Қазақстандағы ұлттық киноматографиясының алғашқы қадамдары (1920-1940 жж.)

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І.Қазақстандағы ұлттық киноматографиясының алғашқы қадамдары (1920.1940 жж.) ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.1.Кинофикация және алғашқы көркемсуретті фильмдер ... ... ... ..7
1.2.Хроникалық сюжеттер мен деректі фильмдер ... ... ... ... ... ... ..14
1.3.Ұлттық кинодраматургияның алғашқы кезеңі ... ... ... ... ... ... .24
1.4. Қазақ киносы . соғыс жылдарында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
1.5.Қазақ киносының алғашқы актерлік мектебі ... ... ... ... ... ... ...27

2. Қазақ ұлттық кино өнерінің 1945.1980 жж. қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35

2.1. Қазақ киносы . соғыстан кейінгі жылдарда ... ... ... ... ... ... ... ... 35
2.2.Қазақ кино өнерінің жанрлық түрлері ... ... ... 37 2.3.Ұлттық режиссура мен актерлік мектеп ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38
2.4. Қазақ кинодраматургиясының тоқырау кезеңі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43
2.5. Тарихи тақырыптағы фильмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...47
3. Қазақ кино өнері тәуелсіздік кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52
3.1.Көркемсуретті киноның өзекті мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ...52
3.2. Бүгінгі кино өндірісіндегі ізденістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...65
●Тақырыптың өзектілігі. Тарихи шындық, XX ғасырдың бас кезеңіне дейін Қазақстанда кино өндірісі қалыптаспаған еді және кино саласында ұлттық мамандарда болмады Қазан көтерілісіне дейін Қазақстанда бар-жоғы 13 қана киноқондырғы жұмыс жасады және олардың барлығы дерлік жеке кәсіпкерлердің меншігінде болды. . 1918-1920 жылдардан бастап Қазақстан жеріндегі бұған дейінгі барлық кинотеатрларды мемлекет қарамағына енгізу жұмысы жүргізілді.
1920 жылдармен салыстырғанда 1930 жылдар тұсында Қазақстан туралы түсірілген фильмдердің саны күрт өсті. Бұл тек хроникалық-деректі фильмдерде ғана емес, көркемсуретті киноға да қатысты болған құбылыс еді. Осы жылдары «Дала әндері», «Жұт», «Қаратау құпиясы», «Жау сүрлеуі» атты алғашқы көркемсуретті фильмдер экранға шықты. 1930 жылдар кезеңіңде жоғарыда аталып кеткен фильмдермен қатар «Востоккино» тресінен «Жау сүрлеуі», «Көтеріліс» фильмдері жарық көрді. 1930 жылдардың екінші жартысында экранға бірқатар көркем фильмдер шығып, ендігі жерде ұлттық көркем кино өндірісін жолға кою қажеттілігі туды.
Ұлттық кинодраматургияның алғашқы ұшқыны «Амангелді» және «Райхан» фильмдерінің сценарийлерінен бастау алды. Сонымен қатар, қазақ тарихында кинодраматургияның қалыптасуына Қазақстан тақырыбына түсірілген ең алғашқы көркемсуретті фильмдердің барлығына дерлік театр сахнасының актерлары қамтылды. С. Қожамқұлов, Қ.Қуанышбаев, Е.Өмірзақов, Қ.Жандарбеков, Қ.Байсейітов, Ш.Айманов, Қ. Бадыров, Ә.Өмірзақова, Х.Бөкеева, Б.Римовалардың алғашқы керкемсуретті фильмдердегі рольдерінен ұлттық актерлык кино тарихы бастау алды.
Қазақ ұлттық киносында сәтті басталған актерлық дәстүр бұдан былайғы уақытта Н.Жантөрин, А.Әшімов, Ы.Ноғайбаев, К.Қожабеков, Л.Абдукаримова, Ф.Шәріпова, С.Телғараев сынды талантты келесу буынның шығармашылығында жалғасты.
1960-1980 жылдар тұсында қазақ киносынын тарихында әр түрлі тақырыпты меңгеру және жанрлық түрлену құбылысы кең етек жайды. Егер жаңа заман және замандас тақырыбы тұрғысында қамтылған фильмдердің көркемдік деңгейі әлі де болса бір жақты иллюстративтік суреттеу аумағынан шыға алмай жатқан болса, осы кезеңде экранға шыққан Ұлы Отан соғысы тақырыбындағы фильмдердің көркемдік деңгейі ұлттық киномызды жана деңгейге көтере алды
Кеңес Одағы ыдыраған тұста жеке республикалар киностудиялары да жаңа өндірістік қарым-қатынасқа көше бастайды. Бұдан былайғы кезеңде «Қазақфильм» киностудиясы да аударма фильмлерден гөрі, ұлттық фильмдер өндірісіне басымырақ көңіл бөлді. 1988-1998 жылдар аралығында Қазақстанда 84 көркемсуретті фильм түсірілді. Қазақстан кино өндірісінің осындай жылдам қарқынмен дами бастауына себеп болған құбылыс - осы жылдар тұсында көптеп пайда бола бастаған жеке шағын киностудиялардың үлесі еді.
1. Сиранов К. Казахское киноискусство. - Алма-Ата: Казгосиздат, 1958. -112с.
2. Сиранов К. Киноискусство Советского Казахстана. Пути становления и развития : Автореф. дисс. … канд. искусствоведения. – М., 1964. – 19 с.
3. Сиранов К. Киноискусство Советского Казахстана. - Алма-Ата: Казгосиздат, 1966.- 124 с.
4. Сиранов Қ. Советтік Қазақстанның кино өнері. – Алматы: Білім, 1970. – 18 б.
5. Сиранов Қ. Кино туралы әңгіме. – Алматы: Жазушы, 1973. - 224 б.
6. Сиранов Қ. Кино. Жылдар. Ойлар: Мақалалар жинағы. – Алматы: Өнер, 1983. – 160 б.
7. Майшекин М. Көркемөнер шеберлері. – Алматы: Қазақ мемлекеттік баспасы, 1959. - 140 б.
8. Новожилов Г. Қазақстанның кинохроникасы. – Алматы: Қазақ мемлекеттік басылымы, 1962. – 72 б.
9. Атушев Ф. Қазақ кино өнерінің тууы мен дамуы. – Алматы: Білім, 1974. – 20 б.
10. Богатенкова Л.И. Народный артист СССР Шакен Айманов. – Алма-Ата: Наука, 1973. – 120 с.
11. Богатенкова Л.И. Нурмухан Жантурин. – Алма-Ата: Жазушы, 1975. – 95 с.
12. Смаилов К. Фильм осылай туады. – Алматы: Өнер, 1981. – 119 с.
13. Төлегенов Е., Әбдікаримов С. Өнер мұрасы. – Алматы:Өнер, 168 б.
14. Айнагулова К., Ашимбаева К.Тенденции развития киноискусства Казахстана. – Алма-Ата: Өнер, 1990. – 128 с.
15. Ногербек Б.Р. Кино Казахстана. – Алматы: НЦЛ, 1998. – 116 с.
16. Ногербек Б.Р. Вопросы периодизации истории казахского кино // Вопросы культуры и искусства Казахстана на пороге XXI века. – Алматы, 1999. – С. 37-46.
17. Ногербек Б.Р. Тернистый путь киноматографии // Нива. – 2005. - № 2. – С.120-128.
18. Нугербеков Б.Р. Когда оживают сказки: Мультипликационное кино Казахстана. – Алма-Ата: Өнер, 1984. – 98 с.
19. Рахманқызы Н. Кинорежиссер Ораз Әбішев. – Алматы: Қазақстан /Шапағат, 1998. – 136 б.
20. Абикеева Г.О. Кино Центральной Азии (1990-2001 гг.)7 – Алматы: Өнер, 2001. – 198 с.
21. Абикеева Г.О. Нациостроительство в Казахстане и других странах Центральной Азии, и как этот процесс отражается в кинематографии. – Алматы: Центр Центрально-азиатской кинематографии, 2006. – 308 с.
22. Садық М. Деректі фильмнен үлкен киноға дейін. – Астана: Фолиант, 2004. – 276 б.
23. Жандарбеков Қ. Көргендерім мен көңілдегілер. – Алматы: Өнер, 1989. – 112 б.
24. Мұхамеджанов Қ. Өзіме де сол керек. – Алматы: Жазушы, 1991. – 341 б.
25. Әшімұлы А. Жан бөлек. – Алматы: Санат, 2001. – 2008 б.
26. Әл-Тарази Т. Наз: Ғұмырнамалық хикаят, қаз-қалпындағы құжаттар. – Алматы: Нұрлы әлем, 2001. – 320 б.
27. Әбусейітова М. Пәк сезім. – Алматы: Дайк-Пресс, 2002. – 288 б.
28. Римова Б. Өмір белестері: Эссе. – Алматы: Арыс, 2003. – 264 б.
29. Кенжетайұлы К. Егер сурет сөйлесе... – Алматы: Алаш, 2004. – 480 б.
30. Теменов Т. Ой-жасын. – Алматы: Бауыр, 2004. – 280 б.
31. Актер Сәбит Оразбай. – Алматы: Атамұра, 1999. – 304 б.
32. Санбаев С., Бегалин Қ. Шәкен Айманов. – Алматы: Өнер, 2004. -158 б.
33. Шәкен Айманов туралы естеліктер / Құрастырған: К.Кенжетаев, Р.Сатаев. – Алматы: Білім, 2004. – 224 б.
34. Айнагулова К. Легендарный Шакен Айманов // Мәдениет. – 2004. – С. 38-41.
35. Қазақстан жөнінде шыққан көркем суретті фильмдердің каталогы. – Алматы: Қазақстан мемлекеттік басылымы, 1963. – 82 б.
36. Документальный экран Казахстана. –Алма-Ата: Кітап, 1978. – 128 с.
37. Очерки истории казахского кино. Алма-Ата: Өнер, 1980. – 236 с.
38. Қазақфильм киностудиясы. – Алматы : Өнер, 1986. – 132 б.
39. Новожилов Г.Н. В объективе - жизнь. - Алма-Ата: Өнер, 1984.
40. Еңбекші қазақ. – 1930. – 20 ноябрь.
41. Геннадиев И. Қазақстанда алғаш түсірілген ленталар // Жаңа фильм. -1970. - № 19. – 11-13 бб.
42. Казахская кинематография // Кинословарь в 2-х т. - Т. 1. - М., 1966.
43. Малахов П. Красная Армия на страже СССР // Советский экран. – 1927.- № 35. – С. 18-19.
44. Абрамов Н. Дзига Вертов. - М.: Искусство, 1962. – 138 с.
45. Советская степь. - 1931. - 9 мая.
46. Жансүгіров I. Мың мылқауға тіл бітгі [Дауысты кино туралы көлемді мақала] // Еңбекші қазақ. - 1930. - 4 ноябрь.
47. Правда. – 1934. – 25 апреля.
48. Енисеева Л. Начало пути (история ЦОКСа) // Новый фильм. – 1969. - №8. – С. 28-29.
49. Варшавский Л. Забыть не в силах ничего... (О деятельности ЦОКСа) // Новый фильм. - І969. - №16. – С. 7-8.
50. Давлетбеков X. Это было так... (Из истории создания казахстанского кинематографа) //Новый фильм. – 1972. - №12.- С. 9-11.
51. Бадыров К. Время тревожное, счастливое (Воспоминания о ЦОКСе) // Новый фильм. – 1975. - №7. – С. 13-14.
52. Мусрепов Г. Роблемы казахской кинодраматургии // Простор». – 1963. - № 2. – С. 5-6.
53. Океев Т. Серый лютый // Экран. – М., 1974. – С. 154-156.
54. Мусрепов Г. Легенда о Қыз Жібеке (о художественном фильме «Қыз Жібек») // Советский экран. – 1969. - № 1. – С. 43-44.
55. Жас алаш. - 2000 .- 18 наурыз.
56. Жаңа фильм. – 1990. - № 1. – 7 б.
57. Жантурин Н. Я - актер. Я - человек. Высшее достижение создателя. – Алматы: Атамұра, 1997.- 136 с.
58. Жаңа фильм. – 2002. - № 1. – 38 б.
59. Наурызбеков Г. Ұлттық кино және жас көрермен // Өмір. – 2004. - № 1. – 65-67 бб.
60. Наурызбекова Г. Қазақ киноөндірісінің жаңа толқыны // Өмір. – 2004. - № 4. – 48-50 бб.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе................................................................
...........................3
І.Қазақстандағы ... ... ... ... ... және алғашқы көркемсуретті фильмдер..............7
1.2.Хроникалық ... мен ... ... ... ... киносы - ... ... ... ... ... ... кино өнерінің ... жж. ... ... ... ... - ... ... кино өнерінің жанрлық түрлері............37
2.3.Ұлттық ... мен ... ... ... ... ... ... Қазақ кино ... ... ... ... ... кино ... ізденістер
......................................57
Қорытынды...................................................................
............................62
Пайдаланылған ... ... ... шындық, XX ғасырдың бас кезеңіне
дейін Қазақстанда кино өндірісі ... еді және кино ... ... ... ... көтерілісіне дейін Қазақстанда бар-жоғы 13
қана ... ... ... және ... ... ... ... меншігінде болды. . 1918-1920 жылдардан бастап ... ... ... ... кинотеатрларды мемлекет қарамағына енгізу
жұмысы жүргізілді.
1920 жылдармен ... 1930 ... ... Қазақстан туралы
түсірілген фильмдердің саны күрт өсті. Бұл тек ... ғана ... ... ... да ... болған құбылыс еді.
Осы жылдары ... ... ... «Қаратау құпиясы», «Жау сүрлеуі» атты
алғашқы көркемсуретті фильмдер экранға ... 1930 ... ... ... ... фильмдермен қатар «Востоккино» тресінен «Жау
сүрлеуі», «Көтеріліс» ... ... ... 1930 жылдардың екінші
жартысында экранға бірқатар ... ... ... ... ... ... кино ... жолға кою қажеттілігі туды.
Ұлттық кинодраматургияның алғашқы ұшқыны «Амангелді» және «Райхан»
фильмдерінің сценарийлерінен бастау ... ... ... ... ... ... ... тақырыбына түсірілген ең алғашқы
көркемсуретті фильмдердің барлығына дерлік театр ... ... С. ... Қ.Қуанышбаев, Е.Өмірзақов, Қ.Жандарбеков,
Қ.Байсейітов, Ш.Айманов, Қ. ... ... ... ... ... ... ... ұлттық
актерлык кино тарихы бастау алды.
Қазақ ұлттық киносында сәтті басталған актерлық дәстүр бұдан былайғы
уақытта ... ... ... ... ... С.Телғараев сынды талантты келесу буынның шығармашылығында
жалғасты.
1960-1980 жылдар тұсында қазақ киносынын ... әр ... ... және ... ... ... кең етек ... Егер жаңа заман және
замандас тақырыбы тұрғысында қамтылған фильмдердің көркемдік деңгейі әлі де
болса бір жақты ... ... ... шыға ... ... ... кезеңде экранға шыққан Ұлы Отан ... ... ... ... ... киномызды жана деңгейге көтере алды
Кеңес Одағы ыдыраған тұста жеке республикалар киностудиялары да жаңа
өндірістік қарым-қатынасқа көше ... ... ... кезеңде
«Қазақфильм» киностудиясы да аударма фильмлерден ... ... ... ... ... ... ... жылдар аралығында Қазақстанда
84 көркемсуретті фильм түсірілді. Қазақстан кино өндірісінің осындай жылдам
қарқынмен дами ... ... ... құбылыс - осы жылдар тұсында көптеп
пайда бола бастаған жеке шағын киностудиялардың үлесі еді.
1990-2000 ... ... ... ... ... ... «Жаңа
толқын» киносымен бірге ұлттық экранымызға жаңа ... ... ... ... ... жыл ... қазақ киносы танымастай езгерді.
Сондықтан да, қазақ киноматогра-фиясының ... ... ... ... ... ... сай және ... тыңғылықты зерттеу бүгінгі
күннің өзекті мәселесі.
● Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ... ... ... ... ... бірі ... жан-жақты зерттеген
К.Сиранов болды (1, 2, 3, 4, 5, 6). Осы ... біз тек ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар көптеген қазақ
және орыс тілдерінде жарық көрген басылымдарын да айта ... ... тек ... ... ... сонымен қатар Қазақстан кино өнерінің
қандай соқтықпалы-соқпалы қиын ... ... ... ... ... ... респуб-ликамыздағы кинофикацияның тарихы мен
алғашқы хроникалық, деректік және көркемсуретті фильмдер де зерттелген.
Қазақ киноматографиясыныңдағы алғашқы ... ... ... ... ... ... фильмдердегі олардың ойнаған рольдері
мен шеберлігі М.Майшекиннің 1959 жылы басылымнан шыққан еңбегінде жан-жақты
көрсетілген (7).
1962 жылы ... ... ... ... зертеуінде 1920-1940
жылдардағы республикамыздағы хроникалық-деректі киноның ақпараттық тәсілмен
түсірілген сюжеттері айқын берілген (8). Солардың ішінде ... және т.б. ... ... ... ... ... облыстарындағы қазақтардың тұрмыс ахуалы, ... т.б. ... ... көрініс тапқандығы.
Отандық кино өнерінің тууы, қалыптасуы мен ... ... ... ... ... тарихи тұрғыдан баға Ф.Атушевтың 1974
жылы жарияланған шағын брошюрасынан көруге болады (9).
1970-1980 жылдары ... ... ... ... еңбектерде көрнекті
отандық актерлер мен режиссерлердің шығармашылық жолдары мен кеңестік және
қазақстандық кинодраматургия дамуына қосқан ... ... ... ... (10, 11), ... (12) және ... (13) атап ... болады.
1990-2000 жылдары ұлттық кинорежиссура, ... өнер ... ... ... ... ... қалыптастырған
жекелеген киноқайраткерлердің шығармашылық қолтаңбаларын ... ... ... ... ұлттық өнер академиясының ұстаздары Е.Төлегенов,
С.Әбдікаримов(13), К.Айнағұлова (14), Б.Р.Нөгербек ( 15, 16, 17, ... (19), ... (20, 21), М. ... (22) және т.б. ... ... байқауға болады.
Қарастырып отырған тақырыбымызға қатысты ерекше қызығушылықты туғызатын
- отандық кино өнерінің көрнекті қайраткерлері мен тұлғалары ( 23, 24, ... 27, 28, 29, 30), ... ... ... мен шәкірттерінің олар
туралы естеліктері мен эсселері ( 31, 32, 33, 34, 35).
●Жұмыстың мақсаты мен ... Бұл ... ... мақсатымыз: қазақ киноматографиясының тарихын, қалыптасуын және
дамуын зерттей отырып, қазіргі тарих ғылымының бүгінгі таңдағы ... ... ... ... шынайы баға беру. Көзделген ... ... ... ізденушінің алдына мынадай міндеттер қойылды:
-Қазақстандағы ұлттық киноматографиясының 1920-1940 жж.
қадамдарына ... ... ... ... ... өнер ... және режиссура
салалары бойынша ерекшеліктерін көрсету;
- қазақ киносының соғыс жылдарындағы бағыттарын байыптау;
-еліміздің 1945-1980 жж. ұлттық кино ... ... ... ... ... ... кезеңіне зер салу;
-тәуелсіздік кезеңіндегі республика кино өнерінің маңызды
құбылыстарын, бағдарын, ізденістерін анықтау.
●Зерттеу ... ... ... ... Жұмыстың дерек
көзіне жарық көрген каталогтар (36) мен деректі жинақтарда (37, 38, ... ... ... ... ... арнайы
«Жаңа фильм» журналында жарық көрген материалдар; сонымен ... және ... да ... яғни ... және ... киностудиялардың жасаған деректі, ... ... ... ... ... бірлесе отырып кеңестік және
отандық көркемсуретті фильмдері, оларды ... ... ... сонымен қатар кеңестік, отандық және шетелдік өздерінің зор
үлестерін қосқан актерлер әртүрлі ... ... ... ... ... ... хронологиялық шеңбері. Жұмыстың тақырыбын
толық қамтуға тырысып, оның қазақ мәдениетіндегі алатын орнын айқын көрсету
барысында біз XX ғасырдың бірінші ... мен XXI ... бас ... ... бас ... – ол Қазақстандағы киноматографияның
бастамасы, ал соңғы кезең – еліміздің егемендігімен байланысты.
●Жұмыстың ... және ... ... ... ... құндылығын ашып көрсетуде және
көтерілген басқа да ... ... ... ... қазақ кмно өнерінің
көрнекті өкілдерінің ғылыми еңбектері басшылыққа алынды. Сонымен қатар,
шетел және отандық ... ... мен ... ... ... және методологиялық негіз ретінде қолданылып, қажетті
тұстарда кеңінен ... ... ... ... ... тарихи
салыстырмалылық және талдау ... ... ... Бұл ... ... ... жүйелілік тұрғысынан талдауға, олардың орны мен мәні
жөнінде қалыптасқан нақты тұжырымдар жасауға мүмкіндік береді.
●Жұмыстың құрылымы. ... ... ... ... ... ... ... тұрады.
І. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ КИНОМАТОГРАФИЯСЫНЫҢ АЛҒАШҚЫ ҚАДАМДАРЫ (1920-1940
жж.)
1.1. Кинофикация және алғашқы ... ... кино ... тарихымен салыстырғанда қазақ жерінде кино өндірісі
кешеуілдеп дамыды. 1920 жылдар ... ... ... өңірінде кино
өндірісі әлі қалыптаса қоймаған еді және кино саласында ұлттық ... Жас ... бұл ... ... ... бірінші кезектегі
маңызды мәселелер қатарында қазақ даласына кинофикация кұбылысын кеңінен
тарату болды. Ұлы ... ... ... ... ... 13 қана
киноқондырғы жұмыс жасады және олардың барлығы дерлік жеке кәсіпкерлердің
меншігінде болды. Ең алғашқы киносеанс 1910 жылы ... ... ... ... ... ... ... Дәл осы жылы Қазакстанның тағы
бірқатар қалаларында жылжымалы кинотеатрлар іске қосылады. Екі ... ... ... бір өзінде ғана үш стационар кинотеатр жұмыс
істей бастады. Киносеансты ... көзі деп ... ... ... ... ... ... келген М.Сейфуллин) бір-бірімен
өзара бақталастықта болды, олар ... ... ... мен
көрсетіліп жатқан кинотуындылардың көркемдік деңгейіне аса мән ... (1, 7-8 ... ... ... ... ... процесі мемлекеттік
дәрежеде жүйелендіріле бастады. 1919 жылдың 19 ... ... ... ... ... және ... мен киноөндіріс орындарын мемлекеттендіру» ... ... Осы ... негізінде 1921 жылдың 24 қазанында Бүкілодақтық
Фотокино өндірісінің Қазақстандағы бөлімі құрылады. Жаңа құрылған ... күн ... ... ... ... ... ... кино
өндірісін қалыптастыру бағытында болады, олардың негізгілері:
1. губерниялық аймақтар бойынша фотокино бөлімдерін құру ... ... ... жүйесін ұйымдастыру;
3. кинопленкалар, диапозитив өндіретін және оны өңдейтін лабораториялар мен
фотоательелер ... ... ... ... дейінгі барлық кинотеатрларды мемлекет
қарамағына енгізу және оларды бір жүйеден басқару жұмысын
жолға қою (3, 15 ... ... жаңа ... ... ... осы ... қызу ... бастайды. Кинотеатрлар саны жыл өткен сайын көбейе түседі, ... ... ... іске қосылады. 1924 жылдың соңына қарай
Қазақстан жерінде 44 кинобірлестіктер жұмыс ... ... оның ... ... ... ... - 10, ... бойынша - 9, Орал округы
бойынша - 15 және тағы бірқатар қалаларда бірден-екіден ... ... Бұл ... ... ... ... ... кинофикация
құбылысының кең етек жая бастағанын дәлелдейді. ... ... ... жыл ... өсе ... алыс ... ... өңірлерге
кино туындыларын насихаттау барысында әлі де болса жеткіліксіз еді. ... күн ... өсіп ... ... меңгере алар арнайы
мамандар даярлау қажеттілігі туады. ... ... ... ... ... киноинженерлер, кинофикация жүйесіне
мамандар даярлайтын қысқамерзімдік курстар ашыла бастайды. ... ... ... бірі Қызылорда қаласында ашылған киномеханиктер курсының
алғашқы түлектері жылжымалы ... ... ... шалғай жатқан ауылдарына сапар шегеді (38, 21б.).
Кинофикация жүйесінін Қазақстан жеріне баяулап болса да кең ... ... ... ... көрсетілген көмектің пайдасы зор ... ... ... ... ... және ... ... жатқан техникалық жабдықтар шет елден сатып алынып жатты. ... ... ... қуаты әлі де болса тым әлсіздеу
болатын. Бастапқы кезеңдегі киносеанстардың негізгі мазмүны ... ... ... Әр ауданда, әр қалада сеанс алдында өткізілетін
кинолекторийлардың басты ... сол ... жаңа ... ... ұштасып жатты. Күн өткен сайын кинотеатрларға көрермендер арнайы
ұйымдастырылған жүйе бойынша ағыла бастады. Билеттің ... ... ... мен ... ... ... ... кіруге
рұқсат берілді. Жылжымалы киноқондырғылардың өнімсіз қызметіне сол кездегі
жергілікті халыктың хат танымауы да себеп болды. ... ... ... ... ... ... ... тұрып көрермен
алдында фильм сюжетінен аз да болса мағлұмат беріп отыруға мәжбүр еді.
Кинофикация құбылысының ел арасына мейлінше кең тарауына ... ... ... мен ... ... да ролі зор ... одақтар бірлестігі өндіріс орындарында шағын стационар кинотеатрлар
құрылысын қолға алады. Кинофикациялау органдарына «Совет киносынын достары»
одағы да үлкен ... ... ... Бұл ... тұңғыш төрағасы болып
белгілі коғам қайраткері Нығмет Нұрмақов сайланады. Осы ... ... ... ... ... мен заводтарда кино
үйірмелері көптеп ... ... Әр ... ... ... ... ... тақырыптарда әңгімелер өткізу жұмыстары жолға
қойылады.
Дегенмен де, кинофикациялау ... ... ... ... жерінде кино өнерін насихаттау жұмыстары әлі де болса
баяу қарқында өтіп жатты. Кино өнерін насихаттау ... жаңа ... ... ... ... басты себептерінің бірі - ауыл-
ауылдарға таратылып жатқан жылжымалы киноқондырғыларды дер ... ... ... ету ... ... еді. ... қызметі бақылаусыз болғандықтан, әр киноқондырғыда фильм
көшірмесінің нақты бағасы ... ... ... да ... ... ... ... көшірмесімен қамтамасыз ету жұмыстарын бір
жерден басқару қажеттілігі туады.
Осы мақсатта 1921 жылы арнайы кинопрокат конторы құрылды. Аталмыш ... ... ... ... кеткен бірқатар шаралардың нәтижесінде
Қазақстан өңірін кинофикациялау қарқыны біртіндеп көтеріле бастайды. ... есеп ... ... ... прокат жүйесінде 21 кинотеатр, 30
клубтық киноқондырғылар ... ... ... ... 41 ... мен 39 ... кинотеатрлары көрерменге қызмет көрсетті.
Республиканың енді ғана аякталып келе жатқан ... ... ... ... ... 1928 жылы ... «Совет
киносының достары» (ОДСК-общество друзей советского кино) атты ... ... аса зор ... ... ... ОДСК ... Нығмет Нұрмақов тағайындалады. Бұл қоғамның негізгі ... ... кино ... жұмысын жолға қою болды. Заводтар мен
фабрикаларда, оқу орындары мен мекемелерде кинотеатрлардың ... және ... ... ... ... ... жоспарлы түрде
іске асырыла бастайды. Киносеанстардан ... ... ... ... ... жаңа ... құрыла бастайды. Ендігі жерде
жылжымалы және стационар киноқондырғыларды іске ... ... ... ... ... ... (9, 31 б.). ... да, ірі қалаларда
мемлекет қолдауымен кино мамандарын даярлайтын кысқа мерзімдік курстар
ашыла ... кадр ... ... ... ... ... киномеханиктер курсының
алғашқы түлектерінің бірі Садуақас Кадиевтің қол ... ... ... ... кино ... ... ... жайында Бейімбет Майлин «Еңбекші қазақ» газетінің 1930 ... ... ... ... деп ... ... ... өз ісінің шебері,
ол үнемі жол үстінде. Оның жылжымалы киноқондырғысы күн демей, түн демей,
дамыл көрместен, Марқакөл және ... ... ... ... ... Ол тек ... ... кана қоймайды, сонымен қатар, әр сеанс
алдында кино жайында ... ... ... халықты өнердің
жаңа түріне қызықтыруға тырысады» (41).
Кеңес кезеңі кинематографиясының тарихы хроникадан бастау ... ... ... ... жас ... жаңа саясаты мен
идеологиясы уағыздалды. «Кинонеделя», «Госкинокалендарь», «Киноправда»,
«Совкиножурнал» сияқты ... ... ел ... ... ... экраннан үздіксіз көрсетіп жатты. Киноплакат, қысқа форматты
киноочерктер түрінде түсірілген алғашқы хроникалық ... ... ... ... кинопублицистика жанрының қалыптасуына негіз болды.
Қазақстан тақырыбына түсірілген алғашқы ... ... ... ... ... маңызды роль атқарғанымен
де, хроникалық-деректі фильмдер жас республика өмірін жеткілікті дәрежеде
көрсете алмады. Техникалық шектеулі ... аясы ... ... ... жетіп жатты. Қазақстан тақырыбына көркем жанрда жаңа
экран туындыларының кажеттілігі ... ... ... ... ... жарияланады. Орталық студиялар тарапынан Қазақстан
тақырыбына фильмдер жасау ... ... 1928 жылы ... Д.
Фурмановтың әдеби шығармасы желісімен «Көтеріліс» («Мятеж») атты ... ... ... (сценарийдің авторлары М. Блейман, С.Тимошенко;
қоюшы-режиссер - С. Тимошенко, операторы Л. Патлис). ... ... ... Д. Фурмановтың осы шығармасын алуы кездейсоқ құбылыс емес
еді. Жиырмасыншы жылдар тұсыңда жаңа өкімет ... ... ... ... ... ... өз нәтижесін беріп жатты. Жазба
нұсқадағы келтірілетін революциялық қырағылық, ... мен ... ... ... ашу ... касиеттер және сол арқылы таптық
күресті нығайту ... ... ... экраннан заңды жалғасып ... ... ... ... территориясында көркем фильмдер өндірісін
негіздеу қажеттілігі туады (7, 31-33 бб.).
1929 жылы Алматы қаласында ... ... ... ... ... ... ... пленкаға түсірілген
материалдарды өңдеу лабораториялары, шағын көлемді монтаждау бөлмелері
жабдықталады.
1920 ... ... 1930 ... ... ... ... фильмдердің саны күрт өседі. Бұл тек ... ғана ... ... ... да ... ... құбылыс еді.
Осы жылдары «Дала әндері» (1930 ж., сценарий авторы Е. ... ... ... ... (1931 ж., ... авторлары С. Ермолинский, М. Каростин;
режиссер М. Каростин), «Қаратау құпиясы» (1932 ж., ... ... ... ... ... А. ... «Жау сүрлеуі» (1935 ж.,
сценарий авторлары И. Шухов, И. ... ... О. ... ... атты ... көркемсуретті фильмдер экранға шығады (42).
«Дала әндері» коркемсуретті фильмі Қазақстан республикасының 10 ... ... ... ... ... жаңа өкімет қолдауымен еңді
ғана аяқ басып дамып келе жатқан Советтік Қазақстан Республикасының алғашқы
жетістіктері ... ... ... ... мүмкіншіліктері кеңейіп, осы фильмде ... ... ... ... ... ... Кадрлардың басым
көпшілігі жалпы планмен алынған, «көпшілік қозғалысымен» (народные массы)
беріліп отыратын көріністер жаңа ... ... ... ... ... ... ... желісін өрбіту барысында жеке кейіпкерлердің
тағдыры тарихи деректер ... ... ... ... ... де ... ... ие болады. Композиция
құрылымындағы мұндай бұлыңғырлық көркем шығарма мазмұнын сұйылтып жіберуі
де мүмкін, осы ... ... ... ... төңірегінде сол кезеңдегі
киношығарма талаптарына сәйкес келмеді деген де пікірлер айтылып жатты.
Алайда осындай көзге көрінбес кемшіліктеріне қарамастан, ... ... ... ... даласын оның өз ерекшеліктерін сақтай отырып,
жаңа тарихи өзгерістер ... ... ... ... ... ... жөн. ... мұнда жеке кейіпкерлер тағдыры тарихи деректер мен
қоғамдық өзгерістер жанғырығы аласапыранында ... бір ... ... ... де, ... шығарма суреттеу әдістерін бірден байқай
алмаймыз, сол себептен де, фильм композиииясындағы сюжеттік тармақтар аса
айқын көрініс таппаған. Осы аталып отырған ... ... ... ... ... және ... талант жеңісін айтпауға болмас.
Кино саласында жергілікті ұлт өкілдерінен кадрлар жоқтың қасы болғандықтан
да, «Дала әндері» фильмінде ... ... ... ... ... ... ... киноактерлық мектебінің тарихында алғашқы тәжірибе ретінде
жоғары бағаланады. Шығарма ... ... ... жатқан өзгерістер
мен жаңалықтар туралы әңгімелей отырып, дала әндері мен күмістей ... ... ... ... ... ... ... келесі фильмнің де жетістігі айтарлықтай
болды. 1931 жылы экранға шыққан «Жұт» көркемсуретті ... ... ... нақты, таптық тартыс жеке кейіпкерлер деңгейінде беріледі,
бай мен кедей арасындағы ... ... ... ... ... ... сол арқылы ... ... ... Бас ... ... ... - ... Дәулетбеков) өмірінің
жартысын бай есігінде өткізгендіктен, адам ... жеке ... ... ... айрыла бастағандай сыңайлы. Барып кел, шауып ... ... ... ... ... ... ... әбден
үзілгендей болады, алайда ендігі жерде жаңа өкіметтің келуімен оның өміріне
өзгерістер енеді. Малайдың санасы біртіңдеп ояна ... Көп ... ... ... ... ... батрақтар оның малын көз қарашығындай бағып-
қаққан, талай жұттан да аман алып ... ... ... ... да ... ... байдың малын өзінікі деп есептегндей. Бұлардың саналарының
өсуі таптық тартыс ... ... ... «Жұт» фильміндегі негізгі
идеялық мақсат - революциямен келген қоғамдық өзгерістер нәтижесінде таптық
сана айырмашылықтарының тереңдегенін көрсету, сол ... ... ... ... өріс ... ... ... Дәулетбековтің
сомдаған Малай бейнесі өте сәтті шыққан. Осы ролінен кейін ол тағы бірқатар
фильмдерге шақырылады (15, 28 б.).
Келесі көркемсуретті фильм ... ... ... 1932 жылы ... өмірде болған шын оқиға негіз етіп алынған. Кеңес үкіметі
орнағаннан кейін ... ... ... ... ... ... санап қаулап өсіп келе жатқан ... мен ... ... ... жаңа ... ... мәжбүр етеді. Каучук
өнімдерін беретін көк сағыз Тянь-Шянь тауларының батысында, әсіресе, Кеген,
Сарыжаз, Текес бөктерлерінде кездесетін болғаңдықтан, енді сол ... ... ... ... ... ... жүрген жас
ғалымдар тобына жергілікті адамдар шын ... ... ... ... ... қым-қиғаш оқиғалар негізінде түсірілген. Негізгі
оқиға ... ... ... ... каучук өсімдігін іздестіру
мақсатымен шыққан жорығы жайында. Экспедиция ... жол бойы ... ... ... ... элементтері ретінде негізгі бағытты
қоюландыра түседі. ... ... - ... А. ... - Г. Блюм, А. Зильберник. Көне кездегі профессордың ролінде
СССР Халық артисі В. ... жас ... ... - Б. ... ... бұл фильмде ғылыми экспедицияның жол ... ... ... кезеңіңде жоғарыда аталып кеткен фильмдермен қатар
«Востоккино» тресінен «Жау ... ... ... ... романы
бойынша, фильмнің режиссеры - О. Преображенская), ... ... ... ... романы бойынша, режиссеры - С. Тимошенко) ... ... ... ... «Көтеріліс» («Мятеж»), «Дала ... ... ... «Жау ... ... ... ... экрандық
шығарма заңдылықтары тұрғысынан алып қарағанда әлі де жеткіліксіз дәрежеде
еді. Дегенмен де, бұл фильмдердің ... ... ... ... ... ... ... нышандары болды деп бағалау
керек. Бүкілресейлік «Востоккино» акционерлік ... ... ... бөлімі болашақ киностудияның негізі болып қалануы тиіс ... ол ... ... ... ... ... ... 1931 жылы мүлдем
жабылып қалады. 1933 жылы Алматыда «Союзхроника» тресінің ... ... да, ... ... ... ... міндеттеледі.
Киножурнал Қазақстан өмірі туралы хроникалық-деректі сюжеттерді ... ... Ал 1935 ... ... ... база ... кинохроникасы
студиясы болып қайта ашылады. Алғашқы жылдарда ғылыми емес, кино өндірісін
жолға коюға техникалык және шығармашылық күші ... ... ... ... ... кұрылуы Қазақстанда ел алдына жеке кино өнеркәсібінің
дүниеге келуінің дәлелі ... Бұл ... ... ... аса ... ... кинохроника студиясы алғашқы кезенде тек киножурналдар мен
хроникалық деректі фильмдер түсірумен ғана шектеліп отырды.
Қазақстан кино ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері
бар. 1930-шы жылдардың екінші жартысында экранга бірқатар көркем фильмдер
шығып үлгерген тұста, ендігі жерде ... ... кино ... жолға кою
қажеттілігі туды (16, 39-40 бб.).
«Амангелді» көркемсуретті фильмінің маңызы. Шәкен Айманов ... ... ... кино мамандарын жинап алып, олардың
алдына аты аңызға айналган ... ... ... ... ... баса ... мақсат қойғандығын айтады. Шығармашылық түрғыдан
алғанда ... ... ... ... ... еді, ал сол ... ... кемшіліктеріне байланысты техникалық жабдықтау жағы
қиынға түсті. Соған қарамастан, аты аңызға айналған Амангелді батыр жайында
фильм түсіру жөнінде ... ... ... жазу үшін ... ... ... ... жазушыларынан «Амангелді» фильміне сценарий
жазу жұмысына Ғабит Мүсірепов және Бейімбет Майлин косылады. «Ленфильмнен»
режиссер М. Левин, ... ... X. ... ... Жұмыс
қызу басталып кетеді. Фильмге түскен актерлардың барлығы ... ... ... (5, 34 ... ... павильондық көріністерді түсіру және түсірілген
материалды монтаждау жүмыстары ... ... ... ... ... Ал табиғи көріністердің барлығы дерлік Алматы
каласының ... ... ... бастапқыда-ақ бірден екі вариантта
түсіріледі: орыс және қазақ тілдерінде, Фильмнің негізгі окиғасы - ... ... ... ... ... баскарған ұлт-азаттық көтерілісі
төңірегінде баяндалады, Көтерілістің шығуының басты себебі ... және ... ... ... еді. ... бірі - Ресей
патшасының 1916 жылы 25 ... ... тыл ... ... ... ... ... арасынан 19-дан 43 жасқа дейінгі ер
адамдарды ... ... ... ... ... ... ... аймақтарынан - 100 мыңнан астам, бір ғана Жетісу өңірінен 87 мың
адам қара ... ... ... тиіс ... Осы ... шығысымен-ақ,
жергілікті болыстар дереу тізім жасауға кіріседі. Патшаның катал жарлығына
және жер-жерде оны орындаудағы ... ... ... ... халық бас көтере бастайды. Әр жерде, облыс облыстарда қарулы
көтерілістер ұшқыны ... ... ... ... ... ... ... сипат ала бастайды. Ұлт-азаттық көтерілісінің аса ірі
орталықтары ... мен ... ... ... ... тарихи деректер
«Амангелді» фильмінің негізгі ... ... ... ... ... 15 ... жуық көтерілісшілердің бастапқы қарулы
дүмпулерінен ақпан революциясына дейін созылған уақытта қаншалықты ... ... ... арқылы және жеке кейіпкердің характеріндегі
эволюциялық өсу дәрежесіне дейінгі құбылысты экрандық шығарма ... ... ... ... ... әдеби сценарий 1936 жылы «Новый мир» журналының
№ 11 санында жарияланып, талқыға ... ... ... ... ... ... көп өзгертулер мен қысқартулар енгізіледі.
Кеңес кезеңі киносының калыптасуындағы ... саты көп ... ... ... романтикалық сарын арқылы сипатталады. Бұл
құбылыс қазақ киносына да тән ... Ұлы ... ... алдындағы тарихи
кезең қамтылған «Амангелді» фильмінде бас кейіпкердің ел өміріндегі елеулі
іздері сюжетке арқау болып, шы-ғарма жанрының табиғатын тарихи-биографиялық
бағытқа бұруға ... ... ... - ... қалаулысы, демек ол жаңа
идеяны тасымалдаушы да болып отыр. Бас ... ... ... ... ... ... бейнесін кезең сипатымен
тұтастықта бере ... ... ... ... орай ... оны қоршаған адамдар қарым-қатынасы арқылы тереңдетілді, фильм
сюжеті өрбіген сайын бас кейіпкердің де мінезіндегі ерекшеліктер ... сол ... ... өсу ... ... мүмкіндік болды. Ол тек
қана батыр болып көрінген жоқ, оның бойында қарапайым ... ... ... да бар. ... ... қолбасшы
ретіндегі бойындағы жинақылық та басым, ... да ... ... ... ашуланады да, бір сөзбен айтқанда, Амангелді мінезіндегі
ерекшелік жеке адам ерекшелігі тарапынан ... ... ... Сол ... ... ... ... Серке Қожамқұлов, Қүрманбек Жандарбеков,
Шара Жиенқұлова, ... ... ... Куанышбаевтардың фильмге
қатысуы бұл шығарманың дәрежесін одан бетер көтере түсті. Кең көлемді
көпшілік көріністердің ірі ... жиі ... бас ... ... ... біршама көмегін тигізді.
«Амангелді» фильмі экранға шыққаннан кейін І939 жылы Қазақстан ұлттық
кино өндірісін өркендету ... ... ... жоспарланады. Сондай
шаралардың маңыздылары қатарында Қазақстан ... ... ... бәйгесінің жариялануы еді. Алғаш ұйымдастырылып отырған ұлттық
сценарийлер бәйгесіне 40-тан астам жұмыс қатыстырылды. Солардың ішінде ... ... ... ... «Райхан» сценарийі бас жүлдеге ие болады. Осы
кезеңнен енді қазақ, ұлттық көркем ... ... және даму ... ... ... мен деректі фильмдер
Қазақстанның өмірі тек 1920-шы жылдардың ортасында ғана ... ... ... ... қазақтың тыныс-тіршілігі бірде-бір сюжетте
бейнеленбейді. Фотограф Е. ... ... жылы ... сол ... ... қаласына С. Буденныйдың келуін пленкаға ... ... ... шығатын киножурналдардың бірінде көрсетіледі. Бұл ... ... ... алғашқы сюжет болатын. Осы сюжеттен
кейін іле-шала «Қызыл әскер», «Ликбез мектептері», «Ауылдас ... ... ... ... сюжеттер пайда болады. Негізгі тақырыбы -
революцияның қазақ жеріне ала келген алғашқы өзгерістері. Барлық сюжетке
тән ортақ мақсат - ... ... ... ... ... жергілікті
халықты қоса жұмылдырып, үгіттеу болды. «Қызыл әскерде» алғашқы қазақ
жастарының қызыл әскер қатарына ... ... ... ... меңгеріп,
Кеңес Одағын адал корғауға шакырады. «Ликбез мектептері» сюжетіңде қарттар
мен жастардың, әйелдер мен ... ... ... ... ... (43, с.18). Бұл ... хроникалық ақпараттар нақты үгіттеу
міндетін атқарды.
Жоғарыда аталған ... ... тән ... - оқиғалардың бір
нүктеден жалпы ... ... ... ұзақ ... болды. Ірі пландар өте сирек кездеседі. Монтаждау әдісінің
қарапайым, яғни ... ... ... ... кадрлардың өзара
біріктірілуі Қазақстанда түсірілген алғашқы деректі фильмдердің барлығына
төн ортақ касиет болды.
Қазақстан ... ... бес ... , ... ... ... атты деректі фильмдері 1925 жылы Қызылорда қаласында түсірілді. ... де ... - ... ... ... техникумының
студенті Яков Толчан және қазақстандық фотограф Е. Блехман болды.
Е.Блехман революцияның алғашқы жылдарынан бастап Ревкомда, Губ ЧК, ... ... ... ... ... ... ... алғашқы
жылдарынан бастап, жергілікті халықтың өмір-тынысы бейнеленген ... ... ... ... ... ... съездер,
қалалар, фабрикалар мен заводтардың құрылысы, алғашқы колхоздар сияқты жаңа
құбылыстың барлығы Блехман түсірген фотографияларда көрініс тапты. ... ... ... түсірілген Амангелді Иманов, Әліби Жангелдиннің
бейнелерін де көруге ... жылы ... ... ... кино ... ... ие ... өрі беймәлім құрал фотографты өте қызықтырады. Бүған ... ... ... ... ... ... ... жүмысымен
таныс емес ол алғашқы түсіру жүмысын бастайды.
«Қазакстанның бес жылдығы» атты деректі фильмінің көріністерін ... ... ... ... ... пен шеруді, Қызылорда
қаласының өмірі мен тұрмысын пленкада бейнелейді.
1928 жылы Ақтөбе, Қостанай, Акмола ... ауыл ... ... үшін ... ... құрылады. Бұл комиссияның
құрамында фотограф және кинооператор ретінде Е. Блехман ... ... ... ... ... ай бойы түсіру жүмысын жүргізген ол,
Қазақстанның түкпір-түкпіріңде, алыс ... ... ... ... ... бай ... ала ... Бұл материалдарда ауылдағы
қазақтардың тұрмыс ахуалының жұпынылығы бейнеленеді. ... ... ... ... мен ... ... жаңа Кеңеске сайлау
сюжеттері көрініс тапқан бұл ... ... ... ... деректі фильмдерде қолданылады.
1929 жылдың сәуір айында ... ... VII ... ... ... тұтасымен ұжымдастыру және индустрияландыру жолына түсіп,
бесжылдықтарға аяқ басқан кезең ... Е. ... осы ... ... және ... ... ... мерекелік шеруді түсіріп алады. Осы
сюжеттерді қолдана отырып, «Кеңестердің VII-ші съезі» фильмін ... ... ... ... ... ... ... 1929 жылы 4
маусымда тұңғыш рет көрермен назарына ұсынылады (9, 7 б.).
1929 жылы 19-шілдеде Алматыда ... ... жол ... келген алғашқы
поезды қарсы алу мерекесіне бүкіл қала халкы ... ... ... ... ... келген оператор және Е. ... ... ... ... пландарды, ал Е. Блехман жиналған халық арасынан
жеке адамдардың ірі пландарын ... Е. ... 1930 жылы ... деректі фильмін шекарашылардың қызметіне арнайды.
Отызыншы жылдардың бірінші жартысынан ... ол кино ... ... ... ... ... ... ендігі гұмырын фотография
өнеріне арнайды. Өмірінің соңғы күндеріне дейін осы салада еңбек етіп, 1980-
шы жылы тоқсанға_қараған ... ... ... ... «Қазақстанның бес жылдығы» атты алғашқы деректі
фильмді 1925 жылы ... ... ... ... тапсырмасымен
режиссер Я. Толчан түсіреді. Фильмде Кеңес үкіметінін Қазақстандағы алгашқы
қадамдары, бес жыл ... ... ... ... ... ... ... алғашқы сюжеттер мен деректі фильмдердің
авторлары Ресейден келген операторлар мен режиссерлар болды. Бұган ... жеке кино ... мен ... ... ... бес ... фильмінің авторы Я.Толчан былай деп еске
алады: «Культкино» студиясынан ... ... ... ... белгісіз
Қазақстанга сапар шегуіме тура келді. Дмитрий ... ... ... ... метр ... мен ескі ... киноаппаратын ұсынды да, Кеңестік
Қазақстанның бес жылдығы тойланады, сол жөнінде ... ... ... керек
деп тапсырды. Қазақстанның сол кездегі астанасы ... ... ... екі күн ... ... де, ... ... кірісіп кеттім.
Қалада мерекелік көңіл-күй атмосферасы орныққан екен. Салынып жатқан мектеп
және аурухана құрылыстарын түсіріп ... ... ... күні ... жерден малшылар мен қойшылар үздіксіз ағылып келіп жатты...» (37,
29 ... ... ... ... саны ... ... ... негізгі тақырыбы - революцияның қазақ жеріне ала келген
өзгерістері мен ... ... ... бұл сюжеттер Кеңес үкіметін
насихаттау және мадақтау ... ... ... ... ... ... ... Москвадан шығып отырған «Кинонеделя»,
«Киноправда», «Союзкиножурнал» атты ... ... ... ... көпшілігі 1960 жылдары түсірілген «Ширек ғасыр»,
«Советтік Қазақстан», «Бақыт туралы толғаныс», ... ... ... Аннели Торндайктардың «Орыс ғажайыбы» фильмдерінде қолданылады.
Советтік Қазақстан туралы алғашқы фильмдердің ... ... ... ... операторлар тобы түсірген «Қызыл Армия - ҚСРО күзетінде»
фильмін айтуға болады. Фильмнің режиссеры ... ... ... ... ... ... былай деп жазады: «... Біз ... ... ... ... ... ... ... Қызыл Армияның тұрмысын, тыныс-тіршілігін түсірдік. Бұрын
түсіру камерасымен кездеспеген қазақстандық кызылгвардиялықтар таң калумен
болды. Біз ... олар ... тіл ... ... ... ... ... Олардың ат құлағыңда ойнауы ... де асып ... ... ... жылы ... ... Комиссарлары Кеңесі жанынан Бүкілресейлік
«Востоккино» тресі құрылды. Негізгі мақсаты - ... ... ... халықтардың тұрмыс-тіршілігін бейнелейтін фильмдер түсіру және ... ... ... ... ... ... «Востоккино»
акционерлік қоғамының өкілдері 1929 жылы бірінші болып Алматыға келеді. Осы
жылы ... ... ... ... бөлімі ашылып,
лаборатория, монтаждау цехы, мультипликация және жазуларды түсіріп алатын
цехтар салынады.
«Востоккино» тресінде түсірілген ... ... ... ... ... ... ... мақсат - Қазакстанда
біртіндеп өз киностудиясының ашылуы болды. Өндірістік бөлімде «Соңғы
жаңалыктар» ... ... ... ... ... ... ... еңген сюжеттер Алматыдағы әртүрлі ... ... ... ... туралы баяндалады. Толығымен болмаса да,
Қазақстанның шаруашылығы мен ... ... ... ... ... ... көрініс тапты. 1929-шы жылы «Востоккино» тресінің Алматыдағы
бөлімшесінде В. Турин әлем кино ... ... ... ... ... ... ... авторлары - Е. Арон, В. Шкловский, А. ... ... ... - Е. ... Е. ... ... ... темір жолының құрылысы туралы лирикалық поэма формасында
әңгімеленеді. Шығармада бір-біріне ... ... ... қолдану тәсілі кеңінен көрініс тауып, параллельді монтаж арқылы
бұл кадрлерді ... ... ... колданады. Мысалы, Онтүстік
Қазақстан өңірінің апталық ыстығы мен Сібірдің ... ... түйе ... киіз ... мен көп ... ... үйлер, тіршілік нышаны
білінбейтін аңызақ дала мен жаңа ... ... ... т.б. ... кешегі мен бүгінгі күнді салыстырады (37, 48 б.).
«Түрксіб» фильмінің драматургиясы әлем ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан бір-біріне қарама-қарсы
эпизодтардың кақтығысы негізінде құрылыл, елдің тарихи даму ... ... ... ... ал «Түрксіб» фильмі өмірдің диалектикалық
күрделілігін ескі мен жаңаның бір кезеңде өтетіндігін, ... ... ... ... кайнаған өмір ортасында бейнелейді. Фильм жаңа кезеңнің пайда
болу диалектикасын ... Бұл ... ... ... кино өнерінің
жаңа бейнелеу тілі, жаңа драматургиялық күрылымының пайда болған нышанын
білдірді.
«Түрксіб» фильмінің драматургиясы, яғни кеше мен ... ... ... ... ... ... жылдардағы даму тарихына әсері
болды. Мысалы, «Абсент» ... аты ... ... ... ... сәті мен ... ... кезі арасындағы қақтығыс негізіне
құрылады. «Өткен ... ... ... ... ... жарық
болғанын дәлелдейтін хроникалық кадрлар арқылы бейнелейді. Ал хроникалық
кадрлар «Абсент» фильмінде екі ... роль ... ... ... өткен күндерінен хабар береді; екіншіден, А.Филатовтың Абсентпен
кездесуіне көрерменді эмоциональды түрде алдын ала ... ... мен ... ... «Бір ... ... ... көруге болады. «Түрксіб» фильмі әлем кино экранын аса
сәттілікпен ... ... тек ... ғана ... бүкіл кеңес кино
өнеріне шығармашылық табыстар әкелді. Белгілі киносыншы Жорж ... ... ... дамуына әсер еткен ең үздік кеңес ... ... де ... ... ... екі түрлі кезеңнің алмасуын
баяндайтын символы болып қалды. Әлі күнге дейін «Түрксіб» фильмінен алынған
эпизодтар ... ... ... ... ... ... фильмі шын мәнінде 1920-шы жылдардағы деректі ... орын ... сан ... ... мен ойлардың корытындысы болды. 1929-
шы жылы «Советский экран» журналында жарияланған ... ... ... В. ... өзі ... деп ... ... фильмі
коркемдік сапасы түрғысынан экспримент ретінде түсірілген жоқ. Ол ең
алдымен мың ... мың ... ... ... ... өте ... ... кадрлары автордың ойына және идеясына тұтасымен бағынышты
болды» (45, с. 31-33 ).
Қазақстан кино өнерінін тарихында Бүкілресейлік «Востоккино» ... ... ... ... ... фильмдер өте маңызды
роль атқарады. Олардың саны оннан астам және көпшілігі бір-екі ... Тек ... ... ғана бес ... күралды. Мүнда Қазақстанның
кең даласы, мал ... ... ... ... ... ... ... (1930 ж., операторы - В. Доброницкий) фильмі
«Жайлаудың» көріністерін қайталағанымен, мазмұны ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігіне қажетті еті мен сүті қолданылатын мал
шаруашылығын дамыту туралы мәселені козғайды. «Алтын жағалаулар» («Золотые
берега», 1930 ж., режиссер және ... - А. ... ... ... ... ... табиғат көріністері, Ертіс өзені бойымен ... ... ... ... құрылыс жұмыстары көрсетіледі. Салыстырмалы
түрде Ертістің жағасына қоныс тепкен қазақтардың революцияға дейінгі өмірі
бейнеленеді. Ал «Астық жинау» фильмінде алғашқы ауыл ... ... ... ... ... аталып өткен фильмдер қолданылған
көркемдік тәсілі әрқалай. ... ... ... ... ... ... киносының, ал «Астық жинау» деректі әңгіме
жанрларының тәсілімен түсірілген. Сондай-ақ Қазақстандағы жаңа ... ... ... (1928 ж.), ... ... рапорт»
(1928 ж.) фильмдерінде ... ... ... Алматы заводының
металлургиялық цехы мен Ембі мұнай ... ал ... ... ... ... заводының іске қосылуы туралы баяндалады.
1920-1930 жылдары Қазақстан деректі киносында жиі көрініс тапқан ... ... - ... ... ... ... Түрксібтің ашылуы,
алғашкы поездың келуі болды. 1929 жылы атақты ... ... ... ... ... поезд» (1929 ж., «Первый поезд») фильмі түсіріледі. ... Орта Азия ... ... ... ... ... ... орналасқан
Алматы станциясына келген алғашқы эшалоңдар, №1 ... ... ... ... ... темір жолымен алғашқы нан жіберу көріністері орын
алады. Ал 1930 жылы түсірілген екі бөлімді «Түрксібтің ... ... ... ... ... ... ... ашылуына орай ұйымдастырылған
мерекелік шеруді баяндайды. Осы жылы Түрксіб ... ... тағы ... ... ... В. ... оператор Б. Козлов) ... ... ... және ... бөлімдерінің бір жерде
кездесуін көрсетеді. Мұнда мерекелік митинг, Тұрар Рысқүловтың баяндамасы,
алғашқы паровоз, ... ... И. ... ... ... көрініс табады (37, 56 б.).
Сонымен, 1920-1930 жылдардағы Қазақстанда болған үлкен ... ... ... ... жолының тарихы экранда кеңінен баяндалады. ... ... ... ... ... туралы тақырып «Ұлттық полк»
(оператор С.Нестеров) атты бір бөлімді деректі фильміңде көрініс ... ... ... ... екі қазақ жүмыс істейді.
Бірі - ... ... ... ... ... ... бөлімін басқарса,
екіншісі - И.Тынышбаев ... ... ... ... кино өнерінің алғашқы қадамына, ... ... ... ыкпалы зор болды. Ол ... ... А. ... ... Н. ... шақыртады. Ал кино түсіру
техникасын алғаш меңгерген И. Тынышбаев пен И. ... ... ... ... ... өмірі» сияқты тағы да басқа ... ... ... ... бір ... ... ... деп еске алады:
«1920 жылдардың соңы. Жап-жас кезім. Жетісу ... ... ... ... ... Кенет назарымды кимешек киген ... ... ... ... ... Дәл осы ... қалпында
түсіріп алсам деген ой мазалады... Ол тұратын киіз ... ... ... де, ... ... Самауырын кайнатып отырған кейіпкерім қолымдағы
камераға жалт қарады...Сондағы көздеріндегі қорқынышты көрсеңіз...» (5, 74
б.).
Қазақ киностудиясының негізін қалау ... ... ... ... ... ... ұзаққа созылмадыда, 1931 ... ... Оның ... - ... ... қажетті өндірістік базаның
әлсіздігі, ұлттық киномамандарының жеткіліксіздігі болды. Республикалық
«Советская ... ... ... жылдың 9 мамыр күнгі санында: «Алматы
өндірістік бөлімінде фильмді түсіру, монтаждауға мүмкіндік ... ... ... барлық жүмыс Москва қаласына ауыстырылды» (46), - деп жазды.
Деректі кино тарихында дыбысты ... ... ... жылдар
аралығында Қазақстанда деректі кино өндірісі тоқтайды. Бұл ... ... ... ... немесе хроникалық сюжет түсірілмейді. Ал есесіне, ... басы кино ... ... ... болып, жаңа бейнелеу әдістерін
іздестіру кезеңі ретінде маңызды. «Мың ... тіл ... ... казақ»
газеті, 1930 жыл, 4 қараша) атты мақаласында I.Жансүгіров дыбысты киноның
алғашқы қадамын құптай ... ... деп ... ... келуі кино
өнеріне түпкілікті өзгерістер енгізе отырып, көркемдік бейнелеу әдісін
байыта түседі...Киноға дыбыс ... те ... ал ... әлі ... ... ... ... болған жоқ... Біздің міндетіміз - өз ... ... ... ... ... айналасыңда мәдениет, өнер қайраткерлерін ғана емес,
қарапайым ... ... да ... ... ... жарияланып,
кино өңдірісін дамыту туралы өз ойлары мен пікірлерін ортаға салады. Қазақ
жастары арасынан іріктеп, кинематографиялық жоғарғы оқу ... ... ... ... ... құру туралы жоспар қолға
алына бастайды.
1932 жылы Бүкілодақтық «Союзхроника» тресі үйымдастырылады. ... ... ... ... ... ... сектор және
бюросы жекелеген студиялар болып құрыла бастайды. Жарты жыл бүрын (1 шілде,
1931 жыл) Москва ... ... ... секторы бөлініп шығып,
Бүкілодақтық кинохроника фабрикасы (ол кезде студиялар ... ... ... қайта күрылады.
1933 жылы Алматыда «Союзхроника» тресінің қазақстандық базасы ашылады
да, «Советтік Қазақстан» киножурналы мен ... ... ... ... ... ... көзделеді. 1935 жылға дейін
«Союзхроника» тресінің қазақстандык базасы бірде-бір түсіру ... ... ... ... ... ... ... мүмкікдік болмайды.
Мүның себебі - қаражат және шығармашылық кадрлардың жеткіліксіздігі ... ... ... ... ... ... ... кинооператорлар
жүргізеді. Жекелеген сюжеттер «Новости ... ... ... ... ... орын алды.
Қазақстандық базаның жұмысын өркендету мақсатымен Ленинградтан бір топ
кинодокументалистер жіберіледі: операторлар - ... ... ... Серафим Масленников, режиссердың ассистенті Лидия Кикад Алматыда өз
қызметін жалғастырады. В. Страдин 1936-шы жылы «Луч Востока» колхозының көп
салалы шаруашылығы мен тұрғындары ... ... атты ... ... оператор С.Масленников түсірген «Хан ... ... ... ... ... сон, ... ... әрі қарай
жалғастырады.
Алматыға ленинградтықтардан бөлек москвалық режиссерлар ... ... В. ... ... әйел ... бірі ... ... Қазақстанның он бес жылдығына орай республика жөнінде
кең көлемдегі деректі фильм ... ... ... ... Фильм Я.
Посельскийдің жетекшілік етуімен «Балқаш жағалауы даласында» деген атпен
экранға шығады (38, 68-69 бб.).
Алматы базасында 1935 жылы екі ... ... ... И. ... М. ... В. Доброницкий, Я. Славин) фильмі түсіріледі. Фильм
халық ... ... ... – Ембі-мұнай, Қарағанды-көмір,
Риддер сияқты ірі өнеркәсіп орталықтарының жүмысы, ... мыс ... ... ... ... ... жол, ... өлкесіндегі Улба
озенінде салынып жатқан гидроэлектр станциясы құрылыстарын көрсетеді.
1935 жылдың ... ... ... ... «Советтік Қазақстан»
киножурналының алғашкы номерлері шыға бастайды. Бұл номерлерде республика
шеңберіндегі ауылдар мен қалаларда өтіп ... ... ... ... Аталмыш жылы 3 шілдеде «Казахстанская ... ... ... деп
жазады: «Союзхроника тресінің Қазақстандық базасы «Советтік Қазақстан»
киножурналының екі номерін шығарды, үшінші ... ... ... дайын
тұр». Сонымен бірге, Қазақстанның көптеген жерлерінде дыбысты ... ... 1934 ... 25 ... ... санында «Правда» газеті:
«Шымкент қорғасын заводында дыбысты ... ... ... ... ... күні завод жұмысшылары тұңғыш рет дыбысты кинофильм көріп тамашалады.
Бұл - Оңтүстік ... ... ... ... (48), - деп
жазды.
Ұлттық кинематографияның дамуына мән аударған ... ... ... ... Коммерциялық ресторанның ... ... ... және ... Әлімжанов атындағы көшелердің қиылысы)
ұсынады. «Союзхроника» тресінің Қазақстандағы базасының студия болып қайта
құрылу жұмысының басы-қасында Ленинградтан келген В.А.Беспрозванный жүреді.
Аз ... ... ... ... ... ... ... жазу цехы,
көрсетілім залдары, монтаждау бөлмелері, түсіру павильоны бар ғимараттың
құрылысы аяқталады.
Келісім шарты бойынша бір ... ... ... өз қаласына
қайта оралады. Олардың орнына операторлар И. ... пен И. ... ... ... ... Б. ... келеді.
Алматыға келгенге дейін И. Колсанов Ленинград киностудиясында ... ... ... ... ... ... ... болып деректі кино режиссурасына ауысады. И. Колсанов «Манғышлқ-
түбегі», «Жамбыл ата», «Түрлі-түсті ... ... ... 1940 жылдардын соңында ол «Қырғызкинохроника» студиясына ... ... ... студиясына қайта оралады да, 1972 жылға
дейін ғылыми-көпшілік ... ... ... етеді.
Б. Маневич Ұлы Отан соғысына ... ... И. ... ... мамыр» (1938 ж.), «Көркейген Қазақстан» (1939 ж.) фильмдерін
түсіреді. Соғыстан кейін Алматыға қайта оралады, көп ... ... ... ... ... ... ... жылдың соңында «Союзхрониканың» қазақстандық ... ... ... ... қүрылады. Республикада жеке
студиянын, шығармашылық және техникалық ... ... ... ... ... жол ... ... құрылған студияда 1930-шы
жылдардың соңына дейін жиырмадан ... ... ... жылы ... ... ... ... Г. Новожилов,
Бакуден Б. Пумпянский, Москвадан режиссер А. Яблонский, ал 1939 жылы
режиссер Д. ... ... ... ... ... ұжымын құрайды. Ал
жергілікті ұлт өкілдерінен лаборанттар К.Аңғаров, Ю. ... К. ... Р. ... Т. ... К. ... ... (20, 19 ... жылға дейін «Алматыкинохроника» студиясының барлық фильмдері мен
«Советтік Қазақстан» киножурналы дыбыссыз, қазақ және орыс ... ... ... ... рет ... дыбысты номері 1937-ші жылы
ғана шығады. ... ... ... ... ... саны
өте сирек болғандықтан, облыс пен аудандарда, ауылдарда дыбыссыз фильмдер
көрсетіліп отырды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... екі ... шығару қолға алынды. Егер айына төрт дыбысты
номері шықса, оған қоса міндетті ... тағы да ... ... ... Дыбыссыз фильмдер көп жағдайда ... ... ... залдың бір бүрышында экранға жақын жерде орналасқан
пианинода тапердін ойнаған музыкасы фильм мазмұнына қарай ... ... ... ... ... ... ... сюжет 1937
жылдың наурыз айында Алматы ... ... ... ... ... ... өтіп ... Қазак ССР Кеңестерінің төтенше
шакырылған X съезінен ... ... ... ... ... рет пленкаға жазылады. 1937 жылдың шілде айында өткен Қазақстан КП(б)-
ның 1 съезіне жиналған делегаттардың баяндамасы экраннан естіледі.
1930 ... ... ... ... ... ... саны кейде сегізге дейін жетіп отырды. Алғашқы ұшқыш-казақ,
алғашқы ... ... ... ... ... ... Балқаш мыс балқыту заводынан бастап, Павлодар ... ... ... ... жаңа ... ... ... «Советтік
Қазақстан» киножурналында орын алып отырды. (40, с. 37).
Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... фильмдердің саны өте аз болды. Басты назар «Советтік Қазақстан»
киножурналын шығаруга аударылады. ... ... өтіп ... ... ... осы журналда көрініс тауып, әртүрлі тақырыпты
қамтыды. Мысалы, «Советтік Қазақстан» киножурналының ... ... ... ... ... «Жаңа Қарағанды», «Жаңа
магистраль», «Жаңа ферма», «Жаңа жылу ... ... ... ... номер сайын жаңа құбылыстарды бейнелейді.
Кинохроника операторлары ... ... ... ... металлургтер, ғалымдар, өнер иелерінің еңбегін пленкада
бейнеледі.
«Советтік Қазақстан» киножурналы мен ... ... ... ... ... Алматы кинохроника студиясының
назарынан деректі фильм-очерктер тыс қалған жоқ. Бүл фильмдердін негізгі
тақырыптары - ... ... ақын ... Жабаев, театр
қойылымдары туралы болды.
Отызыншы жыддары ақын Жамбыл Жабаев туралы бірнеше деректі очерктер
түсіріледі. 1937 жылы ... бір ... ... ... ... ... ... Тбилиси қаласында өткен Грузияның ұлы ақыны ... ... ... ал «Жамбылдың шығармашылығына 75 жыл»
(1938 ж.) ... ... ... ... ... ... ... 1940-шы жылы түсірілген «Жамбыл Жабаев» очеркінде халық акынының
Қазақстанның өнер қайраткерлерімен кездесуін бейнелейді (5, 98 б.).
3. Ұлттық ... ... ... ... ... алғашқы саты - Қазақстан тақырыбында
орыс кинодраматургтерінің жазған сценарийлері. ... ... ... ... ... ... ... қоғамының
Қазақстан тақырыбына түсірілген алғашқы деректі фильмі «Түрксіб» (1929 ж.,
сценарий авторлары: ... ... ... ... ... ... Б.Францисон) және көркем жанрдағы алғашқы
туындылардың бірі «Дала ... (1930 ж., ... ... ... ... фильмдерінің экранға шығуына себепкер болғандар –
Москва, ... ... ... орыс ... ... ... де экранға шыққан «Жұт» (1931 ж.), «Қаратау құпиясы» (1932 ж.),
«Жаун сүрлеуі» (1935 ж.) фильмдеріне сценарий жазу орыс ... ... (8, с. 22). 1930 ... ... ... ... жатқан
алғашқы көркем фильмдердегі орыс режиссерларының Қазақстан тақырыбындағы
сценарийлерінде ұлттық характер ... ... ... ... Осы ... ... Жансүгіров, Бейімбет Майлин сынды жазушылар
аталмыш мәселе төңірегінде шығармашылық зиялы қаумға ... ... ... бірі – 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі ... ... Оны ... ... тек 1938 жылы ғана орындалды. Ол – ... еді. ... ... ... ... ... Бейімбет Майлин
және Ғабит Мүсірепов катысты. Сценарийдің негізгі ... жазу ... ... ... Қазақстанда дербес кино өндірісі әлі
қалыптаса қоймағандықтан да, ... ... ... ... ... ... ... Фильмдегі басты-басты рольдерді
қазақ драма театрының актерлары орындады. Ұлттық кинодраматургияның даму
тарихын жазушы Мұхтар Әуезов ... ... ... кажет.
М.Әуезов шығармашылық мұрасы қазақ кино өнерінін дамып өркендеуіне елеулі
әсерін тигізді. Архив құжаттары мен баспасөз ... ... ... қазақ киносы тарихының әр кезенінде қоскан үлесінің аса зор
болғандыгына көз ... 1930 ... ... ... ... әлі
жеткілікті дәрежеде қалыптаса коймады. Техникалық мумкіндіктеріне орай 1938
жылы түсірілген «Амангелді» ... мен 1940 жылы ... ... ... ... ... туындылар болып
есептеледі. Алғашқы көркемсуретті («Дала ... ... ... ... фильмдерге сценарий жазуға қазақ жазушылары араласа коймады.
Ұлттық кинодраматургияның алғашқы ұшқыны «Амангелді» ... ... ... Бұл ... ... ... В.Ивановпен бірігіп, Б.Майлин
және Ғ. ... ... (15, с.48). Ал 1939 жылы ... ... киносценарийі М.Әуезовтің жеке өзінің экраңдауға арнайы жазған
туындысы ғана емес, сонымен қатар бұл шығарма жалпы ... ... ... ... ұлттық сценарий болып есептеледі.
1940 жылы экранға шыққан «Ленфильм» киностудиясында М. Әуезовтің осы
аталып отырған сценарийі ... ... ... ... ... ... ... қойды. «Райхан» фильмі экранға шыққаннан кейін М.
Әуезов киносценарий жазу ісіне құлшына араласады.
Сонымен, қазақ тарихында кинодраматургияның қалыптасуына алғы ... ... ... ... ... ... ... - соғыс жылдарында
Ұлы Отан соғысының алғашкы жылдарында кеңес кинематографистерінің достық
байланыстары нығая түседі. ... ... ... бәрі ... ... деген
ұранмен өндірістік мүмкіндіктердің барлығы дерлік соғыс жағдайына ... ... ... де көп ... ... ... ... күзінде қазақстандықтар Алматыға көшіп келген «Мосфильм», «Ленфильм»
студияларының ұжымдарын, Орталык деректі фильмдер ... мен ... ... ... ... бірге, Бұкілодақтық Мемлекеттік
Кинематография институтының ұстаздары мен студенттерін шын ... ... 1941 ... 12 қыркүйегінде Алматы көркем фильмдер студиясы
ұйымдастырылады. Ол 1941 жылдың 15 ... ... және ... ... ... ... Киностудиялар Орталығының (ЦОКС)
құрамына енеді. Осы ... ... ... ... киносының белгілі
қайраткерлерінің қазақ киносының дамып өркендеуіне әсері мол ... ... ... (ЦОКС) С. Эйзенштейн, И. Пырьев, Г.
Александров, Г. Рошаль, В. Пудовкин, Г. Козинцев, ... ... ... ... ... ... жұмыс жасады (49).
Осы кезеңде Алматыда шоғырланған орыс драматургтері мен ... ... ... ... ... ... «Дала әндері»
деп аталған киноновелланың экранға шығуы осы шығармашылық бірлестіктің
алғашкы ... ... ... тақырыбына түсірілген бұл киноновелланың
құрамына үш қысқаметражды фильм ... 1. «Сын ... 1941 ... В. ... ... ... Ғ. Мүсірепов, С. Михалков, И.
Прут. 2. «Алыптың әні» -1942 ж., режиссер В. Строева, көркемдік жетекшісі ... ... ... А. ... Л. ... 3. «Ақ гүл» - ... ... Е. Арон; сценарий авторлары: Қ. Сиранов, В. Морозов.
1942 жылы М.Әуезов ... ... пен ... ... ... атты ... жазады. Сценарийдің сюжетгік
желісі қазақ ауыз өдебиетінің лиро-эпостық жанрдағы жыры «Қозы Көрпеш ... ... ... Оның 83 ... ... варианты Қазақстан Орталык,
Мемлекетгік Архивінің Көркем фильмдер киностудиясының қорыңда сақталған.
Ұлы Отан ... ... ... ... түсірілген фильмдер ішінде
«Сегізінші гвардиялықтар» (1943 ж., ... Я. ... М. ... ... ... ... колында Панфилов ... ... ... ... ... ... ... кадрлар өте
аз болды. Ал майдандағы операторлардың түсірген ең үздік көріністері ... мен Л. ... ... ... ... ... ... қолданылады. М. Слуцкий жеткіліксіз кадрларды Алматыда түсіруге
шешім қабылдайды. Қала ... ... ... ... ... техникалық
құрал-жабдықтарды орнатады. Қолдан жасалынған ... ... ... ... мәнерінде түсірілгендіктен, байқалына бермейді
(50).
Кинодраматургиялық зандылықтарды ... ... ... ... ... оның ерекшеліктерін ескере отырып жазылған сценарий «Абай
әндері» (1945 ж., ... Г. ... ... ... Халықтың тұрмысы,
таптар арасындағы тартыс, әлеуметтік теңсіздік пен әділетсіздік сияқты
қоғамдағы келеңсіз оқиғалар Абай ... ... ... ретінде
беріледі. Мұхтар Әуезовтің «Абай әндері» сценарийі бойынша 1945-ші жылы
Алматы дербес киностудиясы өзінің ... ... ... ... Фильмнің коюшы-режиссері Г.Рошаль.
1.5. Қазақ киносының алғашқы актерлік мектебі
Әлемдік киноөнері жедел ... аяқ ... аз ... ... ... ... бастан кешіп жатқан тұста қазақ киносы енді ғана өріс ала
бастайды. Қазақ киносының көркем жанр тарихының ... ... ... ... тікелей байланысты. Ұлттық театр тарихы 1926 жылдан
басталса, ... ... ... ... ... ... көркем кино
тарихын да қалыптастырды. Қазақстан ... ... ең ... ... барлығына дерлік театр сахнасының актерлары
қамтылды. Серке Қожамқұлов, Қалибек Қуанышбаев, Елубай Өмірзақов, ... ... ... ... ... ... ... Әмина
Өмірзақова, Хадиша Бөкеева, Бикен Римовалардың алғашқы керкемсуретті
фильмдердегі рольдерінен үлттық ... кино ... ... алады.
Серке (Сералы) Қожамкүлов (05.05.1896-31.12.1979) - театр және кино
актері. Қазақ ССР-ның ... ... (1936 ж.). СССР ... сыйлығының
иегері (1952). Қазақ ССР ... ... ... (1970 ... ... Ері (1976 ж.). ... жері - ... облысының Қарабалық
ауданы. Троицк қаласында медреседе ... ... ... жылдарында Әліби
Жангелдиннің отряды құрамында әскери міндетін атқарады. Серке Қожамқұловтың
шығармашылық жолы 1922-ші жылдан басталады. Орынбор ... ... ... жүріп, алғаш рет сахнаға «Еңлік-Кебек» спектаклімен шығады.
Серке Қожамқұлов – 1926-шы жылы ... ... ... ... ... ... қалаушылардың бірі. Табиғи талантымен сахна өнерін меңгере
бастаған жас актер қазақ киносының актерлік мектебін де ... ... Оның ... ... ... ... ... 1930-
шы жылы экранға шыққан «Дала әндері» фильміндегі ... ... (1938 ж.) ... ... ... ұста ... ... фильм
құрылымындағы драматургиялық, тізбекте аса салмақ бере коймаса да, Серке
Қожамқұловтың табиғи дарыны нәтижесінде екінші ... ... ... ... үшін аса ... ... шықты.
1940-1945 жылдар тұсында Серке Қожамқұловтың киноактер ретіндегі
шығармашылық жолы тағы бірқатар фильмдермен ... ... ... ... «Ақ гүл» (1943 ж., ЦОКС), «Абай әндері» (1945 ж., Алматы
киностудиясы) (23, 45-46 бб.). ... ... ... ... ... да, әр ролі оның талантының айқын дәлелі ретінде көрермен
назарын өзіне мейлінше баурап ... ... ... актерларының бірі - Қалибек Қуанышбаев 1893 жылы
25 казанда Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында дүниеге келген. Ол - ... сөз ... ... ... ... ... негізін салушы қоғам
қайраткері. Жасынан ән-күй мен ойын-сауыкка, той-тамашаға құмар, думаншыл,
халықтың сөз өнерін терең ұғып өсті. Жалғыз өзі ... ... ... бір ... «екеудің таласын, үшеудің керісін, бесеудің
жанжалын» орындап, тыңдаушы көпшілікті қыран күлкіге кенелтті.
1926 жылы ... ... ірге ... Қазақтың мемлекеттік драма
театрын ұйымдастыруға қызу ат салысты. 1927-ші жылы ... ... ... ... бір топ сахна шеберлерімен бірге қатысты. Ол
Қазақтың мемлекеттік драма театрында әр ... ... М. ... ... ... ... ... бастап,
спектакльдегі бас кейіпкерлерді түгел дерлік орындап шықты. ... Қ. ... ... ... ... ... мінез
ерекшеліктерімен есте қаларлықтай болып шықты. Байбол («Амангелді»
фильмінде, 1938 ж.), Абай ... ... 1945 ж.), ... («Алтын
мүйіз» фильмінде, 1948 ж.), Жарқын («Махаббат туралы аңыз», 1954 ж.),
Шыңғыс («Шоқан ... 1957 ... жылы ... ... ... 100 жыл ... кеңінен
аталып өтті. Сахна және кино өнеріне сіңірген еңбегі жоғары бағаланып,
актер екі рет ... ... ... ... Ту және ... белгісі орденімен
марапатталды (38, с. 125-126).
Қазақстан тақырыбына түсірілген алғашкы фильмдердін басым көпшілігінде
Хакім Дәулетбеков кинодағы ... ... ... ... ... ... (22.03.1910-11.01.1983) - киноактер, кинорежиссер.
Қазақстан өнеріне еңбегі ... ... (1958 ж.). ... ки-
нематографистер Одағының мүшесі (1958 ж.). Туған жері - Ақмола облысының
Құрғалжы ауданы. 1928 жылы «Совкино» кинобірлестігі ... ... ... ... ... ... фильмдерде («Мятеж», режиссер
С. Тимошенко) қазақтың тұңғыш киноактері ... ... ... рольдердің
бірін сомдайды. Бір-екі жылдай уақыт Хакім Дәулетбеков ... ... ... ... жолдамасымен сауатсыздықпен күресу жұмыстарын
жүргізеді.
Оқуын жалғастыру үшін ол 1930 жылы Алматыға қайтып оралады. Осы кезде
бүкілресейлік «Востоккино» тресінің ... ... ... Қазақстан
тақырыбына «Жұт» атты тағы бір ... ... ... ... еді. ... ол ... ... бекітіледі. Кинодағы екі жұмысынан
кейін Хакім ... ... ... актерлік бөліміне штатқа
қабылданады. Бұдан былайғы жылдары Хакім Дәулетбеков «Востоккино» тресінің
басқа да ... ... ... ... қүпиясы», 1932 ж.).
1935 жылы «Мосфильм» киностудиясында О.Преображенская мен И.Правов
«Жау сүрлеуі» атты ... ... ... Бұл фильмде Хакім Дәулетбеков
малшы Абылайдын ролін орындайды. «Востоккино» тресі жабылғаннан кейін Хакім
Дәулетбеков «Мосфильмге» жүмысқа ауысады, ... ... ... ... ... әдебиет институтының драматургия беліміне оқуға
түсіп, оны 1940 жылы бітіріп шығады.
Соғыстың алғашкы сұрапыл ... ... ... ... ... ... ... қызметінде болады. Көптің
қатарында Хакім Дәулетбеков те соғысқа аттанады, 1946 жылы ... ... ... Бұдан былайғы уақытта Хакім ... ... ... қыз-метте болады, осы саладағы шығармашылығының
бастапқы сатысы ... ... ... ... ... ... ... фильмдері «Народный учитель» (1952
ж.), «Лимонное орошение в Казахстане» (1954 ж.), «За ... ... (1956 ж.), ... наш ... (1958 ж.) ... ... ... Елубай Өмірзақов (31.01.1899- 02.04.1974)
кинодағы шығармашылық жолын бірден көлемді рольдерден ... Ол - ... кино ... ... ... ... өнерінің негізін
қалаушылардың бірі, Қазақ АССР-ның Халык ... (1931). СССР ... ... (1952). ... жері - ... ... 1923-1925 жылдар
аралығында Елубай Өмірзақов Орынбор ... ... ... ... оқып білім алды. Кедей шаруаның отбасында тәрбиеленген.
Болашақ актер ... ... ... танып ұштаған әрі оны оқу-сызуға
үйреткен сол ... ... жылы ауыл ... ... ... ... болды. Ауыл сахнасында Бейімбет Майлиннің өзі ұйымдастырып
койған «Қаламкас» спектакліндегі ару Қаламқастың да, оны сағынған жас жігіт
Шапайдың да ... ... ... бір өзі орындайды. Өнері енді ашылып
келе жатқан жас талант иесі ауыл-ауылды көп аралайды, ел ... ... ... ... ... жылы ... Қазақ мемлекеттік
драма театры құрылды. Әуесқой актерлар труппасындағы Елубай Өмірзақовтың
сахналас серіктері Абдуллин, Бады-ров, ... ... ... ... Қазақ сахна шеберлері қатарынан режиссер Жұмат Шанинмен бірге театрдың
бес жылдық мерекесіне байланысты республикалық түнғыш халық ... ... ... ... ... аралығында Елубай Өмірзаков тек драма
театрындағы қызметімен ғана ... ... ... ол ... ... ... ... концерттермен ел-елді аралайды, кино
өнерінің дамуына да қызу ат салыса ... ... ... ... ... танылды.
1938 жылы экранға шыкқан «Амангелді» фильміндегі басты ролі актердың
кинодағы ... ... ... бірі ... есептеледі.
Амангелді Иманов бейнесі актер сомдауында және ... ... ... ... өтіп ... ... эпизодтарда оның кейіпкері енді ғана
қалыптасып келе жатқан революшюнер ретіңде берілсе, фильмнің ... ... ... ... ... ... ... жаңа тұлға ретінде
көріне алды. Актер ойынының шеберлігі арқылы ... ... ... ... ... ... қимыл-қозғалысы, жүріс-тұрыс ерекшелігі - бәрі
батыр бейнесіне соншалықты үйлесімді келіп тұр. Елубай Өмірзақовтың бұдан
былайғы ... ... де ... ... ... ретінде көрермен
есінде жатталып қалды. Оның ... ... ... ... («Абай
әндері»), Тұрдықұлов («Алтын мүйіз»), Ақтанбай («Дала ... ... ... ... ... ... ... дәлелі бола
алады. Әсіресе, Елубай Өмірзақовтың «Атамекен» ... ... ... тереңге кеткен ұлттық кейіпкердің нағыз айқын мысалы бола ... ... бб.). ... ... ... ... қария бейнесі тек бір ғана
актердың шығармашылығындағы жеңісі ғана емес, бұл кейіпкер жалпы қазақ
киносындағы ең ... ... бірі ... ... ... ... ... былай койғанның өзінде, оның экранда сомдаған
эпизодтық рольдерінің әрқайсысы («Алдаркөсе» фильміндегі бақсы ... ... ... ... ... ... өте айқын шыққан.
1975жылы Алматыда Елубай Өмірзаковқа мемориалды ... ... ... ... ... аты ... ... (15.03.1905-10.03.1979) - театр және кино актері.
Қазақ ССР-ның Халық артисі (1936). СССР ... ... ... ... ... ССР Мемлекеттік сыйлығының иегері (1967 ж.). Туған жері ... ... ... ... 1929 жылы Алматы педагогакалық
техникумын ... ... ... ... ұлттық театр өнерінің негізін
қалаушылардың бірі ... ... ... жолын актер ретінде
бастаған Қанабек Байсейітов біраз жыл драмалық көркемөнерпаздар үйірмесінде
жетекші болады. 1929 жылы ... ... ... ... ... ... ... Актер, әрі режиссер қызметінде болған
Қанабек Байсейітов осы жылдары драмалық шығармалар ... де ... ... ... ... ... «Екі қыз», «Беу, қыздар-ай!»
пьессалары көп ... бойы ... ... ... жылы ... Байсейітов жаңа құрылған музыкалық театрға ауысады,
бұдан былайғы жылдары ол енді ұлттық опера ... ... ат ... ... ... ... ... театр сахнасында өте көп
спектакльдер ... 1936 жылы ... ... өткен Қазақстан өнерінің
онкүндігі кезінде оның режиссер ретінде ... ... ... ... жеңіске жетеді, Қанабек ... ... жолы ... ... ... Актер сомдаған Жапар
бейнесі фильмдегі бас ... мен ... ... ... ... ... етіп тұр. ... Байсейітовтін,
әсіресе, 1955 жылы ... ... ... қыз» ... ... Жұрқа ролі бір адам бойындағы қарама-қайшылық
касиеттерімен-ақ көрермендердің есінде жатталып қалды.
Қанабек Байсейітовтің ... да ... ... («Ботагөз»
фильмінде Итбай, «Шындағы шынар» фильміндегі байдың ролі, «Алты жасар
Алпамыс» фильміндегі Мұнар ата ... сан ... ... ... актер
шеберлігінің дәлелі болып отыр. 1936 жылы Қанабек ... ... ... ... ... деген атақ берілді (7, 62-63 бб.).
Қапан Бадыров ... - ... ... ... халық
артисі (1942 ж.). Туған жері - Қостанай облысы, Комсомол ауданы, ... ... ... театр өнерінің байырғы саңлақтарының бірі.
Бастауыш білімді бірінші сатыдағы ауыл мектебінен алған. 1922-1925-ші
жылдары ... ... ... ... ... ... ... оқып жүрген кезінен көркемөнерпаздар үйірмесіне ... Ол сол ... ... ... ... Бейімбет Майлиндермен,
болашақ ұлттық театр өнерінің ... ... ... ... кездесіп танысады, олармен жиі араласа бастайды.
Қапан Бадыров 1925 жылы тұңғыш ұйымдастырылған Қазақ драма театрының
труппасына ... 1926 жылы ... ... оқуға
жіберіледі. Қалалық комсомол комитетінің бюро мүшесі болып сайланған оған
жүмысшы жастар театрынын көркемдік жағын басқару ісі тапсырылады. 1927 ... ... ... ретінде М. Әуезовтің «Қарагөз», «Еңлік-Кебек», ... ... ... ... ... үш спектакльді сахнаға
шығарып, өзі де актер ретінде ... ... жылы Ә. ... ... ... Қайдардың ролін ойнады), татар жазушысы Фахти Бурнаитидің
«Яшюряклар» пьесаларын қойды. Біраз үзілістен соң 1931 жылы ... ... ... ... ... ... де ... Оның
басшылығымен Бальзактың «Евгения Гранде», М.О.Әуезов пен Л.С. ... ... ... ... өзі Ә. ... «Жолдастарын»
сахналайды. 1939-шы жылдан бастап киноға түсе бастайды. ... ... ... ... Қаратай ролі өзіндік ерекшелігімен көріне
алды. Қапан Бадыровтың ... ... ... ... ... Айдар («Абай әндері»), Көреген («Алыптың әні»), Жүнісов («Еңлік
гүл шешек атканда»), Сәрсен («Өмір ... ... ... ... (52).
1952 жылы Қазақ ССР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанады, шығармашылық
жолында Қапан Бадыров екі рет ... ... Ту және ... ... ... (6, 101-103 ... ... Халық артисі Әмина Өмірзақова - өнер сүйер қауымның ... ... ... киносының алғашқы экран жұлдыздарының бірі. Ол
өзінін шығармашылық ғүмырының шабытты шақтарын ... және кино ... ... характерлі кесек кейіпкерлерді сомдауға арнады. Актриса, әсірсе, ана
образын өзіндік табиғи болмыс-бітімімен ... ... ... ... ... Ерғожақызы 1919 жылы наурыздын 8 күні Шығыс Қазақстан
облысы, Абай ауданы, Қарауыл ауылында ... ... 1938 ... ... ... ... ... кейіннен театр, музыка
және кинематография ... ... Жас ... ... ... ролі С. Герасимовтың «Комсомольск» фильміндегі (1938 ж.) пионер
қыздың ролі болды. Ленинградтағы театр училищесінде оқып жүрген кезінде ... ... ... ... болса. соның барлығына мүмкіндігінше қатысуға
құмар болатың. Соның ... ... ... актерлардың ойынын көріп,
тәлім-тәрбие алуына мүмкіндік ... ... ... де ... ... Моисей
Левиннің «Амангелді», Ефим Аронның «Ақ гүл» ... ... ... ... ... аралығында ол Шымкент облысы драма
театрының, 1940-1942 жылдарда ... ... ... академиялық
драма театрының труппасында, ал ... ... ... ... қызмет атқарады. 1945 жылы экранға шыққан «Абай әндері»
фильміндегі Ажардың ролі ... ... ... ... ... ... Бұдан кейін ол 1956 жылы «Қанатты сыйлық» фильмінде - ... жылы «Бір ... ... Айша ... ... Қазақ
киносының тарихында Әмина ... ... аса ... ... ... ... әсіресе, «Ана туралы аңыз»
(1963 ж.) фильміндегі ... ... Осы ... ... ... Ана ... Әмина Өмірзақова 1964 жылы Қазақстан және Орта Азия республикаларының
кино өнері бойынша ... ... ... 1-ші ... иегері болады.
1966 жылы Қазақ ССР Мемлекеттік сыйлығымен марапаттадды. 1968 жылы «Тақиялы
періште» ... Тана ролі үшін ... және Орта ... 8-ші ... ... сыйлығымен марапатталды (23, 91
б.).
Әмина Өмірзақованың есімі кино экраны мен ... ... ... ... әрі ... бейнелегенімен белгілі.
2001 жылы Әмина Өмірзақова «Тарлан» сыйлығының лауреаты
атанды. Отан, Еңбек Қызыл Ту орденімен және медалімен марапатталды.
Алғашкы көркемсуретті ... ... ... ... ... ... ... жұлдыздарының бірі Хадиша Бөкеева сомдаған экрандық
кейіпкерлердің қазақ ұлттық ... алар орны аса ... ... ... 1917 ... 21 ... ... Қазақстан
облысында дүниеге келген. СССР Халык артисі (1964 ж.). СССР ... ... (1952 ж.). СССР ... Одағының мүшесі (1963
ж.). Ленинградтың Театр институтын В. Меркурьев және И. ... ... ... (1938 ... ... соң ... ... Шымкент облыстық драма театрына
қабылданады. Мұнда ол төрт жыл бойы ... ... ... жж.). Осы ... ... алғашкы рольдері: «Еңлік-Кебек» спектаклінде Еңлік,
«Ақан Сері-Ақтоқты» спектаклінде - Актоқты рольдері. 1942 ... ... ... атындағы Мемлекеттік драма театрында қызметте. Елу жылдан
астам уақыт аралығында талантты актриса Хадиша Бөкеева бұл ... ... ... ... ... ... терең де күрделі образдарды
сахнаға әкеледі. 1940 жылдар кезеңінен Хадиша Бөкеева киноға түсе бастайды.
Онын ең ... ... ролі - ... ... ... бойынша
түсірілген «Райхан» (1940 ж., «Ленфильм», режиссер М. Левин) фильміндегі
Райхан ... ... ... ... ... ... ... актрисаның
экрандық кейіпкерлерінің де терең табиғатын ашуға көп көмегін тигізді.
Сондай күрделі образдардың бірі ... ... ... ... ... ж.) ... ана ... Ұлттық таным, қазақы дәстүр және тәлім-
тәрбиенің үлгісі болған Хадиша ... осы ... ана ролі ... ... аса ... және ... ... образдардың бірі болып
есептеледі.
Хадиша Бөкеева өнердегі жолын педагогика ... ... ... Ол ... ... ... ... бөліміндегі алғашқы
әйел-профессор, көп жылдар бойы актер шеберлігінен сабақ беріп, біркатар
талантты ... ... ... ... ... ... жетістіктері мен педагогикалық жемісті еңбегі үшін
Хадиша Бөкеева 1959 жылы Ленин орденімен, Халықтар Достығы және ... ... ... (15, с. 85) ... ... - ... және кино ... Қазақ ССР Халық артисі (1959
ж.). Ш.Айтманов атындағы Халықаралық жүлденің иегері, Кинематографистер
Одағының ... (1976 ж.). Т. ... ... ... өнер ... 1916 ... 25 акпанында Павлодар облысынын Баянауыл ауданында
дүниеге келген. Құрманғазы атындағы ... ... ... (1950 ж.). ... шығармашылық жолын 1940-шы жылдар кезеңінде
Абай атындағы Қазақ Мемлекеттік Опера және Балет театрының әншісі ... ... ... кино ... ... жолы 1950 ... басталады. Оның ең алғашқы жұмысы - ... ... ... ... (1957 ж.) ... ... ... ролі. Бұдан
кейіңгі жылдары Кәукен Кенжетаев киноға үздіксіз түсіп ... ... ... ... ... ... шығармашылық бірлестікте
сомдаған рольдері өте сәтті болып шығады. Бір ғана ... ... ... ... ... қария бейнесі ... ... ... киносынын актерлык мектебінің алтын қорына енген тұлға
болып отыр. 1979 жылдан Кәукен Кенжетаев Т. Жүргенов атындағы Мемлекеттік
Өнер ... ... ... (29).
Кәукен Кенжетаев - соғыс ардагері, «Парасат» және «Отан» медальдарының
иегері.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... былайғы
уақытта Нұрмұхан Жантөрин, Асанәлі Әшімов, Ыдырыс Ноғайбаев, ... Лола ... ... Шәріпова, Сейфолла Телғараев сынды
талантты ... ... ... ... ҰЛТТЫҚ КИНОМАТОГРАФИЯСЫНЫҢ 1945-1980 жж. ДАМУЫ
2.1. Қазақ киносы соғыстан кейіңгі жылдары
Соғыстан кейінгі жылдардағы ... ... екі ... ... болады: бірінші кезең – 1945-1951 жылдар аралығындағы көркем
фильмдер өндірісі; ... ... - ... ... ... ... Отан ... аяқталысымен ЦОКС құрамында болған басты студиялар өз
елдеріне ... ... ... ... ... ... ... өндірісіне кажетті лабораториялық жабдықтар қалады, бұдан былайғы
уақытта ұлттық киностудия енді ... ... ... ... ... ... ... фильм «Абай әндері» (1945 ж.) болды. ... ... ... ... және ... ... ... қазақ сахнасының танымал актерлары Қ.Қуанышбаев (Абай рөлі),
Ш.Айманов (Шәріп), Е. ... ... ... ... ұлттық танымы басым, аса терең образдар тудырды.
«Абай әндері» экранға шығысымен қазақ кино ... ... ... ... ... ... алты жыл ... бар-жоғы екі
көркемсуретті фильм түсіріледі. 1948-ші жылы ... ... ... Е.
Арон) көркем фильмі шығады. Фильмнің мазмұны мал ... ... ... ... ... алынған. Басты рольдерде Ш.Айманов,
С.Қожамқұлов, Қ.Қуанышбаевтар.
1950 жылдар тұсында ... ... ... ... ... арта ... Осы ... кинематограф пен ұлттық ... ... ... тұсы деп ... экранға сол жылдары шыққан
бірқатар фильмдер мысал бола ... ... Ә. ... ... «Жамбыл» (1952 ж.) фильміне сценарий жазудан басталады. Бұл
сценарийге Жамбыл ақынның ұзак өмір жолындағы ... ... ... ... ... ... негіз етіп алынды.
1952 жылы экранға «Жамбыл» көркемсуретті ... ... ... Басты рольде Ш.Айманов. Фильм ұлы ақынның ұзақ өмірінің ең
елеулі кезеңдерін қамтиды.
«Жамбыл» фильмінің түсіру ... ... ... ... қатысып,
тәжірибе жинақтаған Ш.Айманов былайғы уақытта кино ... ... 1953 жылы ... ... ретіндегі тырнақалды туындысы
«Махаббат туралы аңыз» фильмі экранға шығады. Фильм халық ауыз әдебиетінің
үздік туындысы ... ... ... ... жырының негізінде
түсірілді (10, с.89-90).
1950 жылдардың екінші ... ... ... ... ... ала бастайды. Егер 1953 жылы шамамен 8 фильм шығарылған
болса, 1954 жылы экранға шыққан көркемсуретті фильмдердің саны 15 ... жылы ... ... саны ... 23 ... ... Үш жыл ішінде
көркем фильмдер саны үш есе ... ... ... ... ... канағаттандырып үлгере алмай жатты. Экранға бірқатар көркемдік
деңгейі төмен ортанқолды фильмдер шыға ... Осы ... ... «И в ... и всерьез», «Мальчик мой», «Спроси свое ... ... ... ... ... океан» сценарийлері қазақ ұлттық
кинодраматургиясына еш жаңалык әкеле коймады.
Осындай уақытта пайда болған тоқыраудан шығып, біртіндеп ... ... ... ... ... ... жартысы мен алпысыншы
жылдар тұсында басталады.
1955-1960 жылдар аралығында «Махаббат ... ... ... ... кино
өнерінде едәуір серпіліс байқалды. Бұл кезеңде түсірілген фильмдердін
ішінде елеулі ... ... ала ... ... ... - «Шабандоз қыз»
(1955, режиссер П. ... ... ... Басты рольдерді сомдаған
Л. Әбдікәрімова, К. Кожабеков, М. ... ... ... ансамбль
құрайды. Шығармада қазақтың ұлттық ән-күйлері кеңінен қолданылып, лирикалық
және сатиралық эпизодтармен қабыса отырып, ... ... аша ... ... ... ... кадрлармен толықтырылады. Алғашкы ұлттық
режиссер Ш.Аймановпен бірлесе көркем кино режиссурасының негізін қалаған
М.Бегалин, С.Қожыков, А.Қарсақбаев, Ш.Бейсембаевтар ... ... ... ... және жоғарғы режиссерлық курстарды
бітіріп ... ... ... алғашқы фильмдерін түсіруге құлшына
кіріседі. 1955-ші жылы М. Бегалин өзінің тұңғыш «Бұл ... ... ... ... дәл осы жылы С. ... «Ана мен ... атты ... шығады.
Бес жыл ішінде Совет Одағындағы киномамандарының бағалауында үздік деп
танылған бірнеше фильм экранға шығады: «Дала қызы» (1954 ж.), ... (1955 ж.), ... (1957 ж.), ... ... ... (1957 ж.). ... ... фильмдердің көпшілігі 1958 жылы Москва ... ... ... мен ... ... ... көрсетіледі.
Көп ұзамай экранға С. Қожыковтың «Біз ... (1958 ... «Ана ... аңыз» (1963 ж.), Ш. Аймановтың «Алдаркөсе» (1964
ж.), М. ... ... ізі» (1964 ж.), ... «Қилы кезең»
(1966 ж.) сияқты үздік фильмдері шығады (32, 63-65 бб.).
Тұтасымен камтығанда, 1950-1960 жылдар тұсындағы ... ... ... ... кино ... режиссура тұрғысынан қалыптасып,
өзіндік бағыты байқалған құбылыс кезеңі деп бағалауға болады.
2.2. ... кино ... ... түрленуі (1960-1970 жж.)
1966 жылы революция тақырыбын негізге алған режиссер А. Қарсақбаевтың
«Қырлы кезең» атты көркемсуретті фильмі экранға шығады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Байтенов чекистер
отрядымен қашып жатқан топтарды шекара тұсынан ұстап қалуға жедел ... ... ... ... ... сол бір қилы кезең жылдарында екі ... ... ... ... ... жете ... ... Фильм оқиғасы өте жылдам қарқынмен дамиды. Басты рольдерде Ы.
Ноғайбаев, А. Шамиев, А. ... Ә. ... Н. ... ... Аймановтың ен сонғы экрандық шығармасы «Атаманның ақыры» (1970 ж.)
көркемсуретті фильмі қазақ ... ... ... ... ... ... одан әрі ... Фильм оқиғасы азамат ... ... және ... ... негізделген.
Басты рольдерде - А. Әшімов, В. Авдюшко, В. Стржелъчик, Н. Жантәрин, Н.
Ықтымбаев, А. ... 3. ... О. ... 1972 жылы ... ССР ... ... ие ... Қазақ ССР
Мемлекеттік сыйлығының иегері деген атақ ... ... ... үшін ... ... ... ... А. Михалков-Кончаловский мен Э.
Трогашинге беріледі (33, 78 ... ... ... ... «Біздің Ғани»
(1972 ж.) фильмі азамат соғысы ... ... ... ... ... қайраткері Ғани Мүратбаевтың өміріндегі екі ... ... ... ... ... ... Қ. Тастанбеков, А. Лисянская, К.
Қожабеков, Е. Красавцев, А. Кенжеев, М. ... 3. ... (36, ... ... ... ... ... тарихында әр түрлі тақырыпты
меңгеру және жанрлық түрлену құбылысы кең етек ... Егер жаңа ... ... тақырыбы тұрғысында қамтылған фильмдердің көркемдік деңгейі әлі де
болса бір ... ... ... аумағынан шыға алмай жатқан болса,
осы кезеңде экранға шыққан Ұлы Отан ... ... ... ... ... киномызды жана деңгейге көтере алды. «Ана туралы
аңыз» (1963 ж., режиссер А. Карпов), ... (1966 ж., ... ... ... осының дәлелі бола алады.
«Ана туралы аңыз» фильмін көрермен де, кино саласындағы мамандар да аса
жоғары бағалады. 1966 жылы бұл ... ... ССР ... ... ... А. ... фильмнің операторы А. Ашрапов және ... ... Ә. ... да ... сыйлықтың иегері атанады.
Қазақ киносының алтын қорына еңген Ш. ... ... ... ... ... ... де, тақырып ашу мүмкіндігі жағынан
ұлттық режиссура деңгейін жаңа сатыға көтерген құнды шығарма ретінде ... ... ... ... ... ... Орталық Азия елдері
фильмдерінің конкурсында (1967 ж.) өте жоғарғы бағаға ие болып, ... ... ... (35).
Мәжит Бегалиннің соғыс тақырыбындағы фильмдері.Ұлы Отан соғысы
тақырыбындағы алғашқы фильміне ... М. ... ... ... бірлестікте жазады, 1967 жылы экранға «Ел басына күн ... ... Бүл ... ... ... әдеби нүсқа Кеңес Одағының батыры
Бауыржан Момышұлынын кітабы. ... ... ... ... болған
Бауыржан Момышұлының батальонына Волоколам тас жолын төрт күн бойы ... ... ... ... ... ... ... Бегалин шығармашылығында соғыс такырыбындағы тарихи-биографиялық
фильмнің келесі кейіпкері Кеңес Одағының батыры, бүлдіршіндей жас қазақ
кызы Мәншүк ... ... ... «Мәншүк туралы ән» фильмі экранға
1969 жылы шықты (9, 11 б.). Фильмде Мәншүк өміріндегі ең соңғы қаза ... ... ... негізге алынады. Басты рольді сомдаған - Наталья
Орынбасарова.
2.3. Ұлттық режиссура мен ... ... ... ... ... ... Шәкен Айманов (15.02.1914 -
23.12.1970). Актер және режиссер. КСРО Халық артисі (1959 ж.). ... ... ... ... 1933 жылдан М.Әуезов атындағы Қазақ
драма театрында кызметте болады. 1940 жылдан кино саласында еңбек ... ... ол ... ... ... ретінде бірнеше спектакль қойды,
актер ретінде сахнада жүзден астам ... ... ... Айманов кинодағы
шығармашылық жолын да актерлықтан бастайды. Ш. Аймановтың ... ... ... көркем киносы тарихының калыптасу жылдарына сәйкес келді.
«Райхан» (1940 ж.) фильмінде ... ... ... Ш. ... ... жолы ЦОКС ... тұсында кеңінен ашыла бастайды. Оның
алғашкы көрнекті рольдерінің бірі «Ақ гүл» (1943 ж.) ... ... ... ... ... ... құрылған Алматы
киностудиясының алғашқы көркем туындысы «Абай әндері» (1945 ж.) ... ... ... ... бірі ... ... ... Бұдан кейін де
Ш.Айманов актер ретінде «Алтын мүйіз» (1948 ж.), «Жамбыл» (1952 ж.), ... (1961 ж.), ... (1964 ж.), ... ... (1969 ... баска бірқатар фильмдерде басты және қосалқы рольдерді орындап шығады.
Кинодағы шығармашылық ... ... ... ... ... ... бейнесін сомдаған болса, ұлттық ... ... ... негізін қалаған қайраткер. Онын режиссер ретіндегі ... ... ... ... (1953 ж.) ... ... ұлттық режиссура
тарихы бастау алады. Актер және режиссер ретінде Ш.Айманов 20-ға ... ... ... ... үлес ... ... ретінде үнемі
ізденіс үстінде болған Ш.Айманов әр ... ... ... ... ... ... ... («Махаббат туралы аңыз», «Алдаркөсе»),
тарихи-революциялық тақырыптағы фильмдер: («Дала қызы», «Атаманның ақыры»),
комедиялық жанрдағы ... ... ... ... дәрігер», «Тақиялы
періште»), жана заман тақырыбы және замандас ... ... ... ... ... поэтикалық-философиялық жанрдағы («Атамекен») фильмдері
режиссер мүмкіндігінің көркемдік суреттеу ... ... ... «Атамекен» фильміндегі ерекше байқалатын сюжеттік ритм
суреттеудің терең философиялық поэтикасына ұласады. ... ... ... және ... эпизодтарда аса айқын байқалатын
ұлттық таным сипаты бүл ... ... ... ... ... енгізіп отыр.
1966 жылы Франкфурт қаласында өткен Халықаралық кинофестивальда «Атамекен»
фильмі режиссура үшін ар-найы дипломын, ал 1968 жылы ... ... ССР ... сыйлығын иеленді (32; 33).
Шәкен Аймановтың ... өсу жолы ... ... ... ... ... Кеңес кезеңі киносының көпұлттық
киносы тарихынан режиссура шеберлігіне сатылай келген Ш. Айманов ... ... ... қазақ ұлттық кинорежиссура мектебін қалыптастырды.
1984 жылы Шәкен Аймановтын есімі «Қазақфильм» киностудиясына берілді.
Мәжит ... ... ... ... ССР ... сіңген қайраткер (1966 ж.). А.Довженко атындагы сыйлықтың лауреаты
(1972 ж.). КСРО Кинематографистер Одағының ... (1957 ж.). ... ... ... 1948 жылы С. ... шеберханасы
бойынша бітірген.
Қазақ киносының ұлттық режиссура тұрғысынан алғандағы ... ... ... ... кәсіби деңгейдегі режиссура тарихы Мәжит
Бегалин фильмдерінен бастау алады.
1950 жылы «Қазақфильмге» қызметке орналасады. Екі жылдай киностудияның
көркемдік жетекшісі ... ... М. ... көркем жанрда жеке
фильм түсіру ойы тек 1953 жылы ғана ... ... Оның ... фильмі
«Бұл Шұғылада болған еді...» фильмі режиссерге шығармашылық тұрғыдан үлкен
канағаттанарлық әкелді.
Режиссер М.Бегалиннің 1957 жылы экранға шыққан «Шоқан Уәлиханов» ... ... және ... ... ... ... болды. Жеке
адамды әлеуметтік кейіпкерге айналдыру және ол арқылы коғамдық құбылысты
сипаттауда режиссердың ... ... ... ... ... ... ... киносы тарихында косіби деңгейдегі ұлттық режиссура мектебін
қалыптастырған алғашкы режиссерлардың бірі М. ... ... күн ... жана ... ... жол ... ... айналып отыр (9).
Абдолла Қарсақбаев (02.10.1926-31.08.1983). ... ... ... ... ... ... (1979 ж.). Өмірінің соңғы сәттеріне дейін
балалар ... ... ... ... ... ... дарынды
кинорежиссер. Соғыстан кейіңгі жылдары Абдолла Қарсақбаев Мәскеудегі
Кинематографистер ... ... ... Онда ол ... ... қайраткері режиссер Иван Пырьевтың шеберханасына қабылданады.
Алматыға кәсіби ... ... ... А. ... ... шығармашылық
жолын режиссер көмекшісі ретінде «Ботагөз» (1957 ж.), ... ... ж.) ... ... Оның ... ... тырнақалды
туындысы «Менің атым Қожа» (1964 ж.) өте ... ... ... ... кейінгі
жиырма жыл ішінде ол 9 көркемсуретті, 5 ... 60-қа жуық ... ... ... ішінде «Қилы кезең» (1966 ж.), «Балалық шақка
саяхат» (1968 ж.), «Алты жасар Алпамыс» (1977 ж.), ... ... ... ж.) тағы ... да ... ... бар. 1967-ші жылы «Менің атым
Қожа» фильмі Канн ... ... ... ие ... (15, ... ... ... көрермені балалар киносынын атасы ретінде
кабылдайды. Кинодағы жемісті жұмыстары үшін ол «Қазақстан ... ... ... ... ... ... (10.03.1923-11.03.1988). Кинорежиссер. Қазақ ССР өнеріне
еңбегі сіңген ... (1971 ж.). ... ССР ... сыйлығының
лауреаты (1972 ж.). СССР Кинематографистер Одағының ... (1958 ... ... ... С.Қожықов Москвадағы Мемлекеттік
Кинематографистер институтына (ВГИК) ... ... ... ... ... оны 1953 жылы ... ... Оқуын бітірген жылы
С.Қожықов Алматы көркемсуретті фильмдер ... ... ... ... қабылданады. Оның режиссер ретінде өз бетінше түсірген
«Ана мен бала» атты алғашқы көркемсуретті ... 1955 жылы ... ... ... ... ... қазақ киносы тарихында М. Әуезов
шығармашылығына экранизация тұрғысынан жаңа көзқарас ретінде аса ... ... ... Ұлы ... ... ... атты соңғы романының
желісімен түсірілген бұл фильмнід өн ... ... ... ... мысалдар жеткілікті. С. Қожықов актерлармен жұмыс барысында
олардың сырт пішін фактурасы мен ішкі жан-дүниесінің үйлесімділігіне ... ... (15, с. 78). Әр ... ол ... ... ... үлкен дайындықпен
келеді.
1960-1970 жылдар тұсындағы ... ... ... ... Жантөрин (22.04.1928-02.05.1990). Театр және кино ... ... ... ... (1966 ж.), ... ... ... мүшесі
(1967 ж.). 1952-ші жылы Ташкент ГИТИС-нің актерлік факультетін бітірді (А.
Гинзбург шеберханасы). 1952-1967 жылдар ... М. ... ... ... театрының актері. Театр сахнасына оның сомдауымен Яго, Отелло,Қодар,
Абыз, Шоқан сияқты өте ... ... ... Шығармашылық өрлеу
жылдарында Н. Жантөрин кино ... да ... ... ете бастайды. М.
Бегалиннің 1957-ші жылы ... ... ... келеді» фильмінде Шоканның
ролі Н.Жантөриннің кинодағы ең үздік жүмысы болып табылады. Бұған ... ... ... (1952 ж.) ... Ш. Аймановтын «Махаббат туралы
аңыз» (1953 ж.) және «Дала қызы» (1954 ж.) фильмдерінде эпизодтык рольдерді
сомдаған. ... жаңа ... ... ... ... ... мейлінше терең аша білген рольдері қатарында Л. ... (1963 ж.) ... ... В. ... «Ақ ... (1973
ж.) фильміндегі Мырзағали бейнелері болды. Тарихи тақырыптағы фильмдерде де
Н.Жантөриннің өте сәтті шыққан рольдері жеткілікті: Ш.Аймановтың ... (1970 ж.) ... ... Аблайхановтың ролі, Б.Мансұровтың
«Сұлтан Бейбарыс» (1989 ж.) ... ... ... ... ... (1991 ж.) ... Пахраддин.
Нұрмұхан Жантөрин 1968-1988 жылдар аралығында Шәкен Айманов атындағы
«Қазақфильм» киностудиясының штаттағы актері. 1980 ... ... ... ... училищесінде үстаздык қызметін бастайды (11).
Бикен Римова (01.01.1923-06.01.2000) - ҚазКСР-інің халық артисі (1996),
1943 ж. ... ... ... ... А. ... ... ... 1940 жылдан өмірінің ақырына дейін Қазақтың мемлекеттік
Академиялық ... ... ... труппасында қызмет етті. Б.Римова 1955
жылдан бастап киноға түсе бастайды: Баршагүл ... ... ... («Ана туралы аңызда», 1964 ж.), Ана («Арман атаман», 1968 ж.), Рабиға
ана («Тел өскен ұл», 1977 ж.), ... ана («Ай ... ... 1983 ж.),
Гүлбибі (Көп сериялы «Тоғысқан тағдырлар» ... ... ... ... ... ... ... драма театрына (2000 ж.) берілді.
Театр ... ... ... ... ... да ... күрделі
бейнелерді экранға әкеледі. Оның экрандык алғашқы рольдері («Шабандоз ... ... ... атым ... - ... ... Милаттың ролі) қазақ
киносының ұлттық өнер болып қалыптасу ... ... ... Б. ... ... әр рольдерінің өзі («Ана туралы аңыз» колхозшы әйел,
«Арман атаман» ана ролі, «Тақиялы періште» ... «Ақ ... ана, ... ұл» ... ана, ... ... ... «Махаббат дастаны», «Ай
астындағы үй», «Адамдар ... ... т.б.) жарқ етіп әсте ... ... ... ... сонысымен де ол көрерменнің есінде жатталып
калды (28).
Кененбай Қожабеков (03.02.1928-04.11.1988). Театр және кино ... ... ... (1971 ж.). 1950 ж. ... театр училищесінің
актерлар дайьшдайтын бөлімін бітірді. 1950-196-ші жж. Республикалық балалар
мен жас ... ... ... ... ... ... ... жылдар тұсынан басталады. Ол сомдаған басты ... ... ... 1950 ж.), ... ... 1952 ж.), ... қыз», 1955 ж.), Бақытжан («Бұл Шұғылада болған ... 1955 ... ... ... 1956 ж.), ... («Менің атым Қожада», 1963
ж.), Сырлыбай («Қыз Жібекте», 1970 ж.), Алдаберген («Қан мен ... ... ... ... 1970 ж.), т.б. ... ... 1972 жылы
Тбилиси қаласында ... ... ... «Қыз ... ... ролі үшін жюри алқасының «Драма өнерін ... ... ... атты ... ие ... Сонымен қатар Халықтар
достығы орденімен, медальдармен марапатталған (15).
Ыдырыс Ноғайбаев (15.051931-31.08.1989). Театр және кино ... КСРО ... ... (1982 ж). КСРО ... ... 1980 ж.). КСРО ... Одағының мүшесі (1961 ж.).
Алматы театр және көркемсурет училищесінін түлегі (1949 ж.). ... ... ... ... ... театр өнері институтының
жайындағы қазақ студиясын ... Сол ... ... ... ... ... етті. Көп жылдар бойы тыңбай еңбек еткен ... ... ... ... 150-ден асады. 1950 жылдар түсында
Ы.Ноғайбаев киноактер ретінде де таныла бастайды. ... ... ... ... ... аса ... есте қалады және сонысымен де
ұлттық кино өнерінің ... ... үлес ... ... «Мазасыз көктемде»
(1955 ж.), Амантай «Ботагөзде» (1958 ж.), Оспан «Өмір жолында» (1959 ж.),
Данияр «Асуда» (1963 ж.), ... ... ... (1964 ж.), ... ... (1965 ж.), Бәйтенов «Қилы кезеңде» (1966 ж.), Сырлыбай
«Қыз ... (1970 ж.). ... тағы ... ... ... көрермен есінде қалды: «Қан мен тер» (1978 ж.), «Нан ... ... ... ... (1979 ж.), ... (1980 ж.). «Нан ... фильміндегі
Кемелов образын сомдағаны үшін Ы.Ноғайбаев ... жылы ... рет ... ... ... болады. 1970-ші жылдан Алматы ... ... ... ... ... ... факультеті және
Республикалық эстрада студиясында педагогикалық қызметпен шүғылданады. КСРО
Мемлекеттік сыйлығының екі ... ... ... белгісі» (1959 ж.)
орденімен және медальдармен наградталған ... ... ... және кино ... ... ... және ... артисі. 1961 жылы Алматы мемлекегтік өнер ... ... ... ... ... жүрген кездің өзінде-ақ ол ... ж.) ... ... ... рольде ойнады. 1959-1963-ші жылдар
аралығында «Қазақфильм» киностудиясынан шыққан «Асау Ертіс жағасында» ... «Бір ... (1960 ж.), «Ән ... (1961 ж.), ... ... ... «Жол ... (1963 ж.), «Тұлпардың ізі» (1964 ж.) ... ... ... ... ... ... 1964 жылы Қазақтың
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... А.Әшімовтың сахнадағы шығармашылық жолы басталады.
1987-1988-ші жылдары А.Әшімов осы театрдың көркемдік жағын басқарды.
1970 ... ... ... ... ... тұсы болып
бағаланады. Ең бір ... және ... ... ... ... жағымсыз
кейіпкердің өзін («Қыз Жібек» фильміндегі Бекежаң ... ... ... ... ... актерлық мүмкіндіктері өте ... ... ... ... («Атаманның акырында», 1971 ж.), Мәмбет
(«Сарқырамада», 1973 ж.), ... ... ... 1977 ... («Нан дәмі»), Нүрғазы («Алатаудың күміс мүйізі», 1979 ж.), Қаражал
(«Жаушы», 1980 ж.) ... ... ... Асанәлі Әшімов режиссер ретінде
1981-ші жылы «Айдаһар жылы», ... жылы ... ... 1991 ... ... сұлу» көркем фильмдерін қойды.
1991 жылдан «Елімай» киноөндірісі компаниясының президенті. 1985 жылдан
КСРО Кинематографистер Одағы басқармасының мүшесі (25).
2.4. Қазақ кинодраматургиясының ... ... ... ... ... мен 1960 жылдар аралығы қазақ
кинодраматургиясы үшін өте күрделі кезең болды. ... кино ... ... кең етек ала ... ... ... ... денгейде
сценаристер даярлау мәселелері қарастырылады. Бұл тұста ... ... ... да арта ... еді. Әр жыл ... ... саны екі ... ... ... Бір ғана 1955 жыл ... экранға
23 көркемсуретті фильм шығады. Алайда санның өсуі әрқашан сапа көрсеткіші
емес, ұлттық көркем кино өндірісі бағытында біршама қиыншылықтар ... ... ... ... ең алдымен драматургия саласын қамтыды.
Уақыт талабымен келген көркем фильмдерге деген сұранысты дер ... ... ... ... бола ... ... киносценарийлер бойынша түсіріліп жатқан фильмдердің көпшілігі
кино өнерінің осы ... ... даму ... ... айқындай алмады.
Фильм сюжетіне негіз болған ... ... ... ... ... ... құрылым тұрғысынан сапасы ... ... кино ... ... ... әкеліп тіреді.
1956 жылы өткен Бүкілодақтық кинодраматургтер мәжілісі жұмысында
кинодраматургияның ... ... ... ... ... ... жайында жақсы пікірлер айтады, әсіресе, В. Абызов, Ш.
Хұсайынов, Ж. Жұмақанов ... ... ... ... заман тақырыбына жазылған сценарийлердің мазмұны негізінен жұмысшы
табы өкілдерінін және ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің ... ... ... ... ... ... ... жасанды
өндірістік конфликт, өмір суреттеріндегі шынайылықтың аздығы, ... ... ... ... ... ... ... қалып
жатса, оның бірден-бір себебі - ... ... әлі де ... ... кәсіби денгейге көтеріле алмағандығы еді. Осы орайда
тақырыптық жоспарлау жұмыстарына біраз жаңалықтар ... ... ... ... байқауы жарияланады. Осы бір жыл көлемінде ... ... ... ... ... алайда олардың тақырып
ашудағы әлсіздігі бұл сценарийлер бойынша бірде бір фильм қоюға мүмкіндік
бермейді. 1962 ... ... ... Жазушылар Одағының Басқармасы және
Қазақстан кино өнері қызметкерлері бюросының ұйымдастыруымен бірлескен
пленум ... ... ... Мүсірепов өзінің баяндамасында қазақ
кинодраматургиясындағы келеңсіз жағдайларды батыра айтып, басты-басты деген
кемшіліктерді атап ... (53). ... ... ... ... ... жақсарту максатында мынандай бірқатар шаралар қамтылады:
- сценарийлерді студияның көркемдік кеңесінде ғана емес, сонымен қатар
жазушылар одағының драмматургия секция жұмыстарында ... ... ең ... ... ... ... ... жариялау;
- киносценарийлер жинағын шығару;
- жазушылар мен кинорежиссерлардың бірлескен шығармашылық жоспарларын
құру.
Пленум жұмысынан кейін қазақ ... ... ... біршама қарқын
ала бастайды. Осы жылдары ... ... ... ... ... ... ... Бұл жылдары жазылған үздік
киносценарийлер қатарында, әсіресе, «Ана туралы аңыз» (сценарий авторлары -
Ж. ... А. ... ... атым ... (Б. ... атты
сценарийлерді атауға болады.
1950-1960 жылдар тұсында ... тағы бір ... - ... өз ... ... бойынша сценарийлер жаза ... ... ... ... ... «Махаббат туралы аңыз»
(1953 ж., сценарий авторы - Ғ. ... ... Ш. ... ... ... «Менің атым Қожа» (1963 ж., сценарий
авторы - Б. Соқпақбаев, режиссер А. ... және ... ... саяхат»
(1968 ж., сценарий авторы - Б. Соқпакбаев, режиссер А. Қарсақбаев)
фильмдері экранға ... ... ... ... ... ... біртіндеп
өрлеу кезеңі басталады. Бұл тұста кино саласына кәсіби деңгейде маманданған
жас драматургтер келе бастайды. Ғ. Мүсірепов, З. Шашкин, А. ... ... ... ... Әкім Тарази, О.Сүлейменов, Қ.Ыскақов,
Қ.Мұхаметжанов сынды жас таланттармен толықты. Киносценаристердің арнайы
курсын бітіріп ... ... ... ... ... арқылы ұлттық
кинодраматургияны жаңа сатыға көтерді. Осының ... ... ... ... шыққан «Тұлпардың ізі» (1964 ж., сценарий авторы - Әкім
Тарази); «Шыңдағы шынар» (1965 ж., сценарий ... - ... ... (1966 ж., ... ... - ... Сүлейменов); «Арман атаман»
(1967 ж., сценарий авторы - Әкім Тарази); «Көгілдір маршрут» (1969 ... ... - ... ... фильмдерін атауға болады (24, 131 б.).
1960 жылдар тұсында қазақ жазушыларының ішінде, әсіресе, ең ... ... ... ... ... Оның ... ... әсерін қарастырудың қажеттілігін жиырмасыншы-отызыншы жылдар
аралығында ... ... ... ... ... ... ... «Қараш-караш» (1969 ж., режиссер Б. Шәмшиев),
«Көксерек» (1973 ж., режиссер Т. ... ... ... (1982 ж., ... ... және ең ... ... «Өскен өркен» романының желісімен
түсірілген «Шыңдағы шынар» (1966 ж., ... С. ... ) ... ... ақын ... экранда сомдауда екі дүркін кайталанған төжірибе «Абай
әндерін» (1945 ж., режиссер Г. ... және ... (1995 ж., ... А.
Әмірқұлов) көркемсуретті фильмдері қазақ киносының тарихында биографиялық
тақырыпты екі ... ... ... ... және жаңа ... ... ... жағынан қарастырғандағы маңызды фильмдер
болып есептеледі (15, с. 98).
Ұлттық эпос және ... ... ... Ғасырлар
қойнауынан бүгінгі күнге жеткен эпостык шығармалар ... ұлт ... ... ұлттық танымын, әдет-ғұрпын ұрпақтан ұрпаққа тәрбиелік
маңызын жоғалтпастан ... ... ... осы бай ... ... бар ... пайдалана отырып жаңа қырынан жанландыра білді.
Қазақ киносының даму тарихының бастапқы ... ... ... ... ... ... ауыз ... інжу-маржаны «Қозы
Көрпеш-Баян сұлу» лирикалық жырының желісі негізінде түсірілген «Махаббат
туралы аңыз» (1953 ж.) ... ... ... Бұл ... - ... тұңғыш режиссеры Ш. Аймановтың тырнақалды бірінші ... ... ... ... ... экрандау құбылысы біртіндеп өрлеп, 1960-
1970 жылдар тұсында жедел қарқын ала бастады.
1950 жылдардан бастау алатын ұлттық режиссура ... ... ... тұсы 1960-шы жылдардың екінші жартысы және 1970 ... ... ... Қазақ киносынын тарихында эпостық шығармадан
экрандаудың ең үздік үлгісі «Қыз Жібек» (режиссер С. ... ... ... ... ... ... әдеби шығармадан экрандаудың тәжірибесін Мұхтар ... ... ... ... ... (1965 ж.) ... жинақтаған
режиссер С.Қожықов «Қыз Жібек» фильміне ... ... ... ... ... кинодеталь жиынтығы ұлттык таным ерекшелігіне сай
этнографиялық элементтерден құрастырылған (54).
Фильмге музыка жазған ... ... ... ... ... ... ... үлесі орасан зор. Әр эпизодқа
арнайы ... ... ... ... ... ... характер
ерекшеліктерін айкынырақ сипаттауға мүмкіндік береді. Әр кадр ... ... ... ... ... домбыра) әуенді үні шығарма
мазмұнына соншалықты үйлесім беріп тұр.
«Қыз Жібек» фильмінің экранға шығуы ... ... ... да
кездесіп жатты. 1970 жылдар тұсы социалистік ... аса ... ... ал «Қыз ... ... сол ... ... қайшы келіп
жатқан астарлы көріністері де баршылық болатын
Фильмді ... ... да ... қиындықтарға кездеседі.
Мемлекет тарапынан бастапқыда бөлінген ақша көлемі фильмнің ... ғана ... ... де, ... процесі тоқтап қалады. Фильмнің
экранға шығуын асыға күткен ... ... ... ... ... ... беттерінде, теледидар, радио арналары ... ... ... Осындай шаралардан кейін Қазақстанның түкпір-
түкпірінен хаттар ағылып келе бастайды, фильмді аяқтауға мемлекеттің шамасы
келмесе, ел ... ... ... ... тілектер айтылып жатады. «Қыз
Жібек» фильмінің төңірегіндегі шу жоғарғы орындарға ... ... сол ... бірінші басшысы Д.А. ... ... ... ... ... ... алып келеді.
1970 жылы экранға шыққан С.Қожықовтың «Қыз Жібек» фильмі шын мәнінде
халықтық туындыға айналды. Екі жас ... ... ... ... тарихи
оқиғалар тұрғысынан сипатталып, фольклор шығармасының әлеуметтік маңызын
тағы бір жоғары сатыға көтеріп отыр.
Фольклорлық ... ... ... ... аса терең де
астарлы мазмұнына ұлттық сана-сезім ерекшеліктеріне орай тарихи деректерден
хабары бар көрермен ғана ... ... ... ... көрінісі. Халық
ауыз әдебиетінің шұрайлы үлгілері арқылы ... ... ... жырлардың экрандык шығарма арқылы қайта жандануы «Қыз Жібек» фильмі
арқылы дәлелденді.
Фильм 1972 жылы ... ... ... сыйлығын иеленді.
Фильм авторлары: сценарист Ғ. Мүсірепов, режиссеры ... ... ... ... М.Өтекешова, Қ.Тастанбеков, А.Әшімовтар Қазақ
ССР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері атанды. 1972 жылы Тбилиси ... ... V ... кинофестивальда «Қыз Жібек» ... ... ... ... ... К. ... арнайы
дипломлармен марапатталды (20, с.116).
2.5. Тарихи тақырыптағы фильмдердің мазмұндық сипаты
1970 жылдардың соңы - 1980 ... ... ... ... ... ... Бұл ... қазақ киносының ұлттық мектебін қалаған
бірқатар қайраткерлер өздерінің соңғы фильмдерін түсіріп үлгеріп, ... ... ... ... ... 1970 жылы ... ақыры» фильмін
түсіріп, сол жылдың желтоксан айында қайтыс болады. Мәжит Бегалин 1975 ... ... ... ... түсіріп, 1978 жылы дүниеден өтті. Абдолла
Қарсақбаевтың соңғы фильмі «Балалық шақтың кермек дәмі» 1983 жылы ... ... осы ... жазында қайтыс болады. Сұлтан Қожықовтың соңғы
фильмі «Күш ... ... 1985 жылы ... ... ... үш жыл ... бұл дүниеден өтеді. Шәріп Бейсембаевтың ақырғы фильмі «Несібелі»
1986 жылы ... ... ... 1989 жылы ... ... ... ... тұсында шығармашылық мүмкіншіліктері ... ... ... ... ... алыптары бірінен соң бірі өмірден кетіп жатты.
Ең өкінішітісі, олардың ... ... ... ... ... жалғастырар шәкірттері санаулы ғана еді. Осы кезеңдегі режиссурада
пайда болған дағдарыс экрандық шығармалардың саны мен сапасына тікелей ... ... ... тоқырау кезеңіндегі дағдарыстан шығудың жолдары
қарастырыла бастайды. Тұйықтан ... ... ... ... шығармаға бет
бұру деп танылды. Театр және ... ... ... ... ... киноға шақырыла бастайды. Осы кезең кинотуындыларының ... ... ... қатарында В.Пусурманов, А.Тәжібаев,
Ә.Мәмбетов, Д. Манабаев, Б.Шәріпов, Б.Омаров, ... ... ... ... ... ... екпін қазақ әдебиетінің
классикалық туындыларын экрандау, оның ішіңде, әсіресе, тарихи тақырыптарды
меңгеру болса (Ә. ... А. ... ... ал ... ... ... ... үлгерген қазақ балалар киносына ... ... (В. ... ... Философиялық толғаулар және жаңа заман
кейіпкерінің күрделі бейнесі кино тілінің суреттеу әдістерінде ... ... ... (А.Айтуаровтың және Б.Омаров фильмдерінде).
1980 жылдар тұсында «Қазақфильм» киностудиясына басқа студиялардан
шақырылған ... да ... ... ... ... ... елеулі үлес қосады. Б.Мансұровтың («Құлагер» - 1987 ж., «Сұлтан
Бейбарыс» - 1989 ж.) және ... ... - 1985 ж.) ... дәлелі (14, с. 89-90). Осы жылдары экранға шыққан тарихи тақырыптағы
фильмдерді өз ... ... ... ... ... туды.
Революция және азамат соғысы такырыбындағы тарихи фильмдер. Аталып
отырған кезеңде қазақ киносында табысты деп ... ... аса ... жоқ. Аз да ... бір топ ... 1980 ... киносында
өздерінің сәтті туындылары арқылы ұлттық кино өнерін осы ... ... аса қиын ... алып ... ... болады. Бір
ерекшелік, осы кезең киносында еңбек еткен режиссерлардың алдына ... соны ... ... ... ... ... ... келгенше, киношығармаға ұлттық таным белгілерін мейлінше тереңірек
енгізу және сол ... ... ... ... ету еді. ... ... А.Тәжібаевтың есімін атауға болады.
Режиссер өзінін кинодағы шығармашылык жолынын қалай ... ... деп еске ... «Мен ... ... 1974 ... ... бас режиссер болып жүрген жерімнен шақырылдым. Бұл
кино саласына жаңа ... ... деп ... кез ... Сол ... жас» ... менін бір портретім шыкты, жазған Ақселеу Сейдімбек
болатын. «Әрі ... ... әрі ... әрі теледидардың бірінші
категориялық режиссеры...» деп, мақтауымды әбден асырса керек, содан ... ... ... келеді екен» деп ойлаған шығар сол ... ... ... ... ... ... ... - «Рядом с тобой» атты
телевизиялық фильм болды» (56).
1977 жылы «Қазақфильм» киностудиясында жүзеге асырылған «Нан мен ... ... ... ... ... ... ... 1978 жылы Б. Майлиннің әңгімесі желісімен экранға шыккан 4 бөлімді
«Охрана бастығы» фильмі болды. Бұл ... ол ... екі ... ... ... оқып ... болатын. «Охрана бастығы» фильмі оның
дипломдық ... еді. ... ... экранға шықканы жайлы режиссер былай
деп еске алады: «Бұл фильм біраз қулықпен түсірілді. Ол ... ... ... ... тұсы еді. ... ... ойды ашық ... шама
келгенше бүркемелеу қажет болды. «Охрана бастығы» көркемсуретті фильміне
Б.МайлиннІн «Охрана бастығы», «Құрымбайдын жігітшілігі» ... ... ... ғана ... ... ... кейбір эпизодтар түсіру
барысында қосымша ретінде толықтырылып отырды. Фильмге ... ... ... ... ... ... тобының өте ұйымшыл болғандығын
айта келе, әсіресе, оператордың өз ісіне тиянақтылығына қоса, кейбір
тұстарда режиссерға ... ... ... ... айтады: «Операторымыз
Әбілтай Қастеев аз сөйлегенімен, кейбір тұстарда «былай ... ... өте ... ... еді. ... ... ... бірі Омарды кабырғаға
ілген шынжырға байлап қоятын ... ... ... колы ... ... ... жұлып алып, касып, «Омар!» дегенде шошып кетіп,
қайтадан кері сұғып кояды. Осы - Әбілтай марқұмның ... ... ... ... ... көп ... Фильмге айтыс элементтерін де
кіргіздік».
Шын мәнінде де, ... ... ... ... үкіметінің орнаған
бастапқы жылдарынан алынғанмен, негізгі ой жаңа ... ... ... аулақ, жеке кейіпкер мінезіндеғі ... ... ... орын ... Бұл ... ... косалқы эпизодтармен
бүркемелеуге тырысқандықтан да, фильм көркемеділік сипатта тартымды болып
шығып, көрермен тарапынан өте жылы кабыдданды.
А.Тәжібаевтың 1981 жылы ... ... ... аманат» фильмі 1926
жылдың оқиғасын баяндайды (14, ... жылы ... ... ... Қанымбек Қасымбековтың «Қызыл отау»
фильмі азамат соғысы және жаңа үкімет саясаты тақырыбын ... ... ... Қазақстандағы өте қатерлі саяси жағдай
большевиктер тарапынан енбекші бұкара мен ауыл ... аз ... ... күшейтуге мәжбүр етеді. Міне, осындай ... ... жаңа ... ... ... ... отау мүшелері
жорыққа аттанады. Жаңа ... ... ... ауыл ... ашып», большевиктер үкіметі туралы насихат ... ... ... күрес басталады. Осы окиғалар «Қызыл ... ... ... ... ... ... Отан соғысы тақырыбындағы тарихи фильмдер. 1980 жылдар киносында
қамтылған ... ... тағы бір ... - Ұлы Отан ... тақырыбы.
Осы тақырыпта түсірілген режиссер А.Тәжібаевтың «Ұзақ кұс ... ... 1983 жылы ... ... сценарий жазғандар - Б. Ғабитов-
Жансүгіров, С.Бодров. Операторы - Ә.Дауылбаев.
Фильмде негізіне 1944 ... ... ... Фильмнің окиғасының
өрбітілуі барысында кейіпкерлер талай сынақтан ... ... ... ... ... ... көмескіленіп, аса күрделі өндеуден
өтеді. Сонысымен де бұл туынды және қызықты болып отыр. Басты ... ... - Ж. ... М. ... А. ... Ж.
Керімтаева, П.Солдатов, С. Қуанышбаев, Д. Медетбаев, т.б.
«Ұзақ құс жолы» фильмі 1984 жылы Киев ... ... ХVІІ ... қазылар алкасының арнайы жүлдесін және «Бауырлас ... ... ... меңгергені үшін» Украина Жазушылар Одағының
жүлдесін иеленеді.
1980 жылдар ... Ұлы Отан ... ... түсірілген
«Мергендер» (1985, реж. Б. ... ... ... ... қызы ... ... алынған оқиға желісіне ... ... ... ... ... ... ... сомдайды. Батыр
қыздың майдандас құрбыларының рольдеріне Марина Яковлева, Вера Глаголева
сынды көпшілік көрерменге ... ... ... шақырылған.
«Мергендер» фильмі 1986 жылы Алматыда ... XIX ... ... ... ең ... ... ... номинациясы
бойынша жүлдені иеленеді.
Соғыс тақырыбының жанамалай қамтылуының үздік мысалы ретінде Ермек
Шынарбаевтың «Қарындасым Люся» (1985 ж.) ... ... ... ... түсірілген бұл фильмнің атмосферасы бас кейіпкерлердің шынайы
сезімдері арқылы мейлінше терең ... ... ... ... ... ... қазақ ауылында өтеді. Соғыста күйеуі шейіт болған орыс әйелі
Клава (О. Остроумова) 12 ... қызы ... және ... ... ... ... жеті жасар ұлымен бәрі бір үйде тұрып жатыр. Осы ... ... ... ... ... ... ... Айналадағы қоршаған орта
тәрбиесі, адамдар арасындағы қарым-қатынас мәдениеті - бәрі ... ... ... ... ... көп жыл өтіп, есейген ... ол ... ... қаз ... көз ... тізбектеп өткізіп жатыр.
1980 жылдардағы Ұлы Отан соғысы тақырыбында түсірілген ... ... ... ... (1986 ж.) ... ... ... территориясы арқылы өтуге тиіс неміс диверсанттарының тобын
ұстауға бағытталған шағын отряд өмірінен ... ... ... ... «Емшан» әдеби шығармасы желісімен түсірілген ... (1989 ж., реж. Б. ... ... ... ... көне
тарихынын қойнауына әкетеді. Бала күнінен алыс Египетке құлдықка сатылып
кеткен жас ... ... келе ... ... Бейбарысқа (Н.Жантөрин)
айналады. Ұзақ өмір жолдарында талай өткелден өткен ол бүгінде ... ... ... Алайда ол өмір бойы өзінің туған елін, ... ... ... ... ... ... ... Бейбарыс туған жеріне кайтып
оралады. Басты рольді сомдаганы үшін Н. Жантөрин Калинин қаласында (Россия)
өткен II-ші Бүкілодақтық ... ... бас ... (57).
Актер өзінің соңғы интервьюінде былай деп еске түсіреді: «Фести-вальға
қатысқанда біз мұншалықты ... ... ... ... ... 68 ... 20 ғана ... алынды, оның ішінде, біздің «Сұлтан
Бейбарыс» та бар. ... ... 250 ... ... мен және ... ... актер мамандығына қосқан орасан зор еңбегі үшін деп
бөліп-жарып, арнайы ... ... Бұл мен үшін ... ... ... с.87).
3. ҚАЗАҚ КИНО ӨНЕРІ ТӘУЕЛСІЗ КЕЗЕҢІНДЕ
3.1. Көркемсуретті фильмдердегі тақырыптық идея
Аса ... ... ... ... ... ... дағдарыстар кедергісіне қарамастан ... кино ... ... ... ... ... және экрандық
сипаттау мүмкіндіктерінің ерекшеліктері ... жаңа ... ... ... ... ... алды. Жыл өткен сайын киношығармалардың
мазмұндық сипаты мен бағалану ... де ... Бұл ... ... ... ғана ... оқиғалар тізбегінің сырт формасынан гөрі
адамның ішкі ... жеке ... ... ... орай ... ... ... күрделі туын-дылар.
Жаңа тақырыптық ағымдар аясына қазақ киносы ... ... ... жалғаса отырып, сол қалыпты құбылыска ... жаңа ... ... ... ... да ... ... да
болар, қазақ киносының аталып отырған онжылдық көлемінде экранға шыққан
туындыларына ... ... ... жаңа ... ... ... ... тым басым болғандығы заңды құбылыс
еді. Осындай ерекше құбылыс тұсында, әсіресе, ... мен ... жаңа ... ... ... ... ... батыс кинопродюсерлерінің де бүгінгі
қазақ киносына деген қызығушылығы артып отыр. Тоқсаныншы ... ... ... фильмдердің сандық көрсеткіші де, сапалық. ерекшеліктері де
қазақ киносының үлкен жетістігі ... ... ... ... ... қатарында ең алдымен осы жылдары көптеп пайда бола ... ... ... аса ... ... ... ... деп
бағалауымыз керек.
Қазак киносының даму тарихында өндірістік ... және ... ... ... жағынан да алып қарасақ, өрлеу жылдары
мен тоқырау кезеңдері үнемі алмасып отырғаны ... Бұл ... ... ... ... ... де тән кұбылыс болып отыр.
«Қазақфильм» киностудиясынын 1959 жылдан 1990 ... ... ... ... ... ... шартты түрде екі жиырма жылдыққа
бөліп карас-тырар болсак, соңғы жиырма жылдык ... ... ... саны ... ... ... ... болады.
Алғашкы жиырма жылдык уақьгг аралығында «Қазакфильм» ки-ностудиясынан
жылына шамамен 4-5 көркемсуртті фильм, 50-ге жуык. деректі ... ... ... Бүл ... киноөндірісінің негізгі бағыты аударма фильмдер
болды, "әр жыл сайын 70-80 фильм казақ ... ... ... Кеңес Одағы
ыдыраған тұста жеке рес-публикалар киностудиялары да жаңа өндірістік қарым-
қатынасқа көше бастайды. Бұдан былайғы кезеңде «Қазақфильм» киностудиясы да
аударма ... ... ... ... өндірісіне басымырақ көңіл
бөледі. Бір ғана онжылдык ... ... ... ... 84 ... фильм түсіріледі. Қазақстан кино өндірісінің
осындай жылдам қарқынмен дами бастауына ... ... ... - осы ... ... ... бола бастаған жеке шағын киносту-диялардың үлесі ... с. ... сан ... ... сапалық мазмұнына әсер етпей
қоймайды. 1980-1990-шы жылдар тұсында экранға шыққан фильмдердің тақырып
аясы алуан ... ... ... ... аударатын сұрақтар
қатарында жана заман тақырыбы мен осы кезең аралығыңда ... ... ... ... ... ... күрделі де, аса қызықты ... ... Жаңа ... сомдалуын қарастыру арқылы ... ... жеке ... ... ... ... мен
өзіндік ерекшеліктері нәтижесінде қазіргі қазақ киносында пайда болған
тұтас ағымдардың ... ... ... ... ... мен ... дағдарыстар кедергісіне қарамастан аталып
отырған сексенінші-тоқсаныншы жылдар тұсында ірілі-ұсақты жеке шығарма-
шылық ... ... ... ... ... 7-8 көркемсуретті фильм экранға шығып жатты. Осы кезең аралығы сан
жағынан да, сапа жағынан да аса ... ... ... ... ... ... ... ел
өміріндегі көп өзгерістердің нәтижесінің әсерінен экранға жаңа тақырып пен
жаңа кейіпкерлер ... Оған ... ... ... ... «Ақсуат»
фильмдері; Дәріжан Өмірбаевтың «Қайрат», «Кардиограмма», «Киллер»
фильмдері; Болат ... ... ... ... фильмдері;
Сатыбалды Нарымбетовтың «Көзімнің қарасы»; Ардақ Әмірқұловтың «Отырардың
күйреуі» фильмдері; Әмір Қарағұловтың «Әзәзіл қыз», «Көгершін коңыраушысы»,
«Соңғы каникул» ... ... ... «Сұрапыл Сұржекей» фильмі,
Аяған Шәжімбаевтың «Жансебіл» фильмі және басқа да режисерлардың ... ... ... ... ... фильмдеріне арқау болған тақырыптар мүмкіндіктері шетсіз-
шексіз. Қазіргі заман суреті мен жаңа ... ... ... ... буын ... ... ... әдістер арқылы терең
мазмұнды шешімін таба ... ... ... ... жаңа заман
кейіпкері жеке автордың әр фильмінде өзіндік сипатымен ерекшеленсе де,
олардың барлығына дерлік ... ... ... Ол - ... көп жылғы
қалыптаскан үйреншікті қарым-қатынастардың аяқ-асты ыдырап, рухани ... жаңа ... дер ... бейімделіп үлгере алмай,
сондықтан да уақыт және заман талабынан қалыс қалып койған «шарасыз адам»
бейнесі.
Тарихи ... және ... ... фильмдер. 1990 жылдар
киношығармаларында көтерілетін аса ... ... ... ... және ... экология мәселесі болып отыр.
Табиғат пен оның перзенті адам ... ... ... ... ... ... ... тақырыбына түсірілген Болат Қалымбетовтың
«Айналайын» (1990) және Едіге Болысбаевтың «Ұлтуған» (1989) фильмдері
ондағы ... мен ... ... арқылы бірқатар қоғамдық
маңызды мәселелердің басын қоз-ғайды.
«Айналайын» (1990). Кинорежиссер ... ... ... ... фильмімен бастаған Болат Қалымбетовтын «Айналайын»
атты толықметражды алғашқы туындысы оның осы ... ... ... дәлелдеп берді. «Айналайын» фильмі ... ... ... ... ... ... басымдылығымен
көрерменнің де, киномамандары-ның да жоғары бағасына ие болды.
Фильмінің алғашқы кадрларынан-ақ көрініс беретін әні мен сәні ... аты ... ғана ... заты ... жоқ қазақ ауылы
көрерменнің еңсесін езіп, өзімен ... ... ... ... ... бір тал ... жалғыз мүғалімінен «шала-шарпы білім»
алып жүрген бас кейіпкерлер Әлішер мен ... және ... ... тыс ... бір ... болса да көңіл көтеріп, мәз-мейрам болады.
Дегенмен де бұл балаларды бакытты деп ойлауға бола ... Осы ... ... басына түскен зобалаң - ядролық жарылыс сынақтары
салдарынан туған ауылдарының артында ... жары мен жас ... ... ... жүрген сәттеріндегі әсем кәріністер жадында әбден жатталып
қалган. Мұкатайдың ендігі өмірі азап пен қорлық болды. Жаны аса ... оның ... ... кез ... ... шығып, көңілін бір
сәтке болса да аулайды. Небір қиындықты бастан кешкен ... (К. ... кім ... ... ... ... бір қиын ... оның өміріне
әдемі келіншек Мария енеді. Ауылы, жары, баласы, жастық шағындағы бақытты
сәттері Мұкатайдың есіне жиі ... бір ... ... ... ... қиналған шағында Мұқатайдың «жерлесі»
де кездесе кетеді. Мұкатайдың әңгімесін жүре тыңдаған ... оның ... ... ... бұрын, қарт адамдардың жиып-теріп беріп жатқан
ақшасын алуға асығады. ... ... ... өте ... ... жыл ... ... аяқ асты тапталып қалды. Бұған дейін деректі кино
жанрында шығармашылық жолын ... ... ... көркем кино
жанрындағы тырнақалды алғашқы ... өте ... ... ... ... жылы ... қаласында өткен Халықаралық кинофестивальда ең үздік
дебюттік ... үшін ... ... Қасым Жәкібаев ең үздік бас-ты роль
үшін «Золотой полумесяц» жүлдесін иеленеді (20).
Көркемсуретті фильмдердегі ... ... 1990 ... ... ... ... ... жемісі» - олардың өз дүниетанымында да ... ... ... те ... бала ... де ... булыңғыр. Тоқсаныншы
жылдар киношығармаларындағы жас кейіпкерлер алпысыншы жылдардағы «Менің
атым Қожа», «Арман ... ... ... ... ... бертінгі «Алты жасар Алпамыстың» өзі көзден бұлбұл ұшты деуге болады.
Қазақ киносындағы қазіргі кезең ... мен ... ... терең де
жан-жақты зерттеуді қажет ететін тұтас бір құбылысқа ... ... ... ... ... ... ... психологиясындағы
«дағдарыстар» зерттеудін маңызды объектісіне айналып отырса да, ... ... ... жаңа ... ... Ол ... ... шығады, бұл
сұраққа жауап - уақыт үлесінде.
Жаңа толқынмен қазақ экранына жаңа кейіпкер келді. Токсаныншы жылдар
кезеңінің ... ... ... ... ... сан ... ... көрермен қабылдауына аса күрделі болғанымен де, коғам
айнасы ... ... ... ... ... ... ... киносын
зерттеу барысында, әсіресе, басты назар аударатын сұрақтар қатарыңда жана
заман такырыбы мен жаңа кейіпкер ... ... ... де, әрі ... ... ... Жаңа ... сомдалуын қарастыру арқылы
қазақ киносындағы режиссерлық жеке колтаңбаларды ... ... мен ... ... нәтижесінде казіргі қазақ киносында
пайда болған тұтас ағымдардың бағыт-бағдарын саралауға ... ... ... мен ... ... кедергісіне қарамастан
ірілі-ұсақты жеке кинобірлестіктердің күшімен соңғы жылдар ... ... ... 5-6 көркемсуретті фильмдер экранға шығып жатты.
Аталып отырған кезең аралығында, әсіресе, 1980-ші жылдардың соңы - ... ... ... ... ... ... сан жағынан да, сапа
жағынан да аса нәтижелі бодды. Оған дәлел ... ... ... ... ... (1997 ж.), «Үш ағайынды» (2000 ж.); Дәрежан Өмірбаевтың
«Қайрат» (1991 ж.), ... (1995 ж.); ... ... (1990 ж.), ... ... (1993 ж.); ... ... қарасы» (1994 ж.) фильмі; Әмір Қарағүловтың ... қыз» ... ... ... (1993 ж.), «Соңғы каникул күндері» (1996 ... ... ... ... ... іс-әрекеті де басқаша, қоғам-дағы
қатынастар қайта қаралуда. Тоқсаныншы жылдар кезеңіндегі жаңа фильмдерге
мазмұн болар тақырып мүмкіндіктері алуан түрлі. Қазіргі ... ... ... киносындағы жаңа кейіпкер бейнесі кейінгі толқын ... ... ... ... ... мазмұнды шешімін таба білген.
Соңғы уақыттағы кинотуыңдыларда жаңа заман кейіпкері жеке ... ... ... ... де, ... бәріне дерлік тән ортақ қасиет бар.
Ол - қоғамдағы көп жылғы калыптаскан үйреншікті карым-катынастардың аяқ-
асты ыдырап, рухани ... ... жаңа ... дер ... ... алмай, сол себептен де уақыт және жаңа заман талабынан
қалыста қалып қойған «шарасыз ... ... ... ... ... өзекті мәселелері жеке ... ішкі ... ... әдісімен зерттеледі.
Өнердің барлық түрлерінде жаңа бағыт, жаңа эстетикалық ... ... ... ... ... сипатталу ерекшеліктерінің де
өзгеретіні сөзсіз.
1990 жыддардағы қазақ киносында елеулі құбылыс ... ... ... ... ... ... жаңа кейіпкердің келгенінің куәсі
боламыз.
Соңғы жиырма жыл көлемінде қазақ киносы танымастай езгерді. Жаңа кезең
жаңа такырып және жаңа ... өз ... көп ... жоқ. Және олар
біркелкі емес, әр режиссердың жеке басының ерекшелігіне, дүниетанымына,
шығармашылық қолтаңбасына қарай ... ... ... ... ... ... өмір суреттері
күнделікті үйреншікті тіршілік ортасынан алынған. Шындык әсіреленбейді,
кейіпкер ойдан шығарылмайды. Кейінгі буын ... ... ... ... ... ... бейнеленіп, халықтың тұрмыс-
тіршілігі, дүние танымы, жаңа кейіпкер Адам және оның өмір ... ... ... ... Екеуін бөлек-бөлек зерттеу мүмкін
емес. Кейіпкердің іс-қимылындағы, мінез-құлқыңдағы көріністер - тек ... тыс ішкі ... ... қана емес, сонымен бірге
айналасындағы адамдармен, әрқилы ... ... ... байланысында
туындайды. Яғни кейіпкердің мінез-құлқы мен іс-қимылын жеке тұлға мен оны
қоршаған ортаның өзара байланысы деп айтуға ... ... өмір ... ... ... біркелкі емес екеңдігі
белгілі. Оның жекелеген бөлімдерінде жағымды немесе жағымсыз жақтары болуы
да мүмкін. ... ... ... әсер ... ... ... «ширығу жүйесі» пайда болады. Кейіпкердің
экрандық бейнесінің ашылуында синхронды сұхбаттан қолданылуы ... ... ... ... ... өткір, әрі қызықты болса да,
оның тұлғалық болмысының ... ... ... тигізе бермейді.
Кейіпкердің әңгімесі, кызметі, оқиғалар тізбегінің ... жеке ... ... ... ... ... жоқ, өз ... қалып
кояды. Бұл жағдайда кейіпкердің мінез-құлқынының ашылмай ... ... адам ... ... ... екі тәсіл
қолданылады: тікелей және жанама. ... ... ... ... түсіру барысында, екіншісі белгілі бір себептермен кейіпкердің
өзімен жүздесуге мүмкіндік болмағанда қолданылады. Бұл ... оның ... ... еске алуы ... ... ... ... режиссер В. Тюлькин: «Мен үшін ... ... аса ... ... өте маңызды. Сонда ғана, терең әрі
жан-жақты түсіну үшін, оның ішкі жан-дүниесін ... ... ... ... ... мен үшін ... Егер адам өзінің шын
мәнінде кім екендігін мойындағысы келмесе, өзіне-өзі «үңіле» алмаса, ол
мені қызыктыра ... ... ... кино кейіпкерінің жан-дүниесінен
гөрі, оның сыртқы бейнесі, ресми тұлға-сын жиі көрсетеді», - дейді ... ... ... ... ... ... ашылуы үшін автор оның
өмірімен, тыныс-тіршілігімен, арман-ойларымен толық таныс болуы керектігі
күні бүгінге ... ең ... ... ... бірі ... ... ... кино өндірісіндегі ізденістер
Кеңес үкіметі дәуірінің кезеңі өтіп, жаңа қоғам орнаған тұста кино
өнері
саласында да жаңа нарықпен қосарлана ... көп ... бірі - ... ... ... бастауы. Бұл - ұлттық кино
өндірісіміздің сапасы мен сандық денгейіне тікелей әсер ... 1990 ... ... ... ... деңгейге көтерілген аса бір нәтижелі
кезеңі ретінде жоғары ... ... Бұл ... ... ... ... ... әлемдік деңгейдегі дәрежелі
халықаралық кинофорумдар мен фестивальдарға қатыса ... ... ... Турин, Стамбул, Париж, Бонн, София, Пекин, ... ... ... ... ... және тағы ... да бірқатар қалаларда қазақ
киносының күндері өтті. Әлем біздің киномызды таныды. Көріп қана ... ... ... ... ... ... ... мойындай
бастады. Бельгия, Франция, Австрия, Ұлыбритания сияқты зор қуатты киноин-
дустриясы бар мемлекеттер ендігі жерде жаңа ... ... ... бет ... 2001 жылы Нант ... (Франция) ұйым-дастырылған «Үш
континент фестивалінде» қазақ киносының ... ... ... ... ... қазақ киносының тарихында Америка және ... ... ... Жаңа ... жаңа ... ... ... Қазақ киносының жана кезең ки-носындағы өндірісі
тұрғысынан ... ... ... ... ... ... себептердің
негізгісі, әрине, соңғы жылдардағы киношы-ғармалардың жоғары деңгейдегі
кинофестивальдарда жүлделі орындарға ие болып, әлемғе танымал ... ... жылы - ... ... ... халыкаралық кинофестивальда «Қайрат»
фильмі (режиссер Дөріжан Өмірбаев) бас жүлдені ... ... ... ... ... ... фильмі (режиссер Ермек Шынарбаев)
«Золотой лео-пард» жүлдесін иеленді; Турин (Италия) кинофестивалінде «Соңғы
ызғар» (режиссер Болат Қалымбетов) фильмі Фипресси сыйлығын ... алды ... ... ... үшін ... ... иеленді; Испания Халықаралық
Кинофестивалінде «Әзәзіл қыз» фильмі (режиссер Әмір Қара-ғүлов) режиссура
үшін сыйлығын алды. Әмір ... ... ... ... ... 1993 жыл ішінде Нант (Франция) фестиваліне, Роттердам (Голландия) және
Геттербург (Швеция) фестивальдеріне қатысты, ал 1994 жылы бұл ... ... ... Бас ... ... 1994 жылы ... ... аса жоғары бағаланып, Халықаралық кинофестивальдерде ... ... ... - ... ... Сүлейменов, Гран-при,
Братислава кинофеставалі; «Көзімнің қарасы» - режиссер ... ... кино ... ... ... ... ... «Әлсіз жүрек» - режиссер Ермек Шынарбаев, Сан-
Себастьян Халықаралық кинофестиваліңде Қазылар ... ... ... де ... ... даму ... ... нәтиже (сандық
көрсеткіш тұрғысында) және киношығармалардың мазмұндык тереңдігі (сапалық
көрсеткіші) жағынан да алып ... ... ... ... мен ... ... алмасып отырғаны белгілі. Бұл сипат қазақ киносының аталып
отырған ... ... да тән ... ... ... жылдар тұсында жеке киностудиялардың саны шамамен 30-ға жетті. Бұл
киностудиялар мен кинобірлестіктердің экономикалық мүмкіндіктері әзірге тек
шағын бюджеттік авторлық ... ... ... ғана еді, ... де осы ... ... ... шығып жатқан фильмдердің біразы аз
да болса ... ... да ... ... отырды. Мемлекеттік
қаражат және жеке киностудиялар бірлестігі нәтижесінде 1990 жылы 14 ... ... ... (12 фильм жеке киностудиялар үлесінде, ал екі фильм
мемлекет тарапынан қаржыландырылды). 1991 жыл ... ... ... ... шыққан болса, оның тең жартысы жеке киностудиялардың
үлесінде. ... ... ... да жеке киностудиялар өндірісі мемлекеттік
қаржыландырулармен тепе-теңдікте болды, тіпті кей тұстарда басымырақ ... ... бар: 1992 ... 12 ... көркемсуретті фильмдердің
ішінде 10 фильм, ал 1993 жылы экранға шыққан 15 көркемсуретті фильмнің
ішінде 13 ... жеке ... ... ... ... ... ... кино өндірісіне тоқырау кезенін әкелді.
Осы құбылыс салдары нәтижесінде токсаныншы жылдардың екінші ... кино ... ... ... басталды. Бұл кезең, әсіресе,
жеке ... ... ... ... ... тұсы ... ... қатар, мемлекеттік тапсырыспен келген
бірқатар биографиялық жанрдағы ... ... ... ... деп ... керек.
1995 жылы бар-жоғы 5 көркемсуретті ... ... ... ... ... Ардақ Әмірқұлов, «Аллажар» - режиссер ... ... - ... ... ... ... жанұясы» - режиссер
Шапиға Мусина, «Хомучи мерген» - режиссер Виктор ... ... ... да өндірістік тоқырау жалғаса берді. Жыл ... ... ... ... ... ... арта қойған жоқ. 1996 жылы экранға
төрт қана көркем фильм шығады: «Соңғы каникул күндері» - ... ... ... де ... жан» - ... Абай ... ... -
режиссер Александр Баранов, «Жамбылдың жастық шағы» - ... ... 1997 жылы ... ... ... бар-жоғы екі ғана
фильмге жетті: «Ақсуат» - режиссер Серік Апрымов, ... - ... ... 1998 ... көркемсуретті фильмдер өндірісі сәл де болса
қарқын ала бастады, бұл жылы 5 көркем фильм жарық ... «Дар ... ... ... ... «Киллер» - режиссер Дәріжан Өмірбаев, «Омпа» -
режиссер Сатыбалды Нарымбетов, «Тауқымет» - режиссер Ұлжан Қолдауова, «1997
жыл» - ... ... ... ... ... орта буын режиссерлары үшін де, ... ... үшін де ... ... болды: «Десант» - режиссер Лейла
Аранышева, «Қазақи окиға» - режиссер Дәмір Манабаев, «Куклы ... ... Әсия ... ... кейіңгі жаза» - режиссер Талғат Теменов,
«Ақбілек» - режиссер Кенжебай Дүйсебаев, ... - ... Абай ... ... - ... ... ... киносының тарихындағы осы қарастырылып отырған кезең
киношығармалардың ... ... ... да, кейіпкердің сомдалу
қырынан да, тіпті тақырып ашу сияқты режиссерлық қолтаңба сипаты ... ... ... ... ... кино тәжірибесінен білетініміздей, кино өнерінің ... әр ... ... ... мен ... түрғысынан келетін
жетістік нәтижесі - әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... отырып тақырыбы негізіне алу мүмкіндігінде болса
керек. Ұлттық кино өнеріміздің тарихын кезеңдер сипаты барысында қарастырар
болсақ, казак ... ... ... ... ... кино ... ерекшелігі тұрғысынан алғанда міндетті түрде алғашқы және орта
буын режиссерлары шығармашылығымен салыстырмалы деңгейде алынады. Экран ... ... аясы кино ... даму ... қай ... ... ... деңгейлес екендігі белгілі.
1990-жылдар кинотуындыларында көтерілетін аса маңызды ... ... ... ... жатқан сан-алуан тақырыптары арқылы
күрделенгенімен де, өзекті мәселелердің жеке адамға және ... ... ... ... кино мектебінің бірінші және екінші буын
режиссерларының ... ... ... ... ... айту
керек. Және солай десек те, киношығармаға такырып болған ... ашу ... мен ... ... жаңа кезең
режиссурасының өзіне ғана тән ерекшеліктерінің байқалғандығын да ... ... ... кезеңіндегі жаңа фильмдерге мазмұн болған тақырып
мүмкіндіктері алуан түрлі.
Қазіргі заман суреті мен қазақ ... жаңа ... ... буын ... ... ... әдістер арқылы терең
мазмұнды шешім таба білген. Соңғы уақыттағы ... жаңа ... жеке ... әр ... ... ... де, ... бәріне
дерлік тән ортақ қасиет бар. Ол - қоғамдағы көп ... ... ... ... ... ... ... құлдырауынан
жаңа өзгерістерге дер кезінде бейімделіп үлгере алмай, сол себептен ... және жаңа ... ... ... ... ... «шарасыз адам»
бейнесі. Қоғамдағы күрделі ... ... ... жеке
кейіпкердің ішкі жан-дүниесінің тереңдігіне бойлау әдісімен зерттеледі.
Қазак киносы тарихында ... ... деп ... тұтас бір белестің
жетістігі жетпіс жыл бойы сақталған коғамдағы қалыпты көзкарасты бұзып-
жарып өткендігінде болса, сол ... ... ... ... ... ... ... кезең киношығармаларында әр
режиссердың өзіне ғана тән суреттеу ерекшелігі тұрғысынан да алуан ... ... ... ... ие ... Әсіресе, басты назар
аударатын сұрақтар қатарында жаңа заман тақырыбы мен замандас ... ... ... балалар тақырыбындағы фильмдердің құрылымдық
ерекшелігімен де сипатталады. Режиссер тұрғысынан ... ... ... ... беру мақсатын жүзеге асыруда, егер ол өмір заңдылықтарынын тұтас
ағымына шығармашылық ізденіспен орынды ... ... ... ... білсе, демек көрерменмен тікелей байланысты ескерген
деген сөз. Осы тұрғыдан алар болсақ, ... ... ... ... экранға шыққан фильмдердегі жиі қайталанып ... ... ... ... тақырыбы өте күрделі қоғамдық
және әлеуметтік мәселелердің басын козғайды. ... буын ... ... ... тақырыбындағы фильмдердегі кейіпкер мен
орта үйлесімділігі кезең суретінің ... ... ... ... ... ... ... кезеңі кино-сындағы режиссерлар шығармашылығына да
тән кұбылыс болып отыр.
Бас ... ... ... мен ... ... келетін
тоқсаныншы жылдар фильмдеріндегі кезеңдік сипат ... ... ... ... планға шығару арқылы терендетіле түседі.
Қоғамның көрінісі бала ... ... ... ... ... ... фильмдерде көрерменге бірден байқалатыны, жас кейіпкердің
мінезіндегі ерекшеліктерден бұрын, оны қоршаған ортаның әлеуметтік сипаты.
Жаңа кезең ... ... ... ... көп ... ... де ұлттық режиссура мектебін жаңа арнаға ... ... ... ... ... тақырып өзектілігінен бастап,
кейіпкер бейнесін сомдау тәсілдері де ... ... ... буын кинематографистері ұлттық режиссура мектебінің дәстүрін
жалғастыра отырып, ... ... ... ... айқынырақ көрсете
білді. Егер ұлттық ... ... ... ... әрі ... болса, тоқсаныншы жылдар фильмдерінде бұл ашық атмосфера уақыттың
ауыр салмағы нәтижесінде еріксіз «бұлың-ғыр» тартып тұр. ... ... жеке ... ішкі ... ... ... толқынмен экранға жаңа кейіпкер келді. Шығармашылық ізденістер қазақ
киносын тағы бір ... ... ... ... ... ұрпактар жалғасы нәтижесінде дәстүрлі мектеп жаңғырығы жаңа ... да ... ... ... онжылдықты артқа салып, көркемдік сипаттау әдістері тұрғысынан
бүгінгі таңда әлемдік кинопроцеске емін-еркін еніп ... ... ... даму сатыларын саралап қарайтын болсак, толыққанды толғаныс
кезеңіндегі жаңа кинематограф ерекшеліктерін ... ... ... ... құбылыс болып отыр.
Алғашқы көркемсуретті фильмдер тарихынан бүгінге дейінгі аралықта ... ... ... және ... кезеңдерін үнемі алмастырып отырғандығы
белгілі.
Қазақ киносының қалыптасуына кеңес кезеңі киносының ықпалын жан-жақтылық
принцип арқылы бағалау ... Олай ... ұлт ... жаңа тақырып
пен идея және экрандық шешім үйлесімділігі бір-бірімен ... ... ... көркем сурет мәнерімен экранда бейнелеу - ... ... ... жеке ... ... қабылдау
ерекшелігін ескерген жөн және сол ... ... ... жаңа ... ... ... ... отырған зандылықтар қазақ киносының дамуына да өз ықпалын
тигізді. Тарихи дерек пен ... өмір ... ... түрғыдан
сипатталу мүмкіндіктері - алғашқы жылдардағы көркемсуретті ... ... ... кейіпкері немесе халық қалаулысы болған тарихи есімдер
өмірден алынған биографиялық деректердің ... ... ... кенес
киносы аумағында шамамен өмір жүйесінде
өрбітілді.
Қазақстан көркемсурет киносы жанрындағы алғашқы фильмдердің мысалында
алатын болсақ «Амангелдіден» ... ... ... ... мен сана-сезімнің өрлеу көрінісі оны қоршаған ортаның да сипаты
болып және сол ... ... бір ... сипатына ұласып жатады.
Экрандық шығарманың көрермен ... ... ... ұлттық кино
өнеріміздің түрлену ерекшелігін байқауға болады. Олай ... ... ... ... ... ... ғана даму ... әр денгейіне жете
алады. Бүгінгі күні қандай фильмдер қажет, ... ... ... ... барады? Бұл факторларды айқындайтын міндетті түрде, көрерменнің
киношығармаға сұранысы, сол ... ... ... ... ... кино өнері өркендейді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Өткен ғасырдың 20-шы жылдары Қазақстанда алғашқы кәсіби одақтар
бірлестігі ... ... ... ... кинотеатрлар құрылысын қолға
алды. Кинофикациялау органдарына «Совет киносының достары» одағы да үлкен
көмек көрсете бастайды. Бұл Одақтың ... ... ... белгілі қоғам
қайраткері Нығмет Нұрмақов сайланады. Осы ... ... ... ... ... ... мен заводтарда кин үйірмелері көптеп ашыла
бастайды.
Дегенмен де, кинофикациялау шараларының ... ... ... ... кино ... насихаттау жұмыстары әлі де болса
баяу қарқында өтіп жатты.
1920-жылдар ... ... ... ... ... ... шаралардың
нәтижесінде Қазақстан өңірін кинофикациялау қарқыны біртіндеп көтеріле
бастайды. 1927 жылғы есеп бойынша республикада ... ... ... ... 30 ... ... болса, ауылдық прокат жүйесінде ... ... мен 39 ... ... ... қызмет
көрсетті. Республиканың енді ғана аяқтанып келе жатқан ... ... ... ... қолдауымен 1928 жылы құрылған
«Совет киносының достары» атты қоғамдық ... ... аса зо ... ... ... ... тарихы хроникадан бастау
алады. 1920 жылдармен салыстырғанда 1930 жылдар тұсында Қазақстан туралы
түсірілген ... саны күрт ... Бұл тек ... ғана ... ... ... да ... болған құбылыс еді.
Осы жылдары «Дала әндері», «Жұт», «Қаратау құпиясы», «Жау сүрлеуі» атты
алғашқы ... ... ... ... 1930 ... ... аталып кеткен фильмдермен қатар ... ... ... ... ... ... көрді. 1930 жылдардың ... ... ... ... ... ... ендігі жерде ұлттық
көркем кино өндірісін жолға кою қажеттілігі туды. Ұлттық кинодраматургияның
алғашқы ұшқыны ... және ... ... ... ... жылы ... ... кинохроника студиясы базасы негізінде 1941
жылы Алматы көркем фильмдер киностудиясы ашылды. Сол жылы ... ... ... және ... киностудияларымен қоса
Орталық біріккен көркем фильмдер киностудиясы (ЦОКС) құрамына кірді. 1944
жылдан бастап өз ... ... ... ал 1960 ... ... ... Отан соғысы жылдарында орыс кино өнерінің аса ... ... ... ... жаңа туып, өркендеп келе жатқан қазақ кинематогр.
қайраткерлері үшін ... ... ... ... ... бірлесе
жұмыс істеу нәтижесінде «Жауынгер ұлы» және «Алып ... ән» ... ... атты ... ... ... ... өркен жайып өсуіне ұлттық кино ... ... ... ... ... елеулі. Ол осы киностудияның
1953 жылдан 1970 жылға ... ... ... ... ... ... «Жамбыл» атты тұңғыш рет толық метражды түрлі-түсті ... ... ал 1965 жылы ... ... атты ... кең ... ... фильм
түсірілді. Тұңғыш рет халықаралық дәрежедеде (Чехословакиядағы Карловы Вары
қаласында өткен халықараралық кинофестивальда құрметті диплом алды) ... ... ... ... ... «Ана туралы аңыз» 1964 жылы экранға шықты.
Сондай-ақ ол Индонезияда өткен Азия мен Африка елдерінің ... 1966 жылы осы ... ... ... топқа ҚазКСР-і
Мемлекеттік сыйлықтары берілді. Сол сияқты көрермендердің ерекше құрметіне
бөленген «Атаманның ақыры» (Қазақ КСР-і ... ... 1972) ... ... ... КСР-і Мемлекеттік сыйлығы, 1978) атты көркем
фильмдер де осы киностудияда қойылды.
Орта Азия республикалары мен ... ... ... ... ... өткен байқау-жарысыңда (1967)
«Қазақфильмде» ... ... (1966) ... ... «Тау ... бас ... жеңіп алды. «Қазақфильмнің» «Мосфильммен» бірлесіп жасаған
«Нан дәмі» (1967) ... КСРО ... ... (1980) ие ... пен Шер» деп ... көркем телевизиялық фильм (1971) Монте-Карлода
өткен Халықаралық кинофестивальда «Күміс Нимфа» ... ... ... ... ... ... (1983) Киев ... өткен Бүкілодақтық кинофестивальда
арнаулы дипломмен атап өтілді.
Қазақстанның ұлттық ... үшін 1980 ... ... ... ... Осы ... ... «Қазақфильмде» шығарылған бір
сыпыра көркем фильмдер Халықараралық және Бүкілодақтық кинофестивальдарда
талай рет ... ... ... дипломдармен марапатталды.
Әсіресе, 1984 жылы осы ... ... ... (1984) ... ... ... қаласында өткен XVIII Бүкілодақтық кинофестивальда (1985)
балалар мен жас ... ... ... бойынша «Жеткіншектің
адамгершілік тұрғыдан қалыптасу тақырыбын шебер меңгергені ... ... ... ... ... «Советский экран» журналының
жүлдесін жеңіп алғаны, содан кейін Москвада өткен XIV ... ... ... ие ... ... «Қазақфильм» киностудиясының құрамында толық метражды
көркем және телевизиялық көркем фильмдер, сол ... ... ... ... (тұңғыш түсірілетін дебют-фильмдер) мен мультипликациялық фильмдер
жасайтын ... ... ... ... ... ... фильмдерді қазақ тіліне аударатын бірлестіктер мүмкіндігінше жұмыс
істеді. Мұнда жыл ... 4 ... ... 34 ... және ... ... ... фильм, «Кеңестік Қазақстан» киножурналының 24 нөмірі
түсірілді. ... қоса ... және ... т. б. атты ... ұлттық киноматографиясы, соның ішінде «Қазақфильм»
киностудиясы ТМД ... мен ... 70 ... көркем фильмдерді субтитрімен
қоса қазақшаға аударды. Киностудияның осы заманғы жаңа ... ... ... 1968 ... ... кезегі 1984 жылы пайдалануға берілді.
Аталмыш киностудияның аумақты территориясында екі павильонды ... ... сол ... ... цех, ... ... ... корпустары орналасқан.
1988-2007 жылдар тұсында республикада 124 көркемсуретті фильм түсірілді.
Қазақстан кино ... ... ... ... дами ... ... құбылыс - осы жылдар тұсында көптен пайда бола бастаған жеке ... ... ... ... ... ... ... фильмдерінің
тақырып аясы алуан түрлілігімен сипатталады.
1991-2000-шы ... ... ... мен ... ... ... жаңа кезең фильмдеріне арқау болған
тақырыптардың мүмкіндіктері шетсіз-шексіз. Қазіргі заман суреті мен ... ... ... ... ... буын ... ... әдістер арқылы терең мазмұнды шешімін таба ... ... ... жаңа ... ... жеке ... әр
фильмінде өзіндік сипатымен ерекшеленсе де, олардың барлығына дерлік ортақ
қазақстандық қасиет байқалады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Сиранов К. ... ... - ... ... ... Сиранов К. Киноискусство Советского Казахстана. Пути становления и
развития : Автореф. дисс. … ... ... – М., 1964. – ... Сиранов К. Киноискусство Советского Казахстана. - ... 1966.- 124 ... ... Қ. Советтік Қазақстанның кино өнері. – Алматы: Білім, 1970. –
18 б.
5. ... Қ. Кино ... ... – Алматы: Жазушы, 1973. - 224 б.
6. Сиранов Қ. Кино. Жылдар. Ойлар: Мақалалар жинағы. – Алматы: ... – 160 ... ... М. ... ...... Қазақ мемлекеттік баспасы,
1959. - 140 б.
8. Новожилов Г. Қазақстанның кинохроникасы. – ... ... ... 1962. – 72 ... ... Ф. ... кино өнерінің тууы мен дамуы. – Алматы: Білім, 1974. –
20 б.
10. Богатенкова Л.И. ... ... СССР ... ...... 1973. – 120 с.
11. Богатенкова Л.И. Нурмухан Жантурин. – Алма-Ата: Жазушы, 1975. – 95 ... ... К. ... осылай туады. – Алматы: Өнер, 1981. – 119 с.
13. Төлегенов Е., ... С. Өнер ...... 168 ... ... К., ... ... развития киноискусства
Казахстана. – Алма-Ата: Өнер, 1990. – 128 ... ... Б.Р. Кино ...... НЦЛ, 1998. – 116 с.
16. Ногербек Б.Р. Вопросы периодизации истории казахского кино // ... и ... ... на ... XXI века. – Алматы, 1999. –
С. 37-46.
17. Ногербек Б.Р. Тернистый путь ... // ... – 2005. - № 2. ... ... Б.Р. ... оживают сказки: Мультипликационное кино
Казахстана. – ... ... 1984. – 98 ... ... Н. ... Ораз ... – Алматы: Қазақстан /Шапағат,
1998. – 136 б.
20. Абикеева Г.О. Кино Центральной Азии (1990-2001 гг.)7 – Алматы: Өнер,
2001. – 198 ... ... Г.О. ... в ... и ... ... Азии, и как этот процесс отражается в ... ... ... ... ... 2006. – 308 с.
22. Садық М. Деректі фильмнен үлкен киноға дейін. – Астана: Фолиант, 2004.
– 276 ... ... Қ. ... мен ...... ... 1989. –
112 б.
24. Мұхамеджанов Қ. Өзіме де сол керек. – Алматы: Жазушы, 1991. – 341 б.
25. ... А. Жан ...... ... 2001. – 2008 ... Әл-Тарази Т. Наз: Ғұмырнамалық хикаят, қаз-қалпындағы құжаттар. ... ... ... 2001. – 320 ... ... М. Пәк сезім. – Алматы: Дайк-Пресс, 2002. – 288 б.
28. Римова Б. Өмір белестері: Эссе. – ... ... 2003. – 264 ... ... К. Егер ... ...... Алаш, 2004. – 480 б.
30. Теменов Т. Ой-жасын. – ... ... 2004. – 280 ... ... Сәбит Оразбай. – Алматы: Атамұра, 1999. – 304 б.
32. Санбаев С., Бегалин Қ. Шәкен Айманов. – Алматы: ... 2004. -158 ... ... ... ... ... / Құрастырған: К.Кенжетаев, Р.Сатаев.
– Алматы: Білім, 2004. – 224 б.
34. Айнагулова К. ... ... ... // ... – 2004. – С. ... ... ... шыққан көркем суретті фильмдердің каталогы. –
Алматы: Қазақстан мемлекеттік басылымы, 1963. – 82 б.
36. ... ... ... ... ... 1978. – 128 ... ... истории казахского кино. Алма-Ата: Өнер, 1980. – 236 с.
38. Қазақфильм киностудиясы. – Алматы : Өнер, 1986. – 132 б.
39. Новожилов Г.Н. В ... - ... - ... ... ... ... қазақ. – 1930. – 20 ноябрь.
41. Геннадиев И. Қазақстанда ... ... ... // Жаңа ... - № 19. – 11-13 ... ... ... // Кинословарь в 2-х т. - Т. 1. - М., 1966.
43. Малахов П. ... ... на ... СССР // ... ... – 1927.- №
35. – С. 18-19.
44. Абрамов Н. Дзига Вертов. - М.: ... 1962. – 138 ... ... ... - 1931. - 9 мая.
46. Жансүгіров I. Мың мылқауға тіл бітгі [Дауысты кино туралы көлемді
мақала] // ... ... - 1930. - 4 ... ... – 1934. – 25 ... Енисеева Л. Начало пути (история ЦОКСа) // Новый фильм. – 1969. - №8.
– С. ... ... Л. ... не в ... ...... ЦОКСа) //
Новый фильм. - І969. - №16. – С. 7-8.
50. ... X. Это было ... (Из ... ... ... ... фильм. – 1972. - №12.- С. 9-11.
51. Бадыров К. ... ... ... ... о ... // ... – 1975. - №7. – С. 13-14.
52. ... Г. ... ... ... // ... – 1963. - №
2. – С. 5-6.
53. Океев Т. Серый лютый // ... – М., 1974. – С. ... ... Г. ... о Қыз ... (о художественном фильме «Қыз Жібек»)
// Советский экран. – 1969. - № 1. – С. ... Жас ... - 2000 .- 18 ... Жаңа ... – 1990. - № 1. – 7 ... Жантурин Н. Я - актер. Я - человек. ... ... ... ... ... 1997.- 136 ... Жаңа ... – 2002. - № 1. – 38 б.
59. Наурызбеков Г. Ұлттық кино және жас көрермен // Өмір. – 2004. - № 1. ... ... ... Г. ... ... жаңа ... // ... – 2004. -
№ 4. – 48-50 бб.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 82 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлттық банк: оның мақсаттары, міндеттері мен қызметтері27 бет
XX ғ басындағы өлкенің әлеуметтік-экономикалық жағдайы21 бет
Ақтөбе облысының өзендерінің суының жылдық нормасын табу34 бет
Екінші дүние жүзілік соғыс4 бет
Екінші дүниежүзілік соғыс7 бет
ХІХ ғасырдағы екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы өнеркәсіптің дамуы31 бет
Қазақ мәдениетінің құрылысы4 бет
Қазақстан социолистік қоғамды нығайту дәуірінде (1938-1941 жыл)52 бет
Қазақстандағы 1920-1940 жылдардағы қазақ мәдениеті6 бет
Ұлы отан соғысы. Соғыстың алғышарттары9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь