... ... қағаздардың жеткілікті
мөлшерін сатып ала бастайды. Мұндағы мақсат ақша қаражатының қорын біршама
қалыпты ... ... ... ... Егер ақша ... қоры
төменгі шекке жетсе, онда бұл жағдайда кәсіпорын өзінің бағалы қағаздарын
сатады да, сол ... ақша ... ... ... ... де толтырады.
12-сурет. Миллер — Орр моделі
Ақша қаражатының қор Ақша ... ... ... - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ... - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ... ... ... - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ... ... ... ... ... және ... шектер арасындағы айырмашылық) қарқыны
туралы мәселені шешкенде мына саясатты ұстану ұсынылады: егер ... ... ... ... ... ... ... қағаздарды сату мен сатып
алуға байланысты шығындар ... ... онда ... вариация қарқынын
ұлғайтуы керек немесе керісінше. Егер бағалы қағаздар бойынша жоғары
пайыздық ставкадан ... табу ... ... онда вариация қарқынын
азайту қажет. Модельдерді іске асыру бірнеше кезендерден тұрады:
1. Ақша ... ең аз ... ... (С). Оның есеп ... ... ... ... шоттарды төлеуі, банктің, кредиторлардың
талап етулері мүмкін болғанда және т.б.);
2. Есеп шоттағы ақша қаражаттарының ... ... ... мына ... ... ... = ЗхV(ЗхZtхVаг):4хZs ... Zs — ... есеп ... ... ... — ақша ... мен бағалы қағаздардың өзара өзгеруінің шығындары;
Vаг — қаржылардың есеп шотқа күңделікті түсуінің вариациясы.
3. Есеп ... ақша ... ... ... ... асып кеткенде
акша қаражаттарының бір бөлігін қысқа мерзімді бағалы ... ... ... Оның ... ... ... ... = Сl + R (13)
4. Қайтарым нүктесін (О) ... Егер ақша ... есеп ... ... (Сһ , С1 ) ... ... болса, онда қайтып оралуды
қажет ететін есеп шоттағы ақша қаражаттарының қалдығының ... = С1+R/3 ... бұл ... отандық қаржы менеджменті практикасында қолданудың
қиыншылығының себептері:
1. Айналым ... ... ... ... ... ... қажетті мөлшерін оның резервін ескере отырып құруға
мүмкіндікбермейді.
2. Төлем ... ... ақша ... ... ... ... Бұл ақша ... сомаларынан көрініс табады.
3. Айналымдағы қысқа мерзімді қаржы аспаптарының шектеулі тізімі мен
өтімділіктің төмендігі оларды ... ... ... ... салымдарымен
байланысты есептерінде пайдалануды қиындатады.
Дебиторлық қарыздарды басқару. Айналым құралдарын тиімді ... ... ... ... ... қарыздарды азайту
маңызды рөл атқарады. Дебиторлық қарыздар аванс түрінде ... мен ... ... ... ... есеп ... адамдардың
қаржыны (іс-сапар, көлік және басқа шығындар) уақытылы қайтармауы, төлем
уақыты өтіп кеткеннен кейін ... ... ... ... ... ... ... даулы қарыздар және т.б. ... ... ... ... ... қарыздарды басқару дегеніміз, ең ... ... ... қаржының есептегі айналымдылық жағдайын ... ... ... оң ... ... ... бірге дебиторлық қарыз деңгейіне әсер ететін бірқатар факторларды
ескеру қажет: өнім түрі, нарық сыйымдылығы, нарықтың осы өнім ... ... ... ... есеп ... ... ... үшін есеп айырысудың негізгі түрлерінө қолма-қол есеп
айырысу мен ақша аудару арқылы есеп ... ... ... ... ... ... ... көп кездеседі. Оған жататындар: чектер,
векселдер, есеп шоттары мен ағымдық шоттар ... есеп ... ... ... ... ... сонымен бірге есеп палаталары
арқылы өзара талаптарды зачеттау клирингтері. Экономика тұрақсыз жағдайда
болғанда көбінесе алдын-ала есеп айырысу түрі ... ... Есеп ... ... мен ережелері Қазақстан Республикасының зандары
арқылы реттеледі. Потенциалды сатып алушыларды іріктеу мен келісім ... ... ... шарттарын анықтау өте маңызды[7].
Сатып алушыларды іріктеу формалды емес критерийлер арқылы іске ... ... ... ... ... сақтауы, оның сұрап отырған тауардың
ақшасын төлей алатындығы ... ... ... қаржылық жағдайынының
болжамы, ағымдағы төлем қабілетінің деңгейі, қаржы тұрақтылығының деңгейі,
кәсіпорынның — ... ... және ... жағдайлары
(тауарландырылуы, қолма- қол ақшаға зәрулік деңгейі және т.б.). Талдауға
қажетті ... ... ... ... ... ... ... емес көздерден алуға болады. Мысалы АҚШ-
тағы ірі "Дан энд Брэдстрит" ақпараттық агенттігінде бірнеше миллиондаған
компаниялардың ... ... ... ақпараттар бар. Ал Қазақстанда болса
занды тұлғалардың несие қабілеті туралы мұндай ақпарат алу әлі ... ... ... ... ... қарыздардың үлкен
үлес салмағы оның айналым капиталын басқарудағы орнының жоғары екенін
аныктайды. ... ... ... ... беретін бірқатар
жалпылама ұсыныстар бар:
1. ... ... ... өтіп ... ... ... сатып
алушылармен есеп айырысудың жағдайын бақылау;
2. бір немесе ... ірі ... ... ... ... ... ... алушылардың көп санына мүмкіндігінше бағытталу;
3. дебиторлық қарыздар мен кредиторлық қарыздардың ара қатынасын бақылап
отыру:
4. ... ... көп ... асып ... ... қаржылық
тұрақтылығына қауіп төндіреді де қосымша қаржыландыру көздерін тартуды
(әдетте, қымбат тұратын) қажет етеді;
5. мерзімнен бұрын төлеген кезде ... беру ... ... ... ... ... ... жүйесіне кіретіндер:
1) несие беруге болатын клиенттерді сапалық іріктеу;
2) тиімді несие шарттарын анықтау;
3) ... ... ... процедуралары;
4) клиенттердің келісім шарттарын қалай орындап жатқандығын қадағалау.
Әкімшілік етудің тиімді ... ... өнім ... ... ... ... ... және т.б. бойынша дебиторлардың
үнемі мониторингі;
2) жұмыстың аяқгалу, ... ... ... ... көрсету сәттері
арасындағы уақыттық интервалдарды минимизациялау;
3) төлем құжаттарын тиісті әдістері бойынша бағыттау;
1) клиенттердің ... ... ... ... мұқият қарастыру;
2) шоттарды төлеу мен төлемдерді алудың айқын процедурасы.
Экономикалық дамыған елдерде жеңілдіктер жүйесінің ... көп ... ... қаржыландыруды — есеп айырысу уақытын азайтқаны үшін сатып
алушыларға жеңілдіктерді анықтауды жатқызуға болады. Оның мәні бойынша
сатып ... ... ... үшін ... бір ... ... дейін төлесе,
бағасына қомақты жеңілдік ала ... ... соң ... ... тауардың толық құнын келісілген төлем
уақыты ішінде төлейді. Жеңілдік беру сатып алушыға да, ... ... ... Сатып алушы тауар сатып алуға кететін шығынның азайғандығынан
пайда тапса, екіншісі дебиторлық қарызға ... ... ... ... ... ... ... Осылайша спонтанды қаржыландыру
қаржы алудың салыстырмалы арзан түрі болып табылады; мұндай ... ... ... етпейді және жеңілдік кезеңінің жеткілікті ұзақ
уақытымен тартымды.
Дебиторлармен жұмыс істеудің тиімділігін арттыру үшін ... ірі ... ... ... ... істеуге
мамандандырылған өзіндік құрылымдар болмаса салалық компаниялар ашады. Бұл
құрылымдардың тар мамандандырылуы дебиторлармен жұмыс ... ... ... қана ... сондай-ақ қазіргі заманғы әдістерді,
мысалы векселдерді есептеу, секьюритизация және факторинг сияқты тәсілдерді
де ... мол ... ... ... ... ... ... мақсаты: жеткізіп берушілердің дебиторлық қарыздарының тез
арада оның есеп шотындағы ақша ... ... ... ... құны
жоғары болған сайын соғұрлым жоғары соманы банк дисконт түрінде ұстап
қалады. Вексел ... ... ... ... ... аз күн қалса, банкке
соншалықты аз дисконт есептеледі.
Дисконт, тенге = Векселдің номиналды құны - Банктің клиентке ... ... ... ... ... ... ол ... төлем мерзіміне
дейінгі қалатын күндерге, векселдің номиналына және банктің есептік
ставкасына тура ... ... ... = ... номиналы, тенге
х есеп күнінен вексел бойынша төлем ... ... ... саны х ... ставкасы, %):
100 % х 360 күн (16)
Вексель бойынша ақша алуды жеделдету үшін оның иесінің ... ... ... ... Кепілдікке салып қоюға да болады. Бірақ әдетте
мұңдай жағдайда банк ... ... ... яғни ... бойынша төлемнің
уақытылы болуының кепілдігі. Авалист ... ... ... ... ... немесе вексельге қол қойған тұлғалардың біреуі түсе алады.
Активтердің секьюритизациясы дегеніміз кепілдікке қамтамасыз етілген
бағалы қағаздардың ... Бұл ... ... ... ... мекемесі салыстырмалы бірыңғай мүлікпен қамтамасыз етілген несиелерін
(мысалы, дебиторлық қарыздар) пұлға жинақтайды да, жалпы ... ... ... ... шығарады. Жеке активтің құндылығы онша жоғары болмауы
мүмкін, ... ... ... ... ... ... ... құрайды.
Секьюритизация процесіне көп жағдайда бірнеше қаржы институттары қатысады,
олардың әрқайсысы ... ... ... несиелер беру, пұл құру,
эмиссиялар жүргізу, сақгандыру, бағалы қағаздарға инвестициялау.
Факторинг делдалдық операцияларға жатады. Факторингке мамандандырылған
мекемелер ... ... ... және ... ... өз ... қарыз болғандардан ақша қайтарумен
және оның ... ... ... ... ... үш тарап қатысады: факторингтік компания, клиент (тауар
жеткізуші, кредитор), кәсіпорын (қарыз алушы), фирма — тауар ... ... ... "қаржыландырумен" және "қаржыландырусыз"
көрсетіледі. Бірінші жағдайда ... ... ... ... ... ... болғанда шот-фактура сомасын алады. Екінші
жағдайда жеткізілген тауардың құнының көп бөлігін (70-90 ... ... ... жөнелтіле сала алады. Қалған сома төлемеу қаупін жабу
үшін және тауар үшін төлем уақыты ... ... ... ... қалады (пайыздар мен комиссиондық төлемдерді алып тастағанда). ... ... ... ... ... ... Яғни жеткізілген
тауарлардың алдын-ала төлемі ретінде қаржыландыруды іске ... ... ... үшін біршама қымбат. Батыс практикасында дебиторлық
қарыздар сомасының 50 ... ... ... болып кететін жағдайлары жиі
кездеседі. Кәсіпорын жаңадан құрылып жатқанда немесе өндірістік қызметін
бастап ... ... ... ... ... кұны екі ... тұрады:
1) комиссиялар (шот сомасынан қызмет көрсеткені үшін пайыздық төлемдер);
әлемдік практикада комиссия мөлшері 1,5-2,5 пайызды құраса, ... ... ... құжаттарды алдьш-ала төлегені үшін алынатын пайыздар. Әдетте
қысқа мерзімді несиелер нарығының ставкаларынан 1 -2 пайызға жоғары.
Фактор-фирманың ең ... ... ... төлемінің кепілділігі болып
табылады. Бұл кепілдік ішкі және сыртқы операциялардың толық көлемін
қамтиды. ... ... оның ... ... ... ... жоқ
болса да барлық акцепттелген шот-фактураларды төлеуі тиіс. Ақша активтері
кәсіпорынныңқаржылық міндеттемесі бойынша төлем қабілеттілігін қамтамасыз
ету процесінде ... роль ... ... ... ... ... 1 айға ... және қысқа мерзімді
(орындалу 3 айға дейін)
-ағымдағы міндеттемелер (орындалу мерізімі 1 ... ... ... ... ... етіледі.
Тауарлы-материалдық қорларды басқару. Қорлар мөлшерін басқару проблемасы
ақша ... ... ... ... бір саласының өндірістік
қорларының айналым уақыты, әдетте, оның капиталды қаншалықты ... ... ... жинақгалуы ақша қаражаттарының тым
мол қосымша кетумен ... Бұл ... ... ... ... ... мен дұрысгығын бағалауға қажетті баға
береді. Ақшалардың сатып алу қабілетінің ... ... ... ... ... ... ... мәжбүрлейді. Сонымен бірге
кәсіпорынның өндірістік процесіне қажетті шикізаттар мен ... ... ... ... ... ... шарасы болып
табылады. Осыған орай айта кеткен жөн, бір негізгі жеткізушіге бағытталған
кәсіпорын бірнеше жеткізушімен келісімшарт ... ... ... ... анағүрлым осал жағдайда.
Сонымен бірге тауарлы-материалды құндылықтардың қорларын жинақтау
саясаты ақша ... ... ... мына ... әкеп соғады:
6. запастарды игеруге байланысты шығындардың өсуі (қойма ғимараттарын жалға
алу мен оларды ... ... ... шығындары, мүлікті сақтандыру
және т.б.);
7. ... ... ... мен ... ... мен бақылаусыз пайдаланылу қаупіне байланысты шығындардың өсуі;
мүліктің көлемі мен сақталу уақыты қаншалықты көп ... оның ... ... (күрделілеу) екендігі белгілі;
8. төленетін салықтар сомасының өсуі. ... ... ... ... нақты өзіндік құны (өзіндік құнға шығару сомасы)
оның ағымдағы нарықтық құнынан ... ... ... ... ... ... ... Бірақ тап сол сомадан ... ... ... ... құн ... да ... ... Запас көлемі
өскен сайын мүлік салығының көлемінің өсетіндігін түсіндірмей-ақ қойса да
болатын ... ... ... ... ... ... ... тыс көлемі капитал қозғалысын тоқтатады, қызметтің қажылық
тұрақтылығын ... Ал ... ... ағымдағы қызметке қажетті
қаржыны (әдетте қымбат тұратын) жедел іздестіре бастайды. ... ... ... тыс ... ... ... айтпаса керек.
Қорларды жинау саясатының бұл және басқа да жағымсыз салдарлары бұдан
бұрынғы сатып алуларда жасалған үнемнің жағымды ... ... ... түзу және ... ... ... актив қаражаттарының
біршама кетуі оларды қысқарту жолдарын ... ... ... ... ... түзу және сақтау шығындарының көлемін
минимумға жеткізу туралы
айтылып отырған жоқ. ... ... ... ... еді және ... түрлі
шығынға ұшыратар еді ... ... ... мен ... ... ... міндет қаржылық қиыншылық
тудыруы мүмкін өте көп мөлшердегі қорлар мен ... ... өте аз ... ... ... ... ортасын" табу. Бұл
мәселе запастардың ... ... ... ... ... ... ... мен талдаудың жолға қойылған жүйесі қажет.
Запастарды басқарудың теориясы мен ... ... ... ... келесі негізгі белгілерін ерекше атауға
болады:
- ... ... ... ... өсу ... өткізілген өнім көлемінің өсу динамикасынан біршама асып ... ... ... ... материалдың жоқтығынан жиі тұрып қалуы;
11. қойма орындарының ... ... ... ... ... ... тапсырыстан ауық-ауық бас тарту;
13. ескірген (көп жатып қалған), баяу ... ... ... көп ... ... ... мен ... салдарынан
есептен шығарудың көп көлемі.
Запастарды тиімді басқару үшін:
13. жоспарланған мерзімге шикізаттың қажетті мөлшерін бағалау;
14. ауық-ауық ... ... ... мен ... ... ... ... шикізатқа тапсырыс беру мен сақгау ... ... ... ... запастарды сақтау жағдайларын үнемі қадағалау;
2. жақсы есеп жүйесінің ... ... ... ... ... деп ... ... есептеуді
айтады:
- аяқталмаған өндірістің көлемі өндірістің спецификасы мен көлеміне
байланысты;
- ... ... ... ... ... ... ... айналымдылықтың стандартты көрсеткіштерін пайдалануға
болады;
- аяқталмаған өндірістің өзіндік құны үш компоненттен тұрады:
а)шикізат пен материалдың ... ... тірі ... ... ... шығындардың бір бөлігі.
Дайын өнімді тиімді басқару деп келесі факторларды есептеуді айтады:
1. өндіріс циклының аяқталуына қарай дайын өнім өседі;
2. ажиотажды сұраныс ... ... ... ... ... және ... тауарлар.
Запастардың жағдайын бақылау мен талдаудың негізгі мақсаттары:
5. ликвидтілік пен ағымдық төлем қабілетін қамтамасыз ету және ... ... ... мен сақтауға кететін шығындарды төмендету жолымен
өндірістің шығындарын ... ... пен ... ... ... қондырғылардьщ
тұрып қалуын және жұмыс уақытының босқа кетуін азайту;
5. материалды ... ... ... және ... ... қойылған мақсаттарды орындау үшін келесі есептік-талдау жұмыстары
жүргізілуі тиіс:
1. Кейбір ... ... тыс ... ал кей ... ... ... анықтайтын запастардың кұрылымының тиімділігін бағалау. Бұл
қажеттілігі қысқаруы мүмкін немесе ... ... ... тыс көп капитал салудан аулақ болуға мүмкіндік береді. Запастардың
құрылымының тиімділігін ... ... ... және ... ... мен құрамын анықтау да маңызды. Бұл арқылы өндірістік
запастарды неғұрлым ликвидті ... ... ... ... қаржыны қысқарту қамтамасыз етіледі.
2. Материалды құндылықтарды сатып алу мерзімдері мен ... ... ... ... ... қызметі үшін запастар жағдайын талдау
міндеттерінің ең маңызды және күрделі шарттары.
Қабылданып отырған ... әр ... ... ... ... үшін сатып алудың көлемін анықтау ... ... ... ... ... өндірістік-коммерциялық цикл ішінде материаддарды тұгынудың ... ... ... ... ... ... тұтынуды талдау
нәтижелері негізінде және алдағы ... ... ... анықгалады);
2. ойда болмаған материалдық шығындардың ... ... ... ... орнын жабуға қажетті ресурстардың қосымша мөлшері (сақтандыру
запасы) немесе қажетті запастарды түзуге қажетті кезеңнің өсуі.
3. ... ... ... немесе өте жоғары сұраныстағы
материалдарға көп назар ... ... деп ... ... ... ... реттеу. Шетел практикасында ... ... кең ... ... ... ... ... да
қолданыла алады. АВС-әдістің тәсілінің идеясы әр материал ... ... ... бағалау. Нақты бір ... ... ... оның ... болатын шығындарды және осы
материалдардың орнын толтыруға қажетті уақыт; ... ... ... ... болу ... Осы ... ... қоймада
сақталынған материалдық құндылықтардың жалпы көлеміндегі үлесі ... ... ақша ... ... ... ... ... А
тобының ресурстары ретінде қарастырылады. В ... ... ... жатады; олар А тобының материалдарына қарағанда анағұрлым ... ... ... ... асып ... С ... ... онша
маңызды емес деп саналады — бұл неғұрлым арзан тұратын және ... ... ... ... сатып алу және сақтау, ұстау ақша
қаражаттарының ... ғана ... ... ... (жалпы сомамен
салыстырғаңда). Әдетте мұндай ... ... ... тапсырыстық
партияларды, сақтандыру (резервтік) запастары және қоймадағы қалдықты қатаң
қадағалауды қамтамасыз етуден әлдеқайда төмен.
Бұл аталған ... ... ... өндірістік шарттарына
байланысты жіктеледі. Мұндағы ... ... ... А тобының
материалдары. Ерекше мән беретін моменттер: олардың ... ... ... ... жоспары және олардың ... ... ... ... инвентаризация.
4. Кәсіпорынның ағымдағы қажеттілігіне қолда бар запастардың ... үшін ... ... ... осындай көрсеткіштермен салыстыру
және негізгі топ запастарының айналымдылығының көрсеткіштерін есептеу . ... ... ... материалдардың айналымдылығын есептейді.Сонан
соң ... ... ... ... ... материалдардың жалпы
айналымдылығын есептейді.
Қорытынды
Сонымен, қорыта келгенде, айналым активтері кәсіпорынның мүлкінің бір
бөлігі ретінде қаралады. Олардың жағдайымен ... ... - ... ... ... ... ... Нарықтық қатынастың дамуы
кәсіпорындарға жаңа жағдайларды талап етуде. Жоғарғы инфляция, ... ... және ... ... құбылыстар кәсіпорындардың
айналым активтерге деген саясатын өзгертуге ... ... оны ... ... ... ... ... проблемаларын қарастыруда.
Кәсіпорынның айналым ... ... ... тиімділігін арттыру проблемасының негізі болып есептелінеді. Айналым
активтерін ұйымдастыруға жататындар:
1. айналым қаражатының құрамын және құрылымын ... ... ... ... ... анықтау;
3. айналым қаражаттарын қалыптастыру көздерін анықтау;
4. айналым ... ... ... өкім және ептілік жасау,
5. айналым қаражаттарын сақтау және тиімді ... ... ... ... ... өнім ... мен сату ... үздіксіз
айналым құрайды. Мұнда олар айналым аумағынан өндіріс аймағына және
керісіше ... ... ... қоры мен ... айналым қорлары
түріне ауысып отырады. Осылайша кезек-кезек екі үш фазадан өте отырып
айналым құралдары өзінің табиғи заттық формасын ... ... (Д-Т) (А-Т) ... ... ... ақша ... болып
өндірістік запастарға ауысады,яғни айналым сферасынан өндіріс сферасына
өтеді. Екінші фазада (Т-Ө-Т) айналым құралдары ... ... ... және ... өндіріс,жартылай фабрикаттар мен ... ... ... ... ... ... ... фазасы (Т-А) қайтадан
айналым фазасында өтеді. Айналым ... ... ... ... Өндірістік айналым активтерінің негізгі бөлігі-шикізат,
негізгі және қосымша материалдар,жартылай фабрикаттар,жанар-жағар майлар,
ыдыстар ... ... ... ... ... айналым
қаражаттар пайдалануға кең ерік берілген. Айналым қаражаттары кәсіпорынның
меншігінде және оның ешкімнің алуға еркі жоқ. ... ... ... ... ... сатуға,жалға беруге еркі бар.
Айналым қаражаттарының құрамы жэне құрылымы әртүрлі салаларда бірдей ... Олар ... ... ... ... ... ... қаржыландыру көздері меншікті қарыз жэне тартылған түріне
бөлінеді. Кәсіпорынның меншікті қаражаты басты роль ... ... ... ... ... ... белгілі мөлшерде
рентабельді жұмыс істеуі үшін меншік мүлікті бөлу ... ... ... ... ... ... Бұл ... қалыптасу
көзі кәсіпорынның ... ... ... ... ... істеу процесінде айналым қаражатының қалыптасу көзінің
бір алынған пайда.
Айналым қаражатын қалыптастырудың тағы да бір ... ... ... ... ... алу арқылы кәсіпорын уақытша қосымша айналым
қаражатын қанағаттандырады). Айналым құралдарын қайта ... ... ... ... ... ... мен айналым қорларына
жіктейді. Өндірістік айналым қорлары өндіріс ... ... ... ... қорлары — айналым процесінде, яғни дайын өнімді өткізуде ... ... ... ... Бұл қорлардың тиімді тепе-
тендігі кұн ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Айналым қорларына кәсіпорынның қоймасындағы ... ... және ... есеп шоттағы, сондай-ақ тиелген аяқталмаған
есеп айырысудағы ақша қаражаты жатады
Кәсіпорынның ... ... ... ... пен ... мен ... процесін қамтамасыз етуге ... ... ... ... мен айналым қорларындағы қаржы ресурстары.
Айналым құралдары бар ... ... ... ... ... ... құралдары үшін, жұмысшылар мен қызметкерлердің жалақысын, ... үшін ... ... ... төлемдері мен басқа төлемдер
бойынша бюджетпен есеп ... ... ... ... ... өндірістік және қаржы қызметінің қалыпты ... ... зор. ... ... ... ... ұйымдастыру кәсіпорынның
барлық экономикалық ... ... ... ... ие. ... ... ... капиталын түзу мен оны тиімді ... ... ... ... бірі ... ... ... активтеріне салынған қаржы ... ... ... алуандығы айналым капиталы жеделдетуде және тұрақты
төлем қабілетін қамтамасыз етуде үлкен рөл ... ...... ... ... мен ... ... қаржы. Айналым құралдары оның экономикалық мәнімен анықталады.
Оған өндіріс процесі, сондай-ақ айналым процесі жатады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Р.Ә.Әмірқанов ,А.Қ. ... ... ... 2002; 136-
168б.
2. Бланк И.А Основы финансового менеджмента : Учебный курс .2-Х.-К: Ника-
центр; 1999.-5 Пс
3. ... И.Т ... ... и ... ... ... ... .Стояновой. Финансовый менеджмент; М 2000.-123с
5. Павлова Л.П. Финансовый менедмент. Учебник.-М. :нфра -М; 1996
6. Стоянова Е.С. Финансовый менеджмент .-М: ... ... Под. Ред И.Т. ... ... ... , ... ... В.В.,Бахрамов Ю.М. Финансовый менеджмент. Учебное пособие.-СПБ.:
Специальная литература. Санкт- Петербург.1995-429с
9. Бригхем Ю, Гапенски Л.Финансовый менеджмент, В ... ... ... ... Дж. Ван Хорн. Основы управления финансами.-М.: 1996.-799с
11. Павлова Л.П. ... ... ... нфра-М,1996
12. Ковалев В.В. Методы оценки инвестиционных проектов.-М.: Финансы и
статистик,1998.-144с
13. Лимитовский М. А. ... ... ... и ... решений.
-М.ДЕКА, 1998-232с
14. Финансы. Учебник. Мельников В.Д., Ильясов К. К. ... 2001.- ... ... И.А. Управление активами . -Киев:Ника центр Эльга,2000.716 с (Б-
ка финансового менеджмента) *
І6.Волоский А.А.Корпоративный ... ... ... .2000 -184 с ... С.А. ... ... ... управления предприятием:
Учебник.- М:Финпресс,2000-384 с
18. Моляков Д.С ,Шохин Е.И. Теория финансов предприятий.Учеб. пособие-М:
Финансы и статистика,2000-112 ... И.В. ... ... Финасы и статистика , 2000-304 с.
20.Финансы. Денежное обращение. Кредит ... для ... под. ... –М ... ... с
21.Бияхман Л.С .Экономика фирмы: Учеб.пособие -СПБ;Издательство
Михайлова, 1999-279 с
22.Практикум по ... ... ... ... ... ... С.Стояновой-М :Перспектива ,2000-139 с
23.Нурсеитов А.А. Финансовый менеджмент :Учеб.пособие -Алматы, 1996-160с.
24.Райцкий К.А .Экономика птедприятия.Маркетинг 1999-693 с
Мазмұны
Андатпа
Кіріспе
1 ... ... Кен ... ... ... Кен ... барланғаны және дайындығы
1.4 Эксплутацияның инженерлік геологиялық жағдайы
1.5 ... ... ... және ... ... ... бөлімі
2.1 Кеннің өнеркәсіптік қорын есептеу
2.2 Өндіру тәсілі
2.3 ... ... ... ... ... тәртібі
2.5 Кенішті ашу
2.5.1 Негізгі ашу ... ... ... ... Қазу жүесін таңдау
2.6.1 ... алу ... ... ... алуды есептеу
2.6.3 Дайындық тиеме жұмыстары
2.7 ... ... ... ... ... ... құндары
2.10 Тау-кен жұмыстарын жүгізудегі техника қаупсіздігі
3 Аэрология бөлімі
3.1 ... ... ... ... ... схемасын талдау
3.2 Жалпы шахтаның ауасын есептеу
3.3 Жалпы шахтаның депрессиясын есептеу
3.4 ... ... ... ... жылу ... ... ... бөлімі
4.1 Жезқазған кенішін зерттеудегі соңғы жылдарда кездескен кәсіп-ауру
мен ... ... ... Өндірістік жарықтанудың алдын алудың қауыпсіздік-техникалық
шаралары
4.2.1 Тау ... ... ... ... Бұрғылап-аттыру жумысындағы жарықтану мен күрес шаралары
4.2.3 Зумптар мен су ... ... ... Санитарлық-гигиеналық шаралар
4.3.1 ... ... ... ... ... ... Дірілмен күрес әректтері
4.4 Электр тізбегімен қоректенетін лампалармен жарықтану
4.5 ... және ... ... ... су мен ... Медициналық жәрдемді
8. Өртке қарсы шаралар
4.8.1 Өрт қауыпының алдын-алу шаралары
4.9 Тау-кен қутқару ... ... жою ... ... ... ... жұмыс істеу тәртібі
5.2 Рудник құрылысына жұмсалатын қаржылар
5.2.1 Тау- кен жұмыстарына ... ... ... мен құрылыстар салуға жұмсалатын күрделі қаржыны
есепте
5.2.3 Жабдық және монтаж алұға жұмсалатын ... ... ... ... ... үшін ... бойынша қорындыны есептеу
5.3 Басқарушылар ... ... ... ... Электр – энергияға кететін шығын.
5.5 ... ... ( кен ... ) өзіндік құнын есептеу
5.6 ... ... ...... ... Геодезиялық бөлімі
6.1 Геодезиялық ... ... ... 3-4 ... ... ... ... орындаған кездегі техникалық қауіпсіздік.
7 ... ... ... тау- кен ... ... қызметтің
міндеттері
7.2 Кен орынын ашудағы маркшейдерлік жұмыстар
7.2.1 Өндіріс алаңын жобалау
7.2.2 ... ... мен ... ... комплексін салудағы марркшейдерлік жұмыстар.
7.2.4 Оқпанды жүргізү және әбзелдеу
7.3 Жалғастыу түсірісері
7.3.1 Тік бір ... ... ... Жер асты ... ... ... беру
5. Күрделі казбаларды жүгізүдегі маркшейдерлік жұмыстар.
7.5.1 Тау кен ... ... ... ... ... Тау кен қазбаларына вертикаль жазықтықта бағыт беру
7.5.3 Кезікпе кенжарлар жүргізудегі маркшейдерлік жұмыстар
7.6 Жер асты қазбаларын ... ... ... Кен ... ... ... Геометриялық нивелирлеу
7.10 Тригонометриялық нивелирлеу
7.11 Дайындық ,тазалау қазбаларын түсіру
8 ... ... ... қазу ... ... ... беру
8.2 Биік діңгектерді маркшейдерлік түсірісі
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Андатпа
Дипломдық жобада
Жезқазған кен орнын ашу,қазып алу және ... ... ... ... қарастырылған.Дипломдық жобаның арнайы бөлімінде
панельді-бағаналы қазу жүйесінде ... кен ... ... ... енгізілген.
Кіріспе
Халық шаруашылығының кез-келген саласының тау-кен өндірісінің
өнімімен жеткілікті қамтамасыз ... ... үдей ... ... өсіп
кету мүмкін емес.Сондықтан да,өскелең өнеркәсібіміз тау-кен өндірісінде
жеделдете ... ... ... ... ... ... шикізат өнімінің деңгейін өсіре түсү, тау-кен өндірісін
ғылыммен техника талапы тұрғысында кен ... озық ... ... ... ... процестерге пәрменділігі жоғары еңбек
өнімділігін арттырып, ауыр жұмысты жеңілдететін маркшейдерлік құралдарда
әрдайым ... ... ... ... ... етеді .Кен ... ... ... ... ... болатын негізгі
технологиялық процестерге пайдаланатын жабдықтардың артықшылығы техника-
экономикалық ... ... ... нәтижелерінде қабылайтын
инженерлік бірден-бір ... ... ... ... ... қоғамның қарамағында және кең
батақ республикамыздың мыс өндірісінің ... ... ... ... Кен орның сипаттамасы.
Жезқазған кен орнының геологиялық құрамында жасы және ... ... ... жыныстар кездеседі. Бұларға қоса көптеген рудалы
және ... ... ... ... ... ... ... бөлімі бірі-бірімен араласып келген қызыл және сұ түсті
құм тасрмен алевролиттерден тұрады.
Жезқазған бөлімінде төменде көрсетілген ... ... ... ... нөкерінің қуаты 360м.,көлбеу қатарлары қызыл құм ... ... ... және сұр ... жеке ... болып
келген алевролиттер мен конгломераттрдан тұрады(С3dz)
3.Тасқұдың нөкері, қызыл құмтастармен алевролиттермен қатпарлы келген
ізбестерден тұрады.
Өнеркәсіптік руданың ... кен ... ... ... ... ... жалғасады. Жезқазған нөкерідегі 9 ... ... ... осы ... ... ... ... Әр кендік қабатың
өзіндік еркшеліктері бар. Әр ... ... екі және ... көп ... және сұр ... ... ... горизонта (С3ақ).Крестовскийлік(С3кг).Жоғары раймунд (С3rm).
Орташалық раимунд және ... ... 30-40 м. Жеті ... ... ... ... әркендік қабат екі және оданда көп қыртысты қызыл және сұр
құмтастармен алевролиттерден турады .
Жезказған кен ... үш ... ... қиылысында орналасқан
.Кенгір,Жаңасай және жыланды. Жезказғанныңмунда жынысты кен сілемі ... ... ... тас ... және жоғарғы Жезказған.Төменгі тас
құдық нөкерінің 257м. және ол 16 ... және сұр ... ... ... ... ... құлау бурышы 1,5 пен 20 м.
аралығында.Бұл ен ... ... ... ... оның ... текқана тақталы сұр ... ... ... көп ... кенің лайықты, кен қабат арақашықтығы 5-
тен 50метрге дейін және оданда жоғары.Тазалап қазу жұмыстарының іріленген
көсеткіштеріне ... ... ... ... ... ... ... тдейін жетеді,алмыс пен қорғасынның құрамына
байлнысы.Кенді қопсыту коефицеті 1,8-2,6 ... . ... ... ... көп емес 0,3 ... 2% -ке тең,ендегі мыс құрамы 0,4% төмен.
Ауданнң флекстураық картасы қиындығы жағынан үшінші ... ... оның ... салыстырмалы үлкен амплетудалы фикстуралық аймақтағы
тұрмыс шамасы кіші амплетудалықыртысында едәуір кең қолданылады ... ... ... өте анық ... ... ... орнықтырлады.Бұндай қыртыстардың ұзындықтары өте
үлкен емес,шамамен 10 м.-100метрге ... ... ... ... ... ... ... жыныстар былай
сипатталады:
-Сұр құмтастар ,тығызжыныстадан әлсіз. ... ... бір ... емес ... шамасы турақты емес сұрлы
–жасыл.Түсті жыныстар,хлориті цементтің қатысуының белгісі.
-Сұр құмтастармен ... және ... ... ... айырмашылықтар көбінен таралған .Жіңішке қиыршықты
құмтсатар , ... ... ... ... Қызыл құмтастардың
құрамынашпатитпен темірдің сулы тотығы кіреді.
Жыныстың алевролиттік айырмашылығында ... тек қана ... ... ... ... екі ... ... түрде конгломераттар, ұсақ және жұмыр тастарда
жоғарығы мәні бар қызыл және сұр ... ... ал ... ... және дөңгелек келген.
Жезқазған кен орнының гидрагеологиялық сипаттамасы әртүрлі жыныстардың
біртекті емес ... ... ... ... ... ... ... аргелиттермен алевролиттер суға төзеді болыпкелді
де, ал суға шалыққан жынысар сұр түсті құмтастар.
Шахта сулаының дренажы кен ... ... өту ... ... ... ... түрлері шөлді және деңгейінің жылдық төмендеуі 15 метрге
дейін жетеді.
1.2 Гидрогеология.
Кен орынының орналасқан аймағында жер асты ... кең ... ... ... кен ... ... таралған жатыс
жағдайымен геологиялық қимада байланысты олар ... ... ... ... мен ... ... арқылы бөліген бірнеше сулы
горизонттар құрайды.Гидрогеологиялық ... ... ... кен орыны орташаға ... су ... ... тура ... болаы.
Қазбаларға су келімі 180-250м³/сағ.аспайды.Химиялық анализдің көрсеткіші
бойынша жер асты суларына жоғары минералогиялық ... ... ... ... Кен ... ... мен ... мысты , қорғасынды кенорыны жан жақты барланған , ... ... ... Категориялары бойын- ша қорлардың мөлшері
мынадай:
- А+В ... 35,8 %
- С 1 ... 61,0 %
- С 2 ... 3,2 %
Соңғы жылдары қапталды сілемдермен бөлек ... ... ... баврлау жұмыстары жүргізілуде.
Бірінші үш категория қорларының барлану ... ... ... ... тау-кен өнеркәсібінің ... ғана ... ... ... , кварталдық, айлық жоспарлар жасалады.
Кен орнын барлау бұрғылау скважиналармен жүргізіледі. С 1 және С ... ... 300(300 м торы В ... бойынша 150*150 м торы, ал
А категориясы бойынша 75*75 м тор ... ... ... ... ... ... есептйді.Қорлады есептеу үшін
келесі шараларбекітілген:
Кен қыртысының қалыңдығы 3 метрден жоғары;
Кендегі пайалы кампонеттің мөлшерікем ... 0,4 % ... ... ... жағдайы.
Жалпы жыныстар 2,6 – 2,7 m/м³ тығыздықпен ... . ... ... , ... көп ... болып табылады . Бірақ ... ... ... мен ... , жер асты қазбаларының
қабырғаларының ... ... ... ... ... ... ... бойынша жыныстардың беріктігі :
- сұр құмтастар - 12- ... ... ... - 8- ... алевралиттер - 8- ... ... - ... ... - 10- 16 ... ... ... кдергісінің орташа мәні 170- 220мПа .
Тау сілеміндегі жыныстардың контактілігі ... 2,6 m ... ... ... ... 1,6. ... ... орташа
ылғалдылығы 0,43% . Өздерінің технологиялық және ... ... ... ... ... ... Мысты;
2. Мысты аралас ;
3. Мысты сульфитті ;
4. Полиметалдық немесе комплексті ;
5. Қорғасын- мырышты , қорғасынды және мырышты .
Жоғарыда ... кен ... ... ... ... ... олар бір-біріне өзара араласып жатыр.
1.5 Кен мен кен қыртыстарының морфологиялық және сапалық ... кен ... ... және қорғасынды кендер сұр құмтастар
пластарына бекітілген . Олар ... ... ... ... ... құрайды. Кен қыртысының жату элементтері горизонтальдан
күрт құлауға дейінгі ... ... ... Кен ... ... ... 15° - тан ... қыртыстарының қалыңдығы ешқашанда горизонттық толық қалыңдығына
тең болмайды,ол 1,5 – 20м ... ... мен ... ... ... анық ... болмағандықтан,
кен қыртыстарының шекараларын сынамалардың нәтижелері бойынша белгілейді.
Қорғасынды және мысты кендер сұр ... мен сұр ... ... ... орналасады.Кейбір аймақтарда қорғасынның мыстан
бөлектенуі байқалады, бірақ қорғасын мен мыс ... бір кен ... ... ... ... ... Кеннің өнеркәсіптік қорын есептеу.
Кеннің созылым ұзындығы L=650м,ені В=400м,құлама бұрышы ... жер ... 80м ... ... қоры мына формуламен есептеледі:
Qбал.=L*В* ... ... - ... ... меншікті салмағы.
Qбал.=650*400*18*2,8=13104000т
Қазып алатын қорды мына формуламен есептейміз:
Qқ= ... =0,96 – ... ... ... коэффициенті;
Qқ=13104000-0,96/1-0,04=13104000т.
2.2 Өндіу тәсілі
Кен қорын ашық,жер асты,қиылыстырутәсілдерімен өңдеуге болады .Қай
тәсілмен ... ... ... ... ... табамыз,және
орташа қазу коэффициентімен салыстырамыз
Кгр=Сп-Со/Св ... ... ... ... тонна руданы жер асты әдісімен өндіргендегі жұмсалатын
қаржы. ... ... ... шым ... алғанда кететінқаржы. Св=550 тен/т.
Со-бір тонна руданы ашық әдіспен өндіргендегі жұмсалатын
қаржы. ... ... ... ... ... жату ... ... ... ... ... ... Qв/ Qв, ... м³/т
Қордың шектік коэффициенті орташа коэффициенттен неңұрлым аз.Сондықтан кен
орнын жер асты тәсілімен өндіру тиімді.
2.3 ... ... ... ең ... параметрлерінің бірі оның жылдық қуаты,яғни оның
жылдық өнімділігі туралы екі түрлі ұғым ... ... ... ... экономикалық тиімді болатын
өнімділік .Рудниктің тау-кен ... ... қуаы ... ... өнімінің ең жоғарғы көрсеткіші.Ал экономикалық тиімді ... ... ... ең аз ... құнына сәйкес ... ... ... қуатын тау -кен мүмкіншілігіне байланысты
анықтап алып түзетулер енгізеді.
Тау-кен ... ... ... ... ... ... екі тәсілі бар:
1.Кеніш қазудың интенсивтік немесе ... ... ... ... ... ... қазудың жылдық төмендеу шамасы арқылы.
2.Тазартыпқазу жұмысының фронты,яғни блоктар саны және олардың ... ... ... ... ... ... жылдық жылжу шапшаңдығы,м/ж.
С=Пg*nсм*lсм, м/ж;(8)
Мұндағы: Пg-жыл бойындағы жұмыс күндер;
nсм- бір күндегі смена саны;
lсм- забойдың ... ... ... ... ... мерзімі мына формуламен анықталады:
Т=tр+Qизв/Aгод +tзат, ... ... ... ... ... уақыты.
Т=5+13104000/900000+3=23 жыл.
2.4 Шахтаның жұмыс тәртібі(режимі).
Бір жылдағы жұмыс күндерінің санын есеетейміз.
Пg=N-B-П, күн;(10)
Мұндағы: N--=365,бір жылдағы күндер саны;
В=52, бір жылдағы демалыс күндер саны;
П=8,мереке ... ... ... ... режимі:
6-жұмыс күні,1-демалыс күні,1күнде үш смена алты сағаттан жұмыс істейді.
2.5 Кенішті ашу.
Кенішті не болса шахта алаңын ашу ... жер ... ... ... қазбалардың кен қабатына жетіп,оны дайындау ... ... ... ... тек жер ... ... тау-кен
қазбаларымен шектеліп қоймайды.Кей жағдайда руда өндіріліп жатқан тұстан
жаңа горизонттарға күрделі қазбалар ... ... да ... ашу ... ... жер асты ... ... қатынасы қамтамасыз еіледі.Кеніш басты және
қосалқы қазбалармен ашылады.Ашу тәсілін таңдауға негізінен ... ... ... жаралымы,кен-геологиялық жағдайы,техникалық даму
деңгейі және ... ... ... ашу ... ... ... қазбаларды желдет уді,өндірілетін руданың жоғарғы
тиімділігін,жұмсалатын күрделі қаржы мен ... ... ... қысқартып,тазалау жұмысын тездетіп жоспарлы
рудникқуатын орындауды қамтамасыз ететін шарт.
Тиімді ашу тәсілін табу екі ... ... ... ... ... ... мәліметтерге сүйеніп,кеніштің кен-
геологиялық жағдайына сәйкес және қойылатын талаптарды ескере ... ... ... ... белгіленеді.Бұдан соң
салыстырудың варианттың әдісін қолданып,әлгі алдын-ала ... ... мен ... ... ... ... ... ашу схемасын шығарып тастайды.Сөйтіп,одан әрі салыстыруға 2-
3 варианттаңдап алынады да,тиімді ашу тәсіліенді ... ... ... одан әрі ... ... әлгі 2-3 ... салыстырудан өткізіліп,тиімді ашу тәсілі қазбалардың
түсетін ... ... ... және ... ... ... тұрған жаралым элементер ашу тәсілі
іздестіріліп жатқан ... ... ... ... ... ... қаржыны есептеу үшін алдымен шахта үстіндегі
құрылыстармен қоса ... ... ... ... басқа да тау-кен
қазбаларының көлемі анықталады.
Кеніш жаратылым элементтерімен кен-геологиялық жағдайын ескере
отырып,мынадайтәсілдерді ... ... ... ... бас ... мен екі ... желдеткіш оқпандар.
2-вариант.Кенді қиып өтетін бас тік оқпан және екі ... ... ... ... ... күрделі және тұтынымдыққаржыны
есептейміз.Қайсысы тиімді болса соны ... ... ... ... ... млн.тен. ... ... ... ... қаржы:
Кж.о=2*(Нр+hз)*Sж.о*Сж.о=2*(180+50)*20,4*12000=112,61 млн.тен. (12)
3.Квершлагты өтуге жұмсаған қаржы:
Ккв=∑Lкв*Sкв*Cкв=440*12,3*650=3,518 млн.тен.
(13)
4.Оқпан албарына байланысты ... ... ... ... VоCо=0,24+0,48 Аж=0,24+0,48*0,9=0,672 млн.тен.
(14)
5.Оқпан албарының көлемін өту:
Vо=4+7,6 Аж =4+7,6*0,9=10,84 м³
Жер үстіндегі ғимараттар салуға жұмсалатын ... 3,24 ... ... ... ... VоCо+ VоCо+ ... ... шығыны.
1.Оқпанды ұстап тұруға жұмсалатын шығын:
Qо==(Нр+hз)*Т*Со=(180+50)*26*400=2,39 млн.тен. (18)
2.Көмекші оқпанды ұстап тұратынға жұмсалатынқаржы,шығын:
Qкө=2*(Нр+hз)*Т*Скө=2*(180+50)*26*300=3,59 млн.тен. ... ... ... ... ... ... жұмсалатын шығын:
Qтас=αк*b*Qқ*Стас= 146*13,1040*0,0003=0,573 млн.тен. (21)
5.Қазылған руданы ... ... ... ... ... Жер асты суын ... шығаруға жұмсалатын шығын:
Qнот=0,5*Qқ*(Нр+hз)*Сс=0,5*13,1040*(180+50)*0,001=0,150696 млн.тен.(23)
Келтірілген қаржы:
1=8,35+0,15*14,05=10,43 тенге/т. ... қиып ... бас тік ... және екі қанаттан түсетін
желдеткіш оқпандар.
1. Бас оқпанды есптегенде кететін қаржы:
Ко=(Нр+hз)*S*Со=(180+50)*28,8*14000=92,74 млн.тен.
2.Желдеткіш ... ... ... ... ... ... байланысты жабдықтауға монтаждауға жұмсалатын қаржы:
а) VоCо=0,24+0,48 Аж=0,24+0,48*0,9=0,672 млн.тен.
VоCо=2(0,20+0,42 Аж )=2(0,20+0,42*,9)=1,156 млн.тен.
Сск=9,2+3,24 Аж=9,2+3,24*0,9=12,116 млн.тен.
Күрделі қаржы:
К=Ко+Кжо+ VоCо+ Сск/Qқ=92,72+112,61+0,672+1,156+12,116/13,1040=16,73 млн/т.
Тұтынымдық шығын:
1.Оқпанды ұстап ... ... ... ... ... ... тұруға кететін шығын:
Qко=2*(Нр+hз)*Т*Ск.о=2*(180+50)*26*300=3,59 млн.тен.
3.Қазылған руданы көтеруге жұмсалатын шыған:
Qкот=0,5*Qқ*(Нр+hз)*Сп=0,5*13,1040*(180+50)*0,0004=0,602784 млн.тен.
4.Жер астысуын ... ... ... ... млн.тен.
5.Оқпан сырында қалған кен шығыны:
См=Qд*0,5*Б=1716000*0,5*2552=2188340000 тенге.
Мұнда: Qб-оқпан сыртында қалған келген кен мөлшері,тонна;
Qд=180*180*18*2,8=1632960 т. ... ... ... ... ... ... ... металл бөлшегі, αд=1,8%;
Ет.н-өндірістік түсім коэффициенті;
p-көтерме сауда бағасы,тен/т
Меншікті шығынның ... ... ... Qкот+ Qсу+ ... тен./т.
Келтірілген қаржы:
1=9,91+0,15*16,73=12,42 ен/т
1-кесте.
Күрделі және тұтынымдық қаржы:
|Кететін қаржы ... ... |
| |1 |2 ... ... | | ... ... өту |92720000 ... ... ... өту ... ... ... өту |8517800 |0 ... албарын өту |13488000 ... ... ... ... ... ... | | ... ... |2390000 |2390000 ... ... |3590000 |3590000 ... |160000 |0 ... |573955 |0 ... ... ... |0 ... ... | | ... |6713955 ... |
|Барлығы ... ... ... ... ... ; ... ... ... ... тен/т
Э2=2194320000/131004000=167,45 тен/т
1тонна руданыңөзіндік құны:
Сс=Э+Ку; ... ... ... ... ... ... ... қаржы пайдаланылған шығынның мөлшері жағынан да 1 вариант
бойынша ұсталатын қаражаттың ... аз. Мұны ... ... ... ... болады.Сондықтан кенішті ашуға 1-вариант тиімді.,яғни ... ... ... ... ... ... аламыз.
2.5.1 Негізгі ашу қазбасы түсетін жерді анықтау.
Бас оқпанның түсетін ... ... ... ең ... аударылатын фактор-жер асты транспортына,яғни тасымалдау
жұмысына жұүмсалатын шығынды азайту.Екінші сөзбен айтсақ оқпан ... ... ... оң және сол ... ... жеткізілетін рудаға
жұмсалатын қаражает бірдей деңгейден аспайтындай ... ... ... ... ... орнын профессор Шевяковтың графиктік
әдісімен анықтаймыз.Ол үшін кенішті әр 108 м ... ... ... ... қорды есептеу:
Q=b*l*m*(;тонна. ... ... Қазу ... ... таңдау.
Руда кенішін қажет ең пәрменді қазу жүйесін сурыптап, таңдап алу тау-
кен өндірісінде ең маңызды іс болып саналады.
Жезқазған кен орнының қазу ... ... ... ... ... кеніштік практикасына сүйене отырып,есеп шартында
көрсетілген жаралым ... ... ... руда ... алу үшін ... ... қазу жүйелерін сорапқа салып көрлік.Жезқазған шхталарында
ұзақ жыл бойы пайдаланылған ашық кен кеңістікті ... ... ... ... ... ... ... және бүгінгі уақыт табысына
сай туындаған қазу жүйелері:
1.Панелді - бағаналы табан камералы ... ... ... ... ...... төбе кемерлеп қазу;
3.Бағаналы – камерадан табан камералап қазу;
4.Осы жүйенің төбе кемер забойынан ұзақталатын рудалы ішара қомалап қазу;
5.усақталған ... ... ... ... қазу жүйесі;
6.Рудасын екінші камерадан тиейін камера тіреу қазу жүйесі;
7.Қабаттап камералы толтымалы қазу жүйесінің енін ... қазу ...... Осы ... ... ... ... баға береміз.Техникалық –
экономикалық салыстырмаға 1,2,3 –ші варианттарды таңдап алдық осы ... ... ... ... ... ... қалыңдығы 18 – 20 м
болатын руда қабатынан кен алу үшін ең оңай қазу ... ... ... ... ... ... ... руда
өндігенде қолданылатын қазу жйесінің пәрменділігін сипаттап ашып береді
деген пікірлерді іріктеп аламыз.Олар забойдың ... ... ... ... ... ... мен құнарсыздық көрсеткіштері руданың
өнеркәсіптік бағалығы, шығын пен құнарсыздықтың өндіріс орындарын ... ... ... қолданылатын түрлері технологтиялық
процестер бойынша жұмсалатын қаражатжиынтығы рентабельдік және рентабельдік
коэффициент.Енді бәсекелес қазу жүйелері ... ... ... руданың
бағалылығын есептеп шығаруға болады.
1.V=Lм*(100-R)*ε/*ρ *100*(, тенге/т,
Мұндағы: Lм-кеніштегі әдепкі металл шамасы;
R-құнарсыздың шамасы %;
(-байыту нәтижелерінде рудадағы металлды айыру көрсеткіші %;
(-даяр ... ... ... %;
V1=3,02*(1-0,01*4)*76,44*102250/100*99=2288,9 тенге/т;
V2=3,02*(1-0,01*6)*76,44*102250/100*99=2217,37 тенге/т;
V3=3,02(1-0,01*7)*76,44*102250/100*99=2217,37 тенге/т;
2.Кәсіптік шығынан шегетін зардап;
Jр=Jт+Jк+Jпр , тенге/т. ... Jт- ... ... ... қордың 1тонна рудасына жұмсалған
қаржы:
Jр=П(1-0,01* R)/100*n ,тенге/т. ... жер ... ... ... ... ... руда шығыны %;
Jро=Jраз+Jро+Jвс , тенге/т.
Мұндағы: Jраз- мемлекетік 1 ... ... ... ... ... мына формуламен анықтаймыз:
Jраз=0,1 Lм -0,1 Lм, тенге/т ... ... ... ... ... қаржы шығынының 1 тоннасына сәйкес
шамасы;
Jро=Jрад+Jкап+Jотб , тенге/т ... ... ... ... ... қаржы:
Jраз=0,12*һ ,тенге/т ... ... ... ... ... қаржының 1 тонна руда қорына шаққандағы аммортизацияның
үлесі.
Jотб=0,5*l,тенге/т; ... ... ... ... ... қаржы.
Jв.с=0,4* Jкап,тенге/т ... ... ... бар ... руда қорынан алынатын 1тонна
металлдың өзіндік құны.
См=100*(/ Lм*[100- R]*Е*(Сд+Ст+Соб)+100*(/ ... реті ... ... ... ... заводына
тасымалдауға және одан металл ағызуға даяр өнім ... өнім ... ... ... ... ... ... жуықтап алса,онда үлкен қателікке соқтырмайды.
Соб=(30(50()*lд* lт*=(10()*lд;
Стк=(15()*Спк; Сбб=(80(90()- Соб;
Сонда сорапқа ... 4 қазу ... ... тенге/т; С²об=0,4*102,5=41 тенге/т;
С'тк=0,1*66,4=6,6 тенге/т; ... ... ... ... ... ... ... тенге/т;
С'т=0,1*91,5=9,2 тенге/т; С²пк=0,85*36,6=31,1 тенге/т.
Егер ... руда қоры ... ... ... бір ... ... алу мақсатымен белгілі бір мөлшерде қаржы ... ... ... ... ... ... ... мынаған тең:
С'т=100*99/3,02*(100-4)*16,64+0,66+2,66+100*99/45*98*(0,40+2,26)=3446
С²т=100*99/3,02*(100-6)*(9,15+0,92+3,66)+100*99/45*98*(0,62+3,48)=5451,9
С³т=100*99/3,02*(100-7)*(9,15+0,92+3,66)+100*99/45*98*(0,55+3,11)=4919,1
Шығын руда қорының өнім алған күнде,оның құнарсыздықтан шегер ... ... ... ... 1 онна ... ... ... пайдалы әрбір қазу жүйесі
бойынша мына формулалармен есептейміз:
Jпр=1-(0,01*()/100²*(lд+ C'т + Соб+ Спк),тенге/т; ... C'т- ... 1 ... ... ... ... металургия
заводына тасмалдаудың өзіндік құны
С'т(15%)*C*B*100²/Lт(100­P)Eк=15%Cоб*Lm(100­P)Eк/B*100² ... ... ... өз ... ... ... қойып алдымен С'т, С'пк тауып
алуғап да болады.
1-қазу жүйесі.
C'т=15*26,6*3,02(100-4)/45*100²=0,21 тенге/т;
С'пк=85*26,6*(100-4)*0,78*3,02/45*100²=1,14 тенге/т;
2-қазу жүйесі.
C'т=15*41*3,02(100-6)*0,78/45*100²=0,355 тенге/т;
С'пк=85*36,6*3,02(100-7)*0,78/45*100²=1,5 тенге/т;
Енді шығын салдарынан жер ... ... ... әрбір1 топқа
рудадан алынбай қалатын өндіріс кірісін ... қазу ... ... ... Jрm*Lm* ... тенге/т( ... ... 1 ... ... ... залалы;
Jmр=Др*(Сд+Ст+Соб+ C'т +С'пп)+( Сп+Н)* Lm*(1-0,01* R)*E/(*100( тенге/т(
(46)
Мұндағы:1 тонна металл ағызуға қажет руда массасы,м;
Др=(*100/ Lср*E'-(*100/ Lм*E'= Lm*(1-0,01* R)*E/(*100 +(*100/ Lм*E', ... ... ... ... жалпы айырым түсімі(E'=0,01* E'*
Em),не болмаса мұны жабдықтап алғанда (E'=1,15*Е)(.Сонда әрбір қазу жүйесін
қолдануда 1 тонна ... ... ... ... руда ... ... т;
Д³р=99*100/3,02*(1-0,01*7)76,44-99*100/3,02*76,44=3,23 т;
Сп-құнарсыздықтанған 1 тонна руданы ... ... ... жұмсалатын
үстеме қаржы.
(=(2 -(1; (1= Lm- Lm* E/100, ... Lф* ... ... ... R)*E1,(49)
('1=(3,02*(1-0,01*4)-3,02*(1-0,01*4)*76,44/100(-(3,02-
3,02*1,15*76,44/100(=0,33
('2=(3,02*(1-0,01*6)-3,02*(1-0,01*6)*76,44/100(-(3,02-
3,02*1,15*76,44/100(=0,32
('3=(3,02*(1-0,01*7)-3,02*(1-0,01*7)*76,44/100(-(3,02-
3,02*1,15*76,44/100(=0,31
Р'1=274,2/3,02*(1-0,01*4)=94,6 тенге/т, %;
Р'2=268,6/3,02*(1-0,01*6)=95,2 тенге/т, %;
Р'3=264,8/3,02*(1-0,01*7)=94,2 тенге/т, %;
Құнарсыдықтың 1 тонна ... ... ... ... зардабын
тапқан жоғарыда анықталған баррлық шамаларды ... ... ... ... алып жұмысты жеңілдетсе де
болады.
У'р=2456,8*3,02*(1-0,01*4)*76,44/100*99=55,0 тенге/т;
У²р=3259,0*3,02*(1-0,01*6)*76,44/100*99=71,5 тенге/т;
У³р=3046,7*3,02*(1-0,01*7)*76,44/100*99=66,0 тенге/т;
Даяр өнім алуға ... ... ... ... руданың
өзіндік құны –Сд-руданы байыту ... ... ... ... ... ... руданы байытудың С'пк және
одан металл ағызудың -С' пп өзіндік құндарының тұрады.
С'тех=(Сд+Ст+Соб+ ... ... қазу ... ... қаржы жиынтығы.
Кәсіпшіліктің руданы өңдеп ... ... мен оны ... кеткен барлық технологиялық қаржы
аыйрмасы негізінде анықталады.Егер бір тонна рудадан келетін рентабельдікті
білсек жылдық ... ... онша ... соқпайды.
Rº=V-Скх, тен/т ... қазу ... ... ... 268,2-158,4=1102,2 тенге/т;
Rº3= 264,8-139,1=125,7 тенге/т;
Кен өндіріс кәсіпшілігінің ... ... ... ... коэффициенті,бұл рентабельдік ... ... ... ... анықталады.
Г= R/ V ... қазу ... ... ... ... қазу жүйесіне сипаттамасын береді деген ... ... ... ... ... ... ... келміз.
Критерилер
Забойдың еңбек өнімі
Өзіндік құны,тенге/т
Шығыны,П %;
Құнарсыздық
Өнеркәсіп бағасы
Шығын экономикалық бағасы
Технологиялық қаражат
Құнарсыздық экономикалық зардабы
Рентабельді
Рентабельді коэффициент
Салыстырмалы бәсекелес жүйелерінің критерилерін математикалық ... ... J1 J1….J1 ... J2…. J2 J2
J=|J |= ... Jỉ ... Jỉ ... Jn Jn.…Jn Jn
Әрбір бағанадағы |J| барлық жүйелер бйынша ... ... ... ... ... ... ... мәні оңтайлы шамадан
ауытқытып айырым ( J ... 820 ... 102,5 ... 8,5 ... 60 ... 268, 6 ... 258,9 141,8 ... 71,5 ... 158,4 ... 110,2 125,7
0,63 0,41 ... ... ... ... ... |
|1 |0,130 |0,129 |0,116 |
|2 |0,274 |0,543 |0,378 |
|3 |1,09 |0,745 |0,521 |
|4 |0,428 |0,500 |0,750 |
|5 |0,035 |0,020 |0,034 |
|6 |0,489 |0,452 |0,328 |
|7 |0,166 |0,300 |0,20 |
|8 |0,275 |0,570 |0,370 |
|9 |0,378 |0,363 |0,274 ... |0,340 |0,349 |0,254 ... мөлшерлік вектордың ең аз шамасы R3 →min,яғни панельді –бағаналы
қазу жүйесі.
Егер келтірілген айырым мәні ... ... ... қазу
жүйесіне сәйкес мөлшерлік векторды анықтаймыз:
Ri=√(( J)²+(( J)²+…+(( J)²+…+(( J)² ... ... алу ... ... ... панельдің ені 180,панельдің ... ... ... қалыңдығына тең.Панельді –бағаналы қазу
жүйесінде дайындық min-ме жұмыстарына ... ... ... ... ... ... ... жатады.Камераның орталығынан
құрығының ең жоғарғы бет сызығының үстінен қысқа өрт немесе керме ... ... ... ... ... ... ... аяғ жағынан кесу
өрлемесін камераның төбесіне дейін ауданы 1,5х2,0 м² ... ... ... кесу ... ... ені 4,5-6 м ... ... ,-ал биіктігі кеніштің қалыңдығына тең.Кеніштің қалыңдығы
1,5-25,3 м болса,онда забойдың пішіні тұтас болып келер келтіреді 9-12 ... ені ... ... ... 20 м ... жоғарғы
жағында төбе жағынан ошау кеңістігінің ... ... –6 ... ... ... ... еңістігінің басты забойдың,яғни
бірінші кемерден ең аз ... 20-25 м озып ... ... оның төбе ... ... ... ошау ... 15-20 м озып
отырып өткізеді.Панельді –бағаналы қазу жүйесінде ... ... ... ... 1,8-2,5 ... ... 0,8х0,8 м кенді сырмалап жеткізеді.Өздігінен жұретін жабдықтарды
пайдаланғанда шпурларды ... ... УБШ ... 6 ... ... оқтауға ПМ3Ш-2 ... ... ... ... жұмыстарында әр түрлі
жабдықтар қолданылады.Олар ПНБ-4.Кашерпилер 980С.МоАЗ-6401.Әр үдірісте
кеніштің қалыңдығына ... ... ... ... ... ... қазу ... ... | |м |
|1 ... ... ... | УБШ-532 |
| ... | |
|2 ... ... ... | ... ... ... ПИЗШ-2 |
|3 |Кенді тиеу жабдықтар |ПНБ-4;көтермелер 980С |
|4 ... ... ... |
|5 ... ... ... және | |
| ... түсіруге арналған |СП-8А |
| ... | ... ... ... ... және тіредішті тыңдарды қоптырумен
басқарылады.Тыңдардың өлшемі қазу тереңдігінен тау жыныстарымен ... ... ... ... де 6-12 м ... ... арасында болатын қашықтық 15-20 м тыңдардан басқа
камералық төбесі қарнақар бекітпелерімен бекітіледі.Қарнақтылар сым ... тас ... ... ... және ... түрлері болып
келеді.Реншілердің ... ... ... сым темірлі тас аралас
қаранақшыларды төбе тастардағы шпурларға орналастырғанша кейін оның ... ... ... ... . ... түрі кәдімгі шашыранды
бетонды ланикті шашыранды беонды болады. Тау ... ... ... ... торы ... 1,2х1,2; және 1,5х1,5 м болып
келеді.Оның орналасу тереңдігі2,0 х 2,5м.
2.7.2 Тазалап алып ... ... 1 ... ... - ... қондырғысы УБШ-532.
Qmex=60/tбур+t¹веп ,м/сағ. ... ... –1 ... және ... уақыт,минут;
Tбур =1/ Vср * n*Кс ,мин.
(57)
Мұндағы; n - бұрғылау қондырғының саны, Кс=0,78- бір қалыпты жұмыстың
кэфиценті.
Vср=13400*А* n/d²*6 см, мин./ мин. ... А=148 ... ... ... Ющ:
n=46,3- поршеннің диаметірі ,мм;
Gсm=f*100, ... ... ... ... Па,
Vср=13400*148*46,3/45²*1500=610 мм
Онда ... ... о,х + ... ... ... орнын ауыстыруға кеткен уақыт.
t о,х=1/( о,х =1/20=0,05 мин.
tо,х-1 метр шпурға кететін бұрғылау қондырғысының басының қайтар жолы,мин.
T=0,1 коретканы айырбастауға кететін уақыт,мин.
t'bеn=0,3+0,05+0,1=0,45
Q ... ... ... ... ... мына формуламен анықталады:
Q7=Qмех=Т(tns+t'nз+to+t)/60, мин.
Мұндағы: Т=360 сменаның ұзақтығы, сағ.
R7 ... ... ... ... ... = Қк *hу = 20*8 = 160 м² ...... ені, ... биіктігі, м.
Шпурлар қатарының санын есептейміз:
nр= hу/ W=20/1,2=17 ... ... ... ... ... санын есептейміз:
nшр=Қс /а + 1, ... ... ... ... м.
mсб-арақашықтықтың коэффициенті,
nшр=20/1,5+1=15 шпур ... ... ... мына формуламен анықтаймыз.
Nм=Пр*nшр=17*15=255 сан. (64)
Шпурлардың барлық ... ... ... ... ... ... =765/200,3=3,8=4 қондырғы ... ... бірі ... ... ... ... ... қондырғы бұрғылауға аламыз.
Бұрғылау уақыты
Тб =Lм *6/ Nб* Q7=765*6/4,5*200,3=5,09 сағ. ... ... ... иына ... ... Rn *hу *h ; (, т/м³; ... т/м³
ПМ3Ш-2 шпур оқтағыш машинасы забойға керекті атылғыш заттардың мөлшерін
есептейміз.
Qвв= Nш*qвв, кг. ... ... ... атылғыш заттардың мөлшері, кг.
qвв=3,14*0,045²/4*1200*0,85*3 =4,8642525, кг ... кг ... ... нақтылы меншікті шығыны
q= Qвв/vв , кг/м³, ... ... ... ... ... м³, ... ... ... ... ... сағ. ... ... тұтынымдық өнімділігі, t'nз =0,45 оқтауға кететін
уақыт
Т3=1240,32/250+0,45=5,41, ... ... тией ... ... және ... ... өнімділігі мынаған тең:
Qэз = (Т-t'nз – tn )* v*К3/[ (v* К3/ Qтп) + tв]* Ко +(2* tо /(+ tр), ... t'nз ... ... кететін уақыт;
tn –жұмыскердің өзіне арналған уақыт;
v-вагонның көлемі, м³;
К3 –ошаудың толтыру коэффициенті;
Lо –руда жеткізу қашықтығы;
Qmn –тиеу машинасының технологиялық өнімділігі;
... ... ... ... ... –демалыс коэффициенті;
v-вагонның орташа жылдамдығы
Qэк =(360-20*10)*11*0,9/[(11*0,9/6+3) ]*10,5+/2*400/150)+1=292,2 м³/см.
Nраз = К3 *Qр / Qэд ;
Мұндағы: Qэд –тасымалдау машиналарының тұтынымдық өнімділігі
Qэд=Qmех *(Тсм * t'nз), т/см ... v*(р* К3)/ tр , т/см ... ... tпар +tраз +tо +tгр +tпр, мин ... , мин ... ... = Lо/Кс *vгр , мин ... мин
vгр –8,5 км/сағ немесе 141,6 м/мин;
tпар –бос вагондардың жылдамдығы;
tпар= Lо/vсрп = Lо/Кс *vп , мин; ... ... ... олық ... ... т/сағ;
Qэд=91,38*(6-0,75) =479,75, т/смена.
Рейістің саны
(см =60 (Тсм- t пз)/ t р , рейс ... =60 (6 – 0,75)/ 13=24,2 ... = Кп – Qр /С , рейс ... = 1,25 - ... ... ... ... Ки * Qр / Qэд=1,25*666/479,75=2,735 ... Qр / Nр* Qэд+ tn*з , сағ; ... ... Бекіту.Бекіту ауданы:
Sкр =l*Қn , м²; ... ... ... саны:
nшт= Sкр/ Sшт=45/2,25=20, шт ... ... ... шкр= ... шт. ... ... шт;
Бұрғылауға кететін уақыт:
Тб.кр=Lш- Кс/Qэ, сағ. ... ... ... ... Тб ... ... ... ... ... ... ... ... ... алу ұзақтығы:
Тц= Тбр+ Тб.кр+ Тзар+ Тпд, см; (95)
Тц=0,85+0,2+0,9+0,92=2,87, см
Камераның өнімділігі:
nк= Qр /Т=666/2,87=232,05, т/смену ... ... nк ; ... Агод рдд/Nр=900000/305,3=874,т/см; (98)
nк=874/232,05 =3,7(4 панель.
Техника-экономикалық көрсеткіштер. Панельдің параметрі:ұзындығы 200
м, ені 108 м, ... ... 18, ... ... 3 м, тиеп тасымалдау
машиналары көтермелер және № АЗ,панельдің ... 232,05 т/см; ... ... 2622 ... ... смендік өнімділігі 874
т/см.
2.7.3 Дайындық ... ... ... ... ... дайындық, тиеме жұмыстарының көлемін
есептейміз.
Рп.д. =47786*0,24=11468,64 теңге.
Дайындық тиеме жұмыстары мына таблицада көрсетілген.
5-кесте.
|Тау-кен орны ... ... ... ... қылуеті |2412,8 |3500 |8444800 ... ... |2412,8 |3500 |8444800 ... ... |9360 |3500 ... ... | | | ... қылует |9360 |3500 ... ... ... |2412,8 |3500 |8444800 ... берік |468 |3500 |1638000 ... | | ... ... алынбаған | | ... ... 20( | | | ... | | ... |
Дайындық тиеме ... ... ... ... ... ... ... = Рр-Рп.д, теңге/т; ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құны:
Сзп=(С/Агод=9253864/900000=1,15 (100)
Еңбек ақы.
6-кесте.
|Жұмыскердің мамандығы |саны |Дәреже |Тарифтік ... саны ... қор. |
| | | ... ... ... ақы |
| | | | | ... ... |1 | |22680 |9150 |2075520 ... ... | |17010 |9150 |1556420 ... |1 | |22680 |9150 |2075225 ... АЗ жүргізушісі |1 | |22680 |18500 |4150440 ... |1 | |20680 |18300 |4150440 ... ... |2 | |20580 |18300 |339099 ... |1 | |19500 |9150 |1787000 ... |2 | |19550 |18300 |3573900 ... | | | | ... |
|10.Ауданық коэффициент| |1,4% | | |320910 ... | |40% | | |9103890 ... ... | |10% | | |2275975 ... | |37% | | |8421090 ... | | | | | |
| | | | | ... |
|Барлығы | | | | | ... ... аты ... |1 тоннаға шаң |Біреуінің құны |Жалпы құны |
| | | | ... ... |кг |0,638 |0,185 |0,118 ... |шт |0,300 |0,050 |0,015 ... ... |шт |0,0096 |2,500 |0,04 ... |шт |0,004 |3,500 |0,014 ... ... |0,032 |0,050 |0,002 ... ... |0,519 |0,110 |0,057 ... ... |кг |0,047 |0,630 |0,030 ... құрамы |кг |0,004 |27,00 |0,108 ... ... |кг |0,970 |0,630 |0,611 ... ... |кг |0,063 |0,300 |0,019 ... | | | |0,988 ... ... |20% | | |0,247 |
| | | | |1,235 ... | | | | ... ... ... ... ... ... ... |Саны |Сатып алу |Жабдық/ң ... қор |
| | ... ... бағасы |з. ... |
| | | | ... | ... |2 |150 млн |300 млн |29,1 ... ... |2 |178 млн |966 млн |24,8 |3868800 ... АЗ |3 |83 млн |249 млн |15 ... ... |2 |33 млн |66 млн |19,8 ... ... А |2 |93 млн |66 млн |19,8 ... ... |11 | | | ... |
|7.Есепке алынбаған |20% | | | ... ... | | | | |1508240 ... | | | | | |
| | | | | ... ... | | | | | ... ... ... ... ... қауіпсіздігі.
Әрбір жұмыс істейтін шахтада беткейге шығатын кемінде екі шығу жолы
болуы керек.Онда ... ... ... оның ... ... ... қарама қарсы болуы керек. Қазбаларды бекітуге ... ... ... ... ... ... тау қазбаларының бекітуі аз
уақытта және паспорттың өздігіне сәйкес ... ... ... ... бортымен төбе тау қазбаларының бекітілуімен қабаттарымен жайған кезде.
Кенжардағы ... ... ... ... ... ... арнайы дайындалған маман жүргізеді. Жұмыстың
бастамасын,аяқталуын жақсы ... ... ... ... ... ... ... жұмысшы,жеке жұмыс орнын тексеріп алу керек.
3 Аэрология бөлімі.
3.1 Шахтаны желдетудің әдістерін талдау.
Біздің еліміздегі өндірістік аурулармен өндірістік ... ... үшін ... ... санитарлы-гигиеналық қамтамасыз ету үшін
заманына сәйкес шаралады енгізу өте ... ... ... ашу ... ... өндіруде жоспарда келтірілген флангалық әдісті қолданылады.
3.1.1 Желдету схемасын талдау.
Желдету схемасында ... ... үшін ... ... пайдалану керек. Бұл шахтаның жалпы ... үшін ... ... таза және ... кенжарда және
басқа орындардағы жұмыс істемейтін адамдарды таза ауамен ұзақ ... етіп ... ... ауа таза ... ... ... ... схемасы ТБ
талаптарына сәйкес, қазбалардың орналасу санына байланысты болу керек, онда
желдетудің флангалық схемасына сәйкес ластанған ауа ... Ауа ... ... ... ... кенжарға дейін ауа ағысының ... ... үшін аз ... қолданылатын флангалық бағаналарда
беткей ауа ... ... ... ... ... әр ... ... Кенішті желдетуге қажет ауа көлемін фактор арқылы анықталады,
адамдар ... ... ... ... двигательдерден шығатын газдардың
ыдырауына байланысты.
3.2. ... ... ... есептеу.
Желдетуге қажет жалпы шахта ауасын бес фактор ... ... ... ... ... ... ... есептейміз.
Qвв = Qог +Qпн,м³/мин. ... Qог ... ... ... ауа, ... * ( вв * В вв * Кз / Т * Сд, ... (102)
мұндағы: ( вв =0,04 ... ВВ, ... ... бір ... атылатын атылғыш заттар, кг;
Кз=1,4 артықшылық коэффициенті;
Т=30 атылыс жұмыстарынан кейін желдетуге кететін уақыт, мин.
Сд=0,008
Qог=100*0,04*282,72*1,4/30*0,008 =6596,8 ... ... * [ 6 / T * √ Qу * S * ( 75+Q вв )], ... ... m=4, өту кен ... ... м² ... қимасы.
Qпн=4*[6/30*√282*18,6*(75+282) =1094,7 м³/мин.
Q вв=6569,8+1094,7=7691,5 м³/мин =128,2 м³/сек.
2) Шаңды ... ( S ас + U ас+( S пн* U пн)* Кз, ... S- қима ... ... м²
U- ауданның қолайлы жылжу жылдамдығы, м³/сек.
Qп=(63,9*0,75+0,6*74,4)*1,4=129,6 м³/сек.
3) Бір күнде шығаратын ... Кз, ... ... бір ... шығарылатын өнім, т/сут.
(=2,8 руданың тығыздығы, т/ м³
q=1,4, 1 м³ тәулік өнімділігіне қажет ауаның мөлшері, м³/мин.
Qд=3024/2,8*1,4*1,4=2116,8 м³/мин. =35,3 ... ... ... ... n* Кз ... жер ... ... ең көп саны.
Qп=6*240*1,4=2016 м³/мин. =33,6 м³/сек.
5) Іштен жанатын двигательдерден шығатын газдардың ыдырауына байланысты.
Q д.вс=ΣN*(110*CN2O5+40*Cco)* Кз, ... ...... ... ... ... қуаты.
CN2O5- Cco сәйкес азот және көміртегі концентрациясы,%
Q ... ... ... ... ауа ең үлкен сондықтан,соны қабылдаймыз 129,6 м³/сек.
3.3 Жалпы шахтаның депрессиясын есептеу.
H= ((L*P*Q²/S³, м.су бағанасы
Мұндағы: S- көлденең кесік ауданы, ... ... ... ... ... коэффициенті,м., сек²/м;
L- қазбаның ұзындығы,м;
Р- қазба периметрі,м;
Q- қазба арқылы өтетін ауаның мөлшері, м³/сек.
Депрессия есебі таблицада келтірілген.
Жергілікті кедергілердің ... ... мм ... ... ... мм су бағанасы (109)
Табиғи күштің мөлшері.
H м.с=К*РоН/100*( а1 -а2) мм су бағанасы ... ... а2 ... ... ... ... ... , Тср''=285,9 Кельвин бойынша қоршаған ортаның температурасы.
Ро=760 атмосфераның қысымы, мм су бағанасы
Н- желдеткіш оқпанның тереңдігі
h=1,05*760*200/100*(0,166-0,162) =6,9 мм су ... ... а2 ... ... ... анықтау.
Нм= h +hе+ hмс, мм, су бағанасы (112)
Флангалық желдеткендегі желдеткіш өнімділігі.
9-кесте.
|Қазбалардың атаулары ... |Р,м |S,м² ... |
| |ң | | | | |
| ... | | | | ... |2 | |17000 |1830 |3191283 ... ... |2 | |17000 |1830 |3113283 ... жұмыскер |3 | |19000 |2745 |5367098 ... ... |3 | |17000 |2745 |4669924 ... ... |1,41 | | | |666,491 ... |40% | | | |650235 ... еңбек ақы |10% | | | |162559 ... ... |37 | | | |661614 ... | | | | |3766487 ... ... ... ... |Біреуінің |Жалпы құны ... ... |
| | ... |13460 ... |жылдық қоры |
| | | | | ... |
|1 ... |2 |67300 |13460 |10 ... |
|2 ... |1 |15000 |1500 |12,5 |1875000 ... ... |
|Есепке алынбаған жабдықтар 20% |3572000 ... және ... |3572000 ... ... |
Са=∑С/Агод=22479000/900000=24 тенге/т
3 Материалдар амортизациясының 20%
См=0,59
4 Энергия
|Тұтынушы атаулары |Саны |Бір квт ... |1 квт ... ... |
| | ... ... квт ... тенге |қосынды, |
| | | | | ... ... |2 |630 |9000000 |3,7 |7101864 ... |7101864 ... ... шығындар 15% ... ... |8167144 ... ... Шығындардың құрама таблицасы
|Шығындар статьялары |1 т ... ... ... |
|1 ... ақы |3,8 |
|2 ... |2,6 |
|3 ... |0,53 |
|4 ... |88,00 ... құны |109,01 |
4 ... ... өнімділігі тек қана ұйымдастыру техникалық факторларға ... ... ... кеніштегі субъектінің гигиеналық және ... да ... ... ... газ тез ... құрамына
байланысты 1-категориядға жататын аталыс заттың күші арқылы кенді алуға
қолданылатын камералы діңгекті жүйе қолданылады.
Желдетуге ... ауа ... ... ... ... жоспарлағанда келесі қтерлі жағдайлар ескеріледі:
1.Қазба төбесінің бұзылуы.
2.Қазбаға жұмысшылардың құлауы.
3.Элект тоғымен зақымдану.
4.Қопарылыс жұмыстарын оындау кезіндегі жарақатттар.
Жерасты жағдайларында ... ... ... және ... ... ... ... біркелкі жарықтанбауы, зиянды газдардың
болуы, сілкіністер, ылғалдылықтың жоғары болуы. ... ... ... ... ... ауыруы;
2.Көз ауыруы, әлсіз жарықтанатын жерде жұмыс істегенде;
3.Дірілмен шулы жерден пайда болатын аурулар;
4.Газбен улану;
5.Салқын тиіп ауру.
Жоғарыдағы аталған факторлар адам ... әсер ... үшін ... қолданылады:
1.Ұйымдастыру шараалары;
2.Техникалық шаралары;
3.Санитарлық-гигиеналық шаралары;
4.Өртке қарсы шаралары;
5.Апатты жою жоспары.
4.1 Жезқазған ... ... ... ... ... өндірістік жарақаттың себебі талдау. Ұңғымалардың,
бұрғылаушылардың ... ... мен ... ... ... және ... ауырлығымен қатерлі факторларына байланысты кәсіби аурулар тудырушы
3 класқа 2-3 ... ... Ең ... ... ауру ... ... өндірістік зиянды факторлаға көп жақын және қатерлі аурумен ... ... ... ... ... тобына тыныс алу
жүйесінің, тері аурулары және жарақаттар жатады. Қазақмыс ... ... ... ... ... ... УБШ
бұрғылаушылардың шу, діріл, шаңдану, жарылғыш газдардың ... ... ... ең жоғарғы деңгейі болып табылады.
2. Өндірістік жарақаттардың алдын алудың қауіпсіздік техниканың шаралары.
1. Тау массаларының бұзылыстарымен ... ... ... ұстау, басқару, нығайту паспортына сәкес
жүргізілуі керек. ... ... ... ... ... ... бекіністің түрі, бекіністің материалдық көлемі,бекініс
конструкциясы, бекітудің салдары, бекіту мөлшері) үшін ... ... ... ... ... ... этапта орналасқан панельді өңдеуге тиім салынады.
3. Жұмыстың технологиясы мен ... ... ... ... ... етуі керек.
4. Жезқазғандағы кенжар төбесі антематикалық түрде тексеріліп отыруы керек.
2. Бұрғылап-аттыру ... ... ... ... ... жұмысы паспортпен сәйкес жүргізілуі керек.
2.Зарядтау мен бұрғылау кезінде ... ... ... ... шахтаға жеткізуі іске асырылуы қажет. Атылғыш затты
тасымалдау арнайы өзі ... ... ... ... ол қазбаға арнайы
инструктардан өткен қопарғыштармен және ... ... ... ... алдында қатерлі ... ... ... ... жұмыстары дыбыстық сигнализация арқылы жүргізілуі керек.
3. Зумпфтар мен су жинағыштарда жерлестіргіді орналастыру.
Зумпфтармен су ... ... ... ... Ауданы 0,75 м² кем емес, қалыңдығы 5 мм де кем
емес. ... ... ... ... ... ұзындығы 2,5 м-ден
кем емес болуы керек.
Жерлестіргіш материалы ретінде шахта суларының қышқылдық қасиетіне
төзімді котельдік темірді қолданады. ... су ... ... ... 0,6 м² кем ... ... змм-ден кем емес қолайлы жолақтар
қолданылады. Қайта ... ... үшін ... 2,5 м жолақ
қойылады.
Су жинағышта жерлестіргіштің орналасуы.
1-жерлестіргіш электрод
2-өткізгіш.
2. Санитарлы-гигиеналық шаралар.
1. Шаңмен күрес ... ... ... ... төмендету үшін кеніш ауасын ... ... ... ... шаралар:
- ауаның көп келіп тұрған жеріне кен түсіргішті орналастыру.
- Бұрғылау негізінде шаңдарды азайту үшін ылғалды бұрғылау.
Ұңғыма кенжарда тозаңды басу үшін ... ... ТК-1 ... ... Кенді және оның өнімге тиер алдында оларды сумен ... ... ... үшін ... респараторы қолданылады.
2. Шу мен күрес шаралары.
Машина ішінде шуды төмендету үшін ... ... және ... ... ... ... ... жұтылу деңгейін төмендету
үшін жер асты қазбаларында жұтылған кеңістікті қамтитын арнайы дыбыс жұтқыш
табындылар ... Шуды ... ... ... шуды ... 15 ке ... ... Кенжарларда желдеткіштердің шуды төмендету
үшін ТШ-5 тұншықтырғыштар қолданылады. Қатерлі шуда ... ... ... құлақ жапқыштармен жабдықталуы керек.
3. Дірілмен күрес жолдары.
Жұмыс көлемімен операциялар санын азайту үшін ... ... ... қол ... ... ... ... және дистанциялық басқаруғакөшу. Қолға берілетін дірілдеуді
қол перфораторлары жәрдемімен ... ... ПП-50, В-30 ... ... ... дірілдеуін қондырғылар жүзеге асады.
Қолайсыз өндірістік факторларды шектеуге бағытталған циклді графикке сүйене
еңбектік рационалды режим ұсынылады.
3. Электр тізбегімен қоректенетін лампалармен ... ... ... орны ... ... ауданы, баспалдақтар,
адамдар жүретін жерлер, электромеханикалық қондырғылары бар мекемелер,
қоймалар жарықтануы қажет.
Электр тізбегімен қоректенетін ... ... жер ... ... ... оқпанның маңайы;
- дайындық кенжарлары;
- электромашиналық каларалар, жер асты шеберханалары, электровоздық ... ... ... ... ... ... жүретін жерлермен пайдалы қазбаларды тасымалдайтын бос ... ... ... ... тартылған кернеуі 127В прожекторлық шам қолданылады.
4. Санитарлық тұрмыстық және дәрігерлік қызметі.
Тұрмыстық комбинаттық ... ... ... медпункт,
гардероб, кір жуатын бөлме, дәретхана. Гардеробта әрбір жұмысшы өз киімін
сақтауға ... ... ... ... жер ... Шкаф ... 35х35 см, биіктігі 1,5 м . Шкафтар арасы 1 м.
Жуынатын жер есебі.
Максимальды жуынатын ... ... су ... литр ... n- бір ... ... су ... жуынатындар саны
n=0,75*q/а, л ... ... жер ... ... ... ... адам саны
0,75- әрбір аланаға сәйкес жұмыс уақытының коэффициенті
n=0,75*200/3=50 л
Q=50*150 =7500 л
Жұмысшы сеткасының саны
в= Q/0,75*q=7500/0,75*200=50 сетка ... ... ... ... ... ... станция жабдықтайды. Аусу сулық ... ... ... және жуатын жерлер газдалған су дайындау үшін
толтырып қою үшін ... ... ... ... ... және ... бар. Бір жұмысшыға бөшкені жуу мен ... ... 5-10 м² 6-12 м² ... ... үшін –0,035 м². ... су ... ... ден төмен емес және 20˚С артық емес болуы керек. Бөшкенің сиымдылығы
0,75м. Бір сменада істейтін 20 адамға ... 25л су ... ... ... ... ... денсулықсақтау пункті 4 категорияға бөлінеді:
1-4 дәрігерлі
2-2 дәрігерлі
3-1 дәрігерлі
4-1 дәрігерлі
Денсаулық сақтау пунктінің категориясы жұмысшылардың ... ... ... саны ... ... |4 ... |3 ... |2 ... |1 ... ... ... ... шахта үстінің мекемесінде,
асхана маңында барлық эксплуатациялық ... және ... ... ... 500 м ... орналасады. Жер астында істейтін
жұмысшыларға алғашқы ... ... ... ... ... ... ... Өртке қарсы шаралар.
4.8.1. Өрт қауіпінің алдын-алу үшін келесі шаралар ... ... ... ... ... ... меалл есіктер қойылады;
- қылуеттерге желдеткіш есіктер қойылады.
Барлық машиналық камералар ... және ... ... ... жабдықталынады.
14-кесте.
|Электромашиналық қызмет камерасы |Өрт сөндіргіштер |Құм, м³ ... ... жер асты |4 |0,2 |1 ... ... камера |4 |0,4 |2 ... дело |4 |0,4 |2 ... ... ... |20 |0,2 |1 ... ... |20 |0,10 |5 ... зат ... |21 |20 |10 ... ... |2 |0,4 |2 ... асты ... шеберханасы |10 |- |- ... ... ... |- |10 |5 ... ... ... |70 |20 |1 ... ... ... ... ... ... |
|Өрт сөндіргіштер ... |- |20 ... ... ... |- |60 ... ... ... ... |200 |- ... ... ... |2 |2 ... ... |5 |2 ... ... |5 |2 ... ... |5 |4 ... ... |5 |2 ... ... |5 |2 ... |саны |2 |2 ... ... |20 |10 ... ... |1 |- ... ... |10 |3 ... ... ... ... есебі.Жер асты өрт құбыр өткізгіш
жүйесін ... ... ... схемасы : деоналық желдету жүйесі
сорып ... 1 ... ... үшін 7,7 м³ сағ. су ... ... желдету
ағыны 2м/с және қылөттің көлденең ... 7,6 м² Q ... ... ... ... ... ... шығынына есептеледі. Ол өртке қарап
қарлысына қажет және бір өрт бағанасынан ... 19 мм. су ... ... мақсатты суағыны жедел өрт сөндірүге қажет.
Негізгі қылөттер мен брельсберктегі құырлар Q =74*70= 104 м³/сағ.
судың көлемін ... ... ... ... маңындағы қазбалармен
квершлактағы қазбаларды жабдықтау үшін сағатына 104 м³ су ... ... ... 6 ... бар, балығы 12. Әрбір понельге технологиялық
мұқтаждыққа ... 6 м³ су ... ... онда ... 6 ... көлемде су керек.
6*6=36 м³
Ал участка да «К» нүтесінен «0» нүктесіне дейін ... ... ... м³ су ... ішкі ... санау есебі;
d1=0,0188√ Q 1/V; ... ... ... ... 150 мм. қабылдаймыз. Магистральдық қубырдың диаметрі;
d2=0,0188√Q 2/V; ... ... ... 150 ... ... ... рдник, шахта бойынша жалпы тегеруін төменгі
формуламен есептейміз;
Н=1,05*(l1*А1 Q ²1 + ... Q ²1 )+60 ... l1 – ... ... магистральдық құбырлардың ұзындығы
–90 м.
l2– желдеткіш қылуөтті ... ... ... ... дейінгі
ұзындығы 340 м. А1, А2 – ... (l1, l2 ) ... ... ... ... ... ... коэффициент. Нк=60 м, құбырлардың
тарамдалар алдындағы ескерілетін жегеуіріні.
Q1=140 м³ , Q2=104 м³ , ... ... ... ... ... енгізсек , сонда ... ... ... ... тең ... ... ... судың тегеуіріні өте үлкен норма бойынша , ... м ... ... ... ... ... ... редуктор қойылуы керек.
Шахта бетіндегі өртті сөндіру үшін жүргізілетін құбырларды жобалау.
Су ... ... ... өрт ... ... үш ... бойы сөндіруге
жетуге тиісті 300 м³ тек кем ... ... өрт ... сағатына төмендегідей судың көлемі керек.
Q=104-36=68 м³
Олай болса , онда ол ... ... ... ... ... м³ ... , есеп үшін 312 м³ ... Су қоймасы таза ауа жүргізетін оқпаннан
100 метрден артық болуы керек. Сондықтан , есеп үшін ... мен ... ... hн=100 м ... Су ... ... ... құрлысы салынады , онда екі насос (станциясының құрлысы
салынады) болуға тиісті. Бірінші ... , ... ... Су қоймасынан
әрбір оқпанға ұй құрылыстарына, өртке қарсы су құбырлары жүргізіледі. Биік
оқпандардың ... ... ... ... су ... ... құбырлар жүргізіледі. Олар су қоймасымен байланысты болу керек.
Дөңгелек ... ... ... төменгі судың көлемі керек.
Q=S*V=25*2=50м³ ... ішкі ... ... ... ... 2 м/с ... онда оқпан жанындағы дөңгелек
схемадағы құбырлардың төмендегі формула арқылы есептейміз
d=0,0188*√Q/V=0,0188*√50/2=0,094
Гост ... d=100 мм ... ... ... ... ... ... негізгі оқпанға дейінгі құбырішіндегі судың
тегеуірін мөлшері төменгі есеп ... ... * Нн ... ... ... ... ... 60 м, ал құбырдың диаметрі 100 мм еске ... ... ... ... есеп ал) ... ... тегеуіріннің
төменгі есеп арқылы шеше аламыз.
Нн ... ... ... ауданының құрлысының арасында құбыр өткізгіштің
копері 121 м су бағанасының ... ... ... ... ... насостар қолданылады. Шахта астының ... 70 мм ... зарт ... ... Тау-кен құтқару ісі.
Кеніштегі құрылыс және эксплуатация арнайы инструкциямен арнайы тау-
кен құтқарушылық жұмыстарымен ... ... ... ... Бұдан басқа кеніштегі қосымша ВТС4 қызметі жұмысшылар жалпы
техниктер арасынан ұйымдастырылады. Қосымша ... ... ... ... ... ... Қосымша қызмет жасақтары табиғи
сәйкес құралдармен жабдықталынады.
4.10. Апатты жою жоспары.
Бұл ... ... апат бола ... жағдайда оның бастапқы даму
стадияларында жою үшін қолданылатын ... ... ... ... ... ... бас инженері құрайды. Оған қосымша қызмет
жасақтарыкомандирлері қатысады, комбинаттың бас инженері ... ... 6-ай. ... ... ... ... апат ... байланысты
рет саны қойылады. Жоспар үш бөлімнен тұрады:
1. Оперативтік бөлім
2. Апатты жоятын адамдар арасында міндет бөліп беру және әрекетке, ... Апат ... ... ... ... түлері.
№ 13 Позиция.
Апат түрі Жезқазған кенішінде 220 горизонтта су ағынының кенет артуы.
Адамдардың шығу жолы.
Мүмкін ... ... су ... ... ... ... ... жауапты басшының айтқанын істейді.
№ 14 Позиция.
Жезқазған кенішіндегі жұмыс істемейтін күндер мен демалыс, мейрам ... ... өшіп ... шығу ... бітпей қалуы кеззінде адамдар жоғары кеңістікке шығып
жауапты басшының әрекеті бойынша ... ... ... адамдар
жауапты басшының айтуымен бөгеттерді табу және қалпына ... ... жою ... жою |Шараларды ... ... № 13 ... ... ... ... | ... |жауапты адамдар| | ... | | | ... | | | |
| | | |ВТС4 ... жоюға |
| | | ... |
| | | |нің ... ... |
| | | ... | ... |Рудник ... ... ... |
|сигнализациясы |диспетчері ... ... ... ... |
|іске | ... ... ... ... ... | ... |киізбен |
| | |ін киіп ... ... ... |
| | ... ... | |
| | ... жер ... жүреді| |
| ... ... ... |2 ... | ... ... |диспетчері |Горизонтағы |2желдеткіш | |
| | ... ... ... | |
| | ... ... |шахтаға | |
| | ... ... ... | |
| | ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... | | |
| | |жер ... | | |
| ... ... | | ... ... | | | ... | | | | ... ... | | | ... ... | | | ... ... ... бас | | | ... ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | |
5. ... ... ... жұмыс істеу тәртібі.
Жобаланған кеніштің жылдық тәртібі үзіліссіз жылдық тәрібінде бір
жылдық ... күні ... ... Тк- ... ... бір жылдық жұмыс күндер саны,
Тм- бір жылдағы мейрам ... ... ... ... кезекті демалысының ұзақтығына
байланысты анықталады:
Тжұм=(Тж-Тотл)*к ... ... ... ... ұзақтығы,
к- жұмыскердің себепті жағдайына байланысты жұмысқа шықпау коэффициенті.
Тжұм=(356-24)*0,96=319
Жұмысшылардың ... ... мына ... анықталады:
Jав=Qтау/Нау*Ка (5,3)
Мұндағы: Qтау- жұмысшының тәуіліктік жұмыс көлемі,м³.
Нау- бір адам ... ... ... асыра орындау коэффициенті.
Бұрғылау бойынша жұмысшылардың жұмысқа келу саны:
Jав=118/15*1,1=7 адам.
Экскавация бойынша жұмысшылардың саны:
Jав=117550/2260*1,1=7 адам.
Қопару жұмыстары бойынша ... ... ... ... бойынша жұмысшылар саны:
Jав=5*2=10 адам.
Мұндағы: 5 адам-ауысымдағы жұмысшы саны.
Көлікпен қамтамасыздандыру жұмысшылар саны:
Jав=17500/2266*1,1=7 адам.
Үйінді жұмыстары ... ... ... ... ... ... адамдардың тізімдегі саны мына формула туралы
анықталады:
Jт= Jав*Кт ... ... ... ... ... ; ... ... бойынша жұмысшылардың тізімдік саны:
Jт =7*1,1=8 адам.
Экскавация бойынша жұмысшылардың тізімдік саны:
... ... ... ... ... ... ... =10*1,1=8 адам.
Қопару бойынша жұмысшылардың тізімдік саны :
Jт =10*1,1=11 адам.
Үйінді жұмыстары бойынша жұмыстардың ... ... ... адам.
Жұмысшылардың жалпы саны:
Jяв =43 адам, Jт =48 адам.
Еңбектік ауысымдық өнімділігі мына формула бойынша анықталады:
Рауыс =Q ауыс /Jяв ; ... ... м. ... ... өнімділігін анықтау:
Рай=Q ай/Jт ; Рай=526500/48=10968,8 м. ... Q ауыс ,Q ай – ... және бір ай ... ... ... ... ... жұмсалатын қаржылар.
5.2.1. Тау-кен жұмыстарына жұмсалатын қаржы:
5,1-кесте.
|Өндіру ... ... құны ... ақы ... ... ... |өндірудегі| ... | ... ... |құн | | | ... ... ... ... |13,46 ... ... ... |18600 |37800 ... |0,29 ... ... |2812,5 |32400 ... |0,04 |1,96*10 ... | | | | | ... | | | | ... ... ... құрылыстар салуға жұмсалатын күрделі қаражат
есебі.
5.2-кесте.
|Ғимараттармен |Жұмыс көлемі |Көлем бірлігі |Жалпы ... ... ... | ... | | ... | | | | |
| | | | ... |
| | | | |т. ... |
| | | | ... |
| | | | |ер %| ... |21000 |151560 ... |4 |1273*10 ... м³ |6619 |21171,6 ... |4 |5653*10 |
|Кіржұғыш, м³ |6000 |46496 ... |4 |4259*10 ... ... |6630 |47499 ... |11 ... ... | | | | | ... м³ |3000 |84990 ... ... ... м³ |8000 |43328 ... ... |
|Әсколодолер, м³|4500 |43328 ... |5,3 |5563*10 ... км |5 ... ... |8,4 ... ... |5 ... |437400000 |4 |4749*10 ... ... |1610 |83328 ... ... |
|ТКП қоймасы |555 |78732 ... ... ... |7330 |41556 ... |3,1 |5300*10 ... |10000 |81556 ... |4 |4033*10 ... беру |5000 |100148 ... |3,1 |7702*10 ... | | ... | |469102*10 |
|Ескерілмеген | | ... |20 ... ... | | | | | ... | | ... | ... ... және мәдениет тұрмыстық ғимараттарына кететін қаржы:
Зб=Jовщ*Кс*Цб*Кн* Кк* Коб* Ксб
Мұндағы: Jовщ- ... ... ... ... ... жететін тұрмыстық аудан.
Цб-1 м² тұрмыстық ауданының құны.
Кк-құрлыстағы адамдар саы.
5.2.3. Жабдық және ... ... ... күрделі қаржы.
5.3-кесте.
|Жабдықтар |Жабдықтар саны |Сатып алу |Жабдықтардың |Амортизация шығару |
|атаулары | ... ... ... тг.| |
| | | | ... ... | | | |% | ... |14 |49000 |766000 |20 |1202000 ... | | | | | ... |12 |140000 |1877800 |20 |475500 ... |38 |75000 |157000 |15 |18550 ... | | |4195800 | |536310 ... | | |7391800 | |736310 ... | | | | | ... 20 % | | | | | ... ... | | |129790 | |87262 ... % | | | | | ... және | | |739160 | |198155 ... % | | | | | ... | | |159790 | |87252 ... 5 % | | | | | ... ... | | |75814 | |418155 |
|5 % | | | | | ... 1 % | | |73000 | |12089,3 ... | | |71950 | |12063 |
| | | |4841532 | ... ... Рудниктегі құрылыс топтар үшін схема бойынша қорытынды есептеу
есебі.
5.4-кесте.
|Жұмсалатын қаржы атаулары ... ... |1 т ... табыс |
| |млн тг ... ... ... ... ... |33845 млн |690,73 ... құрлыс салуға кететін қаржы |3301 млн |167,38 ... ... ... ... |1841 млн |177,20 ... ... және байланыс жиынтығы |59 млн |110,22 ... ... ... |3904 млн |1796,97 ... ... ... |1953 млн |170,5 ... алаңын жабдықтау шығыны |3904 млн |170,5 ... ... мен ... |39521 млн |123,2 ... ... |15619 млн |131,8 ... ... ... жабдықтау |3904 млн |178,5 ... ... және ... ... |5857 млн |1195,5 ... ... ... қаржы |162050 млн |11676,5 ... және ... ... |5505 млн |1134,8 ... және мәдени тұмыстық |3315 млн |165,7 ... ... | | ... ... мамандардың еңбек ақы қорын есептеу.
Рудниктегі басқа ... және ... ... ... ... ... жұмысшының кесте бөлімі және мекемесі анықталады.
5.5-кесте.
|Рудник директоры |1 |182000 |2184000 ... ... |1 |56700 |678000 ... ... |1 |55500 |669000 ... ... ... |1 |45000 |340000 ... ... |1 |40300 |483600 ... ... |1 |47000 |650000 ... ... |1 |47000 |650000 ... энергетик |1 |46200 |650000 ... ... |1 |38500 |645000 ... ... ... |1 |49500 |455300 ... ... бастығы |1 |39000 |735000 ... ... аға ... |41200 |475000 ... ... |1 |49500 |480000 ... |1 |30500 |7350000 ... ... |17 |36500 ... ... |2 |48500 |83300 ... бастығы |4 |39500 |650000 ... |4 |45600 |948000 ... |1 |37500 |640000 ... ... |2 |35900 |950300 ... |2 | |895000 ... |40 | ... ... ... 60% | | ... ... еңбек ақы | | ... ... | | ... ... ... ақы қоры ... мынаған тең:
ОФП-1279303000,4
5.4 Электр энергияға кететін шығын.
5.6-кесте.
|Жабдықтар |Пайдалан|Электродвига|Жылдық |Электр ... ... |у саны ... ... ... ... ... |
| | |кВт ... | ... |
| | | | |КВт ... | |
| | | | ... ... | ... ... |11 |384 |3456 |1446874 |349600 ... |
|Эксковатор |12 |520 |9880 |4136321 |588000 ... ... |58 |2430 |93340 |3865869 |1000 ... |
|Есептелмеген | | |21155,2 |8848378 | ... ... | | | | | | ... | | | |5309087 | ... |
1 кВт ... ... құны –1000 тенге/кВт.
1 кВт/сағ. энергия шығыны құны –3 тенге /к. ... ... ... атауы|Норма ... ... ... |Сумма ... |0,15 |12300 |15850 ... ... | | | | ... тістері |0,20 |12100 |3,87854 ... ... |0,141 ... |123080 ... ... | | | | ... |0,89 |8330000 | ... |
|Бұрғ.жез. |0,017 |833000 |488,82 ... ... Дық. |0,007 |441000 |250500 ... ... | | | | ... ... қазындылардың (кен байлықтың) өзіндік құнын есептеу.
Жоғарыда келтірілген экономикалық есептердің негізіне сүйене ... ... ... құнын есептеуге болады.
Пайдалы қазындының өзіндік құнын есептеу.
5.8-кесте.
|Экономикалық элементтермен шығындардың |Жалпы шығындар ... ... ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... және ... ... | | ... төлеу қоры. |255 млн |2,5 млн ... ... |1592 млн |5,1 млн ... |2029 млн |8 млн ... ... |468 млн |8,1 млн ... ... ... |2025 млн |40 млн ... дайындау жұмыстарының құнын өтеу| | ... және ... |468 млн |9 млн ... ... ... |951 млн |19 млн ... қорларды жөндеу және күту (6 | | ... 15 ... |304 млн |16 млн ... барлауға жобалауға және | | ... ... ... 20% |1147 млн |12 млн ... қорғау. Экология және | | ... ... ... |6884 млн |22 млн ... шығындар |1376 млн |13,7 млн ... ... құны |1,4*107 | ... ... ... технико-экономикалық көрсеткіштері.
5.9-кесте.
|Көрсеткіштер атаулары ... ... ... жылдық өнімділігі, т |49*10 ... арту ... м³ ... ... масса: жылдық арту көлемі |50360327 ... арту ... м³/т |1,9 ... ... ету ... |37 ... жұмыстар күні |356 ... ... ... |167640 ... ... саны |1480 ... ... ... т/ом |408 ... бөлу ... ... ... күрделі шығын |167,55 ... ... құны ... |2057 ... ... ... және ... шығын |6105825337,2 ... ... ... |
|1 м ... құны |1419,84 ... ... ... ... ... ... |48,9 ... орташа еңбек ақысы, тенге |45000 |
6. 6. ... ... ... жұмыстар.
Жұмыстың мазмұны мен мақсаты.
Жер астында, яғни шахтада маркшейдерлік жұмыстарды жүргізу үшін жер бетінде
және өнеркәсіп ... ... ... ... ... керек.
Олар триангуляциялық, полигонометриялық, нивелирлік ... ... ... ... білу ... ... геодезиялық анализін.
2. Пландағы жобаланған тордың схемасын құрастыу.
3. Триангуляция тор ... дәл ... ... ... ... ... ... торды жобалауда:
1. Жүрістерді жүргізудің нәтижелі нұсқасын.
2. Бақылау өнеркәсібін.
3. Орталық торды бекітуді.
4. Қорытындыларды өңдеуді қамтамасыз ету керек.
Жобаланған жүрістер ... ... ... ... ... ... ... орналасады.
2. Жүрістерді жоғары разрядты нүктелерге байланыстыру керек.
3. Полигонометриялық ... тең ... болу ... ... және ... ... ... мағлумат.
Жезқазған кенішінің териториялық аймағында 2-3 ... тор ... Ол ... 3-4 класстық триангуляциялық
тордың салынуының негізі болады. ... ... ... біріктіріп
пайдалану мақсатында және теңестіру үшін қосымша ... ... ... тор 2-3 ... нүктелерге тіректелінген
үшбұрыштың тегіс торы болып саналады. 1-2 ... ... ... тор4-
классты триангуляциялық нүктелерге тіректеледі. Тірек торын нивелирлеу 4-5
класс бойынша туындалған, ал полигонометрия нивелирлендіру нүктесі ... ... ... ... 1 ... тор ... ... Ол тордың негізгі екі
4-класс триангуляциялық пунктары (базис).Тор берілген нүктелер арасындағы
үшбұрыштардың тізбектерінен ... ... ... бір нүктедегі
көріністегі, екінші ... ... ету үшін ... ... металл пирамидалар сияқты 5,5 м биіктіктегі бұрышты
құрылыстан салынған әрбір нүктеде орталық орналастырылады. Горизонталь ... ... ... үшін Т-2 теодолитті қолданады. Горизонталь
бағытты бақылауда 1-разряд ... үшін ... әдіс ... ... және ... ... мемлекеттік триангуляциялық тор туралы жалпы сипаттама:
1. Қабырғалар ... 2-5 ... ... ... кететін қателік ±12,"0
3. Үшбұрыштарда жіберілетін үйлеспеушілік –8, ... ... ... ... орташа квадраттық қателік 1: 20000
5. Ең әлсіз беттегі жіберілетін орташа квадраттық қателік 1: ... ... ... мәні ... ... ең үлкен мәні 120°
Триангуляция дәлдігін алдын-ала есептеу.
Жоспарланған тордың элементтерініңдәлдік ... ... ... ... квадраттық қателіктерімен және әлсіз
жақтың қатысты шектік қателік беріледі.
Дирекциондық бұрыштың қатесі мына ... ... m²(mx – ... ... дирекциондық бұрыштың қатесі (mxм

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 112 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Айналым капиталының экономикалық мазмұны64 бет
Корпорация қаржыларын ұйымдастыру98 бет
"Dala Group" компаниясының қарыз капиталын тарту саясатын талдау 60 бет
"Модильяни мен миллер үлгілері"11 бет
«компания капиталының құрылымын оңтайландыру»140 бет
ААҚ «Тұк казхром» кәсіпорынның экономикалық қызметін талдау21 бет
ААҚ «Тұк казхром» экономикалык қызметін талдау36 бет
Адам капиталы теориясының методологиялық аспектiлерi13 бет
Адам капиталына салынған инвестициялар60 бет
Айналым қаржыны тиімді қолдану жолдары. Амортизация әдістері12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь