"Ес туралы жалпы түсінік."

Кіріспе
І. Бөлім. Ес туралы жалпы түсінік
1.1. Психологиядағы ес теориялары
1.2. Естің түрлері және олардың ерекшеліктері
1.3. Ес процестері
1.4. Ес саласындағы психикалық ерекшеліктер
ІІ. Бөлім. Бастауыш сынып оқушылары мен жеткіншектердің сете сақтау процесінің дамуын зерттеу.
2.1. Сөздер қатарын есте сақтау мен ассоциотивтік ес көлемін анықтау әдістемесі
2.2. Естің дамуы және оны тәрбиелеу
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Зерттеу өзектілігі: Өмір тіршілгіне қажетті нәрселердің бәрінің ес үрдісінсіз болуы мүмкін емес. Адамның бұрын қабылдаған нәрселері мен құбылыс бейнелерінің көңіл-күйлерінің ойда сақталып, қажет кезінде қайта жаңғыруы ес үрдісі деп саналады. Ес осы заманғы психология ғылымының даму сатысында өзекті мәселенің бірі болып табылады.
Психология ғылымы, осыдан өз алдына келесі мәселелерді шешу үшін мыса сұрақтармен тығыз байланысты: санадағы өткен іс-тәжірибе ізтері қанша ма уақыт сақтауы мүмкін; есте қалдырудың ұзақ не қысқа мерзімді болуы неліктен? Ес іздері қандай өзгерістерге түсуі мүмкін? Сұрақтарға жауап іздеуде психология өзінің алғыш эксперименттік осы ес проблемасын зерттеумен байланысты.
Тағы бір өзекті мәселе, қазіргі кезде көптеген мектептер , гимназия, лицей мектептері статусын алуымен байланысты есте сақтау анықтау.
Жеткіншектердің ес процесінің даму деңгкйі қиын тапсырмаларды орындау жолдарындағы психологиялық процестерінің құрылымы бұл жерде талқыланатын және бастауыш сынып оқушылары мен жеткіншеуктердің есте сақтау қабілетінің дамуы көкейкесті мәселенің бірі болып отырған себебі шығына байланысты . Бұл жастағы балалардың өзгеруі, дамуы есте сақтау процесінің күрделі жүруімен тығыз байланысты.
Курстық жұмыстың мақсаты: Бастауыш сынып оқушылары мен жеткіншектердің ес процесінің дамуын зерттеуді әдістемелерін жинақтау.
1. Аткинсон Р.Человеческая память и процесс обучения. М., 1980
2. Вейн А.М. Память человека. М.1973
3. Лурия А.Р. Внимание и память. М. 1985
4. Ипполитов Ф.В.Память школьика. М. 1978
5. Николов Н.И. Загадка тысячилетий. Что мы знаем о памяти. М. 1988
6. Громов Е.А. Эмоциональная память и ее механизмы. М. 1980.
7. Дудкин К.М. Зрительное восприятие и память информационные процессы и нейронные механизмы. Л. 1985.
8. Зинченко П.И. Непроизвольное запоминание. М. 1961.
9. Ляудис В.Я. в процессе развития.М. 1976.
10. Сәбет Бап-Баба «Жантану негіздері» , А. 2001.
11. Т.Тәжібаев «Жалпы психология». А. 1993.
12. Нұрмұхамбетова Т.Р., Ш.Е.Рсмаханбетова. «Тәжірибелік психология», Ш. 2004.
13. Жарықбаев Қ. «Жалпы психология», А. 2003.
        
        Мазмұны
Кіріспе
І. Бөлім. Ес туралы жалпы түсінік
1.1. Психологиядағы ес теориялары
1.2. Естің түрлері және олардың ерекшеліктері
1.3. Ес ... Ес ... ... ... ... ... сынып оқушылары мен жеткіншектердің сете сақтау
процесінің дамуын зерттеу.
2.1. Сөздер қатарын есте сақтау мен ... ес ... ... ... дамуы және оны тәрбиелеу
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе
Зерттеу өзектілігі: Өмір тіршілгіне қажетті нәрселердің ... ... ... ... ... ... ... қабылдаған нәрселері мен
құбылыс бейнелерінің көңіл-күйлерінің ойда сақталып, қажет кезінде қайта
жаңғыруы ес ... деп ... Ес осы ... ... ғылымының даму
сатысында өзекті мәселенің бірі болып ... ... ... өз алдына келесі мәселелерді шешу үшін ... ... ... ... ... іс-тәжірибе ізтері қанша ма
уақыт сақтауы мүмкін; есте ... ұзақ не ... ... ... Ес ... ... ... түсуі мүмкін? Сұрақтарға жауап
іздеуде психология өзінің алғыш ... осы ес ... ... бір ... ... ... кезде көптеген мектептер , гимназия,
лицей мектептері статусын алуымен байланысты есте ... ... ес ... даму ... қиын ... ... ... процестерінің құрылымы бұл жерде талқыланатын
және ... ... ... мен жеткіншеуктердің есте сақтау қабілетінің
дамуы көкейкесті мәселенің бірі болып ... ... ... ... .
Бұл жастағы балалардың өзгеруі, дамуы есте ... ... ... ... ... ... ... Бастауыш сынып оқушылары мен
жеткіншектердің ес ... ... ... әдістемелерін жинақтау.
Курстық жұмыстың міндеттері.
-Ес процесінің дамыту жолдарына байланысты теориясын шолу
Ес процесінің даму деңгейін анықтап, соларға ... ... ... Бастауыш сынып оқушылар мен жеткіншектерге
психологиялық ... ... ... ... ... оқушылары мен жеткіншектердің ес
процесінің дамуы
Зерттеудің теориялық мәні: Жалпы бұл ... ... ... ... естің даму және тәрбиелеу деңгейін анықтау жолдарына молына
үлкен септігін тигізіп отырды. Мұнда көп ... ... ... теориялары қарастырылған. Жалпы айтқанда бұл теорияның естің дамуын
оның деңгейін ... ... ... ... ... бұл ... ... балабақшада,
мектепте басқада мекемелерде жүргізіледі. Жалпы бұл зерттеудің ... ... ... ... даму және ... ... анықтау жолдарына
молынша үлкен септігін тигізіп ... ... көп ... ... және ... қарастырылған . Бұл зерттеудің практикалық және
теориялық ... ... ... ... ... ... ... айтқанда бұл
есті зерттеудің мәні балның ... ... оның ... ... ... ... ... әдістер: «Сөздер қатарын жаттау» , « 10
сөзді жаттау әдістемесі» , «Ассоциация ес көлемін анықтау әдістемесі».
Зерттеу ... ... ... №50 ... және №77 орта
мектебінің оқушылары.
Терминдік ... ... ... ... ... ... ... қазақшасы байланыс деген
мағынада.
Операция –оператио деген латын ... ... амал ... ... ... сөзі, қазақша жаттау өнері деген мағынаны білдіреді.
-Реминисценция – латынның ... ... ... қазақша еске түсіру
деген мағынада.
Ретроактивті, проактивтік –екеуі де ... ... ... ... екіншісі ілгері әсер етуші деген мағынаны білдіреді.
Психологиядағы ес теориялары
Психология есті органикалық ... ... өте ... ... және бүл функцияның физиологиялық негіздерінің ашылуына ерте
қол жеткізді. Э. Мейманның [53] ... ... ... ес ... ... функция ретінде зерттеледі және психологтар есті ете
ерте кезден бастап органикалық ... ... ... ... ... болмасын ұйымдастырылған материяның негізгі ... ... А. ... [52] естің органикалық негіздерін белгілеу үшін ерекше
"мнема" терминін енгізді, бірақ ... және ... ... ... әдеттегідей, ол өзі сол түсінікті бір
рухани функция немесе идеалистік түсінік ретінде қарастыра ... ... ... бәрінен де жақсы мидың және жүйке ... ... ... ... беретін, естің органикалық функцияларының
бірлігін атау. Бұл мағынада қазіргі кездегі көптеген психологтар мнема
немесе ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
А. Берсон [2,53] атақты материя мен ес жайлы ... екі ... ес ... ... ... олар - ми есі және жан есі, ... әр ... өз
заңдылықтарына ие.
Кеңес психологиясында жалпы психологиялық іс-әрекет ... ... есті ... кең даму ... Бүл теория контекстінде ес
түрлі хабарларды еске сақтау, сақтау кайта ... - ... ... ... ... және ... әрекеттер жүйесі енетін,
психологиялық іс-әрекеттің ерекше түрі ... ... ... онда
мнемикалық әрекеттер мен ... ... ... ... есте ... мақсаты мен құралдарының алатын
орнына ... ... ... ... ... және
жанамаланған еске сақтаудың салыстырмалы өнімділігінің тәуелділігі.
Есті іс-әрекет ретінде зерттеудің ... ... ... ... Жан ... [19] қалаған. Ол адғашқылардың бірі болып, есті
материалды еске сақтау, өңдеу мен сақтауға ... ... ... ... бастаган. Психологияның франциялық мектебімен барлық ес
үрдістерінің әлеуметтік шарттанғандығы және естің адамның практикалық іс-
әрекетіне тәуелді болатындығы дәлелденді.
Кеңес ... бұл ... ... ... ... пайда
болуынын мәдени-тарихи теориясында жалғасын тауып, дамыды. Ес дамуының фило
және онтогенездік кезеңдері бөлініп көрсетілді. ... ... ... әр ... ... арасындағы ассоцияциялар — байланыстардың түзілуі,
сондай-ақ материалдың еске сақталынуы және қайта жаңғыртылуы адамның осы
мнемикалық өңдеу ... өз ... не ... ... өз ... еске сақтаудың жақсы не ... ... және оның ... ерекшеліктерін ашатын бірқатар
қызықты негіздер ашты. Оның дәлелдегені -әрекеттер ойларға қарағанда жақсы
есте сақталады, ал ол ... ... ... есте ... ... ... ... ішінде сол қиындықтардың өзі.
Естің филогенетикалық дамуын түсінуге П.П. Блонский [22] айтарлықтай үлес
қосты. Ол ... ... бар ... ... оның ... ... әр ... болып табылады және оларды соған сәйкес ес ... ... деп ... болады деген ойды айтып әрі қарай
дамытты. Бұл естің келесі кезектілігіне қатысты: ... ... ... П.П. ... ... ... ойы - ... даму
тарихында айтылған ес түрлері бірінен кейін бірі пайда болған.
Онтогенезде балада ес түрлерінің барлығы ... ерте және ... ... ... ... логикалық ес қалыптасып әрекет өте
бастайды. Бұл естің түрі 3-4 жастағы ... ... ... ... бірақ қалыпты дамуына жасөспірімдік немесе жастық шақта
жетеді. Оның кемелденуі мен әрі ... ... ... ... ... ... ... бастауы адам өміріиің екінші жылымен байланыстырылып, бұл
естің түрі өз ... ... ... ... ... жетеді деп саналады.
Барлығынан ерте - 6 ай шамасында аффективті ес ... бере ... ... ... ең біріншісі моторлы немесе ... ес, ... ол ... ... тұрады.
Бірак нәрестенің анасының дауысына онтогенетикалық эмоционалды көңіл
аударуына куә - ... ... мен ... ... ... ... ес әрекет ете бастайтынын көрсетеді.
Адам есінің тарихи дамуын Л.С. Выготскийдің [12,31] ... ... ... Оның ... ... адам ... ... басты
түрде еске сақтау құрамдарын жаксарту мен мнемикалық ... ... да ... мен ... үрдістермен байланысын өзгерту жолымен
жүреді. Сөйлеудің әр түрлі формаларының арқасында (ауызша, жазбаша, сыртқы,
ішкі) адам өз есін ... ... ... есте ... саналы түрде
басқарып, материалды сақтау мен қайта жаңғырту үрдісін басқара ... ... [8] ... ... ... және ... еске ... жүргізген. Ол тікелей есте сақтау -мнемикалық үрдісінің уақыт
өте келе ... ... ... түрде көрсеткен.
Бұл баланың кемелдендірілген ынталар - материалды есте ... мен ... ... ... орын ... ... ... өзі келесі
зандылыққа тәуелді болып табылады: олар ... ... ... ... ... үшін әр түрлі заттарды қолдану, қол саусақтарын т.б.), кейіннен
ішкіге айналады (мысалы: ... ... ... ... ой).
Мағыналанған материалды еске сақтауды зерттеген кеңестік және шетел
зерттеушілсрінің еңбектерін салыстырып талдағанда шығатыны - ... ... ... көп зейін ... ... сол ... өңделу сипаттамасына көп ... ... ... логикалық ес мәселелері кеңестік психологияда
тереңірек зерттелген.
Есті бүгінгі таңдағы психология ғылымы тұрғысындагы зерттеуде негізгі әрі
жаңды болып отырған — есте ... ... ... ... болып
саналады.
Естің психологиялық теориясы ес механизмін зерттеудің ең ... ... ... ... осы ... ... мен ... көптеген
бағыттарға және теорияларға тарамдалады. Осындай тарамдаудың негізі ретінде
естің дамуындағы адамның белсенділік әрекеті алынады. Ал ес ... ... ... ... етіп сол ... ... немесе
субъектіні алады.
Психологиялық тұрғыдағы көзқарастар тобы - ассоциациялық бағыт делінсе
де, оның не мәселесі мен ... ... ... ... ... ... ... түрде жасалу принципі болып саналады.
Сөйтіп екі түрлі елес пен ... ... бір ... бой ... орай есте әр ... ... жағдайларға байланысты пайда болып
отыратын әсерлер мынандай үш түрге ... а) ... ... пен ... орай ... ... ә) ... ұқсастығы; б) бір-
бірінен айырмашылығы мен қарама-қарсылығы. Сыртқы дүние құбылыстарының
өзара қатынасынан ассоциациялардың ... ... үш түрі ... ... не ... ... 2) Ұқсастық ассоциациялар, 3) Қарама-
қарсылық ассоциациялар.
Естің физиологиялық теориясы. ... ... ... И.П. Павлов
ассоциацияларды шартты -рефлекстер теориясымен түсіндіріп, ми қабығындағы
екі қозу ... ... ... ... ... сан рет кайталау
нәтижесіндс бекіп отыратын ... ... деп ... Бұл ілім ... ... ... деп аталады. Осы теорияға естің физикалық
теориясы да жатады. Ол ... ... ... ... ... өткенде
өзінің ізін қалдырады. Бұл -нейрондық модель теориясы деп ... ... ... ... ... мен ... жүйке қызметінің механизмдерінде ... ... ... ... мән беруде.
Ес механизмін нейрофизиологиялық дәрежеде зерттеу мәселелері
биохимиямен ұштасады. Осы ... ... ... есте ... ... ... болады деген жорамал жасайды. Бұл жорамал ... ... ... ... әсер еткеннен кейін мида электрохимиялық
қысқа ... ... ... олар жасушаларда физиологиялық
әзгерістерге ... ... ... ... саты негізінде биохимиялық
реакция пайда болып, жаңадан протейндер деп аталатын ақ ... ... ... саты тек ... минуттарға созылады. Ол - естің қысқа
мерзімді физиологиялық механизмі. Ал екінші сатыда жасушаларда ... ... ... ұзақ ... есте сақтаудың механизмі
болып табылады.
Ес механизмінің негіздері Швеция биохимигі ... ... ... алға ... Ол қозудан қалған іздің сақталуы
рибонуклии қышқылы құрылымының өзгеруімен байланысты екенін көрсетіп, ... ДНҚ ес ... және олар ... ... ес ... өмір ... ... маңызды рөл атқаратындығын ашып көрсеткен. Адамның ес ... ... және ... ... орай ... төмен қарай дамып,
бүтіннен бөлшекке - ағзадан мүшеге, одан жасушаға және ... ... ... ... ... ... әр ... дәрежеде анықтаған
зерттеу нәтижелері бір-бірін ... ... ... теориясы. Адам миының құпиялалары көп жағынан ... ... Ол өте ... Осы ... ақ - ... ... ... топ-тап оны сақтай алу ... ... ... ... ... ... химиялық өзгерістермен байланыстырып отыр.
Бұл теорияның негізгі мәні есте ... ... ... ... ... не ... ... қандай да бір ағзадағы электр
қуатын арттырады. Бұл үшін іздерін іске қосатын ... ... ... ... ... орай нейрон жеткізген импульстер аксон ( ... бір ... ... Аксонның жасушамен тоғысқан жері синапс
деп атайды. Жеке бір жасушаның өзіңдегі осы синаистын саны мыңдаған. ... екі ... ... ... бірі - ... ... - ... қысқа мерзімді не ұзақ мерзімді естің екеуі де бірдей ... ... ... ... ... әсерінен туындайды.
Айырмасы- қысқа мерзімді ес белгілі нейрондардың уақытша: белсенділігінсн
болады да ұзақ ... ес ... ... ... ... ... ... теориясы. Нәсілдік негізде химиялық ... ... сол ... есте ... ... жоқ па ... ой ... Әр ағза үшін тән болған генетикалық ақпарат ДНК молекулаларында
шоғырланады, ал тасымаддау ... (РНК) ... ... ... ДНК ... әэн генетикалық есті өзіңде
сақтайтындықтан, оның өзі і РНК игерілген ... де ... ... ... деген болжам жасалды. Эксперименттер ... ... ... құрылымы иесінің тәжірибе топтауымен
өзгеріске келетіні анықталды. Бұл ... ... ... ... ( РНК ... жаңа ... ... дағды маліметті өзінде
сақтай ма не сақтамай ма?
Эксперимент барысы жануар қажетті рекетті орындауға үйретілген еді.
Үйретілген ... РНК ... ... екінші жануар
алғашқысының дағдысын қайталап берді.
Тағы бір эксперимент . Планари құрттары бірі-бірін қорек етеді. Егер ... ... бір ... ... оны ... үйретілмеген
екіншісіне жегізсе, онда кейінгі құртта алғашқысының әрекетін қайталайтыны
байқалған.
Аталған эксперимент ... ... ... ... ... химиялық бірікпелерде таңбаланып, ... ... ... және олардың бір жануардан екіншісіне ауысатыны толық
дәлелденді.
Естің түрлері және ... ... ... әр ... іс-әрекеттерімен байланысты болып, тіршілікте аса
қызмет атқаратын болғандықтан, оның түрлері мен көріністері әр ... ... ... ... ... ... байланысты жүргізіліп, олар
есте қалдыру, қайта жаңғырту үрдістерімен тығыз ... ... ... ес үш ... ... ... 1. Психикалық
белсенділік сипатына байланысты: қимыл-қозғалыс, ... және ... ... 2. ... сипатына қарай: ерікті, еріксіз ес; 3. Адамның ... ... ... есте сақтай алатындығына қарай: қысқа және ұзақ ... ... ... ес алуан түрлі күрделі қозғалыстарды еске сақтау, сақтау
қажет болған жағдайда жеткілікті нақтылықпен қайта ... ... ... ... ... ... ... мен дағдыларды
қалыптастыруға қатысады.
Адамның ... ... ... сезімдері мен эмоциялық күйлерін ... ... ... ес деп атаймыз. Өз айналасындағы заттармен
құбылыстарға көңіл-күйінің қандай қатынаста болғанын қайта жаңғыртып, түрлі
іс-әрекеттерді ... ... ес адам ... ... еске ... бозарады, не
қызарады. Өйткені, оның басынан өткен әр алуан жағдайлар оған ... ... ... күйге ұшыратады. Белгілі мәні тұрғысынан алғанда, бұл естің
басқа түрлерімен салыстырғанда әлдеқайда күшті болады.
Бейнелі-көрнекілік ес ... мен ... ... ... ... қалдырып, қайта жаңғыртуда айқын көрініс береді. Естің бұл түрі арқылы
табиғат көрінісі, бастан кешкен оқиғалар, ... иіс, дәм ... орай ... ес - ... ... ... иіс, дәм естері болып
бөлінеді. Егер қалыпты дамыған адамдар үшін есту есі мен көру есінің маңызы
зор болса, ал ... ... ... ... ... ... иіс, дәм ... осы түрлеріндегі сияқты) өте жақсы дамып, басқа естердің
кемістіктерін толықтырады. ... ес, ... ... ... ... ... әрі өте ... түрде дамыған болады.
Кейде эйдетикалық есі бар адамдар да ... ... ... ... ... көз ... нақты елестетіп, олардың жеке қасиеттері мен
бөлшектерін айқын ... ... ... сезім мүшелері сыртқы
тітіркендіргіштерге күшті ... ... ... саналады.
Сөздік-мағыналық (логикалық) ес біздегі ой, ұғым, пікір, ой қорытындылары
сияқты түрлі формалар арқылы із қалдырып ... ... ... ... да тілмен, сөзбен байланысты. Естің бұл түрінің сөздік-мағыналық деп
аталуы да сондықтан. Бұрын ... ... ... ... біз сөз, ... ... есте сақтау арқылы жаңғыртамыз. Егер бейнелі есте бірінші
сигнал жүйесінің қызметі басым болса, сөздік-мағыналық есте ... ... ... рөл атқарады. Нәрселердің мән-жайын есте сақтау логикалық-
мағыналық, ал белгілі үзінділер мен сез ... ... ... алу ... ... есте ... деп ... Сездік-мағыналық ес
оқушылардың білім жүйесі мен оқу материалдарын есте сақтауда жетекші ... ... бұл ... ... әр қилы ... алмасып отыруына,
ниет-тілегіне, мақсат-мүддесіне орай түрлі тәсілдерге ... ... ... ... ... ... және ... естер. Естерді ерікті және еріксіз деп бөлу орындалуға
тиісті әрекеттердің маңыздылығы мен ... ... ... ... ... есте ... есте сақтау мен жаңғырту, еске
түсіру - ... ес деп ... Егер ... қоятын болсақ - онда бұл
ерікті ес болады. Мұнда есте ... мен ... еске ... ... ... ... ... қолданылады. Естің бұл түрі бірізділікпен дамып
отыратын естің сатылары болып табылады. Адам қажетті деп тапқан ... ... ... ... ... есте қалдыруды да жиі қажет етіп
отырады. Естің адам санасында тұрақтанып, ... ... ... бар. Олар - ... ... ... ... даярлығы.
Қысқа мерзімді және түпкілікті ес. Қажетті материалдар мен нәрселерді есте
сақтау үшін адам тиісті әдіс-тәсілдерді қолданып, оны ... да ... ... ... Бұл сол әсер ... ... ... консолидациясы
немесе мағлұматтардың есте берік қалуы деп ... ... есте ... уақыт бұрын қабылданған нәрселердің бейнесі адамның көз алдында
елестеп, ... ... ... ... ... ... ... Бұл
ерекшеліктің сырттан алынған хабарларды есте сақтап, ... ... ... маңызы бар. Естің бұл түрін қысқа ... ес ... ... ... ес - ... ... ... аралығында сақтау әдісі
болып табылады. Мұнда мнемикалық іздерді үқтап қалу ұзақтығы орташа ... ... ... ... уакыттық есте қабылданғанның толық емес
жалпыланған бейнесі, ең маңызды элементтсрі сақталады. Бұл ес есте ... ... ... ... ... істейді, бірақ материалды келешекте
қайта жаңғыртуға деген бағдар болады. Қысқа ... есті ... бұл - ... Ол ... ... ... 5 бірліктен 9 бірлікке
дейінгі аралыққа тең және ... ... ... ... бірнеше ондық
секунд еткеннен кейін адам қайта ... ... ... ... анықталады.
Ал ұзақ мерзімді ес бұл хабарды шексіз уақыт сақтауға қабілетті естің
түрі. Ұзақ ... ес ... ... хабарды адам нұқсансыз шексіз көп рет
қайта жаңғырта алады. Сонымен қатар бұл хабарды көп рет және ... ... ... оның ұзақ ... ... ... ... түседі.
Мағынасына түсінбей, нәрселердің әсерін қайталай беру мида ... ... ұзак ... еске ... қиындатады. ¥зақ мерзімді
есті қолдану кезінде көп жагдайда ... мен ... күші ... ... ... да ұзақ ... естің эрекет етуі, әдетте, осы ... ... ... пен ... ... қысқа мерзімдік ес «алғашқы ес», «шапшаң
көрініс» деп те айтылады. Дегенмен, психология ... ол ... ... атпен белгілі.
Оперативтік ес деп хабарды бірнеше секундтан бірнеше күнге ... ... ... ала ... ... аралыгында сақтауга
багытгалган есті айтады. Бұл естің мэліметтерді сақтау мерзімі адамның
алдында ... ... ... және осы ... шешуге ғана
бағытталған. Бұдан кейін хабар оперативтік естен жоқ болып кетуі ықтимал.
Естің бұл түрі ... ... ... мен ... ... ... ... ес пен ұзақ мерзімдік естің арасындағы аралык орынды алады.
Генетикалық есте хабар генотипте сақталып, тұқым қуалау арқылы беріліп,
қайта жаңғыртылады. Бұл ес ... ... ... ... щрылымдардагы өзгерістер хабарды есте сақтаудың негізгі биологиялық
механизмі болып табылады. Біз оқыту мен тәрбиелеу ... әсер ете ... ... жалғыз түрі - бұл генетикалық ес.
Көру есі көрген бейнелерді сактау мен ... ... ... ... түрі ... ... маманданған адамдар үшін және инженерлср ... үшін ... ... ... ... Бұл естің түрі қиялға
қабілетгілікпен байланысты. Бұл жерде есте ... мен ... ... ... адам иені көру арқылы елестете алса, әдетте соны жақсы есте
сақтап қайта жаңғыртады.
Есту есі - ... ... ... ... ... ... ... есте
сақтау және тура қайта жаңғырту. Ол ... шет ... ... мен ... үшін өте маңызды.
Сипап сезу есі, иіс сезу есі, дәм сезу есі және т.б. ес ... ... ... роль ... және бұлардың мүмкіндіктері жоғарыда
айтылған ес түрлерімен салыстырғанда шектелген ... ... ... рөлі - ... қажеттіліктерді қанағатғандыру мен ағзанын
қауіпсіздігі мен өзін-өзі қорғауын қамтамасыз ету.
Материалды есте сақтау мен қайта жаңғырту ... ... ... ... ес ... және ... ... бөлінеді. Бірінші
жағдайда — айтылып отырган адамның жағынан ерекше күш салынбай автоматгы
түрде алдына арнайы ... ... ... іске ... еске сақтау мен
қайта жаңғырту. Екінші жағдайда - ... ... ... ... ... ал есте ... мен қайта жанғырту үрдістері еріктік күш салуды талап
етеді.
Ес процестері
Есте қалдыру. Есте қалдырудың бастапқы ырықсыз, ... ... яғни ... ... ... қолданбай-ақ жадта қалдыру. Бұл
- ... ... ми ... кейбір қозу іздерінің санада бекіп қалуы.
Ми қабытындағы әр-қандайпроцес соңында бекімі әр ... ... ... ... көбі адам есінде ырықсыз орнығады: төңіректегі
заттар, құбылыстар мен түрлі оқиғалар, адамдардың қылықтары, әншейін оқы-ла
салған кітап мазмұны ж.т.б., ал енді олардың ... ... ... ... адам үшін өмірлікмаңызды ... ... ... орай әрекет мақсаты, міндетіне байланысты заттар мен
оқиғалар жеңіл есте қалады. Тіпті ырықсыз есте ... өзі де ... ... ... ... берік не әлсіз болуынан.
Ырықсыз есте қалдырудан адамның алдына мақсат қоюынан болатын ырықты,
ниеттелген есгі ажырата керек. Мұндай есте ... ... ... қалуы
үшін адам арнайы тәсілдер қолданады, күрделі ақыл -ой әрекетін пайдаланады.
Оқу барысында ниетті есте қалдыру ... ... алу ... яғни ... ... әрі мүлтіксіз жатталғанша, көп мәрте
қайталанады. Жаттап ... ... етіп қою ... роль ... ол есте
қалдыру үшін болған барша іс-әрекеттің мәнін айқындайды. Осыдан, ырықты
есте ... ... ... есте қалдыруға қарағанда анағұрлым өнімді
келеді.
Бұл жағдайда жалпы міндеттер белгіленумен бірге жаттап алу), ... ... де ... ... бір ... ... басты ой-
пікірді есте мақсаты тұрса, екіншіде - сөзбе-сөз жаттап алу, ал үшіншіден
бірде - деректерді ... ... ... ... ... да, есге ... да ең ... іс-әрекетімізбен
тікелей байланыстағы заттар, ... ... ... мақсатты
әрекетіміздің мазмұнынан нәрселер көбіне, ырықсыз есте қалдыруға негіз
болған ... ... ... ... ... есте қалдырудың болмағанынан
қала бермейді. Қалай болғанда да ескерілетін ... ... ... ... ... ... ... болады, жинақталады. Мұндай
ниеттіттің басты мақсаты - ... ... есте ... ... Есте
қалдыру және тұрақтанған материалды қайта бағытталған мұндай ... ... ) ... деп ... ... ... адам ... материалдан қажетті бөлігін таңдап, оны есте міндетін ... ... адам ... есте руға ... ... басқалардан айыра біліп,
әсерлерге берілмей, қайта ... ... сол ... ... ... әрекеттің таңдамалылығы осында. Материалды жаттап алу,
есте ... және ... еске ... ... ... ... - ... іс-әрекеттің айрықша формасы болып саналады.
Механикалық және мағыналық есте ... Есте ... ... болуы
адамның жадында сақтауға қажетті болған материалының мағынасын толық түсіне
тәуелді. Механикалық ... ... ... мен ... ... ... қандай өзгеріссіз, сол қалпыңда ... ... есте ру ... адам ... тиіс ... ... ішіндегі өзара жақындығына сүйенеді. Ал мағыналы есте қалдыруға
келетін болсақ, ол ... ... ... көзден таса,
ішкі ... ... ... яғни ... ... ... жүйенің жалпылығын ... . ... ... ... оның механикалық түрінен әлдеқайда тиімді келеді. Механикалық
жаттау ... көп ... сан ... ... ... ... жолмен
жатталғандар қажетті кезінде еске бермейтіні де бар. Ал ма-ғыналы жаттау
адамды шектен тыс ... азат ... ... де нық ... кенелуіне
жол ашады.
Түсінімді және берік есте қалдырудың шарттары. Материалды түсініп, ұғу
үшін әртүрлі әдістерді қолдануға болады. Игерілетін материалдың ... ... ... ... ... өрнектеледі. Жоспардың атамасы мәіндік
белгілі ... ... ... ... Бір ... ... негізгі мағыналарының логикалық біріздігі құрьшады.
Мәтінді қайта жаңғырту кезінде қажеті материал жоспар ... ... оны еске ... ... ... ... ... қызықтырған мәселелердің ішкі байланысы мен байқап баруға үйретеді.
Жоспар ... ... ... ... ... жоспарсыз есте
қалдыруға шәкірттердің білімінен анағұрлым артық та берік болатыны сөзсіз.
Материалды ұғудың пайдалы әдісі – ... яғни ... ... мен
оқиғалар арасындағы ұқсастық пен ерекшелікті тани білу. Мұғалім ... ... жаңа ... ... оны ... салыстырып
отырады, осылайша ол жаңа оқушыларда қалыптасқан ... ... ... ... ... оның ... Бұл үшін ... ережелер
мен анықтамаларды күнделікті өмірде ... ... мен ... мен ... ... ... түсіндіріп бару қажет.
Есте берік қалдырудың жолы - қайталап тұру. Бұл білім, ептілік,
дағдыларды ... өте ... ... ... ... ... өнімді болуы
үшін қайталау жұмыстары белгілі талаптарға сай ... ... ... әртүрлі болуы лазым (мысалдар келтіру, жауап беру, схема сызу, таблица
түзу, көрне-кі құрал жасау т.б.)- ... ... ... екінші
сигналдық жүйе жанданып, материалды ұғына түсінуге нәр береді.
Қайталаудың әртүрлі формада іске ... ... ... күнделікті тұрмыстық практи-камен ұштасып баруы есте қалдырудың
толыққандылығын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... уақытын реттестіріп барған жөн. Уа-қытқа байланысты қайталау екі
әдіспен орындалады: ... және ... ... ... материал бір
отырса жатталады да оның қайталануы үздіксіз, бірнеше рет ... ... ... ... алуы үшін 12 ... қажет болса, ол сол
мәтінді 12 рет оқып, ... есте ... ... үзбейді. Ал
бөлшектенген қайталауда ... әр ... ... ... ... ... ... жинақты қайталаудан тиімділеу. Уақыт пен
қуат үнемде-леді, білім игерілуі мен жадта қалуы берік болады. Сондықтан ... ... оқу ... ... жыл бойы ... ... ... жиі қайта-лаулардан балалар жалықпасы үшін олардың ... ... ... ... өткен материалды жаңа байланыстарға
қосып барады.
Психологияда жаттау ... 3 түрі ... ... ... ... ... ... мәтіні бастан аяқ, тұтастай бірнеше рет,
толық игерілгенше ... ... ... ... ... ... тұтастай игеру және шамалап есте қалдырумен
материал элементтері біріктіріледі. Бүтін материал алдымен ... ... бір не ... рет ... ... қиын ... ... алынып, өз
алдына жатталады, ақырында бүтін мәтін қайтадан толық жаттауға түсді.
Есте қалдырудың нәтижелі ... ... ... да ... Көрнекі-
бейнелі нысан жалаң сөзден гөрі тәуір есте бекиді; мағыналы ұштасқан мәтін
жеке, ... ... ... оңай жаңғыртылады. Түсіндірме
(обьяснительный) мәтіндер оқушылар есінде тез орнығып, ұзақ сақталады.
Табысты есте ... және бір ... жолы ... ... ... яғни есте ... керек болған заттарды қандай да
белгілері бойынша топқа жіктеп, ... ... ... ... ... өту ... ... сақтау. Адам есінде қалдырғанды ... ... ... ... тұру ... ие. Есте сақтау ес ... ... ... өз ... бағынады. Есте сақтау динамикалық (қозғалмалы)
және статистикалық (тұрақты) түрде көрінуі ... ... ... ... ... ... есте орын ... ал статистикалық –
ұзақ мерзімді есте әрекетке ... ... есте ... ... ... түсе ... ал ... есте, керісінше, қайта
құрылып, өнделеді.
Ұзақ мерзімді есте сақталатын материал сырттан үздіксіз келіп жатқан
жаңа ақпараттардың ... ... ... ... ... ... процеске
естің жаңалануы әртұрлі формада өтуі мүмкін: есте сақталған материалдардың
кейбір бөліктері жойылады, бірінің ... ... ... ... ... ... түсіп, қажет бір жалпылықа келтіріледі. Бұның
барлығы қайта ... ... ... ... ... және оның
өзгеріске түскенін естің келесі екі процесінде ... ... ... – тану
мен қайта жаңғырту.
Қайта жаңғырту еріксіз және арнайы болып екіге бөлінеді. Еріксіз қайта
жаңғырту - ... ... ... ... ... ... ... қайта жаңғыртуда белгілі мақсат болады. Оған адам өзінің
ерік-күшін жұмсайды, арнайы ... ... ... ... жаңғыртып, жүзеге асырады.
Тану - естің бұрынғы қабылдағандарға ... ... ... ... түрі. Тану қабылдау дәрежесіне орай түрліше болады.
Мәселен, кейбіреулер бұрынғы кергенін бірден айтпай ... енді ... тани ... қиналады. Тану ұқсастырумен де байланысты. Мәселен, адам
бір жерге келгенде, бұрын көрген сондай бір жерді есіне түсіріп, айналадағы
нәрселерді соған ұқсатады.
Ес ... ... ... ... де болады. Бұрын қабылданған нәрселер
мен қазір жоқ көріністің бейнесі еске түседі. ... орай ... ... кезге елестейді, ал естіген нэрсенің дыбысы ... ... ... ... та, пікірлер мен ой қорытындылары арқылы да
тудыруға болады.
Елестетулер жалқы және ... ... да ... Бір ғана ... елестету
- жалқы, ал жалпы елестету - тектес, ұқсас нәрселерді жеке-жеке қабылдау
нәтижесінде ... ... ... ... елестетулердің тұрақтылығы,
анықтығы жалқы елестетулерге қарағанда солғын, ... ... ... сезімдік танып білуі мен абстрактілі ойлау арқылы танымы ... жүйе - елес ... ... ... елес ... әрекетінде заттар
мен құбылыстардың сан алуан қасиет- белгілерінен елестеген жалқы нәрсенін
қасиет-ерекшеліктерін ғана жалпылап тануға ... ... ... қабылданған материалдарды есте сақтамайынша, тани аламыз.
Ұмыту ... - ... есте ... ... ... кезде
еске түсіре алмау, танымау ненесе еске түсіру мен ... ... ... ... ... күйіне байланысты. Жүйке жүйесі әбден
шаршағанда не ауруға ... ... ... ... ... ... ... нашарлығына да байланысты. Жүйке жүйесінің
нашарлауына орай ұмытшақтық қартайған адамдарда жиі ... ... ... ... Скотт "Айвенго" атты романын ... ... ... ... ... ... Ауруынан айыққан соң В.Скотт өз
романының қай кезде жазылғанын еске ... ... ... ... амнезия деп аталады. Бұл құбылыстар мидағы тежелу, өшу
заңдылықтарына байланысты. ... ... ... бір ... ... ... Бұл ес үрдісінде ременисценция деп ... ... ... ... ... ... аурудың салдарынан мүлдем ұмытып қалып, кейін
жазылған соң қайта сол тілде сөйлей алады. Осы ... ... ... тез келу деп атайды. Ұмыту - ... ... ... ... ... ... істеген қызметі қазіргі есте сақтау
жұмысына бөгет болса, оны проактивтік ... ал ... ... ... кейінгі қызметі бөгет болса, ретроактивті тежелу делінеді.
Мұндай ... ... ... жақын материалдарды үйренуде жиі
кездеседі.
Ес саласындағы психикалық ерекшеліктері
Естің дарылық ерекшеліктері ... ... ... жеке ... ... ... Тіпті есі жақсы адамдар да бәрін
бірдей есте сақтамайды да, есі ... ... ... ... қоймайды. Бұл
естің тандампаз сипатымен түсіндірілді. Адамның мүддесі мен қажеттілігіне
сай нәрселерді ес тез де берік ұстайды. ... ... ... ... көрінеді. Ес сапасы есте ұстау шапшаңдығы, сақтау беріктігі ... ... ... ... Егер ... ес ... есте ... баяу ұмытудан көрінсе, нашар ес, керісінше, самарқау ... және ... ... ес бір ... ... екінші жағынан нашар бола береді. Естің жеке
сапалары түрлі үйлесім табуы мүмкін.
1. Ең ... - ... есте ... мен ... ... ... ... осындай адамдар материалды бірден есте ... бір ... ... ... ... берік және ұзақ сақталады, қажет кезінде
оңай да ... және ... ... ... Есте ... ... бірте-бірте ұмытумен үйлеседі. Есінің сапасы мүлдай
адам бір нәрсені жаттауға көп уақыт жұмсауы - ... рет ... ... ... ... ... олар есте ұстаған соң материал ұзақ уақыт берік сақталады және дәл
жаңғыртылады.
3. Бірден есте сақтау тез ұмытумен ... Ес ... ... ... "тез ... алып", есте сақтайды. Мұндай адамдар тыңдай салып
немесе ... рет оқып ... ... ... ... ... ... және
қатесіз қайта жаңғырта алады. Бірақ аз уақыттан соң, тіпті екі күннен кейін-
ақ оның ... ... ... қате ... ... Бұлай болу
себебі мұндай адамдар есте бірден сақтайтындығын қанағат тұтып, қайталауға
уақыт бөлмейді, ... ... деп ... үйде ... әзірлемейді. Тез ұмыту салдарынан ес жеміссізденеді. ... ... ... ... материал қайталаусыз-ақ жаңғыртылса да
қайталап жаттау қажет. Қосымша қайталаулар есті ұзақ және берік ... Ең ... ес ... ... тез ... ... Есі осындай
адамдар жаттауға көп уақыт жұмсайды, бірақ ... ... жете ... ... және дәл жаңғырта алмайды, материалды тез ұмытып қалады. ... ... ... тән ... ... ... ұзақ уақыт
сабаққа келмеуден немесс басқа себептен болуы ... ... ... жоқтығы қажетті бірлестіктердің орнауына бөгет болады. ... ес ... ... шалдығуының нәтижесінде де нашарлап
кетеді.
Ес ерекшеліктері осындай оқушылар тиянақты ... ... ... ... мен ... дұрыс ұйымдастыра отырып, естегі кемшіліктерді ... ... ... ... мұны қалай атқаруды тікелей жаттау үстінде
нақты көрсетіп отыру қажет. Естің төмен нәтижелілігі кейде жаттауды тиімді
ұйымдастыра ... ой ... ... тек механикалық есте сақтауды
қолданудан да болады. Мұның тез ұмытуға ... ... ... ... ... отырып, ес әрекетін едәуір жақсартуға, соның
нәтижесінде оқу үшін маңызды қабілеттің бірін дамытуға ... ... ... ... ... ... ... физика немесе химия ... ... есте ... ... Бұл жеке ... пәнге деген қатысы, оқу
ықыласы тәрізді ерекшеліктеріне тәуелді болып келетін қабілеттердің ... ... ... ... ойдағыдай жұмыс атқаруы үшін мектеп
оқушыларының әр пәнге деген ... ... ... ... ... Ес турлерінің бірінің басымырақ болып
қалыптасуы жеке адам ... ... ... ... ... Мәселен, әртістерде - эмоциялық ес жақсы дамыған ... - ... ...... философтарда - сөздік-
логикалық ес жақсы дамиды.
Бейнелік немесе сөздік ... ... ... екінші сигнал
жүйелеріиің ара қатысы және жүйке қызметінің типологиялық ерекшеліктерімен
байланысты болады. Көркемдік түр - ... ... ... ... ... ... ... басымдануымен айрықшаланады.
Естің дамуы, сол тәрізді, адамның мамандық әрекетіне де тәуелді, өйткені
психика әрекет үстінде көрініс берумен бірге ... да. ... ... ойнаушы бәрінен де әнді есте жақсы қалдырса, суретші
заттардың түсін, математик есептердің түрін, ... ... есте ... ... ... ... де ... Айырмашылық материалдың
қай талдағыштық көмегімен есте ... ... ... Жаттау тәсіліндегі айырмашылық адамдарды
жоғары жүйке қызметінің тума ерекшеліктерімен ... ... ес ... бөлудің негізіне алынады.
Естің көру түрі игерілуге тиісті мәтінді есте ... үшін ... ... ... ... ... ... естің есту түрі адам жатталатын
материалды есте сақтау үшін оны есту ... ... ... ... еске ие ... дауыстап оқиды немесе оқығандарын әңгімелеп
шығады. Қимыл есі есте сақтау үшін қимылдық талдағыштар ... ... ... еске ие ... сөзді сыбырлап қайталайды, тіпті
саусагын қимылдатып, ауаға жазса да жаза ... есте ... Олар ... ... ... ... жасаса, тез және берік есте сақтайды.
Естің таза түрлері өте сирек кездеседі. Көру-есту, көру-қимыл және қимыл-
есту тәрізді ... ... ... ... ... және оны тәрбиелеу
Естің дамуы қарапайымдырақ және тиімділігі төмен әдістермен ... ... және өте ... еске сақтау әдістеріне көшу ... ... ... оқытылуы мен мидыц жетілуі үрдісінде ес басқаруға
көбірек келетін, ырықты, әр ... ... еске ... ... бола
бастайды. Осыған байланысты естің өнімділігінің ... ... есте ... мен ... ... ... ... ұзақ есте сақтау мен дәл қайта жаңғырту ықтималдығы.
Ес баланың бар мектеп ... ... даму ... ... ... ... жанамаланған және ырықты еске сақтауға ғана тенденция пайда болады.
Бұл кезең үшін (7-8 жас) ... ... ... қолданып еске сақтаудан
гөрі (мағыналау, ұйымдастыру т.б.) жай ... алу ... ... ... ... бұл ... ... "қалай еске
сақтадық?" деген сұраққа "жай еске сақтадым" деген жауап қайырады.
Бастапқы жасөспірімдік ... ... ... және жанамаланғанырақ бола
бастайды. Бұл үрдіс 10-12 ... ... ... байқалады. Бұл кезде
пайда болып келе жатқан ... және ... есте ... элементтері
бірқатар жағдайларда бір-бірінен тәуелсіз түрде әрекет етеді. ... ... ... ... еске ... болатын материал тек қана
осы жолмен еске сақталынады, ал еске сақтау мүмкін емес болған ... ... ... ... ... бастайды. Бұл құбылысты ... ... және ... еске ... ... деп ... жастың аяғында бұл құбылысының көрінуі азая беріп, мектеп
өмірінің соңына қарай материал жанама түрде ... ... ... ес ... бола ... ... да бұл тікелей ес мүлдем
жоғалып дамымай кетеді деген сөз ... Бұл ... адам ... ... орын ... бірақ ес дамыған сайын тікелей еске сақтау
элементтерін мүшелеп алу қиынырақ ... ... ... ... ес ... ... ретінде функциялайды.
Естің даму үрдісін ырықсыздан ырықты еске, тікелейден жанамаланғанға
немесе басқа сөзбен айтқанда, ... ... ету ... ... Нақты алғанда ес өнімділігі көрсеткіштерінің өсуі
айтылған жағдаймен шарттанған. Дамып жетілген еске ие ... кез ... еске ... ... Егер ... мектеп оқушысы нақты материадды
жақсырақ еске сақтаса, жасөспірімдік ... ... ... ... ... ... ... материалды да еске сақтай алады.
Бұл өзгерістер бәрінен де бұрын ес құрылымында жаңа түзілулер - мнемикалық
әрекеттердің ... ... ... Адам ... ... ... туылады, олар оқыту мен жетілудін арқасында пайда болады. Мнемикалық
әрекеттердің пайда болуы даму негізін құрайды.
Әр мұғалім оқушыларда ... ... ... ... екенімен ешкім
дауласпайды. Ол жайлы оқыту бағдарламаларында айтылады және ... ... ... ... Бірақ берілген пәнді зерттеу
негізінде қалыптасуы керек болып ... ... ... ... ... әлі жоқ. Нәтижесінде оқушылардың ... ... ... ... "мүлдем" - қажетті тәсілдер жүйесін
білмеушілікпен жүргізіледі. Бұл логикалық ... ... ... ... ... әкеледі, сондықтан оқушылардың көбісі ойлаудың
бастапқы тәсілдерін де ... ... ... ал бұл тәсілдер бастауыш
мектеп оқушыларына үйретілуі тиіс; ... ... ... ... Бірақ жұмысты кез келі ен логикалық ... ... ... өйткені ойлаудың логикалық тәсілдерінін жүйесінің ... ... ... бар және бір ... ... ... ... берілген түсінікке жататындығы жайлы мәселені шешіп алу үшін бұл
затта қажетті және жетерлік белгілер жүйесінің бар ... ... ... ... бұл ... ... ... белгі мен жетерлік белгі
түсініктерімен таныс болуы керектігін ... Бұл ... ... ... ... ... сүйенеді. Бұдан шығатыны — оқушылар
белгілерді маңызды және маңызды емес деп ... алуы ... ... ... ... ... ... заттарда әр түрлі қасиеттерді
бөліп көрсете алуы қажет. ... ... ... ... үшін ... ... мен ... бүтін жүйесін меңгеру керек: қажетті
қасиет жетерліктен немен ажыратылатынын түсіну, ... ... ... не, ... ... ... ... болады, маңызды қасиет маңызды
емесінен қалай ажыратылатындығы және т.б. ... ... - ... ... ... ... ... бастауға болмайды. Ең
бірінші оқушыларға үйретілуі қажет нәрсе — бұл заттардың қасиеттерін айыра
алу. ... ... ... қасиеттерді көре алуы үшін заттарда қасиеттерді
айыру тәсілін ... ... - ... ... ие ... ... тәсілі. Алдын ала салыстыру үшін әр түрлі ... ... ... ... ... балалар үшін бастапқыда ... ... ... көре ... үйретуге болады.
Балалар заттардағы көптеген әр ... ... ... алатындай
деңгейге жеткеннен кейін логикалық ойлаудың келесі компонентіне көшуге
болады: заттардың жалпы және ... ... ... ... Бұдан кейін жасалатын қадам - балаларға ... ... ... емес ... ... алуды үйрету. Екі ... ... ... ... ... ... алуға мүмкіндік
беретін заттарды салыстыру тәсілі және маңызды қасиеттерді маңызды емес
қасиеттерден айыра алуды ... ... ... ... тәсілі. Бұл
тәсілдер оқушылардың бірқатар логикалық түсініктермен ... ... ... ... ... және ... қасиеттер.
Логикалық білімдер - бұл нақты әрекеттерді атқарудың ... ... ... тәсілдерін меңгеру үшін нақты логикалық білімдерге
сүйену ... ... ... ... ... және ... белгілер
жайлы түсініктер -қиынырақ логикалық тәсілдердің бір қатарын меңгеру ... ... мен ... ... әрекеті оқушыларға
бірінші сыныптан бастап-ақ ... ... ... Ең ... балалар заттарды салыстыру үшін негіздеме бөліп алу ... ... ... ... ... ... ... белгісіне
емес сол белгінін нақты сапдық және сапалық ... ... ... ... ... жұмысты осы тәсілдің мазмұнын
бөліп алудан ... ... ... үшін ... ... ... алу
қажет:
1. объекттердің белгілерін бөліп алу;
2. жалпы белгілерді анықтау;
3. салыстыру үшін негіздемені бөліп ... ... ... бойынша объекттерді салыстыру.
Оқушылардың логикалык ойлауын қалыптастырудағы келесі
қадам - оларды қажетті және ... ... ... ... ... ажыратуға үйрету оңай емес, өйткені олардың объективті ... ... ... және ... ... және сол ... белгілердің арасындағы айырмашылықты түсінбеу - жоғары сынып
оқушылары арасында кең тараған құбылыс ... ... ... ... ешбір
сыныпта және ешбір сабақта бұл маңызды логикалық білім арнайы меңгеру пәні
болган жоқ. ... ... ... түсінікке жататындығы жайлы
негіздерден ... ... ... қажет. Бұл әрекет заттың ... ... ... сондықтан оны орындау осы қасиетгер
дәрежесін меңгеру мүмкіндігіи туғызады. ... ... ... ... және сол ... ... болып табылатын түсінік енгізіледі. Бұл
жерде маңызды нәрсе кез келген қажетті ... ... ... бола ... жіберетін қателіктері олардың қажетті белгілермен жетерлік
белгі ретінде әрекет етуімен ... Әрі ... ... ... жүреді. Кез келген объектті бір түсінікке жатқызу үшін ... ... ... ... бар не ... анықтау керек. Бұл
тәсілді қалыптастыру бірқатар логикалық білімдерді және оларды қолдануды
талап ететін әрекеттерді меңгерудің басы ... ... ... ... ... ... ... жатқызылуы үшін мыналар міндетті: Біріншіден,
оқушылар берілген объект жатқызылуға тиіс түсінікті ... ... ... ... берілген объект қандай жағдайларда берілген түсінікке
қатысты бола алатындығын анықтау. Барлық жағдайларда түсінікке жатқызудың
жалпы ... ... ... ... ... ... анықтаулармен жұмыс басталынып қоюы тиіс. Бірақ
бүдан бұрын түрлі және ... ... ... ... ... ... жүргізілуі тиіс. Түрлі-типтік қатынастарды
түсінбей оқушылар бағдарламалық ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру бағдарламасына түсініктердің
түрлі-типтік қатынастарың анықтамалардың логикалық ережелерін енгізу керек.
Оқыту ... ... ... және ... адамның толыққанды ойлауы
мүмкін емес логикалық тәсілдін келесі - контрапозиция заңдылығы талаптарын
орындай отырып нәтижелерді шығару тәсілі. Осыған байланысты бір ... ... ... ... ... ... екенін оқушылардың барлығы
түсіне бермейді, сондықтан нәтиже бар болса болады деп ... ... ... ... Мектептегі оқыту үрдісінің барлық кезінде
қолданылатын логикалық ойлаудың өте ... ... - ... тәсілі
болып табылады. Бұл тәсілдің ... ... ... ... ... асуы ... психологтардың зерттеулерінің көрсетуінше, есті жақсартудың маңызды
құралы болып - арнайы мнемикалық әрекеттерді қалыптастыру бола алады.
Оларды ... ... адам оған ... ... ерекше есте
сақтау мақсатымен оның танымдық ... ... ... ... ... еске сақтау қабілетіне ие болады. Зерттеудің
көрсетуінше, балада ондай әрекеттердін ... 3 ... ... өтеді.
Олардың біріншісінде - баланың мнемикалық танымдық әрекеті барлық маңызды
бөлшкектерінде ересек адаммен ... ... ... мектепке
дейінгі балалардың үлкендері өз бетінше топтастырып, заттарды жалпы
белгілеріне байланысты ... ... ... ... ... Үшінші
кезенде бастауыш сынып оқушыларының құрылымды толық меңгеру мен ... ... ойда ... ... ... ... есте ... сақтап қалу үшін оны ұйықтар алдында қайталау
керек. Себебі адетте күн ... еске ... ... хабар қалыптасып келіп
еске сақтауға кедергі жасайды. Бірақ айтылған және басқа есті ... ... ... ... жай кез ... ... нақты
адамға сәйкес келіп, ол өз үшін таңдап, бейімдеп алса ғана тиімді ... ... Есте ... ... кейде интерференция немесе бір
хабардың басқасымен араласып ... бір еске ... ... ... ... ... бір еске ... есте бірдей окигалармен
ассоциацияланып, олардың санада пайда болуы конкурентті бір уақытта еске
түсуін туғызады. Бір ... ұзақ ... еске ... үлгермей келесі
материалды жаттауда интерференция туады, мысалы шет тілі сөздерін жаттау
кезінде.
Мектепке түсу балалардың ... есін ... ... роль ... есін тәрбнелеу-де де мұғалім олардың жас және ... ... ... ... ... ... ... класс
оқушылары оқу тәсілін өз бетімен тандап ала ... ... ... ... материалды қалай оқу керектігін балаларға ұдайы ескертуі
керек. Бұл жөнінде оқулықтардың бәрінде ... ... оқу, ... ... ... айтылған. Бірақ баланың назары кейде бүған жөнді ... ... мұны ... ... ... ... ... (әсіресе бірінші, екінші кластағылар)
материалды көбінесс сөзбе-сөз ... ... Олар ... ... оқи береді. «Оқулықтағыдай білсем болғаны ғой» дейді. Бұлайша
есте қалдыруға материалдын қысқалығы әрі ... ... ... сөздік қорынын аздығы да өз сөзімен айтуға мүмкіндік бермейді.
Сондықтан мұғалім, бір жағынан, баланын сөздік қорын дамыта отырып, ... ... өз ... айта білуге үйретуі қажет. Баланың оқыған
нәрсесінің мәнін түсіне алуы — онын ... өз ... айта ... ... ... есте қалдыру үшін оқитын материалды бірнеше ... ... оның ... ... ... ... өткен параграфта
айтылады. Төменгі класс оқушылары бұл жағына өте ... ... ... ... көрсетіп отыр. Өйткені, бала текске талдау жасауды
білмейді, тексті жеке бөліктерге бөлгенмен оның негізгі ... ... ... ... жеке ... ат беріп, басты жерлерін
табудын орнына, тексті түгелдей жаттай қояды. Бұл әдіс оған оңай ... Егер ... ұсақ ... ... ... ... жеке
фактілер мен сөйлемдерді оларға тақырыпша етеді де, текст үлкен ... ... ... ... тыс, ... мазмұнын көрсетпейтін
жағдайда болады.
Шығарманың мәніне қарай бөліктерге бөлуге теменгі класс оқушыларының
көпшілігінің қабілеті жетеді. Бірақ мұнда оқылатын ... ... ... жас ... ескерілуі тиіс. Шығарманың ек негізгі идеясын
табу, оған өз бетінше тақырыпша беру, үшінші класс оқушыларында жап-жақсы
дамитындығы ... Бұл ... ... мұғалім ғана үйрете алады.
Оқушыларды жаңа шығарманы ... ... ... ... оқу ... ... ұзақ ... есте қалдыруға бағыт
беру — мағыналы есті дамытудың басты әдістерініің бірі. Мұғалім сондай-ақ
балалардың есте ... ... ... ... ... қадағалай
алуына үнемі жолбасшылық көрсетуі тиіс.
Ұмыту процесінде байқалатын екінші бір құбылыс төмендегіше сипатталады:
өткен материалға ... ... бір ... ... бұл ... ... төмендеуіне әсер етеді. Осындай құбылыс ретроактивтік тежелу деп
аталса, бұрын есте ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Айтылған құбылыстардың табиғатын білудің үлкен педагогикалық мәні бар.
Өткен шығармадан көлемді, мазмұны ұқсас шығарманы жаттағанда, ... ... аяғы есте ... ... орта жері тежелуге
ұшырайтындығы көрініп отыр. Мұғалімдер мұндай тежелулерді ... үшін ... ... ұқсас пәндердің қатар тұрмауын қадағалап,
әр жастағы оқушылардың үй тапсырмаларының ... ... ... ... үнемі түрлендіріп отырулары.
керек.
Естің бұзылысы. Ес қызыметінің қажетті ... кері ... ... талдауы қажет естің ... ... ... ... ... ең алдымен ес бұзылысынан көрінеді. Мұндай ақыл-ес
сырқаты ... ... ... есте ... ... ... ырықсыз
(тікелей) естің бұзылуымен байланысты, яғни адам жаңа ғана көрген, білгенін
қас қағым уақыт ... ... ... ... ... ... алады. Науқас адам атам заманда не оқығаны, қандай қызмет
атқарғаны жөнінде ... ... еске ... ... мүмкін, ал осы
бүгін тамақтанды ма, жоқ па: қажет ... ... ме, ... ... жауап таба алмай, мүдіріп қалуы таң қалғандай. Бұл ... ... ... ... бұзылысы кейде өткендегі оқиғалар да қайта тіктей алмаудан
көрінеді: науқас адам ... не ... түк ... ... ... жыл, ... алмастырады, яғни уақыт пен кеңістік
өлшемдерін таразылай алмайтын жағдайға түседі. Сонымен бірге, науқас ... өте бір ұзақ ... ... ... да бір ... ... ... орын тебуі мүмкін.
Кейбір жағдайларда ес өз желісінің (динамика) бұзылуынан да көрінеді:
адам ... бір ... ... ... ... ... қайта
жаңғырта алса, ал қысқа бір мерзім өтумен бұл қабілетінен айырыла ... ... ... ... ... ... ... түсіре,
тәптіштеп айтып беріп отырса, біраздан соң әйтеуір жай ... ... ... қиналады. Мұндай жайларданадам есі үзіліске түсіріп, оның ... ... ... ... зерттеу ми сырқаттарының белгілерін дә[ танып,
болжастырумен бірге адамның өте ... ес ... ... және ... ми ... ... сырларды ашуға мүмкіндік
береді.
Қорытынды
Ес дәрежесі бірдей екі ... табу ... ... ... ... ... ... санды жақсы жаттайды, үшінші біреу ұмытшақ, төртінші кісі
көргенін ... ... ... ... сондай-ақ есінің дәлдігі ... , ... ... ... , ... ... айта білу қабілеті.
Есі дәл адамдар матеириалдарды игеріп алудың жылдамдығы жөнінде де
алдына қара салмайды. Жұрт ... ... ... адам ... Ал ... ... , ... оқыса да есіне түсіре алмайды.
Адамдар еске қалдырудың ұзақ –қысқалығымен да ажыратылады. Мұны кейде
естің беріктігі деп те ... ... бір ... жаттап алса, оны ұзақ
уақыт бойына ұмытпайтын болады. ал екінші біреу оның тез ... ... ... төмен болуы көптеген себептерге байланысты. ... ... ... ... көп қалады, үй тапсырмаларын жүйелі
орындап отырмайды, кітапты қалай оқуды, ... оқып ... ... Есте ... нашарлығы баланың сабақты дұрыс тыңдап, зейінсіз
отыратындығына да болады. Сол үшін мұндай балалар мұғалімнің ... ... ... ... тіпті нерв ... да ... , ... да тез ... ... көңілмен тыңдамайды. Мұғалім немесе психолог осындай балалармен жеке
жұмыс жүргізуі ... ... ... ... ... ... , ол
оқушылардың арнаулы режим мен жүріп-тұруын ... тағы ... ... ... ... себепші болады.
Ес қандай болмасын ұйымдастырылған мазмұнның негізгі ... ... ... ... ... ... и ... обучения. М., 1980
2. Вейн А.М. Память человека. М.1973
3. Лурия А.Р. Внимание и память. М. 1985
4. Ипполитов Ф.В.Память школьика. М. ... ... Н.И. ... ... Что мы знаем о памяти. М. 1988
6. Громов Е.А. Эмоциональная память и ее ... М. ... ... К.М. ... ... и ... ... и нейронные механизмы. Л. 1985.
8. Зинченко П.И. ... ... М. ... ... В.Я. в ... ... 1976.
10. Сәбет Бап-Баба «Жантану негіздері» , А. 2001.
11. Т.Тәжібаев «Жалпы ... А. ... ... Т.Р., ... ... Ш. 2004.
13. Жарықбаев Қ. «Жалпы психология», А. 2003.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Eciмшe туралы жалпы түсінік44 бет
Авторлық құқық. Сабақтас құқық туралы жалпы түсінік28 бет
Адамның иммундық тапшылық вирусын қоздыратын инфекция туралы жалпы түсінік5 бет
Акционерлік қоғам туралы жалпы түсінік42 бет
Апоптоз туралы жалпы түсінік, даму кезендері5 бет
Атмосфера туралы жалпы түсінік. Атмосфераның ластануы29 бет
Ақпараттық технологиялар туралы жалпы түсініктер22 бет
Бағалы қағаздар туралы жалпы түсінік22 бет
Ерік туралы жалпы түсінік7 бет
Жүмыссыздық туралы жалпы түсінік және оның теориялары20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь