Ақын туралы бірер сөз (С.Торайғыров)

КІРІСПЕ
Ақын туралы бірер сөз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
II НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1 Ақын өлеңдеріндегі өнер.білім мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
2.2 Ақын лирикасындағы саяси.әлеуметтік көзқарасты көрсететін өлеңдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
2.3 Сұлтанмахмұт Торайғыров . XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетіне өзіндік үлес қосқан реалист ақын ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
Сұлтанмахмұт – сыншыл реалист ақын. Ауылдағы таптық, әлеуметтік, теңсіздікті, қоғамдық өмірдің мешеулігін, масылдықты, мәдениетсіздікті өткір сынға алады. Ақындық өнерге енді бой ұрып жүргенде жазған «Таңғы мұрын быртиған қара бұжыр», «Қайғы құйрық, шұбар қыз, істік мұрын» деген өлеңдерінде мал біткенге ірісінген, қыжыр мінез бай баласын, мал беріп сатып алған әйелі, оған амалсыз телінген қазақ аруының есекпен қосақтаулы өтіп жатқан аянышты өмірін, екінші өлеңде асыл тасты аянбай тағынып, үлде мен бүлдеге бөленген сыйықсыз, мінезсіз бай қызы, оның жұртты жирендірген әрекет-амалдары сын садағына алынады.
Торайғыров «сөзі жылмаң, ісі сырдаң», «қысқа күнде қырық жігер қойма қойған» екіжүзді, жағымпаз, жылпос, жорға мінезді адамдарды қоғам денесіндегі жұқпалы дерт, ірітіп-шірітетін індет деп қарайды.
Ұлы Абайдың «Болыс болдым мінеки», «Сегіз аяқ», «Дүтбайға» өлеңдерінде «ащы сия, долы қолымен» түйрелген мінез-құлықтар мен қылықтар. Абай Шыңғыс өңіріндегі өзіне жыга таныс жексұрындарды жерлесе, Сұлтанмахмұт Омбы уезі, Көкшетау; Баянауыл, Павлодар өңіріндегі халықты қан жылатқан сұрқияларды «дүрелеген».[1,2]
Ұлт намысы, ел намысы, ер намысы, азамат намысы деген киелі түсініктер бар да, ағайын арасындағы шен-шекпенді, жол-жоралғыны бөлісе алмай, соңын өртке ұласқан дау-дамайға, партиягершілікке айналдырып жіберетін қитұрқы әрекеттер бар. Кейінгісі қазақ байғұсты төрдегі орнынан тайдырып, езуіндегісін басқалар жырып әкетіп, сүтке тиген күшіктей сүмірейтіп жүрген қасиетсіз қылықтар. Сұлтанмахмұт «Түсімде көрген бір аянышты хал» өлеңінде сондай мінез-әрекеттің жұртты қандайлық әбігерге түсіріп, аздырып-тоздыратынын назардан тыс қалдырмайды.
Торайғыров заманды, уақыт ағысын, заман адамының мінез-әрекеттерін философиялық лирикаларына да аркау еткен. Көп оқып, көп тоқыған кемеңгер ойшыл ретінде көрген-сезгендерін көкірегіне қорытып тұжырым жасайды. «Коңілді көндіретін тағдыр» лирикасында Жас жүрек, Дене тән, Көңіл көлгірлік мінезді көзге түртіп, енді әділдіктің жолынан айнымауға уағдаласады. Бірақ Дене қарындағы ас таусылған сәтте ұзаққа төзе алмай, бірінші болып серттен таяды. Көңіл де әрі-бері бұлтаңдап жүріп, қабы соның арқасында қалады.
Сұлтанмахмұт философиялық лирикалармен қатар, қоғамдық-әлеуметтік теңсіздікті, әділетсіздікті сынап-мінеп, И.Крылов үлгісімен мысалдар да жазды.
1.Торайғыров С. Шығармалар. Екі томдық. 1-т., Жалпы редакциясын
басқарған Ы.Т.Дүйсенбаев. Алматы: Жазушы, 1967.
2.Торайғыров С. ІІІығармалар. Екі томдық. 2-т., Жалпы редакциясын
басқарған Ы.Т.Дүйсенбаев. Алматы: Жазушы, 1967.
З.Торайғыров С. Екі томдық шығармалар жинағы. дайындағандар Б.Мамраев,
4. Торайғыров С. Екі томдық шығармалар жинағы. дайындагандар
З.Кенжебаев Б. XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. Алматы: Жазушы.
4.Т.Дуйсенбаев Ы. Сұлтанмахмұт Торайғыров (1893-1920). Кітап, Торайғыров С. Шығармалар.
5.Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. Алматы: Білім, 1995.
6.Ергөбек Қ. Арыстар мен ағыстар (Қазақ өлеңі хақында). Астана:
7.Қабдолов 3. Сөз өнері. Алматы: Мектеп, 1973.
8.Ахметов 3. Өлең сөздің теориясы. Алматы, Мектеп, 1973.
9.Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат. 1994.
10.XX ғасыр басындағы әдебиет. Хрестоматия. Құрастырған Қ.Ергөбек.
Алматы: Білім, 1994.
11.Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұтты зерттеу, тану мәселелері. «Жұлдыз», 1993.
12.Ақбаева Л. С.Торайғыров шығармаларындағы адам мәселесі туралы.
Кітап: Қазақ әдебиетінің өзекті мәселелері. Алматы: Қазақ университеті. 1993.
        
        МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ
Ақын туралы бірер сөз...............................................................................................3
II НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1 Ақын өлеңдеріндегі өнер-білім мәселесі............................................................5
2.2 Ақын лирикасындағы ... ... ... ... ... ... - XX ... басындағы қазақ әдебиетіне өзіндік үлес қосқан реалист ақын.........................................................................................21
ҚОРЫТЫНДЫ........................................................................................................27
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... - ... ... ... Ауылдағы таптық, әлеуметтік, теңсіздікті, қоғамдық өмірдің мешеулігін, масылдықты, мәдениетсіздікті өткір сынға алады. Ақындық өнерге енді бой ұрып ... ... , ... ... мал ... ... ... мінез бай баласын, мал беріп сатып алған әйелі, оған амалсыз телінген қазақ аруының есекпен қосақтаулы өтіп жатқан аянышты өмірін, ... ... асыл ... ... ... үлде мен бүлдеге бөленген сыйықсыз, мінезсіз бай қызы, оның ... ... ... сын ... алынады.
Торайғыров , екіжүзді, жағымпаз, жылпос, жорға мінезді адамдарды қоғам ... ... ... ірітіп-шірітетін індет деп қарайды.
Ұлы Абайдың , , өлеңдерінде ... ... мен ... Абай Шыңғыс өңіріндегі өзіне жыга таныс жексұрындарды жерлесе, Сұлтанмахмұт Омбы уезі, Көкшетау; Баянауыл, Павлодар өңіріндегі ... қан ... ... .[1,2]
Ұлт намысы, ел намысы, ер намысы, азамат намысы деген киелі түсініктер бар да, ағайын арасындағы ... ... ... алмай, соңын өртке ұласқан дау-дамайға, партиягершілікке айналдырып жіберетін ... ... бар. ... ... байғұсты төрдегі орнынан тайдырып, езуіндегісін басқалар жырып әкетіп, ... ... ... ... ... қасиетсіз қылықтар. Сұлтанмахмұт өлеңінде сондай мінез-әрекеттің жұртты ... ... ... ... ... тыс қалдырмайды.
Торайғыров заманды, уақыт ағысын, заман адамының мінез-әрекеттерін философиялық лирикаларына да ... ... Көп ... көп ... ... ... ретінде көрген-сезгендерін көкірегіне қорытып тұжырым жасайды. лирикасында Жас ... Дене тән, ... ... ... ... ... енді әділдіктің жолынан айнымауға уағдаласады. Бірақ Дене қарындағы ас таусылған сәтте ұзаққа төзе алмай, ... ... ... ... Көңіл де әрі-бері бұлтаңдап жүріп, қабы соның арқасында қалады.
Сұлтанмахмұт философиялық лирикалармен қатар, қоғамдық-әлеуметтік теңсіздікті, әділетсіздікті сынап-мінеп, И.Крылов ... ... да ... , ... , , . Бұлардың айтпағы: төбелесімен көк тіреп ... ... ... ... ... бастарына іс түскенде пана табады, өзін-өзі ... ... ... ... жүнінің қызылдығына лепірген қанжығаға байланбақ, сезіктінің серігі - ... ... да ... ... ... жұмыстың мақсаты мен міндеті. Ұлт намысы, ел намысы, ер намысы, азамат намысы деген киелі ... бар да, ... ... ... жол-жоралғыны бөлісе алмай, соңын өртке ұласқан дау-дамайға, партиягершілікке айналдырып жіберетін қитұрқы әрекеттер бар. Осы айтылғанға ... өз ... ... С. ... ... өз ... ... жағдайын қарастыру болмақ.
* С.Торайғыровтың өлеңдеріндегі өнер-білім мәселесін қарастыру;
* Ақынның саяси-әлеуметтік өлеңдеріне талдау ... ... ... және ... ... ... ақынның өмірін зерттеуші ғалым, әдебиеттанушылардың еңбектері мен материалдары қолданылды.
Курстық жұмыстың ... ... ... Б. ... зерттеу, тану мәселелері, Ақбаева Л. С.Торайғыров шығармаларындағы адам мәселесі туралы шығармалары кеңінен қолданылды.
Курстық жұмыстың әдіс-тәсілдері жинақтау, ... ... ... жаңалығы мен нәтижелері. Курстық жұмысты әдебиет сабақтарында, лекция семинарларда пайдалануға, кеңінен қолдануға болары сөзсіз.
Курстық жұмысының құрылымы. ... ... ... ... ... мен ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
II НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1 Ақын өлеңдеріндегі өнер-білім мәселесі
Сұлтанмахмұт Торайғыров - ... ... ... ... ... ... ... ағартушы, педагогі.
Аз жасаса да соңына аса бай, мейлінше қызықты әдеби мұра қалдырған классик ақын, ұлағатты ұстаз, педагог. арман еткен ... ... ... ... ... ағарту ісі мен шығармашылыққа арнаған.
Ақын еңбектерінде өзі өмір сүрген дәуірдің өзекті мәселелерін, яғни, оқу-ағарту жайын сөз ете отырып, заман сырын, ... ... ... ... білген. С.Торайғыров - нағыз ағартушы, педагогқа тән еңбектерінің азабын тартқан жазушы. Ол шындықтың жолымен ... ... ... ... ... бар, оның ... ... кезеңдері туралы білетініміз де аз. С.Торайғыровтың ө мірі мен ... ... ... ... әдебиет тарихынан олар орны сараланғанмен, оның ағартушылық қызметі ... ... ... әлі де ... өнер ... мұра ... ... мойнына жұктелетінпарыз. С.Торайғыровтың педагогика саласына қосқан үлесіне ... күн ... жаңа ... ... ... оның шығармаларын талдау арқылы қараңғы қазақ халқын өнер-білімге, мәдениетке шақырып, көзін ашу мақсатында сіңірген еңбегі, бала ... ... ету ... ... ... ... ... көрсету қажет.[2,5]
Сұлтанмахмұт Торайғыров Ресей тарихының, соның ішіншде қазақ халқы тарихының аса бір өрлеу кезеңінде - тарихи ... ... - ... ... ... ұлы ... дәуірінде жасады. Осының бәрі ақынның көз алдында болды; күнделікті қызметіне, шығармаларының тақырыптық мазмұны мен жанр түріне, көзқарасына зор әсер ... ... ... ... ... түстім жолға,
Разымын не көрсем де осы жолда.
Шаршармын, адасармын, ... бір ... деп ... ... - деп бастады. Өмір бойы осы сертін орындау жолында қызмет істеді. ... ... ... тимей, өзіне, өз халқына өнер, білім, еркіндік, бақыт іздейді.
Сұлтанмахмұт Торайғыров 28 қазанда ... ... ... ауданында дүниеге келді. Оның туған әкесі кедей шаруа, момын, қазақша хат тани білетін адам болды. ... ... бар ... бір жас ... ... қайтыс болды. Ол балалық шағынан аштық пен жалаңаштықты, қиындықты көріп өсті.
Сұлтанмахмұт алты жасар күнінде, әкесінен оқып, хат таниды. Осыдан соң ... ... ауыл ... ... ... Ол ... оқып ... кезінен бастап, сонан көріп, он үш жасында өлең жаза бастайды. Оның тұңғыш ... ... деп ... ... жж. ... қаласында ашылған діни медреседе оқиды. 1912 жылы Сұлтанмахмұт Троицк қаласына келіп, мұсылман діни ... ... ... Онда ... ... ... ... Сұлтанмахмұт іздегенім табылды, енді дегеніме жетем деген ойға ... ... ... ... жүрегін
Жылытуға мен кіремін, - дейді ақын Сұлтанмахмұт Троицк қаласында мұсылман мектебінде оқып ... өз ... діни емес ... ... оқып ... орыс ... ... меңгереді, ол Пушкинді, Лермонтовты, Крыловты оқиды. Оның ой-өрісі артады, дүниеге көзқарасы қалыптаса бастайды.
Ол 1913 жылы ... ... ... ол ... ... ауылға баруға мәжбүр болады, ауылда ұстаздық қызметпен айналысып, аз ... бала ... ... ... ... ... Троицк қаласына оралып, сол кездегі алдыңғы қатарлы прогрессивтік бағыттағы, өзінің терең ойымен, демократиялық бағытының анықтылығымен ерекшеленетін ... ... ... ... ... жж) ... ... кезеңі оның қайраткерлерінің, дүние танымының қалыптасу және шығармашылығының жемісті жылдары болды. Сұлтанмахмұттың ағартушылық-демократиялық көзқарасының қалыптасуына бұл ... мәні ... ... жылдың жазында Сұлтанмахмұт өзінің туған елі Баянауылға қайтады. Кейін Тарбағатайда ұстаздық етеді, бұл 1914 ... күзі мен 1915 ... жазы ... ... ... ... Зайсан жағында бала оқытып, ұстаздықпен айналысады.
Сұлтанмахмұт қиян кескі күрес - ... ... ... ұлы ... ... ... Өз ... азамат ақыны, күресшіл ақыны болды. Бұл жағынан ол ұл Абайдың жолын дамытушы болды.
Абай мен Сұлтанмахмұт арасындағы ... ... ... ... ... ... керексінетін бір жай бар. Ең алдымен біз Сұлтанмахмұтты ... ... ... оқыту мәселесі елеулі роль атқарады. Ұлы Абай бала оқытып, ... ... да, оның ... өзінде оқу, ғылым-білімге үндеген мазмұн кеңінен байқалады. Ол да Сұлтанмахмұт ... ... ... ... ... да ... жетелеген, мәдениетке шақырған.
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің аса ... ... ... ... ... ... қажет ететін мәселе оның педагогикаға, тәлім-тәрбиеге және халық ағарту ісіне қатысты ой-пікірлері. Ол тұрмыстың барлық тауқыметі мен зұлматын ... тек ... ... ... мен өнер деп ... - ұлы ... және Ыбырайдың ағартушылық идеяларын дамытқан ақын. Абай мен Ыбырай өзінің туған халқын қараңғылықтан, ... ... ... ... ... ... еді, туған халқын жарық күнге шығаруға талпынды. Жастарды өнер-білім жолына ... ... ... ... ... ... ... арқылы адамгершілік жақсы қасиеттерді қалыптастыруға болады деп есептейді. Ақын адамның әділ, адал болуы тәрбиеге байланысты деп қарап, ... ... ... ... ... ... ... адал мінезін қалыптастырушы ұлы күш, саналы тәрбие дейді. Бұл көзқарасты Абайдың деген ... ... ... ... қиын ... етуден жалықпаған ұлы ағартушы (1911 ж) деген жаңа өлеңнің бірінде:
Надандықтан екенін білмейміз бе,
Көрінгенге болғаның семіз жемдік,
Ел болуға ... ... ... ... бір ... ... ... - деп білім алуға шақырады.
Алдымен ақынның өмірі өте қысқа болғанымен, оның артына қалдырған мұрасы, халқына істеген ... ... ... ... ... ... өте орасан дерлік. Бала оқытуда өзіндік жинақтаған тәжірибесін педагогика саласына енгізген ... ... деп ... ... береді. Ол білім берудің жөні осы екен деп дүмше молдаларша оқушыларды жинап алып, қалай болса солай білім беруді қолдамай, ең ... ... жас ... ... ... жас ... қарай топтарға бөліп, дидактиканың жеңілден ауырға қарай қағидасының негізін ұсынып отырғандығын ... ... ... ... ... мәні ерекше.
Ұлтының, жұртының трагедиялық халі қаламгерді қатты тебірентеді, ... ... ... ... кейіпкерінің жігерін жанып, алау сезімге бөлейді.
Қараңғы қазақ көгіне
Өрмелеп шығып кұн болам!
Қараңғылықтың кегіне
Күн болмағанда кім ... ... 27 жыл ғана ... болып, мәңгілік өмірін рухани мұраларымен жалғаған С.Торайғыров шығармашылығы өз ... ... ... ғана емес, бүгіннен болашаққа ұласқан қысқа ғұмырының ұзақ та мағыналы жолы, өнер ... ... ... деуге әбден болады.
2.2 Ақын лирикасындағы саяси-әлеуметтік көзқарасты көрсететін өлеңдер
Алаш қозғалысы ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... орын ... ... қоғамдық-саяси және рухани-мәдени өзгерістердің нәтижесінде өмірге келді.
Көптеген жылдар бойы патшалық ... ... ... барысында қазақ халқы өзінің хандық түріндегі мемлекетінен айырылып, ал оның ата-қонысы бөлшектеніп, метрополияның түрлі губернияларына ... ... ... және ... ... ... сан рет ... көтеріліске шықты. Олардың көпшілігі аймақтық сипатқа ие болса, Кенесары Қасымұлы басқарған көтеріліс (1837-1947 жж.) пен 1916 ... ... ... ... ... ... ... ол көтерілістер аяусыз басып-жаншылды. Осының бәрі ұлттық тәуелсіздік жолындағы стихиялық түрде орын алған қарулы көтерілістердің күні ... ... ... еді. ... ХХ ... ... ... қарсы күрес тәсілдері мен түрлерін өзгерту қажеттілігі туындады. Осыған байланысты Алаш ... ... ... күрестің саяси түрін таңдады. Күрестің жаңа түрінің мақсат-міндеттерін ... ... үшін ... ... пен оның серіктері 1905 жылдан 1917 жылдың жазына дейін табандылықпен, әрі ... ... ... ең ... ... ... тұрғыдан ояту және сол арқылы қалың бұқара арасында отаршылдыққа қарсы ... ... көп күш ... ... ... , ... Байтұрсыновтың , 1911 және 1913 жылдардан шыға бастаған журналы мен газеті, 1917 ... ... ... ... ... партиясының құрылуы отаршылдыққа қарсы саяси күрестің жарқын көріністері болды.[4,5]
Осы ... ... ... ... ... 1917 ... 21 ... санында жарияланған айқындалды. Әрі қысқа, әрі нұсқа, небәрі он баптан тұратын осы құжатта, ең алдымен, ХХ ғасырдың ... ... ... ... ұлттық мемлекетін қалпына келтірудің теориялық мәселелері және оны өмір шындығына айналдырудың әдістері мен жолдары, саяси, экономикалық және ... ... ... ... ... ... жеті ... - Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Елдес Омаров, Есенғали ... ... ... және Ғазімбек Бірімжанов дайындаған жобада Қазақстанның келешекте Тәуелсіз мемлекет ретінде қайта түлеп, қалыптасып-нығаюының тұғырнамалық ұстанымдары айқындалды. 1917 ... ... ... қаласында өткен) екінші жалпықазақ съезінде партия бағдарламасының талаптары және сол кезде ... ... ... ... ... күн ... енгізілген он мәселенің ең маңыздылары қазақ мемлекеттілігін - Алаш автономиясын құру, оның үкіметі - ... ... ... ... шешіміне сәйкес Қазақстан халқының ата қонысын (этникалық аумағын) түгел қамтитын ұлттық-аумақтық мемлекет болып жарияланды. Оның ресми аты Алаш автономиясы, ал ... ... ... ... ... ... Уақытша астана ретінде Семей қаласы белгіленді.
Міне, қазақ қоғамында болып жатқан саяси өзгерістер ... деп ... ... ... ... мен ... ... етпей қалған жоқ.
1917 жылдың наурыз айында Ресейде буржуазиялық-демократияшыл ақпан ... ... ... ... ... ... ел ... араласу ойымен Сұлтанмахмұт Торайғыров Троицкіде оқып жүрген жерінен Семей ... ... Оның ... ... ... ... осы ... жазылып, газетінің екі санында басылған.
Автор мейрамға жиналғандай халық нөпірін суреттеп, лек-легімен, топ-тобымен ағылған жұртты деп ... деп, ... ... жазады.
Осы жиында ел сөзін сөйлеуге қол жеткізген Сұлтанмахмұт жастар атынан Әлиханға деген жүрекжарды ... ... ... ... көкке жеткендей,
Көкіректен бүгін кеткендей,
Сізді көріп шеріміз.
Алаш туын қолға алған,
Қараңғыда жол салған,
Арыстаным келіңіз! - ... ... ... ... алу салтанатын, ондағы сөйленген сөздерді құлпырта жазып, Ә.Бөкейханов сөзін келтіреді. Оның сөзі былай ... ... ... ... ... ... ойлаған азаматтығын, парасаттылығын, ғажап білімділігін, саяси көзқарасын жан-жақты баяндайды.
Мақалада Ақпан, Қазан төңкерістері аралығындағы қазақ қоғамдық ойының өсу, ... ... ... ... төңкеріске көзқарасы мейлінше шынайы ашылды.
Осындай ерекше күндерде рухы биік ақынның атақты өлеңі жазылды. Сұлтанмахмұт ... ... ... ... оқимыз.
Алаш партиясының ұранын, Алаш үкіметінің бостандық жолымен елді көгерту мақсатын өз жанына жақын ... бар ... ... ... ... ... мұрасынан ойып орын алатын екі поэмасы (қала ақыны мен дала ақынының айтысы) пен жариялылықтың жарық сәулесі түскенше ... ... ... орын ... ... халқының игілігіне айналмады, жасырын тасада қалып келді.
поэмасына деген ат тағылса, поэмасы ... ... ... ... ... мол ... ... жарыққа шығарылмады.
Әдебиет тарихындағы ақтаңдақтар жойылған бүгінгі күн көзқарасымен қарар болсақ, мен поэмалары нағыз ұлттығымызды ұлықтайтын, елдігімізді дәріптейтін, ... ... ... ... асыл ... ... табылады.
1917 жылдың күзі мен 1918 жылдың қысында Сұлтанмахмұт Абай елінде болған кезде жазылған. Бұл туралы зерттеуші-ғалым Т.Жұртбай ... Ақыш әжей ... ... ... , - деп ... ... Т.Жұртбай гезетінде жариялаған өзінің мақаласында.[7,29]
Ақпан төңкерісінен кейін Орынборда (1917 ж. шілде) Советтердің Бүкілқазақстандық І съезі, сол ... ... тағы да ... ІІ ... ... ... облыстарында қазақ (қырғыз) комитеттерін сайлауға қызу дайындық жүріп жатты. Семей облысы қазақтарының съезі 1918 ... 14 ... ... ... ... ... ... поэмасы тура осы сауалға жауап бергендей еді. Поэманы жазу барысындағы ақынның таңдап алған ... ... та ... ұзын ... екі ... диалогы арқылы берілген. Диалогты пайдалану арқылы жеке адамның қоғамдық құбылыстарға деген қатынасын, ой-сезімін анықтайды. Диалог , яғни зиялы ... пен қара ... ... құрылған. Бір қазақты бұлай бөле-жара қараудың түп негізінде ақиқатқа бастар ақ жолды тану, болашағы бұлдыр ... ... ... ... ... ... ... заманға тағдыры тап келген ақынның іштей соны соқпақ іздей арпалысқан жан ... де ... тұр. Сол ... ... ... көркемдік шешімге келсек, бұл диалогтық тәсіл ақынды ... ақ ... ... ... ... ... қаражаяу емесі байқалады. Ол алашқа белгілі тұлғаларға деген көзқарасын ашық танытып, ... ... ... қосылып қана қоймай, оны толықтырып отырады. Шығарманың өн бойында бүкіл ... ... пен ... көзқарас бір арнадан табылып, ақын оны екі адамның сырласуы түрінде жеткізеді. Ақын зиялы қауымды таныстыру барысында іштей ... ... ішкі жан ... ... ... екі түрлі адамның кейпіне енеді. Ғасыр басындағы қазақ зиялыларына баға бергенде өзі өмір ... ... ... сараптап, іштей өз-өзімен сөйлеседі, сырласады. Бірақ екі адам кейпінде, екі адам тұрпатында көрініс береді. Сауал тастап ... ... жасы ... жас ... ... егде тартқан, тіпті қарт адам деуге келеді.[8,12]
Туғанда құдай иіп ... ... бір ... бар ... ... біздің Семей облысының,
Көш басшы адамдарын айтшы маған.
Біз дағы ... ... де түк ... ... надан.
Ақын қаншалықты десе де, оның сұрақ қойып, сауал тастауында ойлылық, салмақтылық басым екені аңғарылады.
Басында ол ... тұр ғой ... ұзақ өмір ... бұл құдайым.
Дулатов, Байтұрсынов, Бөкейханов,
Білемін бұл үш ердің айтпай жайын.
туралы толық ... ... ұлт үшін ... ... ... ... мәлім екенін, қазақ халқының өз ішінен шыққан шын мәніндегі зиялы ... ... ... ... ... ... ... жеткізіп бағады. Осының өзінен-ақ сол уақыттағы саяси тұлғалардың ел ішіндегі беделі ғана емес, нағыз болмыс-бітімін ақын ... ... сөз ... ой-санасы арқылы аша түскен.
Біздер әлі күнге сол заманның адамдарын деп келе ... ... ... ... ... ... ... Бір қара қазақ арқылы жалпы қазақтың ой-өрісінің, таным-түсінігінің жоғары екендігін дәлелдейді.
Поэманы ... ... ... ... ... ... ... бөленесіз. Есімдері поэмада аталатын қазақ зиялыларының жарқын бейнелері іс-қимылымен, кескін-келбетімен, мінез-құлқымен көз алдыңа келіп тұра қалады. Әлихан ... ... ... ... ... ел-жұрты тарыққанда жол сілтейтін көсем, халық тағдыры безбенге түскенде көмекейлері бүлкілдеген шешен, тар заманда тәуекелге бел байлайтын перзенттер екендігін қара ... ... ... Алты ... қазақты соңдарынан ерте алатындықтарына кәміл сенеді. Ол халқына басшы болар, ... жол ... шын жаны ... ... ... ... Дүние ала тайдай бүлініп, ақ пен қызылға ... тап пен ... ... ... кім екеніне көздері жетпей дал болған халқына жөн сілтеуді мақсат етті. Оқыған зиялы қауым ішінде де неше ... ... ... ... ... ақын жаны әрі-сәрі күй кешкені де айқын. Көзі ашық азаматтардың біразымен Сұлтанмахмұт бірге қызмет істегені туралы ... ... ... ... Әлімхан Ермекұлымен танысамыз. Шоқан Уәлихановтың кадет корпусында бірге оқыған досы, көрнекті фольклорист, ... ... ... жылы ... ... құрметтеген Ермеков - қазақтың тұңғыш профессор-математигі, Томск технологиялық институтының түлегі, Мәскеуде В.И.Ленин алдында Қазақстан тарихындағы шешуші кезеңде баяндама ... ... ... ерекше қабілет-қарымын Сұлтанмахмұт Торайғыров поэмада мынадай жолдар арқылы береді:
Сөйлеп кетсе, қозғалар бойда жаның,
Тас болса да, ерітер ... ... ... ... ту ... дегізер жанның бәрін.
Төңкеріс тұсында еліне сіңірген еңбегін, қыранша самғаған ұшқыр қиялын, таза жүрегін ... ... ... ... ... ... легіне көз жіберсек, Әлімхан Ермековтің ақын өмірінде ерекше орын алғанын байқаймыз. Томск қаласына ... ... ... жас ... ... көп көмектескен, денсаулығын түзеуге қол ұшын берген, оқуына жәрдемдескен.
Сұлтанмахмұттың өзіне ерекше әсер ... ... Ә. ... өз естелігінде: , - деп жазады.
Онан соң Халел Ғаббасұлымен жүздесеміз. Төңкерістен бұрын Москва университетін тәмәмдаған, оқымысты, терең ойлап, ... ... ... ... ... ұйымдастырушылық, іскерлік қабілетімен халық жүрегін жаулап алған Х. Ғаббасұлының ... іс ... 1916 ... сын ... ... ... қалың қауымды үгіт сөзімен, беделімен тоқтатқандығынан көрінеді.
Айлаға қарай біліп айла ... ... ... ... ... іске тура план құруында
Деуге болар Семейде осы білгіш.
Призыв себебінен білді халық,
Толқығанда тоқтатқан ақыл болып.
Ығын-шығын қырғыннан өз уезін,
Қалды ғой ақылымен аман ... - ... ... сөзі мен ісінің бір жерден шығатындығын, шешімділігін, қайсарлығын ... ... ... ... ... мұндай сөз салуының тарихи негізі бар. Ә.Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов деген үндеу-хат жариялап, елді бекерге қырылып қалудан ... еді. Бұл ... ... ... ... аңғарған Х.Ғаббасов лап еткен сезімге ерік бермей, ел-жұртын сақтап қалған.
Поэмада қазақтың кемеңгер ақыны Шәкәрім ... ... ... үлкен сый-құрметпен оқырман қуанышына бөленіп жырланады.
Ерте оянған кісінің біреуі ... ... ... деп антұрғанын.
Бір жолмен Байтұрсынов, Бөкейханға,
Ақсақал бола алғандай осы кәрің...
Бұл қазақтан мақсұты биік алыс,
Таппаса да сөзіне ... ... деп ... ... ... ... пікірімен болсаң таныс - деген жолдардан Шәкәрімнің ... ... ... ... ... көксеген, ақылшы, ойшы бейнесі көрінеді, адамгершілік, имандылыққа бастайтын ақсақалдық қасиеті, ... ... жол ... ... кемел ақылы үлгі етіледі.
Шәкәрім туралы айтқанда оның ерте оянған, бұрыннан кісі екенін еске салып, оны бір ... ... ... ақсақал бола алғандай деп сипаттайды және шежірешіл философ-ақынның ұлт-мүддесін де, жалпы адамзат мүддесін де жақсы түсінетінін атап көрсетеді. Шәкәрімді Сұлтанмахмұт аса ... ... ... өзінің іштей, рухани жақындығы бар екенін сезінгені де күмән туғызбайды. Әсіресе, өнерпаздық ізденістері бір арнаға келіп түйісетін осы екі ақынның ... ... ... қалт ... ... ... тани ... жағынан үндес келетінін сезу, байқау қиын емес.
Нәзипа Құлжан келіні мен Нұрғали Құлжанұлына лайықты орын ... ... ... ... қызметі, сол кездегі қазақ әйелдері мен қыздарына берер үлгі-өнегесі:
Ардақты бар Нәзипа ... ... ... ... ... мәлім.
Оқыса сондай әйел шығар ед деп,
Оқығандар бағалар сөздің дәмін...
Сөз табар әр мәжілісте жарасымды,
Білмейді аса сөйлеп ... ... ... ... іске ... бар жанасымды, - деген жолдарда ерекше суреттеледі.
Нәзипа Құлжанова Семейдегі ... ... ... болған. Халқымыздың тарихына, ауыз әдебиетіне, тұрмыс салтына қатысты аса көп деректер жинап, кейбірін кезінде жариялаған. Ол - ... ... ... ... ... ... Балалар күтімі, ана мен бала денсаулығы жайлы кітаптар жазғандығы туралы тарихи деректер бар.[9,33]
Нұрғали да ... ... ... ... 1917 жылы сәуір айында Семейде облыстық съезд болып, комитет сайланғанда, Нұрғали Құлжанов мүшелікке өтеді. Ол туралы деген мақалада деп ... ... мен ... жақын білген, кейбір деректерге қарағанда, олар ақынға Семей қаласындағы семинарияға түсуге ақыл-кеңес берген.
Баспасөздегі пікірлер мен ... ... ... ұстанған жолына өмірінің ақырына дейін берік болған күрескерлігін растайды. Халқына ... ... ... ... Нұрғали Құлжанов 1919 жылы ақтардың қолынан қаза тапқан.
С.Торайғыров Н.Құлжановтың қазасына қатты қайғырған, атты мұң-шерге толы ... ... ... ... ба ... оққа, есіл ерім!
Ел үшін еңбек қылған кемеңгерім!
Алаштың алаш аты жойылмаса,
Бір кетпес жау мойнында қаның тегін...
Құдайым сені дағы көп көрді ... бұл ... ... үшін жан ... ... ұл туа ... ... - деп Н. Құлжановтың Алаш үшін еткен еңбегін аса жоғары бағалайды.
... асыл ... ... ... қара ... қамыққан қалың бұқараға айтылған көңіл іспетті. Сұлтанмахмұт өлеңімен де, ... де ... ... ... соғып кетті. Ерлі-зайыпты Құлжановтардың қазақ мәдениетінің тарихында мәңгілік із қалдырғаны тарихтан да, поэмадан да жан-жақты танылады.
поэмасында, негізінен, ... ... ... ... ... ... ... ел-жұртты соңынан ерте алатын, біртуар жандарды ақын ... ... ... ... ойымызша, қаламгердің басты мақсаты - қоғамдық-әлеуметтік өзгерістерді дұрыс түсініп, елді тура жолға ... ... ... ... ... сыр ... ой салу.
Десек те, С.Торайғыров жалаң мақтап, орынсыз мадақтауға бармаған. Қашан да сыншыл, шыншыл, сыршыл суреткер шындықтың бетіне тура ... ақты - ақ, ... - қара ... ... ... Мәрсеков бейнесі сөзімізге дәлел.
Айтпақшы, Мәрсекеңнің баласы бар,
Адвокат, қырма сақал Райымжан шал.
Ұмытқан оқуларын былай қойсақ,
Саяз жүрек, ұсақ ой, тынысы тар... - деп ... ... ... - ... ... университетінің заң факультетінде оқыған. журналында, газетінде түрлі тақырыпқа жазған ... ... ... ... ... тұрған газеті Р.Мәрсековтің Семей облыстық земство басқармасының ... ... ... ... ... ... ... комитетінде бірге істегендіктен жетістік, Сұлтанмахмұт оны білгендігін ақынды көп жылдар бойы ... ... ... ... атты ... еңбегіндегі: , - деген пікірі дәлелдейді.[10,128]
Ақынның оқыған қазаққасын көзімен қарайтын тағы бір ... - сол ... ел ... ... ... ... Қазақ арасында сайлау мәселесі зор талас тудырғаны ... ... құру ... ... ... ... ақын Жақып Ақбайұлын мысалға алып, оның іс -әрекетін, келеңсіз қылықтарын:
Жақыптан биік мақсұт үмітті едік,
Түкте жоқ, ... ғой бар ... ... ... жүріп,
Съезде салған жоқ па елге бүлік, - деп ... ... ... ... - ... ... ... осыншалық ұлтына еңбегі сіңген Ақбайұлының, әрине, жеке басында кемшіліктері болған шығар. Дегенмен, ақын қазақ ішінен оза шығып ... ... ... ойлы ... бұл ... де ... ... үлкен үміт күткен, мол жауапкершілік артқан сыңайлы. Сұлтанмахмұттың зор талап қоюға хақысы да бар еді. Ол ақындық қуатымен ... ... ... ... ... ... да соны ... сынаған адамдарды әсте екеуара қырғи қабақтықтан, жеккөрушіліктен немесе өзара келіспеушіліктен туған ішкі қыжыл деп түсінуге болмайды. Поэманың ... ... ... ... ... ... ... көтеріп отырған мәселесі - қоғам, ... ... ... ... ... іштей толқуы, кімнің кім екенін анықтауда өзара пікірталас пен ... ... ... көз ... ... кімнің соңынан ерерін білмеген қасіретті кезеңде Сұлтанмахмұт осы зиялы ... ... ... Барлығының іс-әрекеті көз алдында өтті. Сондықтан, сезімтал да сенгіш, сұңғыла ақын сол ... ... сай өз ... ... ... тұлғалардың саяси-әлеуметтік портретін жасады. Поэманың өлмес құндылығы да осында. ... ... ... ... ... ... ілініп, қапасқа қамалған көркем дүниенің терең мазмұны, салмақты ділі бүгінгі ұрпақты бей-жай қалдырмасы анық. Ең бастысы - ақын ... ... баға мен ... ... түп тамыры оқымаған қазақ қозғаған халықтық көзқараспен селбесіп жатқанында. Сондай-ақ, Сұлтанмахмұт осы халықтық ой-сезімді жинақтай келіп, қайраткерлерге деген ақындық ақиқатын, ... ... ... ... саяси-тарихи тұлғаларға баға беру арқылы ақынның өз тұлғасы да барынша биіктей, һәм ... ... ... ... ... ... шынайы ақындық, авторлық көзқарастың өткірлігі байқалады.
поэмасында С.Торайғыров уақыт талабына жедел жауап беріп, төңкеріс тұсында толқыған ел ... ... ... ... ... өнер ... арқылы пайымдауды міндет еткен. Төңкеріс пен оның мәнін, бағыт-бағдарын ажырата алмай дел-сал күй кешкен жұртына елдікке бастар ... ... түр, ... ... ... ... ... поэмасының тарихи маңызының зор екенін, осы күнге ... ... ... ... қаласындағы мұражайындағы Алаш азаматтарының өмірдегі бейнесі мен поэманың арасындағы байланысты сәйкестендіре қойылған жәдігерлерден танып-білеміз.
С. Торайғыров өмірінің соңында жазып, аяқтай ... ... ... - ... ... ... алаштық үнін, ұлтжандылық сезімін танытатын жоғары пафоспен жазылған туынды. Әрқашан ізденгіш, ... ... С. ... ... жазуда да төтенше суреткерлік әдісті пайдаланған. Қазақ фольклорындағы көне де құнарлы жанр, айтыс поэтикасына ден қойған. Дала ақыны мен қала ... ... ... ... ... ортадағы, өмірдегі сан қырлы әлеуметтік, адамгершілік, этикалық проблемаларды көтерген. Поэмада екі кейіпкер бар - дала ... және қала ... ... біз өмір ... ... ... күннің көкейкесті мәселелерін қозғайды. Халық тағдыры таразыға түсіп, жан экологиясы, тіл қасіреті ... ... ... ... ... ... әрбір саналы азаматтың көкірегіндегі көксеген арманымен тоғысқан ... ... ой ... оқу, ... үңілу бүгінгі күндегі кезек күттірмес іргелі істің бірі болуға тиіс. Айтысты бастаған қала ақыны менмендік танытып, білгішсініп:
Сен кімсің толық, ... тән ... бар ... әл ... ... ... білінген әр жағынан, - деп, дала ақынын менсінбей сөйлейді. Тоқталып, тосылатын дала ақыны ма? Кезегі тие сала дала ... дала ... ... ... ... елінің ерлігін паш етеді.
Мен - қазақ, қазақпын деп мақтанамын,
Ұранға алаш деген атты аламын.
Сүйгенім қазақ өмірі, өзім - ... неге ... ... ... Есіл, Жайық,
Арасын қоныс қылдым ірге жайып,
Елім, жерім, қорғайтын ерім болып
Ер жеттім ен далада лықа байып, - дей ... дала ... ... сөйлейді. Сұлтанмахмұт дала ақынының шабытына қанат бітіріп, жырды көсілте, нөсерлете төккізеді. Себебі дала тынысы, дала тірлігі Сарыарқаның төсінде өскен ақынға ... әрі, ... ... ... ... тіл ... тіл тағдырына терең мән берген. Туған тілге перзенттік махаббатын С. Торайғыров мынандай ... ... ... ... ... - анам ... жатқанымда-ақ берген білім.
Шыр етіп жерге түскен минутімнен,
Құлағыма сіңірген таныс үнім.
Сол тілмен шешем мені ... ... ... ... ... ... білгізілген,
Апа деген сүйгендік сөз әнменен.
Туған тілді ту ғып ұстап, іштегі бұла сезім өлең-жырға, мақал-мәтелге, шешендік ... ... ... дала ... көсілте сөйлеткен.
Қазақтың даналық тұнып тұрған он бір мақалын поэтикалық шумақтарға топтап, оқырманды ... ... ... ... ... ... Сұлтанмахмұттың қазақ халқының бай ауыз әдебиетінен мол хабары бар екенін танытады.[12,8]
Жалпы, ... ары мен ... ... ұлт ... ... оның тотықпай, саф алтындай күйінде ұрпақтан ұрпаққа жетуі - С.Торайғыров шығармаларында жүйелі көтерілетін маңызды құбылыс, толғағы ... ... - деп, ... А. ... атап ... ... поэмасы ХХ ғасыр әдебиетіне қосылған қомақты олжа, айтулы қазына ... ... ... ... ... Ақын лирикалық қаһармандарының жан дүниесін ақтара ашып, әлеуметтік, адамгершілік проблемаларын бүкіладамзаттық деңгейге көтере қозғады және бұл бағыттағы ... ... ... Ақын ... тіл ... ... парасаттылық, жан экологиясы бүгінгі күнде өз жалғасын ... ... ... поэмаларында кейіпкер санаулы ғана - оқыған, қара ... дала ... қала ... Оның ... сұңғылалығы бірер кейіпкер көңіл күйі, сезім тебіренісі ... ... ... тірлігінің мәні, адам атаулының болашаққа талпынысы философиялық топшылауларға негіз ... ... ... соны ... ... ... бақи ... Торайғыровтың , туындылары - қазақ поэмасы тарихындағы жаңа беттер ғана емес, әдебиетіміздегі ... ... ... ... ... биік шығармалар. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың Алаш қозғалысы басшыларына өлеңмен берген бағасы қазіргі ... ... ... ... ... ... ... қозғалысы туралы Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың: , - деп аса ... ... - Алаш ... ... ... ... жаңа серпін берген құнды баға.
Ендеше, ұлттық сөз өнерінде соны сүрлеу іздеп, сол ізгі мақсат жолында ... ... , , ... ... ... ... Сұлтанмахмұт Торайғыровтың , поэмалары, өлеңі, мақаласы - оның көркем ... ... ... ... ... ... мұра ... қазақ әдебиетінің жаңа кезеңін, ХХ ғасыр басындағы дәуір шындығын, қоғамдық ой-пікірдің дамуын саралап, тұжырымдау үшін аса ... ... ... Ақын мұрасы, ол жырлаған заман шындығы кезінде дұрыс түсіндірілмеді. Біздің алдымыздағы ... - ... ... жаңашыл көзқараспен қайта қарау, ой елегінен өткізу, болашақтағы жарқын жолымызды белгілеуде басшылыққа алу.
Сондықтан, Сұлтанмахмұт ... ... ... ... құрайтын арналы өзеннің бірі болып, ел жүрегінен орын алады, әлі де ... ... ... айналады ден сенеміз. Сондықтан, Алаш идеясын, Алаш қозғалысын зерттеуші тарихшы және ... ... ... ... ... мен шығармашылығына мойын бұрғандары жөн. Сұлтанмахмұтты Алаштан еш бөліп жаруға болмайды. Оның Алаш арыстарының қатарында есімінің аталмай келе жатуы елдігіміз бен ... ... ... ... - XX ... ... қазақ әдебиетіне өзіндік үлес қосқан реалист ақын
Сұлтанмахмұт ... ... ... дерт ... 27 ... ... ... ақын, ойшыл өзінің аз жасағанына қарамай, ол қазақ поэзиясы мен прозасын жаңа сатыға ... ... ... XX ... ... жаңа ... туғызды, роман жанрының, реалистік поэманың қалыптасуына әсер етті. Оның адам өмірінің мән-мағынасы жайлы ... XX ғ. ... ... іріп-шіріген билеуші табының өскен, тәрбие алған ортасы, ескілікке ... үн ... ... ... ... қиял, зор талапқа бастайтын лирикасы -- оны қазақ әдебиетіндегі демократтык әдебиеттің ірі өкілі етті.
Осы кезден ... ден ... ... ... ... , (), , , , , , , , , , , , т.б. ... атты ұзақ ... жазды.[3,19] Осы тұста романын жазуды бастады. 1913 жылдың күзінде Троицкіге қайтқан Торайғыров ... ... ... ... ... орналасып, , , , , т.б. әңгіме, мақалаларын осы журналда жариялайды.Журналда аз ғана уақыт қызмет ... ақын 1914 жылы ... ... елі ... ... Ел ішінде мәдени-ағарту жұмысын жүргізетін деген ұйым ... ... ісі ... ... Осы жылы орысша оқу іздеп Семейге барған Торайғыров діттеген оқуына түсе ... ... ... ... Осындай көңіл-күй әсерімен , сияқты өлеңдер жазады. , , , , , , , , , , т.б. ... 1915 жылы атты ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстанда жалданып бала оқытқан ол 1916 жылдың күзіне дейін әуелі Қатонқарағайда, кейін Зайсанда болады, орыс тілін үйренеді.1916-1917 ... ... ... ... ... өлеңінде , армандайды. Осы тұста әлем әдебиетінің классикалық үлгілерімен, саяси ... ... 1917 ... ... ... төңкерістен кейін Семейде жаңа құрылған Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің жұмыстарына қатынасып, жариялайды. Бірақ ... ... ... ... да, ... да ... 1918 жылы сәуірде еліне біржола оралады. Онда Колчак үстемдігінен кейін қайта жанданған совдеп жұмысына араласып, ел шаруаларының дау-шарларын әділ ... ... Осы ... ... ... (Г.Ц. Плеханов, Н.Г. Чернышевский, т.б.) көп оқып, , , , , , , , т.б. өлеңдерін ... ... ... оның ... ... ... ... тұрғыдан кемшін түсіп жатқанымен, жас ақынның қоғамдық құбылыстар мәнін түсінуге деген ұмтылысы мен өлең тілімен сурет салуға бағытталған талабын танытады. Ол ... ... пен ... ауыр ... діни ... ... сипаты жайлы жазды. Байлық пен кедейліктің текетіресін бай мен кедей ұлының ... ... ... ... бұл ... биік ... ... пен саяси көзқарасты таныта алмады.Ақынның 1912 жылдан бастау алатын шығармашылығының жаңа кезеңінде Абай, Ыбырай негізін қалаған ағартушылыққа бет бұрды, жастарды ... ... , ... жеңуде жігерленіп, ақиқатты табу жолында талмай ізденуді мұрат тұтады. Алғашқы үгіт ... ... ... ақын ... ... ... лирикалық кейіпкердің жан сырын, іс-әрекетін суреттеуге ұмтылады. Оның жырларынан тағдырға мойынсұнбай, қасарыса алға ұмтылатын, ауыртпалыққа қарсы тұрар өжет мінез ... Осы ... ... ақын ... ... ... бой ... Ол қазақ арасында көп кезігетін келеңсіз мінездер мен кертартпа әдет-ғұрып салтына қарсы күреседі. Табиғат, махаббат тақырыбына жазған өлеңдерінде ақын адам ... ... ... ... ... ... қарайды. Ескіге қарсы көзқарас оны қоғамдағы әділетсіздікпен қақтығысқа алып келеді.
Ол өмір ... ... ... ... ... өлеңінің мазмұнын кеңейтті, сырға толы лирикалық жырлар туындатты. Көптеген әңгіме, очерктер, әдеби-сын ... ... екі ... (, ), төрт ... (), , , ) ... ... әйел ... мәселесін көтере отырып, дәуір шындығын әлеуметтік тұрғыда талдаса, романында ауыл өмірінің шындығын жан-жақты суреттей келе, қазақ халқының шаруашылық тұрғыдан ... ... пен ... ... ... ... сынайды.
Торайғыров поэма жанрын жаңа арнада дамытты. Ол ... ... ... сан ... ... кеңінен қамтып, өршіл ой-түйіндерін бүкпестен, өткір де ашық насихаттауға тырысты. Алғашқы поэмасы Алашорда қозғалысы өкілдерін елге таныту ... ... ... ... М.Дулатовтарды таныстырып, олардың екендігін жазады, алаштықтардың ... ... ... ... ... саралайды. Алаш өкілдерімен қоса, қазақтың көрнекті тұлғалары Абай мен ... ... атап ... ... ... ... қоғамдағы әділетсіздік себептерін ашу, теңдікті іздеу болып табылады. Ақын бұл жайларды ... ... ... ... ... қоғамға тән мәселелер ретінде қозғайды. -- Торайғыров шығармашылығының зор ... ... ақын аз ... ... ... ... түйген, білім-білігімен таныған тұрмыс өткелдерін өзіне ғана тән асқақ үнмен ашына, ақтара ... ... ... кейіпкері түрлі кәсіппен шұғылданса да, ешбірінен қанағат, теңдік таппай, әділетті ... ... ... ақын ... ... жаңа ... бейнесі жасалады. Шығарманың негізгі идеясы адам өмірді өз тілегіне бағындыра алады және соған ұмтылуға тиіс деген оптимистік ... ... ... ... философиялық ой-толғамдар басым.[9.78]
поэмасының бас кейіпкері де өз ортасынан әділдік таппайды, қоғам мен адам ... ... ... ... ... ... ... аяқталмаған, онда Торайғыров қала ақыны мен дала ақынын айтыстырып, екі ортаның қайшылықты жақтары мен адамға пайдалы ... ... алып ... ... - 20 ғасырдың басындағы қазақ қоғамы шындығын, ондағы жаңашыл ой-пікірдің дамуын танытатын үлкен белес. Оның ... ... оның ... ... ... айтылған шындыққа, әлеуметтік тіршіліктің шынайы суреттеріне негізделген, оның теңденциясы да сыншыл. өлеңінде:Қараңғы ... ... ... күн ... ... болмағанда кім болам.
деп жырлаған ақынның шын мәнінде де, ... ... ... ... ... ... тұратын ең жарық күндердің бірі болып мәңгілікке қалғанына ешкімнің де ... жоқ ... ...
Жаңалыққа жаны құмар, жаңа кітап шықса тез тауып алып, оқып алғысы келген ағайын-қандастарын Сұлтанмахмұт деп сипаттайды. Жаңа кітапты ... ... ... беті бері ... жыл ... бес- теп, ... жаңа ... ( - арабша кітапша дегенді білдіреді) туғанымен ) деп ... ... ... ... жоқ>> деп ... алады. Осылайша жаңадан түңілген Сұлтанмахмұт екіұдай пікірге ұрынады. Бұрынғы қиссаларды деп мінеп шенеген көңіл енді жаңа келгенде суып сала ... деп ... ... ... айтқандай кейіп жоқ, келісім жоқ, құр қатын ... боп ... ... өз ... . Жаңа ... ... ... наразы көңіл кейде шүлдірлеп, кейде шолжыңдап жығылып-сүрініп жүрген жайы бар>> деп ... ... ... ... ... ... алып талдап көрсетеді. Ақын келтірген мысалдарды жиыстырсақ: 1) шүлдірге мысал (); 2) керексіз шолжыңдап ... ... (); 3) ... ... ... мысал (); Шұбарланған тілдің не бір сұмдық үлгісімен таныстыра келе: Ана тіліміздің шын жанашыры бола ... () ... ... ... ... ... ... наразылығы соншалық, деп бұрынғыны аңсап кететін тұстары да бар. Сұлтанмахмұт сынға ... ... ... : ... де, ... мен журналы арасындағы тартыстардың ақын тағдырына әсер еткенін баян ... ... өлең ... қояр ... өте ... дей ... Абай ... қыр-сырына үңіліп, басқаларға үлгі ете сөйлейді. . Сұлтанмахмұттың ақын біткенді арашалағысы келген ой-арманында шек жоқ. ... ... ... ... дей ... ... ... кең жайылып кетуіне алаңдайды, бөгет болғысы келеді. дейді ақын-әдебиетші. Сұлтанмахмұттың эстетикалық талғамы оның ұлт ... ... ... ... да осы ... ... айқын аңғара аламыз. , - дейді автор, - қазақ тілінде деп ... ... ... ... иісі де ... ... түйіні: ондай кітаптардың . Сонымен бірге ізденуші сол заман туындыларының рухын да тексеріп, өз байламын білдіріп отырады. Сұлтанмахмұттың өлеңге, оның ... ... ... ... және бір ... біз көңіл бөліп, зейін салып отырған мақаламен үндес, тақырыптас (М. Дулатовтың ... сыни ... ... - З.М.) деп ... жазбасы да бар. Ал деген мақаласы негізінен ән - өлең ... жай - ... ... да, ән мен ... ... өлең - ... ... тұтқан ой - пікірлері жалпы өнерді бағалау туралы көзқарасымен, пайым - танымымен астасып жатады. Ән құмар ... ... ... ... ... деп атап ... Ақын ұғымында . Әннің әсері оның мағынасы мен мәтінінде екенін халықтың бірте - бірте жүріп: деп өлең ... ... (сөз ... ... жүгіндіреді. Әдебиетті ән - жырмен туыстырудың, байланыстырудың озық үлгісін біз Сұлтанмахмұттың осы шағын ... анық ... дей ... деп ... қылып, өсиет айтады. Сұлтанмахмұттың көркем-әдеби эстетикалық талғамдары мен ... ... ... замандас әріптесі М. Дулатов еңбектері де толықтырып отырады. ХХ ғасыр басындағы публицистік- зерттеу мақалаларымен танылған озық ойлы ... бірі - ... ... белгілі ақындары А. Құнанбаев, А.Байтұрсынов, Ақмолла ақын , сонымен бірге татар ақыны Ғабдолла Тоқай шығармашылықтарына назар аударып, өзі өмір сүрген ... әр ... ... ... ... ... ... Жоғарыда бірінші басылуы көрсетілген еңбектері ақынның басы бүтін толық ақталғаннан кейінгі бірінші шыққан толыққа жақын шығармалар кітабына ... ... ... ... ... ... ойлаған, қазақ халқының кемеңгер перзенті еді. Міне, ақынның қайтыс болғанына отыз бес жыл ... ... оның ... ... ... шығар емес. Ақын мұралары халқымыздың өткен өмірінің дәл шежіресі секілді қадірлі. Өйткені, әрбір ұлы ақын сыяқты Сұлтанмахмұт өз заманының рухын, ... ... ... ... білді. Ол шығармаларында өз жүрегін тебіренткен, айтпауға болмайтын жайларды ғана ... ... оның ... ... халықтың арманына, тілегіне терең ұштасып отырды. Ақынның асыл сөздері ел жүрегінен үндестіік тапты. Сұлтанмахмұт ... ... ... ... Оның ... ... ... қазақ халқының ойы, салт санасы, мінезі сондай айқын, дәл ... ... ... өз ... айнасы сыяқты. Біз одан сол замандағы әлеуметтік теңсіздікті, халық санасындағы өзгерісті барлық қайшылығымен көреміз. Бұл ... ... ... ... ... деп ... Өз табиғатын жасырмай, шындықты іздеп, сол жолда адасуға, да ұшырағанын бар ... айта ... ... ... таза ниеті үшін айыптау кешірілмес өкініш болар ... өз ... адал ... ... Ол ... ... ауыр ... терең түсінді. Зорлық пен зұлымдыққа қарсы айбынды үн көтерді. Ақын, әсіресе, рухани езудің тілсіз құрбандығы болған ... ... ауыр ... тебірене жырлады. Оның сыяқты шығармалары ашынған жүректің қанымен ... ... ... ... ауыр ... қазақ сахарасындағы езушілікті аяусыз әшкереледі. Кемеңгер ақын өз қоғамының ... ... ... ... Оның ... ... ... кеңдігі, тереңдігі жағынан Абай дәстүрін ілгері дамытты. Сұлтанмахмұт қазақ әдебиетінің Абайдан кейінгі ең биік ... Ол ... ... ... ... ... ұлттық ақынымыз еді. Өзімен тұстас ақынның ешқайсысы да дәл Сұлтанмахмұттай поэзииясын жалпы ... ... ... ... ... өз заманының рухын мейлінше кең көрсете білген классик ақын. Қазақтың классикалық поэзиясының ардақты өкілі. Біз ұлы ақынның есіміне бас ... ... дана ... ... ... ақын ... халқының бақытты, мәдениетті ел болуын өмірлік арман етіп еді. Сол үшін де, ол өзіне деп ... ... ... ... ... ... ұлының сол арманы қазір орындалды. Қазақ халқы мәдениетті, азат ел болды.
Сұлтанмахмұттан зор әдеби мұра қалды. Бұл ... ... ... ... Сол ... ... ... оның алтын нәрін ала білуіміз керек. Шығармалары ... ... ... ... ... ақын ... ... оқушыға қымбат, әрі сүйікті. Сұлтанмахмұтқа берілген ең үлкен баға да осы. ... ... ... ... алыптары ғана ие бола алады. Сол алыптың бірі - қазақтың халықтық, классик ақыны - Сұлтанмахмұт. Ол қазақ әдебиетінің көгіндегі ... ... ... ... ... ... биігіне өрлеген сайын, өткендегі мәдениет күрескерлеріне, ақындарына өшпес ескерткііп жасай береді. Ол ескерткіш ақынға деген халық махаббаты.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... С. ... Екі ... 1-т., ... ... ... Ы.Т.Дүйсенбаев. Алматы: Жазушы, 1967. 2.Торайғыров С. ІІІығармалар. Екі томдық. 2-т., Жалпы редакциясын басқарған Ы.Т.Дүйсенбаев. Алматы: Жазушы, 1967. З.Торайғыров С. Екі ... ... ... ... ... Торайғыров С. Екі томдық шығармалар жинағы. дайындагандарЗ.Кенжебаев Б. XX ... ... ... ... ... ... Ы. ... Торайғыров (1893-1920). Кітап, Торайғыров С. Шығармалар.5.Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. Алматы: Білім, 1995. ... Қ. ... мен ... ... ... хақында). Астана:7.Қабдолов 3. Сөз өнері. Алматы: Мектеп, 1973. 8.Ахметов 3. Өлең сөздің теориясы. Алматы, Мектеп, 1973. 9.Қоңыратбаев Ә. ... ... ... ... ... 1994. 10.XX ... басындағы әдебиет. Хрестоматия. Құрастырған Қ.Ергөбек. Алматы: Білім, 1994. 11.Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұтты зерттеу, тану мәселелері. , 1993.12.Ақбаева Л. С.Торайғыров ... адам ... ... ... ... әдебиетінің өзекті мәселелері. Алматы: Қазақ университеті. 1993.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Олжас Сүлейменов13 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы5 бет
С. Торайғыров шығармалары24 бет
С.торайғыров пен а.байтұрсынов, м.дулатовтың шығармашылығына арналған бейне фильм сценариі4 бет
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы5 бет
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми баяндама). Міржақып пен Көкбайдың айтысы жайлы13 бет
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы. Міржақып пен Көкбайдың айтысы»9 бет
Сұлтанмахмұт Торайғыров4 бет
Сұлтанмахмұт Торайғыров романдары мен өлеңдері28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь