Еңбек нарығының қалыптасуы мен қызмет етуінің теориялық негізі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 ЕҢБЕК НАРЫҒЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ҚЫЗМЕТ ЕТУІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1 Еңбек нарығы: қалыптасу негіздері мен шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Еңбек нарығының негізгі элементтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЕҢБЕК НАРЫҒЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТЕНДЕНЦИЯЛАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
2.1 Еліміздегі еңбек нарығының қалыптасу кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
2.2 Қазақстан Республикасындағы қазіргі еңбек нарығының негізгі үрдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..312.3 Қазақстан Республикасындағы жұмыссыздық және халықты жұмыспен қамтылуын мемлекет тарапынан реттеу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39
3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЕҢБЕК НАРЫҒЫН РЕТТЕУ МЕХАНИЗМДЕРІН ЖЕТІЛДІРУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50
1 Еңбек нарығын мемлекеттік реттеу механизмдерінің тиімділігін арттыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50
3.2 Экономиканың жаһандануының негізгі бағыттары мен олардың ұлттық еңбек нарығына тигізетін әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...65 ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...67
Қазіргі кездегі нағыз пәрменді әлеуметтік саясат – ол халықты жұмыспен тұрлаулы қамту саясаты болып келеді және болып қала береді. Осыған орай әлеуметтік көмек көрсету саясаты әлеуметтік топтардың мұқтаждықтарымен айқындалуға тиіс емес, қайта еңбекке қабілетті азаматтарды жұмысшылар санына қосуға даярлау міндеті ауқымында шоғырландырылуға тиіс. Азаматтарға қолдау көрсетудің мемлекеттік жүйесі олардың қайта оқып үйренуі мен жаңа кәсіпті меңгеруіне ынталандыру бағытында құрылуы керек. Бүгінгі күнде елімізде еңбек нарығы экономикалық жүйенің ерекше инфрақұрылымына айналып отыр. Бұл нарықта, басқа нарықтағыдай, біріншіден, сұраныс және ұсыныс заңдары, жұмыс күшін сату – сатып алу жетілген бәсеке нарығы жағдайында жүріп отыратын болса, екіншіден, жетілмеген бәсеке нарығының ерекше ықпалы да байқалып отырады.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Болашақтың іргесін бірге қалаймыз» атты 28.01.2011 жылғы халыққа Жолдауында «Жол картасы» дағдарысқа қарсы бағдарламасы аясында екі жыл ішінде халық жұмыспен қамтамасыз етілді, жұмыссыздық деңгейі қысқарды және Қазақстанның қалалары мен ауылдарында инфрақұрылым жақсарғаны туралы айтылды [1].
Бүкілдүниежүзілік сауда ұйымына кіру отандық өнімдірушілердің бәсекеге қабілеттілігін арттыруды талап етеді. Өндірістердің бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін жоғары білікті және кәсіпқой мамандарға сұраныс арта түсуде. Сондықтан білікті ұлттық кадрларды кәсіби жағынан даярлау және қайта даярлау бүгінгі күннің талабы.
Әлемдегі көптеген экономист ғалымдардың еңбектерінде еңбек нарығын реттеу тақырыбы, оның маңыздылығы, қоғамның дамуындағы рөлі, экономикадағы алатын орны зерттелген. Сонымен бірге тәжірибеде теориялық жағынан қамтылған және Батыс елдердің үлкен тәжірибесіне негіз болған ғылыми зерттеулер жарияланып жүр. Дамыған елдердің тәжірибесін үйрену еліміздің еңбек нарығын реттеу мен халықты жұмыспен қамтудың үлгісін жасауға негіз болады.
Мемлекеттің еңбек нарығын реттеу, жұмыспен қамту және халықтың әлеуметтік саясатын жетілдіру мәселелерін қазақстандық ғалым-экономистер: Я.Ә.Әубәкіров, Т.А.Әшімбаев, Ү.С.Байжомартов, С.Х.Берешев, Б.А.Жүнісов, Қ.М.Жұмақанова, М.Б.Кенжеғозин, Ж.Ш.Кенжалина, Ш.К.Көпешов, Ж.К.Қорғасбаев, А.К.Қошанов, А.Қатарбаева, Н.К.Мамыров, М.К.Мельдаханова, А.Қ.Мейірбеков, А.Б.Молдашев, Т.Ж.Нұрымбетов, Н.А.Омаров, А.К.Отаров, Ж.Ж.Сүлейменов, С.Д.Тәжібаев, М.Э.Тілеужанова, Ө.Қ.Шеденов және т.б. өз еңбектерінде жан-жақты қарастырып, экономика ғылымына айтарлықтай үлес қосқан.
Еңбек нарығын реттеу мен халықты жұмыспен қамту деңгейін көтеру, облыстың экономкалық және т.б. ерекшеліктеріне байланысты ауқымды және күрделі мәселелердің бірі болып отыр. Бұл мәселелерді облыстық экономика мен еңбек нарығының байланыстылығын жүйелі түрде зерттеп, тиімді саясат арқылы шешу теориялық және тәжірибелік зерттеу жұмыстарын қажет етеді.
1. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың халыққа жолдауы «Болашақтың іргесін бірге қалаймыз!» (28.01.2011) // Егеменді Қазақстан. -2011. 3 ақпан.- 1-3бб
2. Дилан Э., Линдсей Д.Е. Рынок микроэкономическая модель.- ағылшын тілінен аударма.- Санкт-Петербург, 1992.- 343 б
3. Үлкен экономикалық сөздік А.Н. Азрилян. - М.:1999. - 353 бет
4. Марценкевич В.И., Соболева И.Б. Экономика человека.-Москва, 1995.-286 б.
5. Сатина М.А., Гибриков Г.Г. Основы экономической теории.-Москва, 1995.- 163 б.
6. Мелекьян Г.Г., Колосова Р.П. Экономика труда и социально-трудовые отношения.-Москва, 1997.- 123 б.
7. Маслова И.С. Методологические вопросы занятости и регулирование рынка в новых условиях.-Москва, 1989.- 265 бб.
8. Исмаилова Л.Э. Факторы спроса и предложения на рынке труда.-Москва, 1993.- 324 б.
9. Кабдиев Д.К. Экономическая теория: важнейшие категории и понятия.-Алматы, 1993.- 285 б.
10. Фарберова Э.Н. Политика занятости в условиях массовой безработицы: из опыта восточно-европейских стран // Труд зарубежом.- 1993.- №3.-С.22-25
11. Мамыров Н.К., Нурпеисова Л.С. Формирование рынка труда в малых и средних городах.- Алматы, 2000.- 264 б.
12. Чернышев М.Л. Статистика труда для стран с переходной экономикой.-Москва, 1985.- 64 б.
13. Алиев У.Ж. Теоретическая экономика.-Алматы, 2001.- 65-66 бб.
14. Сарбасова Т.С., Сарбасова А.К. Теория благосостояния и качества жизни //Вестник КазГУ.-1998.-№14.- 17 б.
15. Шеденов Ө.Қ. Жалпы экономикалық теория..– Алматы, 2002. -455б.
16. Басин М., Шилович И. Синергетика и Internet. С/Пб., 1999, — 129 с.
17. Чуланова З. Особенности воздействия международной трудовой миграции на рынок труда. // Труд в Казахстане: проблемы, факты, комментарии.-2006.- № 12.-С. 14-18.
18. Майдырова А.Б. Человеческий капитал Республики Казахстан в условиях информационной экономики.: Научная монография. — Астана, 2004. -290 с.
19. Осипова Г.М. Экономикалық теория негіздері. –Алматы, 1998.-455б.
20. ҚР статистикалық жинағы. Еңбек нарығы // stat.kz
21. Жол қартасының іске асырылуы // Altyn orda.kz
22. Қайнар көзі: Қазақстан Республикасы Еңбек Министрлігінің ресми сайты, www.enbek.gov. kz.
23. Шет елдегі жұмыссыздық деңгейі // http://www.oecd.org
24. Уровень жизни населения в Казахстане. Стат.сборник.- Алматы, 2006.- 31б
25. Еңбек нарығындағы жағдай тұрақтанды // www.enbek.gov. kz.
26. Уровень жизни населения в Казахстане. Стат.сборник.- Алматы, 2010
27. Байболова Н.Қ. Қазақстандағы жұмыспен қамту мәселелері // Саясат.-2005.- №4-.-13-17бб
28. Апиев Қ. Қазақстанда жастардың еңбегін қолданудың қазіргі жағдайы // ҚазЭУ Хабаршысы. – 2005.- №6.-42-46б
29. Кайранбеков Б. Еңбек ресурстарын қолдану механизмдерін жетілдіру // Қазақ ұлттық аграрлық университетінің хабаршысы.-2008.-№3.- 52-58бб.
30. Сүйеубаева С. Показатели оценки уровня жизни населения // Ғаламданудағы Қазақстан: әлеуметтік-экономикалық және мәдени салалары конференциясының материалдары. – Алматы: Халықаралық бизнес университеті, 2009. –41-27 б
31. Ә.Байменов.Кедейлік жұмыссыздық бір қасірет // Ақиқат.- 2007.-№6.-32-37бб
32. Кайранбеков Б. Еңбек ресурстарын қолдану механизмдерін жетілдіру // Қазақ ұлттық аграрлық университетінің хабаршысы.-2008.-№3.- 54-60бб
33. Апиев Қ. Жастар жұмысбасылығының әлеуметтік экономикалық мазмұны // Екінші Рысқұлов оқулары. Халықаралық ғылыми-зерттеу конференция.-Алматы, 2007ж .-285б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...................................................3
1 ЕҢБЕК НАРЫҒЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ... ... ... ... ... ... негіздері ... ... ... ... ... ... ЕҢБЕК НАРЫҒЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ТЕНДЕНЦИЯЛАРЫ..................................................22
2.1 ... ... ... ... ... ... ... ... нарығының негізгі
үрдістері...................................................................
...................................................312.3 ... ... және ... ... ... мемлекет
тарапынан реттеу жолдары.................................................39
3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЕҢБЕК НАРЫҒЫН ... ... ... ... ... ... механизмдерінің ... ... ... ... ... мен ... ... еңбек
нарығына ... ... ... ... ... ... ... саясат – ол халықты жұмыспен
тұрлаулы қамту саясаты болып келеді және болып қала береді. Осыған ... ... ... ... ... ... ... тиіс емес, қайта еңбекке ... ... ... ... ... ... ... шоғырландырылуға тиіс. Азаматтарға
қолдау көрсетудің мемлекеттік жүйесі олардың қайта оқып үйренуі мен жаңа
кәсіпті ... ... ... құрылуы керек. Бүгінгі күнде
елімізде ... ... ... жүйенің ерекше инфрақұрылымына айналып
отыр. Бұл нарықта, ... ... ... сұраныс және ұсыныс
заңдары, жұмыс күшін сату – сатып алу жетілген бәсеке нарығы ... ... ... ... ... ... ... ерекше ықпалы
да байқалып отырады.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... қалаймыз» атты 28.01.2011 жылғы халыққа Жолдауында «Жол
картасы» дағдарысқа ... ... ... екі жыл ішінде халық
жұмыспен қамтамасыз етілді, жұмыссыздық деңгейі қысқарды және Қазақстанның
қалалары мен ... ... ... ... ... [1].
Бүкілдүниежүзілік сауда ұйымына кіру отандық өнімдірушілердің бәсекеге
қабілеттілігін арттыруды талап етеді. Өндірістердің бәсекеге қабілеттілігін
арттыру үшін жоғары ... және ... ... ... арта ... ... ұлттық кадрларды кәсіби жағынан ... және ... ... ... ... көптеген экономист ғалымдардың еңбектерінде еңбек нарығын
реттеу тақырыбы, оның маңыздылығы, қоғамның дамуындағы ... ... орны ... ... ... ... теориялық жағынан
қамтылған және Батыс елдердің үлкен тәжірибесіне негіз болған ... ... жүр. ... ... тәжірибесін үйрену еліміздің
еңбек нарығын реттеу мен халықты ... ... ... ... ... ... нарығын реттеу, жұмыспен ... және ... ... ... ... ... ғалым-экономистер:
Я.Ә.Әубәкіров, Т.А.Әшімбаев, Ү.С.Байжомартов, С.Х.Берешев, ... ... ... ... ... А.Қатарбаева, Н.К.Мамыров, М.К.Мельдаханова, А.Қ.Мейірбеков,
А.Б.Молдашев, Т.Ж.Нұрымбетов, Н.А.Омаров, А.К.Отаров, Ж.Ж.Сүлейменов,
С.Д.Тәжібаев, М.Э.Тілеужанова, ... және т.б. өз ... ... қарастырып, экономика ғылымына айтарлықтай үлес қосқан.
Еңбек нарығын реттеу мен халықты жұмыспен ... ... ... ... және т.б. ... ... ауқымды және
күрделі мәселелердің бірі болып отыр. Бұл мәселелерді облыстық ... ... ... ... ... ... зерттеп, тиімді саясат
арқылы шешу теориялық және ... ... ... ... ... ... мақсаты еліміздің еңбек нарығының дамуын және оны
реттеу жолдарын талдау болып табылады. ... ... ... ... ... сәйкес келесідей міндеттер қойылды:
-еңбек нарығы мен ... ... ... ... ... ... зерттеу;
-еңбек нарығын реттеудің қызмет ету тетіктерін және әлеуметтік ... ... мен ... ... ... ... мен ... қамтудың жалпы сипаттамасын
қарастыру;
-Қазақстанның еңбек ... ... ... ... ... ... мен салааралық ерекшіліктерін анықтау;
-Еңбек нарығын мемлекеттік реттеу механизмдерінің тиімділігін арттыру
жолдарын көрсету;
- Экономиканың жаһандануының ... ... мен ... ... ... ... ... талдау.
Зерттеу пәні болып еңбек нарығын реттеу мен халықты жұмыспен қамтудың
жетілдіру жолдары таңдалды.
Зерттеу пәні еңбек нарығы мен халықты ... ... ... ... ... теориялық және әдістемелік негіздері ретінде еңбек нарығын
реттеу ... ... ... және шетелдік ғалым-экономистердің ғылыми
жұмыстары, Қазақстан Республикасының заңдары, еңбек нарығы мен ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің жарлықтары
мен Қазақстан ... ... ... және ... ... ... алынды.
Зерттеу жұмысындағы қорытындылар мен тұжырымдамалар салыстырмалы
талдау, ... ... ... зерттеу әдістерін қолданумен
негізделеді.
Зерттеу ... ... ... ... Ұлттық статистика Агентігінің, Халықаралық еңбек ұйымының,
Қазақстан Республикасы еңбек және ... ... ... Алматы облысы статистикалық басқармасының материалдары
зерттеу жұмысының негізгі ... ... ... ... ... үш бөлімнен, қорытындыдан, қолданылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ... ... ... МЕН ... ЕТУІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ
1.1 Еңбек нарығы: қалыптасу негіздері мен шарттары
Еңбек процесінің эволюциясы көптеген кезеңдерден өткен, бұл прцесс ... ... ... ие ... ... айтуы боынша тауар құны өндіруге кеткен ... ... ... яғни ... ... еңбегінің бағасы деп
айтқан.
Адам Смиттің пікірі бойынша елдің материалдық байлығының деңгейі ... және ... емес ... бөлу ... тең ... - ... ислам дінінің құранында еңбекті мадақтап, сораңдықты,
өсімқорлықтың діни сипаты ... ... ... ... еңбек болашақ құнның қайнар көзі, сол себепті
оның құны жоқ, тауар емес деп ... Бұл ... ... ... ... ... ... деген қабілеттілігі, яғни жұмысшы
мен оның жанұясының өмір сүру ... ... ... ... ... Екіншіден, жалақы ретінде еңбектің барлық өнімі емес, тек
қажеттісі, яғни ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
1 сурет. К.Маркстің еңбекпен қамтылу теориясы
Қайнар көзі: Дилан Э., Линдсей Д.Е. Рынок микроэкономическая модель.-
ағылшын ... ... ... 1992.- 343 ... Мальтус жалақы қоғамдық барометр ретінде болады. Өйткені ол өмір
сүру құралдары және соған деген қажеттілік арасындағы ... ... ... ... ... саны ... байланыстарды көрсетеді.
Джак Тюрго жұмысшылардың еңбекақысының мөлшері еңбек ... ... ... ... ... Маршалл жалақы ... ету ... ... істеу үшін
(ынталандырушы) стимул деп айтқан.
Еңбек – ... ... үшін ... материалдық, рухани және басқа
да құндылықтар ... ... адам ... нарығы», «жұмыс күші нарығы», «еңбек ресурстарының нарығы»
ұғымдарына ... ... ... ... ... дегеніміз не?
қайсысы дұрыс айтылады - ... ... ... күші нарығы, еңбек
ресурстарының нарығы?
Еңбек нарығында ең ... ... күші ... ... ... ... ақы көлемі, еңбек шарты, білімінің ... ... және ... ... ... ... ажыратайық.
Үлкен экономикалық сөздік А.Н. Азрилян М.:1999, 353 бет.: «еңбек
нарығы- бұл сфера еңбек күшіне сұраныс пен ... ... ... ... ... ... жұмысшының өз еңбегі өз меншігінде болуы. Еңбек
нарығы арқылы белгілі мерзімге еңбек күшін сату» [3,214б.].
Марценкевич В.И., ... И.Б. ... ... – ең ... ... жүйесі, жалдау және еңбекті ұсыну, яғни сату және ... ... ... ... сатушы мен сатып алушы ерекше тауар ретінде
еңбекті қарастырады, аяғында жұмыс беруші мен ... ... ... ... және ... ... [4,84б.].
Еңбек нарығы – бұл қоғамдық – экономикалық категория, қоғамдық – еңбек
қатынасы. Жұмысшы, жұмыс беруші және мемлекет арасындағы баланстың ... ... ... ... ... — бұл нарықтың ерекше түрі, онда жұмыс күші тауарын ... ... алу ... ... Осы ... оның құны мен ... ... Енбек нарығы - экономика ... ... ... жұмыспен қамту көлемі мен динамикасын, ... ... ... демографиялық және басқа да көрсеткіштерінің
құрылымын байқатады. Нарық жағдайында экономикалық еңбекті ауыстыру ... ... Оның ... ... ... экономикалық жағдайын жақсарту
үшін белсенді жұмыс жасауы керек, ол болса тұрақты жетілдіруді ... ... ... өмір бойы ... ... кезеңде қызмет сапасы түрін өзгерткені
абзал.
Нарықтық экономикаға көшу осындай нарықтың болуын қарастырады. ... – бұл ... ... тауар ретінде сату-сатып-алу туралы ... ... ... ... әсер ... арқасында жоғары
біліктілікті еңбектің дәрежесі көтеріледі, әрбір жұмыс орынының бағасы
өседі, жұмыскерге және оның ... ... ... Еңбек нарығында өте
қабілетті және іскер жұмыскерлерге қатаң, әрі қатал талап ... ... ... ... ... ... ... Ол
еңбектің жоғары шапшаңдығын қамтамасыз етіп, іскерлік пен бастамасыздықты
ынталандырады.
Еңбек ... ... ... ... ... ... осы ... еңбекшілердің тұрмыс дәрежесін елеулі
көтеруге көмектеседі. Еңбек нарығы жұмыс орны мен ... ... өмір ... ... ... экономикалық тәуелсіздігін
қамтамасыз етуге жол ашады. ... ... ... ... ... ... етеді. Мемлекет әр адамға нақтылы жұмыс орнын
дайындау міндетінен арылады, сонымен әр адам ... ... ... орнын
таңдап алуға ерікті. Мемлекеттің міндеті – еңбекшілерге тиімді еңбек етуіне
қолайлы жағдай жасаумен бірге ... ... ... ... ... ... барынша қолдау және қорғау.
Еңбек нарығы деп адамның жұмыс күші тауар қызметінде айналымда болатын
нарық түрі. Онда ... ... ... ... ... ... ... күші, энергиясы және т.б. Бұл аталғандардың барлығы еңбек
болып есептеледі. Еңбек қозғалысы ... ... ... бой көтереді.
Жалпы алғанда, бұл затқа, тауарға емес, адамның жұмыс ... ... ... ... ... ... орны ... де кепілденбейді және
еңбекті жалдаудың осы түрінің күшіне енуі шын ... ие ... ... ... ... әсер ... Осы ... дейін бізде
жұмыссыздықтың болмағандығы мойындалады және оны біз ... ... ... ... рет 1991 жылы ... ... және географиялық дамудың нарықтық моделіне көшудегі
күрделі мәселе – еңбек нарығын қалыптастыру, өйткені, ол ... ... ... ие және ... ... негіздердің бірі. Қызмет ... ... ... ... ... ... үрдістермен және адамның өмірі мен бос уақытын реттеп
отыратын заң ... ... ... ... ... ... ... елдердің көптеген мәселелерінің шешімі ... ... мен ... ... ... ... жұмыс күшін тауар
ретінде қабылдамаған социалистік қызметтің теориясы мен ... бұл ... ... ... білім жинақталмаған еді [5,43б].
Социалистік жүйе шеңберінде нарықтық экономикаға ... ... ... ... тиісті еңбек мотивациясы жасалынбады. Социализм
кезіндегі еңбекті басқарудың икемсіз механизмін, ... ... ... дер ... анықтайтын жаңаша, икемді механизмге ... ... ... ... ... ... - еңбек нарығы. Дәл осы
еңбек нарығы арқылы ең ... ... ... ... ... ... ... фирмалар, мамандықтар бойынша таратылады. ... ... ... ... жеке ... қоғамдық демократиялық
институттарға негізделген және бәсекеге түспейтін жеке сала ... ... ... ... ... көп ... абстрактілі, қол жетпейтін құрылым ретінде
көрінетіндіктен, оған қандай да бір ... мен ... ... ... Ол
әсіресе, тіркелген еңбек нарығы шеңберінен тыс болатын процестерде көрініс
табады. Еңбек күші ... мен ... ... ... ... ... пен ... көруге болады. Өтпелі кезеңде еңбек
нарығының қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... ... қатар, еңбек нарығын қалыптастырудағы мәселелер кең
көлемді теориялық, демографиялық сұрақтарды қамтиды, ал ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерді қажет етеді [7,163б].
Белгілі бір шартқа сәйкес, жұмыс ... ... пен ... ... ... ... ... күші сұранысы мен ұсынысы негізінде қалыптасады.
Жұмыс күшіне сұраныс жұмыс күшіне деген қоғамдық қажеттіліктің көлемі ... ... ... ... ... ... сұраныс –
кәсіпкерлердің жалдамалы жұмыс күшіне төлем жасай алу ... ... ... ... даму ... және өндірістегі
технологиялық факторларды дұрыс пайдалануға байланысты.
Жұмыс күшіне деген ... ... ... ... ... жоғарлатушы және төмендетуші болып бөлінеді.Жоғарлатушы
факторларға: белсенді инвестициялық ... және жаңа ... ... ... күні ұзақтығын қысқарту, демалыстарды ұлғайту ... ... ... ... прогресс пен өндіріс тиімділігінің артыру,
белсенді еңбектілікке мотивацияларды күшейту, жұмыс күші бағасын ... ... ... ұсыну жұмыс жасауға дайын азаматтардың жастық, білім,
кәсіби біліктілік ... ... ... ... ... ... ... әсер етуші – демографиялық фактор, яғни, еңбекке қабілетті халық
санының өсуі және туу ... ... ... ... бірі ... еңбекке қабілетті
халық ішіндегі демографиялық және этникалық ... ... ... ... ... ... уақытта еңбек нарығында өз
қызметін ... ... ... ... екі ... бөлінеді: жұмыс
жасайтындар (жұмыспен қамтылғандар) және жұмыс жасамайтындар, ... ... ... ... ... ... бұл – еңбек нарығында жұмыс
күшін ұсынатын мемлекеттегі экономикалық белсенді халық жиынтығы [9,62б].
Жұмыс ... ... ... әсер ... ...... ... Көші-қон процесі еңбек нарығындағы жалпы жұмыс күшінің ... ... ... ... көшіп-қонуына түрлі себеп болуы
мүмкін. ... ... ... пен теңсіздік, қарулы
шиеленістердің орын алуы, авторитарлық режимдер, ал ... осы ... ... ... әсер етуі ... ... ... ұсыну мен еңбекке деген сұраныс еңбекақы деңгейіне
байланысты. Ал, мемлекет ... ... ... мәдени
өзгешеліктер мен саяси факторлар бұл байланысты әлсіретеді. Яғни, ... ... ... ... ... немесе жасамау еркі оның тұлғалық
сапасы мен ерекшелігіне, қоғамдағы еңбектің міндеттілігіне, ұлттық еңбек
салттарына, мәдениетіне, дініне, ... ... ... ... ... байланысты. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, мемлекеттің халықтың ... ... ... мен ... ... арналған «жомарт»
әлеуметтік бағдарламалары еңбек ұсынысының кемуіне айтарлықтай әсерін
тигізеді.
Жұмыс күшін ұсыну ... ... ... ұсынуды жоғарлатушы және
төмендетуші болып бөлінеді. Бірінші факторға халықтың оңтайлы ... ... оң ... ... білім беру деңгейін көтеру жатса,
екіншісіне кері табиғи өсу, ... кері ... ... өмір ... ... және ... ... кіреді [11,24б].
Еңбек нарығының белсенді қызмет жасауы үшін жұмыс күшіне сұраныс ... ... ... ... ... Сұраныс пен ұсыныс байланысы
еңбек нарығының конъюктурасын сипаттайды. Сұраныс пен ... ... ... ... нарығының конъюктурасы бірқалыпты ... ... ... асып кетсе, еңбек нарығының конъюктурасы деффицитті, ал
керісінше жағдайда, еңбек ... ... ... ... ... ... жүреді, ең қабілетті, әрекетті дегендер
жеңеді. Әлсіздер мен қабілетсіздерді нарық аямайды. Бірақ, нарық ... ... ... ... ... ... ... қосқан азаматтың нақты
нәтижеге жетуіне көмектеседі [9,29б].
Бәсекелестік-нарық жағдайында қоғамда әр кез кездесетін және оның алға
жылжуын ... ... ... ... ... ... нарығы арқылы
негізгі үш эволюциялық ағын өтеді. Олар: экономиканы ... ... ... ... құрылымдық дамуы (жалпы және кәсіби
мәдениеті, өнер мүмкіндігі, мінез-құлық ... ... ... ... және ... ... ... қатынастары, өнеркәсіптік
байланыстар). Бұл үш элемент қоғамдағы прогресс негізін қалыптастырып, оның
маңызды ... ... ... ... ... ... яғни, экономикалық еркіндік немесе
субъектілер үшін таңдау еркіндігі ... ... ... ... ету ... иелік етуі дегеніміз – кез-
келген азаматтың қоғамдық еңбекке қатысу ... ... ... өзіндік қажеттілігі мен көзқарасына сай келетін қызмет таңдауға
құқылы.
Тағы бір шарт – ... ... ... ... ... ... ... қалуына байланысты жұмысын ауыстыра ... мен ... ... ... ... ... ... мен жұмысшының кәсіби дайындық жағдайлары әсер
етеді. Жұмыс ... ... ... кәсібиаралық, салааралық және
аймақаралық болады. Осылар арқылы жұмыс күшіне сұраныс пен ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір түрін бағалауға немесе ... ... ... ... ... қабілетті толық еңбек нарығын
қалыптастыруда маңызы зор.
Соңғы шарт – ... ... ... ... ... Еңбек
нарығының инфрақұрылымы деп – жұмыс күшінің тауарға ... ... ... етуі үшін материалды-техникалық және ұйымдастырушылық-техникалық
жағдайлар жиынтығының болуы. Бұл жиынтыққа ... ... ... және ... ... мекемелері, қоғамдық жұмыс институттары, жұмыс
күшін сатушылар мен сатып алушылар арақатынасын реттейтін ... ... ... ... ... жеңілдету жолында көптеген мекемелер мен
кеңес беру фирмалары көбеюде. ... ... ... ... ... инфрақұрылымын құрайтын институттардың жұмысымен қатар жүреді.
Бұл ұйымдар жұмыс ... қоры ... ... деңгейде есеп
жүргізуге, бос жұмыс орындары мен вакантты қызметтер ... ... ... ... ... кәсіпорындарға қажет мамандықтар
мен мамандар туралы хабардар етуге және ... ... ... ... ... ... ... дайындықты ұйымдастыру, әлсіз
халық тобын жұмыспен қамту, уақытша ... ... ... хабар алмасу мәселелерімен де айналысуға міндетті.
Еңбек нарығын қалыптастыру, әсіресе оны реттеу заң және нормативтік
базаның қамтамасыз етілуін ... ... ... ... нарығының қалыптасуына қоғамның барлық саласында
болып жатқан ... ... әсер ... ... көшу процесі Орталық және Шығыс Еуропа елдері мен жаңа
тәуелсіз мемлекеттер үшін өте ауыр жағдайда өтті. Өтпелі ... ... ... болып келеді. Мысалы, дағдарыстық: өндірістің құлдырауы,
қолайсыз демографиялық процестер. Оған бірден-бір себеп - ... ... ... ... ... ... ... нарығын қалыптастыру мен болжау нарықтық ... ... Оның ... ... ... ... ... керек:
өндірістің ары қарайғы құлдырауын болдырмау, жаппай жұмыссыздықты ... өмір сүру ... ... ... ... ... Орта және ... Еуропа
елдеріндегі өндірістің кенет тоқырауына, көптеген ... және ... ... ... ... ... құюлардың
жоюлуына, меншік формаларының өзгерісі мемлекеттік кәсіпорындарындағы
мамандардың қысқаруына ... ... ары ... ... ... төрт ... біреуі бойынша өтетін:
1) мемлекеттік секторда қала беру немесе жекеменшік сектордың бірінде
жаңа жұмыс табу; 2) жұмыссыз ... ... 3) ... ... 4) ... қызметін мүлдем тастап кету.
Еңбек нарығын қалыптастыру үрдісі өтпелі ... бар ... ... ... жоқ. ... Орта және ... ... елдеріне
мемлекеттік сектордағы жұмыспен қамтылудың күрт төмендеуі тән ... ... ... жұмыспен қамтылғандар санына қарағанда, өндіріс
көлемі ... ... ... соққы еңбекақыға тиді. Кәсіпорындар
жаппай ... ... ... ... жұмысшылар ресми түрде
ең төменгі жалақы деңгейімен ... ... қала ... ... ... ... ... бейресми сектордағы қосымша
жұмыстарын жалғастырды.
Еңбек нарығы жұмыс күші ... күрт ... ол өз ... ... ... ... талап етеді, ал оның көлемі жұмысшының
кәсіби біліктілігіне және өндіретін өнім сапасына байланысты.
Көптеген экономистер еңбек ... ... ... ... ... ... экономисті Г. Стэндинг ... ... ... күші сұранысы мен ұсынысы және бағасының өзгеруіне нақты
реакция бере алу ... деп ... ... ... ... ... бұл – ... күшін басқару, әсіресе еңбек нарығының өзгермелі
шағында.
Шын мәнінде еңбек нарығының икемділігі бірнеше ... ... ... ... ... ... ... еңбекақы деңгейі
мен құрылымының икемділігі, ... ... ... ... икемділігі және жұмыс уақытын реттей алу икемділігі.
Еңбек нарығы ресурстар нарығына ... ... ... ... функцияларды атқарады: 1) өнімдер қалайша өндіріледі; 2) ... ... ... 3) кім үшін өндіріледі?
Тауарды өндіру тәсілі өз ... ... сай ... Арзан еңбек ... ... ... ... ... ... шаруашылық жүргізудің экстенсивті және
интенсивті тәсілдері мен жұмыспен қамтудың ... және ... ... ... қатар, ресурстар нарығы нақты өнім кім үшін
өндірілетінін ... ... ... ... ... ... қай ... өз еңбегін, капиталын ұсынып отырған адамдарға
берілетіні де бекітілді.
Еңбек нарығының маңызды қызметінің келесісі – сұраныс пен ... ... ... бағасын анықтау. Бұл жерде меншік субъектілері мен
жұмыс күші субъектілерінің еркін бәсекесі ... ... ... ... ... ... ... пен ұсыныс арасындағы динамикалық тепе-теңдік те
бар. Мұндай үрдістер дамыған нарықтық жағдайда ғана мүмкін.
Осы уақытқа дейін еңбек нарығын ... ... ... ... ... ол – ... еңбек нарығы, бірақ сегменттелген сипаттағы.
Бірқатар зерттеушілер еңбек нарығының екі ... ... ... ... ... бұл ... бір-бірімен бәсекелеспейтін жұмыс күші
нарығы немесе біртұтас жұмыс күші ... екі ... бар. ... ... формасы бастапқы және екінші деңгейлі жұмыс
орындары, жұмыс күші топтары ... ... ... сипетталады.
Бастапқы, тәуелсіз жұмыс орындарын жоғары және орта ... ... ... ... ... басқарушылар мен администраторлар және жоғары
кәсіби білікті жұмысшылар иемденеді. Олар ... ... ... ... ... ... орындарында техниктер, әкімшілік персонал және
біліктілігі орта мамандар жұмыс атқарады. Бұл ... ... ... ... ... ... түрде жоғары. Екінші деңгейлі жұмыс орындары
арнайы дайындық пен ... ... ... ... ... ... ... жұмысшылар, біліктілігі жоқ қызметкерлер жатады.
Мұндай жұмысшылар кіші-гірім фирмалар мен шағын ... ... ... ... ... ... нарығы сегментациясының жаңа
түрі пайда болды: а) тез ... ... ... ... ... б) дәстүрлі экономика саласындағы нарық [12,64б].
Еңбек нарығының сегментациясын оның ішкі және ... ... ... ... ... ... ... жұмыс күші фирмалар мен
кәсіпорындар, қызмет салалары арасында қозғала ... Ал ішкі ... ... ... ... ... қамтыған жабық нарық. Ішкі ... ... ... мүмкін, ал, ол өз кезегінде аталған фирмалар мен
ұйымдарға сай келетін мамандықтар бойынша оқытуды көздеуі мүмкін.
Еңбек нарығын ... ... ... күші қорын тәсілі мен формасы
бойынша аккумуляциялау, қалыптастыру мен ... ... ... ... Бұл жерде ашық және жабық еңбек ... ... ... нарығына жұмыс күшіне деген барлық сұраныс пен ... ... ... ... оны ... және ... ... болады.
Кәсіпорындардағы қор ретіндегі артық жұмыс күші, яғни, жұмыс жасап
жатқандар, бірақ кез-келген уақытта одан айырылып ... ... ... ... құрайды.
1.2 Еңбек нарығының негізгі элементтері
Халықаралық еңбек ұйымы нарықтық экономиканың құрамдас бөлігі ретінде
қарастырған еңбек нарығына келесідей анықтама ... «Бұл – ... ... жағдайына қатысты кәсіпкерлер мен еңбек етушілер арасындағы ұжымдық
немесе ... ... ... сала».
Келтірілген анықтамадан еңбек нарығын құрушы 3 негізгі элементті атап
айтуға болады:
- сұраныс
- ұсыныс
- «жұмыс күші» тауарының нарықтық бағасы.
Еңбек ... ... ... ... пен ... заңына тәуелді бола тұра,
басқа тауар нарықтарынан айтарлықтай айырмашылығы бар ... ... Бұл ... ... ... тек макро және
микроэкономикалық факторлар емес, сонымен ... ... ... ... ... факторлар да жатады [13,65б].
Еңбек нарығында да сұраныс пен ұсыныс заңдары әрекет етіп, жұмыс ... алу және сату ... және ... ... ... ... нарығында сұраныс пен ұсынысты теңестіретін ерекше баға тепе-теңдігі
орнайды. Мемлекет пен кәсіподақтың ... ... ... ... Жұмыс
күшіне сұраныс жалақы көлеміне, керісінше, тәуелділікте жалақы өскенде,
басқа жағдайлар тең ... ... ... ... үшін ... тиіс. Ал жалақы төмендегенде еңбекке сұраныс ... ... ... ... мен ұсыным көмегімен бекітіледі. Еңбекке
деген сұраным мөлшері жалақы мөлшерінен кері ... ... ... ... ... кезінде фирмалар нарықтық тепе-тендікті
сақтау мақсатында ... ... ... ... ... ал ... ... еңбекке сұраным артады. Жұмыс күшіне ... ... ... ... ... ... П.Самуэльсонның ойынша, қоғамдағы еңбекке
деген ұсыным төмендегідей факторлармен анықталады:
тұрғындардын жалпы ... ... ... өз ... ... үлесінен құралады;
жыл немесе апта бойынша жұмысшының атқаратын ... ... ... ... еңбегінің сапасы, саны және біліктілігімен.
Нарықтық экономикасы дамыған көптеген елдерде еңбек ... ... ... ... ... дифференциалды түрде
қарау көзделген. Осы мақсатта жастар арасындағы жұмыссыздықпен ... ... ... ... ол ... ... Бұл бағдарламада
кәсіпкерлердің қатысуымен жастар үшін жұмыс орының құру ... ... ... кәсіпкер жалақыны төлеу шығындарын қаржыландырмаса мемлекет
кәсіби дайындықта жұмсалатын шығындарды өз мойнына алады [14,17б.].
Нарық конъюктурасы – ... ... ... ... ... және ... да шарттарда ұсыныс пен сұраныстың арақатынасын, баға
динамикасын анықтайтындар. Олар:
-бұл нақты шаруашылық ... ... ... жағдайды тудыратын
факторлармен анықталады;
-конъюктураның мақсаты – нарықтардың заңдылықтарын, ... ... ... ... ... ...... conjunctura – байланыстыру,
жалғастыру) - өзара байланыста алынған ... ... ... ... ... қалыптасқан жағдай істің мәні – ... ... бір ... ... жай – ... ... жиынтығы.
Сұраныс пен ұсынысқа байланысты еңбек нарғының конъюктурасы үш типке
бөлінеді:
1.Еңбек тапшылығы – бұл ... ... ... ... ... ... ... – мұнда еңбек нарығында жұмыссыздар санының көп
болуы, осыған байланысты еңбек ұсынысының ... ... – тең – ... ... ... ... ұсынысына сәйкес келуі.
2. сурет. Еңбек нарығындағы сұраным мен ұсынымның ара қатынасы
Қайнар көзі: Шеденов Ө.Қ. Жалпы экономикалық теория..– Алматы, 2002. ... ... ... ... ұсыным қисығы және жалақы деңгейінін
тепе-тендігі көрсетілген. «Е» ... ... ... ... ... күші ... тең, яғни ... нарығы тепе-теңдік жағдайда болады.
Бұл дегеніміз ... ... «Е» ... ... ... ... ... қажетті мөлшерде жұмыс күшін табады және оның еңбекке деген төлем
қабілеттілігі сұранымы толық қанағаттандырылған. ... ... ... ... ... ... ... және жалақының «Е»
нүктесі кезінде өзінің кызмет көрсетуін ... ... ... ... ... еңбекпен қамту жағдайын көрсетеді.
Еңбектің құндық теориясының негізін классикалық ... ... ... және ... ... Олар алғашқы рет экономикалық ғылымда ерте
дүниедегі грек ойшылы ... ... ... ... ... ... деген:
«тауардың айырбасталу құны оған ... ... ... ... адам ... - тауар құнының қайнар көзі, субстанциясы болады.
Еңбектің екі сипатын К.Маркс (1818-1883 жж.) ашқан, оның мәні туралы
Ф. ... ... ... ... ... ... бірінші томы
туралы әңгіме) ен маңыздысы. 1) «...еңбектің екі сипаттылығы...», барлық
фактіні түсіну тек соған ғана ... 2) ... ... ешқандай оның
ерекше түрісіз: пайда, пайыз, жер рентасы және т.б. байланыссыз зерттеу».
К. Маркстің осы ... күн заңы ... ... және ... ... салдарларды түсіндіруге кемектесті.
Экономикалық ғылымда ХІХ-шы ғасырдың екінші жартысында жаңа ...... ... ... жасалды. Оған ат салысқандар - ағылшын
экономисі Уильям Джевонс (1835-1882 жж.), австрия экономистері Карл Менгер
(1840-1921 жж.) және ... ... ... жж.) ... пайдалылық теориясы үшін құнды немесе «бағалылықты» субъективті
қарастыру сипаты тән. Шекті ... ... ... ... қалаушы Карл Менгер былай деген: «бағалылық бұл пайымдау, ондағы
шаруашылықтағы ... ... ... бар ... мән беріп,
олардың өмірін және әл-ауқаттылығын қолдау үшін ... ... ... тыс өмір ... Демек, «бағалылық» — бұл
адамдардың субъективті ... және ол ... ... ... бағалылықты объективті және субъективті ... ... ... ... ... ... болуы көзқарасымен мәнді»
екенін ... ал ... ... - бұл ... ... мәнділік». Бұл кезде субъективті бағалылық игіліктің
сиректігімен, яғни қай бір ... қор ... ... Е.
Бем-Баверк былай жазған: «Бағалылық — заттың мөлшерінің шектілігін
байқатады, ол ... ...... ... екендігін көрсетеді». Е.
Бем-Баверктің анықтауымша, заттың осы ... ... ... ішкі
мөлшерімен өлшенеді.
Шекті пайдалылық теориясының мәнін нақты түсіндіру үшін Карл ... ... ... ... ... патшалылық шкаласы көрсегілген. Рим цифрымен І-ден X-ғa
дейін дәрежесі бойынша тұтыну категориясы төмендету сатысымен орналасқан.
Мысалы, І ... ... ... Х ... ... ... цифрлары 10-нан 0-ге дейінгі осы игіліктердің нақты пайдалылығын
көрсетеді және олардың санының ... ... ... ... ... ... ... пайдалылығы 10-ға тең болса, екіншісінің
пайдалылығы 9-ға, үшіншісі 8-ге тағы сол ... ... осы ... ... яғни сол бірліктің, тұтынудың ең төменгі талап ...... ... ... 1
Карл Менгер схемасы
|Ι |ΙΙ |ΙΙΙ ... ... болу ... ... |
| ... ... ... |
| | |-Өз ... ... ашық ... болу ... ... |
| ... ... |-Құрылымдық |
| ... орны ... ... |
| | ... |
| | ... ... |
| | ... мерзімді |
| | ... |
| | ... ... жасырын |Пайда болу ... ... ... |
| | ... жұмыссыздық |
| | ... ... тыс ... |
| | ... пай-да болған |
| | ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
Қайнар көзі: Шеденов Ө.Қ. Жалпы экономикалық теория..– Алматы, 2002. -455б.
Еңбек нарығының құрылуы жұмыс күшінің барлық қорын теңгеруде, өйткені,
нарықтық ... ... ең ... ... ... азайтуға
тырысады, соның нәтижесінде, артық персонал қысқарады. ... ... ... ... оның ... негізделген өсімі
байқалады.
Экономиканың циклдық дамуы еңбек нарығында экономикалық циклдың
кезеңдерінде түрлі ... ... ... көшудің алғаш сатысында
жұмыс күшіне деген ... ... мен ... өсуі ... ... өсудің тұрақты жағдайын ... ... ... дұрыс бағалай білу керек, себебі, қоғам үшін білікті ... ... ... ... ... рөлін актқарады.
Оукен заңына сәйкес: ағымдағы жұмыссыздық деңгейін 1 % өсіру ЖҰӨ 2,5 ... ... ... жұмыспен қамтудың жоғары деңгейін ұстану
тиімді экономикалық өсімді қамтамасыз етеді [15,102б].
ЖҰӨ динамикасы мен ... ... ... ... ... ... өндіріс қаражаты үшін меншік құрылымы (мемлекеттік кәсіпорындардың
өндіріс көлемінің ... ... ... ... ... ... қалу жағдайы
бар, өйткені, мемлекет тарапынан қаржылық ... ие, ал, ... ... ... мүмкіндігі шектеулі).
- мемлекеттің ақша-несие саясаты (төмен пайыздық мөлшерлеме)
Жұмысбастылық деңгейін ұстап қалу мақсатында бұл ... ... ... ... шаруашылықта мүмкін, өтпелі экономикада жеңіл ақша-
несие саясатын қолдану нарықтық реформаның тежелуіне әкелді.
Жұмыссыздық проблемаларын ... ... ... үлкен рөлін атқарады.
Рынок қатынастары дамыған елдерде, еңбек биржасы, алғашқыда ... беру ... ... ... ... ... ... жақындай келе және қатынастардың дамуына сәйкес, оның ... ... ... ... – бұл еңбекті жалдау барысында жұмыскерлер мен
кәсіпкерлердің ... ... ... ... ... ... ... КСРО-да ең соңғы еңбек биржасы 1932 жылы ... ... ... ... еңбек нарығының барлық элементтерінің қайта
жаңартудың қажеттілігін көрсетіп отыр, 1991 ... 1 ... ... ... ... ... ... қамту қызметі жұмыс істей
бастады.
Еңбек биржаларының негізгі атқаратын ызметтері ... ... ... мен ұсынымды анықтау, жұмыссыздықты есепке алу және бос
жұмыс орындарын тіркеу, жұмыс ауыстыруға және ... ... ... адамдарға ақпараттар беру, жұмыс істеп жүрген кадрларды оқыту
мен қайта дайындауды ұйымдастыру, ... ... ... ... ... ... адамдарды жұмысқа орналастыру үшін ... ... және ... ... жәрдемақы тағайындау, мемлекет, кәсіпорын
мен ұйымдардың моделін есепке ала отырып, ... ... ... нарығына
әсер етеді. Еңбек биржаласы беретін жұмысқа жолдама кәсіпкерлер үшін
міндетті ... ол тек қана ... ... ... ... ... еркін түрде алуға құқы бар және оны өздерінің кадр бөлімі
арқылы жүзеге асыруға тырысады.
Еңбек ... ... ... бос ... және жұмыс іздегендер есебін жүргізу;
• қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыру;
• оқуды қаржыландыру және степендия төлеу;
• мерзімнен бұрын зинетке шығуды рәсімдеу;
... ... ... ... ... бойынша шаралар ұымдастыру.
Еңбек нарығы мемлекет тарапынан реттеудің маңызды ... ... ... ... пен ... жұмыс уақытының ұзақтылығы, еңбекке
жалдау және ... ... ... бағаның өзгеруімен жалақыны
индекстеуге таралады.
Өнеркәсібі дамыған ... ... заңы ... ... ... ... ... міндетті түрде қамсыздандыру, денсаулығының
кемуінен ... ... ... ... ... ... ... заң шығару қабілеті еңбек қатынастарының заңсыз қырларын
қамтиды. Ол тек ... ... ... ... күшіне
сұранысты анықтап қана қоймай, сонымен қатар жеке саланы да ... ... ... деңгейінде еңбекке жалдаудың негізгі көлемін
анықтайды.
Еңбек нарығына мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі әлеуметтік төлемдер,
зейнеткерлерді қамсыздандыру және т.б. үлкен әсері бар. Бұл бағдарламалар
жоғары ... ... ... ... ...... тұрақтандырып, рыноктың механизімінің «ауырлық» тудыратын жақтарын
жақсартады. Нәтижесінде, жұмыс күші ... ... ... ... ... рыногының қызметіне тікелей байланысты емес, одан тыс принциптерден
пайда болады.
Еңбек нарығындағы мемлекеттің қызметі маңызды болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... жөнінде
ақпараттық орталық құрады. Жұмысшыны оқыту және қайта оқытудың ... ... ... ... ... талаптарына, сай үйлестіреді.
Қазіргі жұмыспен қамту саласындағы саясат ... ... ... ... ... ... дамыту;
• Жұмыспен қамту міселелеріндегі халықаралық қатынастар;
• Жұмыспен ... ... іске ... ... ... әлеуметтік қорғауды қамтамасыз еті;
• еркін кәсіпті таңдау және өз ... ... ... ... ... тең ... ... ету т.с.с [16,85б.].
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЕҢБЕК НАРЫҒЫНЫҢ ... ... ... ... ... еңбек нарығының қалыптасу кезеңдері
XXI ғасыр табалдырығында Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздікке ... ... ... ... түбегейлі экономикалық қайта
құрулармен қатар жүрді. Қазақстан ... ... ... ... ... хаос ... ... инфляцияға қарсы
саясат инвистициялыққа көшті, өнеркәсіптің тоқырау мен жаппай тоқтауы
тұрақты өсуге ауысты. ... ... ... ... ... нарықтық
қайта құруларға сәйкес кезеңдер бойынша қарастыруға болады [17,14б].
Бірінші кезең – ... ... ... ... қалыптасып келе жатқан еңбек нарығы
постсоветтік кеңістіктегі басқа да ... ... еш ... ... ... ... ... кәсіпорындардың
банкротқа ұшырауына, гиперинфляцияға әкеліп соқтыртты. Ал, бұл жағдайлар
барлығы экономиканың барлық ... ... ... ... кәсіпорындар мен өндіріс орындарындағы жұмысшылар ұзаққа созылған
төленбейтін демалыстарға кетуге мәжбүр болды. Осындай ... ... ... ... ... кері ... ... қоймады.
Статистика агенттігінің ақпараты бойынша шаруашылық байланыстың үзілуі
салдарынан 1991 жылы 205 мың жұмысшысы бар 200 жуық ... ... ... 18 ... ... емес ... уақытына көшіп, 40 мың адам
еріксіз демалысқа шығарылды. Ал, 1997 жылы 480 мың ... ... ... ... және ... ... өз ... тоқтатты. Бұл
кәсіпорындардың көбісі ... ... ... ... ... ... тамақ өнеркәсібіндегі кәсіпорындар болды.
Ресейлік рубль кеңістігінен шығып, 1993 жылдың қарашасында ұлттық
валютаның енуіне ... ... ... ... ... ... ... екі жақты төлемақының болмауы себеп болды. Осы
жағдай салдарынан ресейлік кәсіпорындармен тығыз байланыста болған ... ... ... экономикасын реформалаудың алғашқы кезеңдеріне тән
құбылыстардың біріне – ... ... ... ... мен оның ... өсуі жатқызуға болады.
1991-1997 жылдары республикада жұмыспен қамтылғандардың қысқаруы мен
жұмыссыздардың өсуін байқалды. Экономика ... ... ... жылы 7716,2 мың адамды құраса, ол көрсеткіш 1997 жылы 6551,5 ... ... 1997 ... ... ... көбін 29 жасқа дейінгі
жастар мен кішкентай ... бар ... ... ... ... ... ... үшіншісі ауыл тұрғыны болды.
Көптеген ауылдық аймақтардағы келешектегі өндірістің ... ... Осы ... қалалар мен облыстарды банкрот деп
жариялауға ... ... олар – ... емес еді. ... ... ... қалу ... белгілі уақытты талап ететін жаңа жұмыс
орындарын құру қажеттілігі туды.
Статистика агенттігінің мәліметтері ... ... ... 4004,3 мың адам көшіп, 2729,6 мың адам келді, республикадағы
миграциялық сальдо 1274,7 мың адамды құрады. Көшіп кеткендердің 30-34% ... ... ... аударды.
Пайда болған жағдайды жақсарту мақсатында шағын және орта бизнесті
дамыту керек болды, яғни, орта классты құру ... ... ... және
орта бизнесті дамытуға бағытталған мемлекеттік саясат қалыптасқан жағдайға
әсер етуі ... еді. ... ... ... ... жеке бизнес дами бастады. Егер 1991 жылы ... ... ... 3% жеке ... ... кәсіпкерлікпен
айналысса, 1997 жылы бұл көрсеткіш 1 млн.адамға немесе 15% жетті. ... бір ... бұл ... ... істеп жатқан кәсіпкерліктер әрекет
етуге қабілетсіз кооперативтерге айналды [18,67б].
ҚР-да 1992 жылға дейін ... ... ... жоқ. Рыноктың экономикаға
көшуі осындай еңбек нарығының болуын қарастырады.
Еңбек ...... ... таур ретінде сату, сатып алу туралы
экономикалық қатынастардың жүйесі.
ҚР ... ... ... ... –ақ бастап тікелей әсер етуінің
арқасында жоғары ... ... ... ... ... ... және жалақы өсуде.
Еңбек нарығында жұмыс күші бағаланады, жалдану шарты анықталады. ... ... ... ... білім алуы, мамандану деңгейі сонымен бірге
еңбекпен толықтай қамтылуы.
ҚР еңбек нарығының қалыптасуына келесі факторлар әсер ... ... ... ... ... ... шаруашылық
байланысының үзілуі, жекеменшіктің приватизациялануы, ... ... ... ... ... ... ... және жаңа жұмыс
орындарын құру инвестициялық потенциалға байланысты;
• шағын және орта бизнестің дамуы;
• еңбекке жарамды халықтың демографиялық ... ... ... ... процесс);
ҚР еңбек нарығының өтпелі кезең шарттары, спецификалық тенденциялары:
• жұмыс күшінің өндірістік материалдық сферадан ... ... ... ... ... ... және ... тұрақсыздығы;
• жұмысқа тұру кезіндегі қиыншылықтар мамандық-квалификацияның сәйкес
келмеуі;
• жұмыссыздықтың жабық тенденциясының жоғарлауы және ... ... ... пайдасының дифференциясының күшейюі, көпшілік халықтың қызмет
көрсетуінің және өмір деңгейінің ... ... ... ... ... адамдар, жалдамалы жұмысшылар ... ... ... ... ... ... ... дайындау және қайта
дайындау сұрақтарын қатиды.
Жұмыс күші нарығында ... ... ... ... ... болып жатқан нарықтық ... ... ... Халық
шаруашылығындағы азаматтардың жартысынан көбі біліктілігі төмен ... қала ... Осы ... ... - ... ... ... соң жұмыстан кеткен жұмыссыздар санының өсуі.
Жұмыспен қамту саласында жаңа, сапалы, өзгерістер құрылды. ... ... ... азаматтарды өндірістік емес салаға ауыстыру
үрдісі басталды.
Индустриялды саладағы ... ... ... себептерге
байланысты еді: ТМД елдері арасындағы бұрынғы шаруашылық байланыстың
жоюлуы, білікті мамандардың ... ... ... жеке ... ... ... яғни, 1991-1997 жылдар аралығын қорытындыласақ, ... ... ... ... ... құрылымдарды қайта құру,
жалақыны уақытылы төлемеу үрдістері ... ... ... санының азаюына соқтыртты. Ең көп қысқарған жұмысшылар саны
өндіріс, құрылыс, ауылшаруашылық салаларында кездесті. Мұнда жұмыс ... ... ... ... ... ... сипаттауышы
болып табылады.
Бүл тенденция өндірістің құлдырауын, қаржы, несие, салық саласындағы
болған олқылықтарды анық көрсетсе, ал ... ... ... ... мемлекеттік экономикалық саясаттың ... ... ... ... даму ... ... санының өсуі сияқты тоқырау процестері тән болды.
Екінші кезең- 1998-2004 жылдар ... ... ... Бұл кезеңде Қазақстандық еңбек нарығында жаңа акценттер пайда
болды. Алдыңғы кезеңмен салыстырғанда барлығы принципиалды түрде өзгеше еді
[19,86б.].
Түбегейлі өзгерістер ... ... ... меншік нысаны бойынша
бөлудегі құрылымдық жылжуларда ... ... ... ... жаңа ... етуші субъектілер пайда болды. Статистика
агенттігінің мәліметтері бойынша, 2002 жылы ... ... ... ... ... ... саны 10919 ... құрады, оның ішінде
мемлекеттік меншікте - 18583 (18,2%), ... – 81437 ... ... ... – 1899 (1,9%) адам ... ... ... өндірістің құлдырауынан болған мәжбүрлі
босату мен ... ... ... ... өсе ... ... ... құрылыс, сауда, қоғамдық ... ... ... ... ... көлік, өнеркәсіп саласынан босатылған
жұмысшы болды. Еңбек ресурстарын қызмет саласы бойынша ... ... ... ... ... ... көзі: ҚР статистикалық жинағы. Еңбек нарығы // stat.kz
Республика экономикасында 2010 жылғы IV тоқсанда 8,1 млн. ... ... ... ... ... ... үлесі 67,1%, өз бетінше жұмыспен қамтылғандардың ... ... ... ... IV ... ... саны (табысты жұмысы болмаған, оны
үздіксіз іздеген және оған кірісуге әзір ... 15 ... және одан ... 474,7 мың адамды, жұмыссыздық деңгейі 5,5% құрады.
Кесте 4
2008- 2010 жылдардың IV ... ... ... ... ... ... |15 жас және одан ... ... |
| ... |
| |IV ... |2010ж. |
| | |III |
| | ... |
| |2008ж. |2009ж. |2010ж. | ... ... ... ... |8421,4 |8469,2 |8616,1 |8652,8 ... адам | | | | ... ... тұрғыдан |71,2 |70,8 |71,2 |71,5 ... ... % | | | | ... ... халық, мың адам |7862,1 |7937,4 |8141,4 |8171,1 |
| ... ... ... %-бен: | | | | ... жас және одан ... ... ... |66,4 |66,4 |67,3 |67,5 ... | | | | |
| ... тұрғыдан белсенді халыққа |93,4 |93,7 |94,5 |94,4 ... | | | | ... ... мың адам |5229,9 |5285,3 |5460,0 |5447,2 ... ... ... ... |66,5 |66,6 |67,1 |66,7 ... % | | | | ... ... ... қамтылғандар, мың |2632,2 |2652,1 |2681,4 |2723,9 |
|адам | | | | ... ... ... санындағы |33,5 |33,4 |32,9 |33,3 ... % | | | | ... ... мың адам |559,3 |531,8 |474,7 |481,7 ... деңгейі, % |6,6 |6,3 |5,5 |5,6 ... ... ... мың адам |89,8 |76,6 |56,3 |60,1 ... ... ... % |7,1 |6,0 |4,7 |4,7 ... жастағы) | | | | ... ... ... деңгейі, % |2,7 |2,3 |2,1 |2,1 ... ... ... ... мың |3410,5 |3489,3 |3483,4 |3447,4 ... | | | | ... экономикалық тұрғыдан |28,8 |29,2 |28,8 |28,5 ... ... % | | | | ... көзі: ҚР статистикалық жинағы. Еңбек нарығы // stat.kz
2010 жылғы IV тоқсанда жұмыссыз ерлердің ... 43,3%, ... ... 56,7% ... Жұмыссыз әйелдердің саны 269,3 мың адамды құрады, бұл
ерлердің санынан 63,9 мың ... ... ... сурет. 2008 - 2010 жылдардағы жұмыссыздық деңгейлері, %
Қайнар көзі: ҚР ... ... ... ... // stat.kz
2010 жылғы IV тоқсанда жұмыссыздардың жалпы санындағы ... ... ... 11,9% ... 56,3 мың ... құрады. Жастар жұмыссыздығының
деңгейі 4,7% болды, бұл республика бойынша тұтастай алғандағы ... ... 0,8 ... тармаққа аз.
Кесте 5
2010 жылғы жұмыссыз халық жынысы және жасы бойынша
| ... ... ... |
| |Мың ... ... ... |
| ... ... | | |
| | ... | |
| | |% | | |
| | | |мың ... |мың |жұмыс |
| | | ... ... ... ... |
| | | | ... ... | | | |% | |% ... - ... |474,7 |5,5 |205,4 |4,7 |269,3 |6,4 |
| ... ішінде жасы: | | | | | | ... |56,3 |4,7 |28,8 |4,4 |27,5 |5,0 ... |108,6 |8,1 |50,1 |7,1 |58,5 |9,2 ... |73,8 |5,5 |29,9 |4,4 |43,9 |6,7 ... |48,9 |5,4 |19,8 |4,4 |29,1 |6,4 ... |46,7 |4,7 |18,6 |3,9 |28,1 |5,5 ... |52,2 |5,0 |21,4 |4,2 |30,8 |5,8 ... |47,0 |4,8 |18,4 |3,9 |28,6 |5,7 ... |30,3 |5,5 |11,6 |4,5 |18,7 |6,3 ... |10,9 |5,1 |6,8 |4,7 |4,1 |5,8 ... ... ҚР ... ... Еңбек нарығы // stat.kz
Жұмыссыздар ішінде жалпы орта ... бар ... – 37,6% (178,5 ... және орта ... ... ... барлар – 26,0% (123,2 мың ... ... ... білімі бар жұмыссыздардың үлес салмағы 23,3%-ын (110,7
мың адам) құрады.
2010 ... ... ... ... ... тіркелген адамдар
саны (Қазақстан Республикасы ... және ... ... ... ... ... 35,4 мың адамды құрады, бұл 2009 жылғы
осы кезеңдегіден 18,0 мың адамға немесе 33,7%-ға аз. ... ... ... санындағы тіркелген жұмыссыздардың үлесі 0,4% (2009 ... – 0,6%) ... жылы ... ... ... ... саны 8,6 млн. адамды
құрады. Экономиканың әртүрлі саласында 8,1 млн. адам жұмыспен қамтылды, ... ... ... көп. ... саны ... ... 496,6 мын.
адамды, жұмыссыздық деңгейі 5,8% құрады.
3 сурет. 2006-2010 жылдардағы ... ... ... жұмыспен қамтылған халықтың саны
Қайнар көзі: ҚР статистикалық жинағы. Еңбек нарығы // stat.kz
2010 жылы жұмыспен қамтылған халықтың арасында ... саны 4,2 ... ... немесе 51,3%, әйелдер – тиісінше 3,9 млн. адам және 48,7%.
Барлық жұмыспен қамтылғандардан ... ... ... 66,7%, ... ... ... – 33,3% құрады [20].
2010 жылы облыс бойынша 32898 жаңа жұмыс орындары ашылды, оның ішінде
18757 ... орны ... ... ... ... ... Олардың басымы - 3706 жұмыс орны ауыл шаруашылық саласында және
3374 жұмыс орны - ... пен ... ... жүйесінде ашылды.
Өндірістік кәсіпорындарында - 1814, білім беру және денсаулық ... - 1701, ... - 2951, ... және байланыста - 8, ... - 5203 ... ... іске ... қатар, «Жол картасы» шеңберінде 14141 ... орны ... - 14137) ... 2010 жылы жұмыспен қамту жөніндегі уәкілетті
органдарға 27441 адам ... ... ... ... ... оның ... 7833 адам «Жол картасы» ... ... ... ... ... 95,6 ... ... былтырғы жылдың
сәйкес кезеңімен салыстырғанда 2,6 пайызға өсті.
Халықтың мақсатты тобының жұмыспен қамтылуына әлеуметтік ... ... ... 2010 жылы облыс бойынша ... ... 340 ... орындарын құру жоспарланған. Нақты 2010 жылы
389 әлеуметтік жұмыс орындары құрылып, жоспар 117,1 ... ... ... ... ... 365 ... азамат тұрақты жұмыспен
қамтылды.
Сонымен қатар, «Жол картасы» шеңберінде «Әлеуметтік жұмыс орындары»
және «Жастар ... ... ... ... ... 2010 жылы халықтың мақсатты тобы арасынан әлеуметтік жұмыс
орындарына 2146 ... ... ... - 1852 адам ... ... ... ... азаматтарды әлеуметтік қорғаудың негізгі
белсенді нысандарының бірі болып табылатын - қоғамдық жұмыстарды дамыту
шаралары іске ... ... ... ... білімі жоқ тұлғалар
уақытша жұмыспен қамтылады, олар өңір үшін экономикалық, әлеуметтік ... ... ... болады. Жұмысқа қатысушылардың көмегімен елді
мекендерді көркейту, көгалдандыру, санитарлық тазалық ... және ... ... Жыл ... ... ... 50 түрі ... 9347
адам жіберілді.
Жұмыспен қамту жөніндегі уәкілетті органдар үкіметтік емес ұйымдармен
әріптестікті жылдан ... ... ... 2010 жылы ... ... ... 722 адам қатысты. Үкіметтік емес ұйымдардың саны былтырғы
жылдың сәйкес ... ... ... 70-ке ... ... ... ... барлық аудандар мен қалаларда дерлік халықтың әлжуаз
топтарына қолдау көрсетуге бағытталған әлеуметтік жобалар ... ... ... ... ... ету және ... берушілерге
кадрлық әлеуетті қалыптастыруға көмек көрсету үшін ... ... ... ... бұл ... ... 1768 адам жұмысқа орналасты,
527 адам қоғамдық жұмысқа, 712 адам ... ... 552 адам ... ... 527 адам ... ... жіберілді.
2011 жылдың 1 қаңтарына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыз ретінде
1553 адам есепте тұрды. Тіркелген жұмыссыздық ... ... ... ... 0,3 пайыздан 0,2 пайызға дейін, 2010 жылдың ... ... ... ... ... ... ... жылдың
сәйкес кезеңімен салыстырғанда 6,4 пайыздан 5,2 пайызға төмендеді.
Жұмыссыздарды даярлау және қайта ... - ... ... ... ... ... ... кәсіби даярлау, біліктілігін көтеру және
қайта даярлауды ұйымдастыру әлеуметтік қолдаудың ... ... ... табылады. 2010 жылы кәсіби оқытуға, біліктілігін көтеруге және ... 3000 ... ... ... ... ... бұл ... жылы 109,2 пайызға орындалып, 3275 адам кәсіп пен мамандықтың 50 түрі
бойынша оқытылды. Оқуға жіберілгендердің 3236-сы оқуларын ... оның ... ... ... ... ... ... бойынша 2010 жылы «Жол картасын» жүзеге асыруға 12,7
млрд.теңге бөлінді. Осыған ... ... 14137 ... ... ... төрт инвестициялық бағыттар бойынша барлығы 231 жоба бекітілді.
1.Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық жүйелерін жөндеу, дамыту- 71 жоба ... ... 5187 ... орындары;
2. Жол жөндеу жұмыстары - 51 жоба - 2,4 ... 1861 ... ... аурухана және басқа әлеуметтік нысандары жөндеу - 55 жоба -
2,7 млрд.теңге, 3979 жұмыс орындары;
4. ... ... ... ... ... ... - 54 жоба - ... 3110 жұмыс орындары.
Барлық жобалар бойынша жөндеу жұмыстары аяқталды. Олардың ішінде
тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық жүйесінің 71 ... 51 жол ... ... ... (18 мектеп, 6 кәсіптік лицей мен колледждер, 2 бала
бақша, 16 аурухана, 8 спорт мектебі, 4 ... қала және ... ... нысандарына жөндеу және қайта қалпына келтіру жұмыстары
жүргізілді. Бұл ... 14141 ... ... ... 14418 адам жұмысқа
орналасты, оның ішінде жұмыспен қамту органдары арқылы - 7833 адам.
«Жол картасының» ... ... ... ... бюджеттік
бағдарламалар әкімшілері арқылы 12,7 млрд. теңгеге немесе жылдық тапсырма
100 пайызға игерілді.
Сонымен қатар, «Жол ... ... ... ... ... ... ... бағдарламаларын ұйымдастыруға ... 384 млн. ... ... соған сәйкес 1800 әлеуметтік ... құру және 1400 ... ... ... ... ... жылы әлеуметтік жұмыс орындарына қосымша 2146 адам ... ... 1852 адам (132,3%) ... ... ... ... ... бағдарламасы әлеуметтік қорғаудың бұрын
жоспарланған ... ... шара ... ... Ол ... ... кәсіптік білім беру оқу орындарының бітірушілері ... ... ... орналастыруды, олардың тәжірибе жинақтауын, білім,
дағды, машықтарды игеруін көздейді. ... ... ... ... жұмыстары жүргізілді, әкімдіктер қаулысымен жыл сайын ... топ ... ... ... беру ... ... қосылып,
оларды әлеуметтік қорғаудың қосымша ... ... ... ... ... ... ... жұмыс берушілермен
кездесулер ұйымдастырылды. 2010 жылы осы бағдарламаға қатысушылардың 6 айға
дейінгі жұмыс ... ... ... ... берушіге немесе
түлектерге бюджеттен аударылатын өтемақының мөлшері 20 мың теңгеге дейін
көтерілді.
Кадрларды даярлау және ... ... ... ... 4500 ... үшін ... бюджеттен 562,5 млн. теңге қарастырылды. ... ... ... ... ... саны 4500 ... құрады, оның
ішінде 1000 адам - «Жол ... ... іске ... ... ... ... 1200 адам - индустрияландыру жобаларына, 200
адам - еңбек рыногының ... ... ... ... 2100 адам ... ... ... тобының жалғастыру бағдарламасы бойынша. Оқуды
аяқтағандар - 2425 адамды құрап, 2129 адам ... ... ... ... игерілді [21].
 
2.2 Қазақстан Республикасындағы қазіргі еңбек нарығының ... ... ... бағытталған нарықтық экономика
құру тиімді еңбек нарығын қалыптастыру мәселелерімен тығыз байланысты.
Тәуелсіздік ... ... осы ... ... көптеген заңнамалар, үкімет
қаулылары, нормативті-құқықтық актілер ... ... ... ... ... ... ... бағытта жаңа құқықтық
базаның қалыптасуына мүмкіндік туғызды.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, еңбек ... елде ... ... ... ... ... әсер етеді. Қазіргі уақытта Қазақстан
экономикасы даму үстінде, мұндай жағдай өз ... ... ... ... ... ... өзгерістерге әкелді.
Республикада 2004-2008 жыл аралығында экономикалық тұрғыдан белсенді
халық санының өсімі (7,3%) мен оның ... ... ... ... Бұл ... ... ... белсенді емес халық санының 10%
өсуімен байланысты. Мұндай динамиканы дұрыс деп тануға болады, ... емес ... ... ... мен ... ... мектеп
оқушылары, студенттер және үй шаруасындағылар кіреді.
Жұмыспен қамтылғандар санының өсу динамикасын да ... ... ... ... ... ... 92,2% құрады. Жұмыспен қамтылу
деңгейінің жоғарлауы жалданбалы ... ... ... ... Осы тұрғыда өзін-өзі жұмыспен қамтығандар саны 7,4% ... ... ... ... ... ... соқтыртты. Зерттелініп отырған кезең аралығында жұмыссыздар саны
20% азайды, ал ... ... 7,8% ... ... ... 2001 жылы 10,4% құраған болатын.
4 сурет. 2004-2008 жұмыссыздар саны
Қайнар көзі: Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... және тіркелмеген жұмыссыздық арасында
алшақтық өте үлкен және де бұл тенденция 2004 жылдан бері сақталып ... ... ... халықтың арнайы келіп тіркелуге деген ынтасының
жоқтығынан үлкен айырмашылық шығып отыр. Халықтың ... ... ... ... ... төмен [22].
Жұмыссыз ретінде тіркелген азаматтар саны да ... ... ... бастап олардың саны 3 есеге қысқарған (216,1-75,1 мың адамға
дейін), ал экономикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... мәліметтерге сәйкес, Қазақстан Республикасының еңбек
нарығындағы оңтайлы тенденцияларды аңғартады. ХЕҰ ... ... ... ... ... ... елдермен салыстырғанда
айтарлықтай төмен. Ал тіркелетін жұмыссыздық ... ... ... алдынғы орындарға шықты.
Дегенмен, біздің елде өркениетті еңбек нарығы қалыптасты деп ... ... ... ... ... ... ... барлық жұмыспен қамтығандар ішінен 35,5% құрауда. Олардың 66% ауылдық
жерлердігі адамдар құрады. Бірақ, экономикалық қызметтің барлық ... ең ... ... ... осы аймаққа келетін. Салыстыратын болсақ,
бірқатар дамыған елдерде өзін-өзі жұмыспен қамтыған ... ... ... ... ... ... 10%-20% ... және бұл категориядағы
азаматтардың жалақысы жоғарғылар тқатарына жатады екен.
Екіншіден, жалпы және тіркелген жұмыссыздық ... ... ... Көп ... ... ... жұмыссыз азаматтардың арлығының
тиісті органға енлмеуімен ... ... ... ... ... жылы ... жұмыссыздық деңгейі 8,6% құраса, ауылдағы көрсеткіш
6,8%, немесе 26,4% ... ... ... ... бағдарламалары
ауылдық жерлердегі жұмыссыздық пен кедейшілікті қысқартуға бағытталғанмен,
осындай өзгешеліктер туып отыр [7,24б].
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... өмір сүру ... тығыз байланысты. Өмір
сүру деңгейіне тиісті жағдайға жеткізбейінше, жоғары деңгейлі экономикалық
өсімі туралы айту ... Ал, ... өсім ... еңбек нарығының
өзіндік жекеше дамуына мүмкіндік болмайды.
Экономиканың тұрақты дамуы ... ... ... алу ... экономикалық белсенділігіне өзінің тұтынушылық
мінез-құлқын өзгерте алу қабілетіне және өмір сүру ... ... ... сүру деңгейі» әлеуметтік-экономикалық категория және ... ... ... ... өсім ... ЖІӨ көлеміне қарап
айтуға болады, ал, осы көрсеткішті халықтың жан басына ... ... өмір сүру ... ... өмір сүру деңгейін дұрыс бағалай білу керек. Себебі,
біріншіден өмір сүру деңгейі ... даму ... ... әлеуметтік саясатының тиімділігінің негізгі критерийі болып
табылады. Екіншіден, өмір сүру ... ... ... ... ... жолын объективті бағалап отыруы керек.
Үшіншіден, өмір сүру деңгейінің көрсеткіштері ... ... ... қорғаудағы заңдық принциптерді жүзеге асырудағы эмпирикалық
негіз.
Экономика мен өндірістің, қоғам мен ... ... ... өмір сүру ... де ... Бірақ, өмір сүру деңгейінің негізі
болып, қажеттіліктерді ... алу ... ... ... ... негізгісі еңбекке деген қажеттілігі, себебі еңбек
нәтижесінің негізіне оның өмір сүру сапасы мен деңгейі анықталады.
Қазақстан еңбек рыногында ... 20 ... ... ... ... ... ... болды. 2010 жылы республика экономикасында
8,1 млн. адам жұмыспен қамтылды. 1991 ... ... ... саны ... ... немесе 5,2%-ға жоғарылады. Жалдамалы қызметкерлердің саны өткен
жылы 5,4 млн. ... (1991ж. - 7,4 млн. ... ... Өз ... ... саны 2010 жылы 2,7 млн. ... (1991ж. – 0,3 млн. адам)
жетті. 2010 жылы жалдамалы қызметкерлердің үлесі ... ... ... 66,7%, өз ... жұмыспен қамтылғандар – 33,3% құрады.
2010 жылы жұмыссыз халықтын саны 496,5 мың ... ... бул ... қарағанда 39,9 мың адамға (7,4%-ға) аз. Жұмыссыздық деңгейі 5,8%
 (1994ж. -   7,5%) құрады. ... 20 ... 1999 жылы елде ең ... денгейі белгіленген – 13,5% (950,0 мың адам).
Қазақстан Республикасы Еңбек және ... ... ... ... ... ... 2010 ... соңына 35,4 мың адам
ресми тіркелген. Тіркелген жұмыссыздар үлесі экономикалық тұрғыдан белсенді
халықтың 0,4%-ын құрады (1994ж. – 1,1%).  
5 ... ... ... Қазақстан Республикасындағы еңбек нарығының
индикаторлары
Қайнар көзі: ҚР Еңбек Министрлігінің ... ... ... ... ... ... ... халық – барлық адамдар, кім өз
жағдайы бойынша бір аптаға тең ... бір ... ... ... ... (ақы ... ... немесе  «өз бетінше жұмыспен
қамтылған ... ... ... ... ... (ХЕҰ ... сәйкес) – бұл табысты кәсібі (жұмысы)
болмаған, оны белсенді ... және ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы өз бетінше жұмыспен ... саны 2,7 млн. адам ... ... ... санынан
33,3%) құрады. Өткен жылға тиісінше олардың саны 40,1 мың адамға немесе
1,5%-ға өсті.
Өз бетінше ... ... ... ... ... 6,0%, ... ... істейтін қызметкерлер – 90,5%, өндірістік кооператив мүшелері
– 1,0%, ... ... ақы ... ...... ... әлем ... өз бетінше жұмыспен қамтылғандар, жұмыспен
қамтылғандардың жалпы санына ... |2001 ... ... |1995 |2005 ... ... ұзақтығы, | | | | | ... | | | | | |
| |68,1 |63,5 |65,9 |-4,6 |+2,4 ... |97,7 |98,7 |99,5 |+1,0 |+0,8 ... % | | | | | ... беру |80,0 |73,0 |85,0 |+7,0 |+12,0 ... | | | | | ... ... |6283 |4508 |8084 |-1776 |+3576 ... ЖІӨ, | | | | | ... ... | | | | | ... ... |0,718 |0,642 |0,682 |-0,077 |+0,040 ... ... |0,918 |0,901 |0,947 |-0,017 |+0,046 ... ... |0,691 |0,636 |0,733 |-0,055 |+0,097 ... |0,776 |0,726 |0,787 |-0,050 |+0,061 ... ... Уровень жизни населения в Казахстане, стат.сборник.- Алматы,
2006.- 31б
АДИ максималды көрсеткішін көрсеткен ... ... ... ... айырмашылығы 1990 жылы 7,2% болса, 2007 жылы 21,4% құрады. ... ең ... ... жан ... шаққандағы ЖАӨ-ге байланысты.
Ақшалай табыстары бойынша аймақтар арасындағы ... ... ... ... ... ... мен оны іске асыру ... кіші заң ... ... енгізілді. Енді еңбекақының ең
төмен ... ең ... ... ... және ... ... әрі ... бекітетін жоғарылатушы салалық коэффициенттердің
есебінен айқындалатын болады. Демалыс ... ең ... ... ... 18 күн емес, 24 күн болады.
Еңбек кодексін іске асыру үшін ... 12 ... , ... ... ... ... қызмет көрсетудің 10 стандарты мен
регламенті қабылданды.
Үкіметтің, жұмыс ... мен ... ... арасындағы
Бас келісімге алғашқы рет ... ... ... ... 2008 жылы 1 қаңтарда барлығы 16 облыстық және 171 ... ... ... ... ... мен аудандар бойынша мамандықтар жөніндегі бос
лауазымдар мен жұмыссыздардың дерекқоры ... ... ... ... ... ... жасалатын болады. Ағымдағы
жылы Білім министрлігімен ... ... ... ... ... стратегиясы» Халықаралық еңбек форумын өткізу жоспарлануда.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен Шетелдік ... ... жаңа ... ... ол ... ... реттеуге және
сонымен байланысты рәсімдердің ашықтығын қамтамасыз ... ... ... ... ... оң ... ... жалпы ддеңгейі 8 %-ға және адам өлімімен болғандары ... %-ға ... ... ... екі ... ... (2892) адам
зардап шексе, 408 адам қаза тапқан. Бұл ... ... ... ... ... Қостанай және Қызылорда облыстарында қалыптасып отыр.
Шетелдік мамандарды ... ... ... ... және
қазақстандық қызметкерлермен ауыстыруға болатын (арматуралық, бетондық,
сырлау сияқты) жұмыстың ... ... ... тәжірибесі жалғасуда.
Жұмысшылардың құқықтарының сақталуы, Үкімет, қызметкерлер мен жұмыс
берушілер арасындағы Бас ... ... ... ету ... өндірістің қауіпсіздік деңгейін арттыру, еңбекақыны уақтылы төлеу
мәселелері бойынша кәсіподақ ұйымдарымен ... ... одан ... ... ... ... ... 1-ші күніне жергілікті жұмыспен қамту
 бөлімшелері есебінде 53,7 мың ... ... оның ... ... немесе 23,3  мың адам ауыл тұрғындары. Есептегі ... ... 34 мың ... яғни 63,3 ... 14-29 жас арасындағы жастар саны 17,4 
мың ... яғни 32,4 ... ... ... ... ... делдалдығымен 43 мың адам жұмыспен
қамтылды немесе оның үлесі барлық хабарласқан азаматтардың ... ... ... Жұмыспен қамтылғандардың 43 пайызы немесе 18,5мың адамы
ауыл тұрғындары.
2011 жылдың  өткен  айларында  өтініш ... ... ... ... адам ... 28,4 ... қоғамдық жұмыспен қамтылды. Олардың ішінен 15,3
мың адам, яғни 53,9  пайызы ауыл тұрғындары.Қоғамдық ... ... 33 ... ... елді мекендер, мекемелер аумағындағы тазалық
жұмыстарын жүргізуге көмектесті. 28 пайыздан ... елді ... ... жұмыстарна қатысты.
2011 жылдың қаңтар-наурыз өтініш берген адамдардың қатарынан 7,7 мың
адам, яғни 10,6 ... ... ... ... ... ... ... жіберілді [25].
2.3 Қазақстан Республикасындағы жұмыссыздық және халықты жұмыспен
қамтылуын ... ... ... ... ... ... мен континеттерді тітірентіп тұрған жаһандық
әлемдік дағдарыс – бұл ... әлі ... ... айрықша құбылыс. Яғни ол
әлем және біздің ... ... жоқ және ... ... барлық
экономикалық бастауларды түбегейлі құбылыстар санатына жататын анық. Соңғы
кездері билік және ... ... ... ... ... ... мен бағдарламалар қабылданып жатыр.Осы бағдарламаның бірі біздің
Қазақстан Республиканың Президентінің 2009 жылдың 6 наурызында ... ... мен ... ... ... ... Бұл ... күрес, біздің еліміздегі жұмыссыздықты тоқтатудың жолдарын
қарастырған. Осының ішіндегі ең актуалды проблема ол – ... ... ... орта буын ... ... ... ... мен өндірістің даму қарқынына кері ықпал етуде. ... ... ... ... жүйесі түбіне дейін орнықпаған.
Бірақ қазіргі біздің Қазақстанымызда әрбір қалаларда жұмыссыз ... ... ... асырылып жатыр. Олар мемлекет тарапынан,
Президентіміздің нұсқауы бойынша жұмыссыздықпен жұмыс жасап ...... ... ... ... ... табылады.
Жұмысшы күші бар ересек адамдар еңбек нарығына қатынасуына ... ... ... ... ... ...... және денсаулығына қарай еңбек етуге
қабілеті бар адамдар. Халықтың жекелеген категорияларға бөлінуі ... ... емес ... ... ... ... ... экономистердің көбі нарық жағдайында ... ... ... ... және ... деп ... Дж. Кейнс
амалсыз жұмыссыздықтың түсінігі жиынтық сұраныстың ... ... ... Оның ... ... ... ... тиімді сұраныстың қосымша кеңеюіне байланысты ... ... ... ... ... Тиімді сұраныстың әрі қарай өсімі
тек инфляциялық өсім болып ... Осы ... ... ... ... ... ... еңбек нарығы икемділігінің
қажетті көрсеткіші деп санайды. Осы жағдайда ... ... ... ... ... Осы ... сипаттау үшін ... ... ... ... ... ... ... Бұл
көрсеткіш сан жағынан 5,5-7%-ға тең.
Жұмыспен қамтылған халықтың саны 2003-2005 жылдары 7,0 млн. ... млн. ... ... 2006 ... үшінші тоқсанда 7,5 млн.-ды құрады.
Елдегі жұмыссыздық деңгейі 2003 жылғы 8,8 пайыздан 2005 жылы 8,1 ... ... ... ... ... ... ... елдер
тобына кірді. Бірақ қазіргі кезде Қазақстан Республикасы Еңбек және ... ... ... ... ... 25 кәсіпорынның қызметі
тоқтап, 72 мың адам жұмыссыздар ... ... ... ... жұмыссыздар саны 9 ... ... ... ... жалпы көрсеткіштері сипатталған.
Ал 2000-2007-ші жылдар арасында жұмыссыздық ... Яғни осы ... ... ... ... ... болды. Соның
арқасында жұмыссыздық мәселесі қазіргідей өзекті ... жоқ. ... ... 2008 ... ... айындағы соңғы дерегі бойынша
жұмыссыздар саны 558,9 мың, ал ... ... ... ... экономисі жұмыссыздар саны 1 ... ... ... ... ... (ХЕҰ) сәйкес, жұмысы жоқ, оны іздеумен
айналысқан және жұмысқа ... ... ... ... ... ... жұмыспен қамтылуын ішінара зерттеудің алдын ала
деректері бойынша 2009 ж І ... ... ... саны 582,8 мың ... ... ... ... қарағанда 23,6 мың адамға (4,2%-ға) ... ... ... ж IV ... ... ЕХӘҚМ жұмыспен
қамту органдарында 2009 ж наурыздың соңына жұмыссыздар ... 71,2 ... ... ... ... ... 0,8%-ы). 2009 жылғы
наурызда, бағалау бойынша, жұмыссыздар саны 589,6 мың адамды, жұмыссыздық
деңгейі ... ... ... ... ... ... ... индикаторлары (бағалау)
Қайнар көзі: Уровень жизни населения в Казахстане. Стат.сборник.-
Алматы, 2010
Сонымен бірге, ... ... ... ... толық емес жұмыспен қамтылуы жүріп жатқандықтан жасырын
жұмыссыздықты қадағалау керек. 2009 ... ... ... ... ... деңгейі экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың 1,7%-ын
құрады. 2009 жылдың тамыз айында Қазақстандағы жұмыссыздық көрсеткіші 0,1%-
ға төмендеді және 6,4% құрады. ... ... ... жұмыссыздар
саны 565,4 мың адамнан 558,7 мың адамға дейін төмендеді. Сонымен ... ... ... ... және ... ... ұйымында
ресми тіркелген адамдардың саны 92,3 мың. Тамыз айында бұл көрсеткіш 0,3 %-
ға ... ... ... ... елімізде жасырын жұмыссыздық көрсеткіші
0,2%-ға төмендеді және 0,7%-ды құрады. Экономикада барлығы 8,1 млн ... ... ... Осы ... ... айында 2,4%-ға өсті немесе
168,7 мың адам болды. Жалдамалы жұмыскерлердің саны 5,3 млн адам ... ... ... ... ... болсақ, Қазақстанда
жұмыссыздар саны 500 мыңнан ... ... оған тағы 500 ... ... жұмыссыздар және күнделікті қолма-қол ақшаға ... ... ... ... ... саны 1
миллионға ... ... бұл ... ... жайтты ескеру керек.
Жұмыссыздардың арасында, шын мәнісінде мемлекеттің көмегіне зәру азаматтар
бар. Ал енді ... ... жыл ... ... ... талпынбайды да.
Олар мемлекеттік салықтарды айналып өтіп, өзінің күнделікті ... ... ... қамту саласындағы нарықтық қатынастарды қалыптасуы
болып жатқан процестерді сөзсіз реттеу қажеттілігін туындатады. Мемлекеттің
араласуынсыз ... ... ... ... ... ... өздігінен
шешуге қабілетсіз. Сонымен бірге, реттеу нормаларының сәл-пәл артық кетуі,
инфляцияның өсуі,еңбек нарығы ... ... және ақыр ... ... ... ... ... зардаптар
келтіретіндіктен мемлекеттің араласуы байыпты және ойластырылған ... ... ... ... ... ... ... тәсілдері жоқ.
Еңбек нарығын реттеу, онсыз осынау күрделі әлеуметтік-экономикалық
саланы басқару стратегиясын белгілеу мүмкін ... ... ... жаңа саясатын талдап жасауды қажет етеді. ... ... ... қайтып келу емес, мейлінше жаңа типтегі нарық экономикасын
қалыптастыру екендігінің ... ... ... жаңа ... ... Бұл ... ... емес, бастапқы пункт ғана
белгілі. Социализм жүзеге асырған бұлжымас өзгерістер ... ... ... ... тұрақты бел алушылығы, ауыл шаруашылығындағы
меншіктің жымдық формалары, ... ... ... ... ... болмайды.
Нарықтық жаңару барысында осынау бұлжымас өзгерістер түбегейлі
күйреуге ұшырады, оның өзі ... ... және ... ... адамдардың
жұмыспен қамтылу және әлеуметтік-еңбек қатынастары жағдайында көрініс
тапты. Тиесілі нарық институттары, ... ... ... ... ... ... өтеді. Ол экономикалық және демографиялық
ахуалдың нашарлауымен, халықтың кәсіби және ... ... ... ... пен ... ... ... қабат жүреді. Бұл үрдістер нарыққа көшуді жүзеге асырып жатқан ... ... ... да ... ... мемлекеттік саясат бүтіндей алғанда және ... ... ... ... саласында «Халықты жұмыспен қамту туралы»
ҚР Заңының 4 ... ... Ол ... ... және ... ... қол жеткізуіне бағытталып, мыналардан тұрады:
- Қазақстан Республикасының ... ... ... тұратын шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдарға қызмет пен кәсiп
түрлерiн еркiн ... ... ... әдiл де ... ... ... ... қорғауды қамтамасыз етуге;
- Нәтижелi жұмыспен қамтуды қамтамасыз етуге, жұмыссыздықты азайтуға,
жұмыс орындарын ашуға;
- Бiлiм беру ... ... ... ... және ... ... ... оның даму перспективасына сай кадрлар даярлау iсiне
бағдарлауға;
- Азаматтардың заңдарға сәйкес жүзеге асыратын еңбек және кәсiпкерлiк
бастамаларын ... ... ... және ... ... ... жәрдемдесуге;
-Бар жұмыс орындарын сақтаған және жаңа жұмыс орындарын, оның iшiнде
нысаналы топтарға арналған жұмыс ... ... ... ... ... және жеке ... қамту агенттiгi арқылы еңбек
делдалдығын ұйымдастыруға;
-Қазақстан Республикасынан шетелге жұмыс ... ... ... ... жұмыс күшiн тартуға квота белгiлеу жолымен iшкi еңбек
рыногын қорғауға;
-Жұмыспен қамтуды ... ету ... ... iс-шараларды
жергiлiктi атқарушы органдар қолданатын шаралармен ұштастыруға;
-Халықты жұмыспен қамту саласындағы қызметтi экономикалық ... ... ... да ... ... ... бiрыңғай ақпараттық базасын қалыптастыруға;
-Мемлекеттiк органдардың халықты жұмыспен қамтуды қамтамасыз ... ... мен iске ... ... қызметiн үйлестiрiп, реттеп
отыруға және ... ... ... ... асыруға;
- Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелдегi және шетелдiктердiң
Қазақстан Республикасының аумағындағы ... ... ... шешудi қоса алғанда, халықты жұмыспен ... ... ... ... ... ... қызметкерлер және қоғамдық ұйымдар өкiлдерiнiң
мемлекеттiк жұмыспен қамту саясатын әзiрлеу мен iске ... ... ... ... ... ... ... жұмыс орындарын ашу
iсiн ынталандыруды қолдайтын ... ... және ... ... ... ... рыногына тән нәрсе: ол республиканы аймактар еңбек
рыноктарының күрделі дифференциациясы және ... ... да ... ... және ... ... жұмыспен
қамтылу мониторингі, ал одан кейін макро деңгейде ... ... ... ... қамтылуды зертгеуінсіз және талдауынсыз
болмайды. Республика ... ... ... ... ... ... ... шешуде аймақтардың белсенділігне беріледі.
әсіресе, басымдылықты толық продуктивті ... ... ... ... ... ... және ... шиеленісудің төмендеуіне ... ... ... жұмыстан босау, жұмыс орындарының және ... ... ... баса ... аударуды талап етеді.
Рыноктық ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде болып отыр. Жұмыс
орындарының және жұмыс ... ... ... ... ... та, ... та және кәсіби де.
Елдегі жұмыссыздыкты төмендету және жұмыспен қамтуды қамтамасыз ... оның ары ... ... ... Осы ... ... ... концепциялардың бар болуын, халықты жұмыспен қамтуды
реттеу мәселелерінің орталыктандыруын қажет ... ... ... ... ... жұмыспен қамтуды қантамасыз ету, ал бұл жұмыстан
босатылғандар санынын ... және ... ... ... ... өсуі ... ... бойынша жұмыссыз жастардың кәсіптік классификациялық
құрамын тексергенде, олардың ... ... ... ... және ... ... болып шыққан.
Осылайша, жастардың жұмыс бастылығының, әсіресе жастардың арасындағы
жұмыссыздыктын үздіксіз өсуімен қоса, мерзімділігіне байланысты анықталған
теңденциялар, оның каз ... ... ... баға ... ... яғни ... бірќалыпты емес екендігін көрсетеді.
Жастардың жұмысбастылық мәселесі, қоғамның оларды ... ... ... алып ... оның ... үшін де, ... үшін де негативтік
зардаптары болуы мүмкін. Жұмыссыздыктың ... мен ... ... ол мәселенің мәнін түсіну үшін дәст.рлік тәсілдердің бірі. ... яғни ... ... негативтік зардаптарына арналған
көптеген пайдалы, әрі терең маңызды ғылыми жұмыстар ... ... ... негативтік көріністерін, жалпы
ұлттық ... ... ... халықтың тұрмыс деңгейінің
төмендеуімен ұштастырады, жалпы экономикалық көқкарас бойынша, жұмыссыздық
- бұл ... ... ... ... ... ... ... де, салық кірісінің көлемін азайтады. Ал, саяси тұрғыдан
қарағанда, ...... ... ... және саяси
радикализацияға алып келеді. Социолоттар жұмыссыздардың әлеуметтік топтарын
зерттегенде, олардың ... ... ... ... әлеуметтік
шындық контекстінде қараған.
Жұмысшыларды жаппай жұмыстан босату және оларды өндіріске жұмысқа
орналастыру мүмкіңдігінің ... ... ... ... ... сол сиякты олардың десоциализациялануына алып келеді.
Халықтың біршама бөлігінің десоциализациялауы әлеуметтік ... ... ... саласынан, қоғамдық өмірден "икемдігі" төмендегі
көрсеткіштерден білуге болады:
1) Олардың ... ... және ... ... ... және жұмыс іздеу мотивациясын жоғалтуы;
3) әлеуметтік ауыткуының ұлғаюы, яғни әлеуметтік институтгардың
норматиізсіз жұмыс ... және ... ... тағы да ... - бұл ... тән ерекше социологияның бір ... ... ... ... ... ... Ќоғам жаңа бейімделген
механизмдердің, яғни әлеуметтік тәртібі мен өзара қатынасының қалыптасу
шамасына ... ... да", ... кезенде әлеуметтік топтардың көңіл
күйінде зорлану эмоциялары, дезиптеграция және жеке бастық сезім әрекеттері
сезіледі. Жастардың арасындағы ... ... ... ... ... ... ... әлеумсттік-психологиялық көңіл-
күйі мен тәртібі өзгереді. ... ... ... ... ... ... оларда жоғары деңгейде алаңдаушылық, мазасыздану,
қорқыныш жағдайларының бар екендігі анықталған. ... ... ... ... ... байланысты жағымсыз эмоциялық көңіл-күйі –
эмоциялық тұрақсыздық деңгейі, ... ... ... ... басым болуымен сипатталады.
Жұмысынан айырылған жағдайда немесе "керексіздік синдромы" жұмысқа
қабылданбаған кездегі эмоциялық көңіл-күйі - ... ... ... ... ... көруге болады. Қоғамның ларға теріс карауының
салдары, жастар арасында ... ... ... ... реакциясын,
тәртібінің ауыткуын шақырса, оған қоса жас адамдардың өз ... қол ... ... ... ... Келешекте бұл тенденция жұмыссыздықтың
өсуіне байланысты одан да күшейе түсуі мүмкін. Бұл жағдайларда жастар жауап
ретінде ... ... ... ұғынатын, кейде оның мағынасыздығын
сезініп, жалпы ортақ танылған нормалы әдебиетімізге ... ... тән өз ... ... жұмыссыздардын әлеуметтік-психологиялық жағдайына, жұмыссыздықтың
институтцияланған фазалары: алаңдау мен сарыуайым, ... ... ... ... мен әлеуметтік байланысты жоғату
айрықша кауіп тудырады.
Қоғамда болып жатќан әлеуметтік-экономикалық өзгертулер, моральді-
психологиялық қарым-қатынастардың ... ... ... және ... ... сияқты ауыр сынақтар. кейде қатты жүйкелік олқылықтарына
және ... ... алып ... жұмыссыздығы, әсіресе жасөспірімдер, кәмелке толмаған мектеп
және кәсіптік-техникалыќ училище оқушыларының негативтік ... ... ... өсіп келе жаткан қылмыстық іс-әрекеттер болып отыр.
Жастардың өмірде жолын табу ... ... ... ... кетуі үлкен
уайым тудыруда. ... – көп жас ... үшін ... ... ең ... жеке бастың мұқтаждығын ... ... ... ... ... - ол ... 2-3 ... демалысқа кетуі. Еңбек әрекетін "либерализациялауды" - шын
мәнінде ... ... ... ... ... қалыптасуына
теріс әсер ете отырып, занды еткен. ... ... ... ... - ... асырауында болу, инфантилизм, оған қоса әлеумеітік ауытқулар
салдарынан болады.
Жастардың жұмысбастылығы төңірегінде ... ... ... ... ... интеллектуальдық шамасының қайта кері
айналмайтын процестері болып ... ... ... ... ... өз жұмысының нәтижелеріне қызықпаған жас мамандар мен білікті
жұмысшылар қылмыстық ... ... ... шетелдерге кетіп жатыр.
Ауыл жастарын жұмыспен қамтуды реттеу ерекшеліктері.
Республиканың жұмыспен қамту сферасында және ... ... ... ... ... жұмыспен камтудың приоритетті мақсаттарын таңдауды
және оны сатылап жүзеге асырудың эффективті механизмін жасауды ... ... әр ... еңбек нарығында қалыптасқан және
онда алдағы уақыттан күткен жағдайға байланысты ... ... ... ... ... болып жатқан процестерге белсенді әсер ету
формалары мен тактикасы өзгеріп отыруға тиіс. Бұл ... ... ... үшін де ара ... Бұл орайда еңбекті өздігінен
реттеу механизмі мен мемлекеттің ауылдағы жұмыспен қамтуды ... ... ... ... ... ... ... туындайды.
2004-2008 жылдар арасында ауыл жастарын жүмыспен қамту 2355 мың адамға
қысқарғанын жұмыспен ... ... ... 40%-ға ... азайғанын, жастардың
жұмыссыздығы, 2,6 есе өскенін айта ... жөн. Бұл ... ... ... ... ... әкеп ... Жастардың
айтарлықтай бөлігі экономикалық жағынан белсенді емес халықтың қатарына
ауысты. 1992 жылмен ... 2002 жылы 29 ... ... экономикалық
белсенді емес халық саны 2,2 млн-нан 3,8 ... ... ... ... ... құрамындағы үлесі 31-ден 46%-ға дейін артты.
Бүгінгі таңда ауылдық ... ... ... ... ... ... ауылдық экономика салаларында білікті жұмысшылардың
жетіспеуіне қарамастан, жатардың ... ... ... ... ... Мұның үш түрлі себебі бар:
1. Еңбек нарығы талаптарына сай кәсіби дайындықтың болмауы, төмен
деңгейдегі ... ... ауыл ... ... ... етіп ... Ауылшаруашылығында еңбектің төмен бағалануы. 2002 ж. ауылшаруашылық
кәсіпорындарында ... ... ... 84,3% ... ... білдірген. Жас кадрлардың 38,5% жалақыны жүйелі
түрде алса, 40,7% жалақының кешігіп алады, 14% ... ... ай, ... ... бері ... Жалақы деңгейінің өте төмендігіне және оның
уақытында төленбеуіне байланысты біз сауалнама ... ауыл ... жеке үй ... ... ... ... қосымша табысты қажет
ететіндерін білдірген. Ауыр жағдайда ... ... ... және ... ... ... ... орындарына жастардың қызықпауына
әкеп соғады.
3. Жұмыс орындарының, тіпті жалақысы төмен және ... ... ... ... ... болуы. 90-жылдарда өндіріс пен қызмет
көлемінің қысқаруына, ... ... 2010 ... ... ... кешенінің дамуының негізгі бағыттарында баяндалған
ауылшаруашылықтық емес ... ... ... ... баяу ... аграрлық сферада да, ауыл экономикасының басқа салаларында да
осындай жағдай қалыптасып отыр.
Аграрлық реформалар басталған ... ... ... ... фермерлік
және шағын ауылшаруашылық кәсіпорны ауыл жастарын тарта алмай отыр (2,2%).
Жастар келешекте өз ісін ашуға қауіппен ... ... ... үш ... ... ауыл жастары не жұмыссыздар
қатарына қосылады, не жеке меншік қосалқы шаруашылықта жұмыспен ... ... емес ... санына қосылады. Сонымен бірге жұмыспен
қамтылған ауыл ... ... да ... ... ... ... ... тұрған жастардың арасынан тағдырларын ауылмен ... ... ... көп ... ... ... арасында қаладан шыққандарының, 2,2% ғана ... ... ... дайын болса, ауылдан шыққандардың 113% ауылға
қайтады. Қалалық жастардың 55,3%, ... ... 36,9% ... ... барғылары келмейді.
Ауыл жастары жасы жағынан ... ... ... ... ... ... ... қамту дәрежесіңің азаюы білікті жұмыс күшінің
азаюына байланысты болып отыр. Ауылдағы кері процестерді тоқтату үшін ... ... ... қатынастарының икемді формаларының дамуын, АӨК
әртүрлі салалар арасында еңбек ... құру ... жаңа ... ... ... ... қажет. Мұндай бағдарлама
ауылдықтардың өмірін түбірімен жақсарту.Облыстың ... ... ... ... ... ... мен ауылдық территорияларды
дамыту бағдарламасын жүзеге асырумен байланысты. Аграрлық ... ... ... ... ауыл ... 10,5 млрд. теңге
салынған. Ауылдық территорияларды дамыту бағдарламасын жүзеге ... ... екі ... 11,7 ... ... Бұл бағдарламаларды
жузеге асыру шеңберінде қаржылық ресурстар ауылдың әлеуметтік ... ... ... сүру ... ... (ауылда жол
салу және жөндеу, су құбырларын, газ құбырларын, мәдениет және ... салу және ... ... үй салу және ... ... ... жоғары ауылдарда жалпы қаражаттын 21%, потенциалы орташа
ауылдарда қаражаттың 75% жұмсалған.
Ауыл жастарын ... ... ... мақсатында жұмыспен қамтуға
ықпал етудін аймақтық бағдарламаларын жасау ұсынылып ... ... ... ... ... ... ... орындарын ашу
қарастырылу керек. ... ... ... үшін жұмыс орындарын бөлу және
субсидиялау, мамандар мен ... ... ... деңгейде
дайындығын арттыруды жүзеге асыру ұсынылады. Жастарды ауылда қалдыру үшін
шаруашылықта үш жылдан кеме емес ... ... ... ... ... несие есебінен түрғын үймен қамтамасыз ету ұсынылады.
Кейбір аймақтарда әлеуметтік-экономикалық дамудың біркелкі болмауы
Қазақстан Үкіметінің алдына аймақтық ... ... ... және ... ... ... ету ... туралы мәселені шешуді міндет етіп
қойып отыр. Аталған шаралардың міндетті шарты - оларды нормативтік-құқықтық
жағынан нақты ... ... ... ... ... жылдары кең таралған,
жұмыспен қамтудың жаңа бағыттары төмендегідей:
- әртүрлі құқықтық және ... ... ... кәсіпкерлік
немесе өзін-өзі жұмыспен қамту формасында (мұндай жағдайда ... ... ... ... ... көрсетуге дейш әртүрлі деңгейдегі қызмет
ұсынады, жаңа кәсіпорындарды тіркеу процедурасы өте ... ... ... ... еңбекті ынталандыру»;
- төмендегі шаралар көмегімен ... ... ... ... ... нарығының дамуына ықпал ету; жалдау мен жұмыс
уақыты режимінің стандартты шарттарын занды түрде ... ... ... ... ... заңды түрде азайту; жұмыс аптасының
ұзақтығын ... ақы ... ... ұлғайту; зейнеткерлікке шығатын
жасты төмендету.
Ауыл жастарын жұмыспен қамту бағдарламасы 2006 жылы 1 ... күні ... Н. ... жыл ... ... ... ... Үкіметінің саясаты мек стратегиясына негізделген. Жолдауда
елбасы «кәсіпкерлікке кең көлемде мемлекеттік қолдау көрсету, ... ... ... ... кеңейтіп, нығайту» қажеттігін атап көрсеткен.
Сондықтан жоғарыда аталғандарға байланысты, Ауыл ... ... ... ... ... ... негізгі пункттерден басқа
(қосымша жұмыс орындарын ашу, ... пен ... ... қабілеті бар аграрлық өнімдер өндіру мақсатында ауылшарувшыяык
өндірісін, білім мен ғылымды ... жас ... ... ... ... ... ... сферасын кеңейту; жұмыс күші сапасын
арттыру; ЖОО мен баскалай білім беру ұйымдары түлектерін жұмыспен ... ... ... ... мен ... қаржылық институттардың (Ауылдық Несие
Серіктестері, Кәсіпкерлерді ... ... ... т.б.) ... көмек көрсетуі аталмыш бағдарламаньщ төмендегідей ... ... ... мүмкіндік береді:
- бәсекеяесгік қабілеті бар ауылшаруашылық өндірістеріне ... және ... ... (сүт және ... т.б ... яғни
бәсекелестік қабілеті бар өнімді циклді түрде ... ... ... ... ... және ... агробизнесті дамыту.
Ауыл жастарын жұмыспен қамту бағдарламасын ... ... ... ... сай жаңа ... ... жаңа ... орындарын енгізу,
жұмыссыздарды жұмысқа орналастыр және қоғамдық жұмыстар ұйымдастыру, кәсіби
оқу мен қайта ... ... ... ... ... ... еңбек нарығындағы жағдайды жеңілдетуге; білімді жастардың ауылға
оралуын экономикалық жағынан ынталандыруға мүмкіндік береді.
Жұмыспен қамту саясаты ол ... ... ... байланысты
жұмыспен қамтылған халықтың салалық және кәсіби ... оны ... ... жанама реттеудің, жұмыс күші мобильдігін ... ... пен ... ... жағдайларына бейімделу мүмкіндіктерін
арттырудың маңызды құралына айналып ... ... ... ... ... қауіпсіздігін, сондай-ақ, отандық аграрлық ... ... ... ... ... ... ... түрлі шаруашылық құрылымдарды,
кәсіпорындарды, ұйымдар мен мекемелерді белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... ... және оған кірісуге дайындардың бәрін жұмыспен
қамтамассыз ету;
2. ... ... ... ... ... Жұмысты таңдау еркіндігін беру;
4. Әр жыл сайын демалыспен қамтамассыз ету;
5. Жұмыс іздеген және оған ... ... ... осы ... ... жүргізу.
Еңбек нарығы мен халықтың жұмыспен қамтылуын реттеу үшін, оның мынадай
құрамдас бөліктерінің қалыптасуын қажет және тиімді болып келеді:
1. Жұмыспен ... ... және оны ... ... ... ... ... ҚР халқын жұмыспен қамтудың ұлттық саясатының негізгі басымдықтарын
айқындау;
3. Жұмыспен қамту мен еңбек нарығын ... ... ... ... ... ... моделі мен оның негізгі параметрлерін
таңдау;
5. Халықты жұмыспен қамтуды қамтамассыз ету үшін ... ... ... ... ... ... ... мамандықты игеріп және оның өз қабілеттерін еш
қысымсыз ... ... ... мол ... ... ... азайту үшін біздің Президентіміз Н. Назарбаев
республикада жұмыссыздар санын одан әрі де ... түсу үшін ... күш ... ... Бірақ нарықты экономикада толық жұмыссыздық
болуы мүмкін емес. Себебі толық ... ... ол яғни ... ... ... ... ... керек. Біздің қолымыздан келетіні, ол
тек қана ... ... ... ... ... ЕҢБЕК НАРЫҒЫН РЕТТЕУ МЕХАНИЗМДЕРІН
ЖЕТІЛДІРУ
3.1 Еңбек нарығын мемлекеттік реттеу механизмдерінің ... ... ... ... ... ... реттеушілер
Қазақстанда жүзеге асырылмаған. Бұл елдердің тәжірибесін зерттеу қажетті
және ... ... ... ... ... ... ... нақты аймақтардың ... ... ... ... механизмдері қалыптасуы керек.
Республикадағы халықтың жұмыспен қамтылуын реттеу механизмі еңбек ... ... ... ... ... ұсыныс және жұмыс күші ... ... Бұл ... ... ... қатысуымен
қамтамасыз етіледі. Еңбек нарығында сұраныс пен жұмыс күші ұсынысы арасында
апйтарлықтай сәйкессіздіктер пайда ... ... ... ... ... де ... себебі бұл нарықта барлық ... ... ... ... ... ... элементтері – жұмыс
күшіне сұраныс пен ұсыныс. Жұмыс күшіне сұраныс – ... ... ... ... ... бар ... ... қажеттілігімен
анықталады. Нарықтың бұл элементі ... ... ... және еңбек
нарығының қызмет етуіне ықпал етеді.
Жұмыс күшіне сұраныс кәсіпорындардағы, ... және ... бос ... ... ... ... ... сұранысты қалыптастыру кәсіпорынның ... ... ... ойлайтын жұмыс берушінің қажеттіліктері мен
көзқарастарына бағынады. Жұмыс күшіне сұранысты ... ... ... ... ... ... ... мен модернизациялауды,
жаңаларын құруды және тиімсіз, әрі ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар мен аймақтық билік органдарының қолдауымен
жүзеге ... ...... және орта ... дамыта отырып, жаңа жұмыс
орындарын құру [29,52б].
Жұмыс күшіне сұранысты ... ... ...... ... ... Бұл ... – жұмыссыздарға жергілікті басқару
органдарының қол астындағы құрылыс, қызмет көрсетулермен байланысты ... ... ... ... ... және ... жергілікті
еңбек нарығындағы жағдай мен ... ... ... етіп ... ... ... ... сұраныс сияқты ұсыныс та түрлі факторлардың ықпаллымен
қалыптасады, ... ... баға ... ... ... ... ... саны, жұмысшылардың кәсіби біліктілік құрамы, қаржы-
несиелік және салық жүйелері.
Жұмыс күшіне сұраныстың бес түрін ... ... ... кәсіпорын
сұранысы, салалық және аймақтық. Жұмыс күшіне сұраныс жаңа жұмыс ... ... Ол үшін жаңа ... ... ... ... кәсіпорын табыстарынан түсетін салықтарды жеңілдету керек. ... ... ... ... ... ... ... еді:
- жұмыс берушілерге өндірісті қайта ... ... ... ... ... жеке секторды инвестициялаушы өкілдерге төмен пайыздық ... ... ... ... осындай инвесторларды мемлекеттің мақсатты бағдарламаларына қатысу
үшін лайықты жағдай жасау;
- жаңа жұмыс орындарын құрған және ағымдағы жұмыс орнын ... ... ... ... ... ... аймақтардағы жаппай жұмыссыздықты болдырмауға жәрдемдескен ... ... ... ... ... еңбек ұжымдарындағы білікті жұмысшыларды сақтап қалу. Шетелдік
тәжірибе көрсетіп отырғандай, тоқырау кезеңінде негізгі ... ... ... ... ... ... қалады.
Мемлекеттік табыстар негізінде ауданаралық және салааралық жұмыс күшін
қайта бөлуге жәрдемдесу керек. Бұл шаралардың жүзеге асуы шағын және ... ... ... ... ... жаңа ... орындарының құрылуына
себеп болады. Кәсіпкерлер санын арттыру үшін оларды тиісті жеңілдіктермен
қамтамасыз ететін ерекше құқықтық база ... ... ... ... ең ... ... бірі – жұмыс күшін
ұсыну. Жұмыс күшін ұсыну ... ... ... адамдардың өз
қабілеттіліктерін лайықты өндіре ... ... ... күші ұсынысын қалыптастыру саясатының негізгі бағыты – жұмыс
күшінің ... ... ... ... жағынан арттыру және жетілдіру.
Республика тәуелсіздігі мен дербестігі терең білімі және ... ... жаңа ... ... ... алып ... Дәл осы ... оның
еңбекке деген қатынасынан ... ... ары ... дамуы
байланысты. Қазіргі уақытта қалыптасқан кәсіби білікті нарық мамндарын
даярлау ... ... ... ... әр кез сәйкес келе
бермейді.
Келесі бағыт - өзін-өзі жұмыспен қамтуды дамыту. Бұл бағыттағы негізі
мүмкіндіктер жұмысшыны өз ... ... ... жеке ... қызметпен
байланысты. Бұл орайдағы өзін-өзі жұмыспен ... ... пен ... ... жеке ... ... ретінде қарастырылады,
сондықтан өзін-өзі жұмыспен қамту мен кәсіпкерлікті қолдау шараларына салық
салуды жеңілдету мен төмен ... ... ... ... ... ... негізгі бағыттарға жатады.
Көші-қон процестерін ұйымдастырушы тетіктер елдегі көші-қон саясатын
қалыптастыру мен іске ... ... ... ... көші-
қон саясатының негізгі мақсаты көші-қон ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету.
Елімізде болып жатқан көші-қон процестеріне көптеген факторлар ... ... ... негізгі топтарға жіктеуге болады:
- саяси
- этномәдени
- әлеуметтік-экономикалық
Республикаішілік көші-қонның бірден бір ...... ... ... ... шаруашылығындағы қайта құрулар болып отыр. Бұл
жағдайлар өз кезегінде ауыл халқын өнеркәсіп ... ... ... ... ... негізгі үш бағыт ... ... ... ... ... төл-құжаттық қадағалау
- оралмандар
- қашқындар
Еңбек миграциясы бағытының басты міндеті ішкі еңбек нарығын қорғау.
Төл-құжаттық қадағалау шетел азаматтарын қатаң есепке алып, республика
азаматтарының ... ... етуі ... ... ... келесідей шараларды қамтуы керек:
әлеуметтік көмек, ... және ... ... қайта оқыту мен
даярлау, ҚР заңнамаларының ерекшеліктерін түсіндіру.
Әлеуметтік географиялық үрдістердің ... ... ... – жұмыс
күшінің бағасы. Бағалар мен ... ... күші ... мен ... ... ... бұл – жұмыс берушінің ... ... ... ... ... ... ... еңбек
нарығындағы сұраныс пен ұсыныс арақатынасымен анықталады. Таза ... ... ... ... ... ... болады.
Сондықтан, олар жаңа жұмысшыларды белгілі еңбекке шақыру үшін еңбекақы
мөлшерлемесін көбейтуге мәжбүрлі. ... ... ... ... ... ... бірге жоғарылауы керек. Жоғары еңбекақы
белгілі жұмыс орнына көп жұмысшыларды қызықтырады, бірақ ... ... ... ... әсер ... ... ... алады.
Еңбекақының экономикалық мазмұны ретінде осы табыспен қайтарылатын
өндіріс факторын, материалдық қажеттіліктерінің ... ... ... ... мен ... ... ... Сондықтан еңбек бағасы
ресурстар бағасының бір түрі емес, жұмысшы мен оның отбасының әлеуметтік
беделі және ... ... ... ... жағдайы мен жұмыс күшінің ұдайы ... ... ... ... жеке ... ғана байланысты
емес. Ол – еңбекақы төлеп, оның көлемін анықтай ... және ... ... жүзеге асыру үшін тиісті түрде еңбекке ынталандыра
алған ... да ... ... ... ... ... ... жалақысын реттей алуы. Нарықтық қатынастар ... ... ... бірі – ... ... ... бекіту. Бірақ заңды түрде еңбекақының минимумы бекітілген, тіпті
екі ... ... ... ... бұл ... ... жалақы
төленбейді.
Жоғарыда келтірілген жалпы үлгі негізінде мемлекет еңбек нарығын
реттеудің өзіндік нұсқасын жасай алады.
Еліміздегі ... ... ... ... ... ... табылады:
1) жұмыс күшіне сұранысты келесідей шараларды жүзеге асыру негізінде
арттыруға болады:
-өндірісті ... ... ... ... ... жеңілдіктер жасау, бұл жағдай жұмыс күші сұранысын арттырады;
-инвестицияларды ұзақ ... және ... ... ... орындарын құрушы жұмыс берушілерге қатысты жеңілдіктер жайлы
салық кодексі бөлімдеріне өзгерістер жасауды ... ... ... ... ... мөлшерін жоғарылату;
-өз бизнесін ашып, жаңа жұмыс орындарын ашамын деуші азаматтарды
субсидиялау;
-алғашқы ... ... ... мекемелерді нарық экономикасы
талаптарына жауап беру икемділігін қамтамасыз ету;
2) жұмыс күші ... ... ... ... күші ... ... байқалуда. Бұл кемшілікті жою үшін төмендегі шараларқажет:
-еңбекақыны тұтыну себетінің минималды бағасына жеткізу мақсатында
еңбекақы жүйесін ... ... ... ... ... сәйкес жалдамалы еңбектің толық және уақытылы
көлеміне кепілдік беру;
-минималды еңбекақы көлемінің ... ... ... ... сағаттық төлем орнату.
Еңбек ресурстарын пайдалануды жақсартатын жүйе екі ... ... дер ... ... еңбек ресурстарын пайдаланудағы мемлекеттің нақты әсер
ету шараларын қарастырады.
Екінші бағыт – жұмыссыз халықтың ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру мен қолдануға
байланысты мемлекеттік саясат экономиканың нақты слаларындағы ... ... ... және орта бизнестің дамуына теңдей және ... ... ... ... сай ... біліктілігін
арттыру.
Мемлекеттік саясат мынандай жағдайларда тиімді болар еді, егер оның
шеңберін өткізілетін шаралар алға ... ... ... ... және
тиісті ресурстармен қолданылса. Еңбек нарығының ... ... ... ... ... нарық экономикасында тиісті тәжірибе жинай
қоймайды. Олар ... ... ... ... ... ... қажет етеді. Еңбек нарығындағы саясат ... ... ... Ал қаржы жұмсалған нақты іс-шаралардың ... ... ... көз ... ... ... асырудан түскен нақты нәтижелер туралы ақпарат дұрыс саяси ... үшін ... Ал ... органдарға бағдарлама тиімділігінің бағасы
салық төлеушінің ақшасы нақты түрде не істеу мүмкін ... ... ... көзі болады.
Нарықтық экономика жағдайында еңбек нарығындағы үрдістерді орталық
реттеуші орган – жұмыспен ... ... ... Жұмыспен қамтудың
мемлекеттік қызметінің негізгі міндеті – басқа мемлекетті, қоғамдық және
жеке мекемелермен ... ... ең ... ... ... ... ... табылады. Осыған байланысты жұмыспен қамту қызметі мұқтаж адамдарды
тиімді ... мен ... ... ... етеді.
Жұмыспен қамтудың мемлекеттік қызметінің бастапқы және негізгі жұмыс
көлемін ресми тіркелген жұмыссыздар ... ... ... ... ... ... – азаматтардың жұмыс іздеу
кезеңін минималдау негізінде ұзақ мерзімді ... ... ... ... бір бөлігі болып табылатын еңбек нарығын басқару
ерекше ... ... ... ... Еңбек нарығын тек қана сұраныс ... тек ... ... ... ... ... болып табылады.
Сондықтан еңбек нарығын басқару мәселелерін жүйелі қарау қажет
Еңбек нарығына әсер ету арқылы жасалынып ... ... ... мен ... ... және ... ... берулері
керек. Еңбек нарығындағы мемлекет екі жақты теңдей ұстаушы әділ сот ролін
атқарады. Бұл ... ... ... ... ... ... жұмыссыздықпен күресудегі маңызда шаралары ретінде еңбекке
сұранысты тұрақтандыруды айтуға болады.
Еңбек нарығын мемлекеттік ... ... сол ... ... даму ... сай ... ... керек. Бұл басқарудың
формалары мен ... ... ... ... саласында
қалыптасқан дәстүрлерге сәйкес болып, қоғам мен азаматтардың ... ... ... мемлекеттік әсер ету шараларының тиімділігі халыққа
көрсетілетін әлеуметтік көмек мөлшеріне емес, ... ... ... ... ... ... және ... жүйелердің трансформациясы
халықты жұмыспен қамтудың таңдауы, толық және тиімді ... ... ... Олар төмендегілерден тұрады:
1. Жұмыспен қамтылған халық проблемаларын бірінші кезекте шешу және
жұмыспен қамтылудың үйлесімді құрылымын қамтамасыз ету.
2. ... ... ... ... техникалық жабдықталған жаңа
жұмыс орындарын құру.
3. Өнімді еңбек ... ... ... мен ... ... ... басқаратын механизм еңбек нарығының лайықты қызмет
етуін анықтайтын ... ... ... ... спектрін қамтуы керек. Реттеу мен басқару іс-шаралары облыстар мен
аудандар басшылығы, білім беру ... және ... ... ... ара қатынасы негізінде жүзеге асырылуы тиіс.
Халықтың жұмыспен қамтылу саласындағы үйлесімді нарықтық қайта ... ... ... ... ... нарығын мемлекеттік реттеудің құқықтық тетіктері жұмысбастылықты
және ... ... ... заң және ... ... бағытталған.
Қазіргі уақытта мемлекет еңбек заңдарының бұзылмауын қатаң қадағалауы
керек, ал оларды қамтамасыз ететін принциптер либералды ... ... ... ... ... ... ... еңбек нарығының немесе тұтастай
экономика тиімділігіне кері әсер етуі ... ... ... ... ... ... талап ететіні белгілі. Сондықтан еңбек нарығын реттейтін базаны
күшейту ... ... ... үшін ... басымдықтың бірі болуы
керек.
Жұмыссыз азаматтар еркін жұмыс ... ... ... берушілерге,
уәкілетті органға немесе жеке жұмыспен қамту агенттігіне жолығу құқығына ие
және де уәкілетті органдардан ақысыз ... және ... ... ... ... ... туралы» Заңына сәйкес уәкілетті орган
жұмыссыздардың жұмыс таңдауына ... ... ... ... ... 10 күннен кешіктірмей тіркеуге алып, кәсіп
таңдаудағы бағытында ақысыз қызмет көрсетіледі және де ... ... ... ... «Талдықорған қаласының жұмыспен қамту
және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы» ... ... өз ... ... 2001 ... 23 қаңтардағы «Халықты жұмыспен қамту
туралы» №149-ІІ Заңының негізінде жүзеге асырады.
Мемлекеттік қызмет өздеріне байланысты емес ... ... ... ... ... айналыспайтын, жұмыс іздеп жүрген және
еңбек етуге ... ... ... ... ... ... ... көрсету уақыты - өтініш берген күннен бастап 10 күн
аралығында, мемлекеттік қызмет көрсетуге берілген ең ұзақ ...... кем ... ... ... жұмыс күндері сағат 9.00-ден 18.00-ге
дейін жүргізіледі.
Шағын қалалардағы немесе жергілікті аймақтағы ... ... ... ... ... ... ... шаралар артуда. Солардың
қатарында жергілікті жұмыс берушілер, кәсіподақтар, әкімшіліктер ... ... ... зор деп ... ... келісім
негізінде облыс бойынша келесідей шаралар жүзеге асты.
«Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік әріптестік туралы» ҚР Заңын
жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ... облысының кәсiпкерлер мен жұмыс берушiлер одағы” ҚБ тараптары 2005-
2007 жылдарға жасалған облыстық ... ... ... ... бойынша
жұмысты жалғастырды. 2007 жылға бағытталған құрамына 145 тармақ енетін ... ... ... ... ... ... орындалды. 2007
жылдың қорытындысы бойынша әріптестердің әлеуметтік диалогындағы ... ... ... бұл ... ... ... қол жеткізді,
барлық санаттағы жұмысшылардың еңбекақылары ... ... ... ... акциясы өткізілген жоқ. 
2015 жылға дейінгі индустриалды-инновациялық даму Стратегиясын жүзеге
асыру аясында ... ... іске ... ... қалыптасуда. Экономиканы ырықтандыру жалғасуда, өндірістік
инфрақұрылым аясында ... ... ... ... ... ... ... жүргізілуде, тұрғын үй құрылысын дамытудың 2005-2007 жылдарға
арналған ... ... ... ... одан әрі ... жылы әлеуметтік әріптестік және әлеуметтік-еңбек қатынастарды реттеу
бойынша облыстық ... ... 19 ... қаралған 4 мәжіліс
өткізілді. Бұлардың ішінде жергілікті деңгейде табиғи монополиялардың өнімі
мен қызметіне бағалар мен тарифтерді ... және ... ... тұру;
еңбек жалақысы бойынша қарыздар деректерiне жол ... ... ... қамтамасыз ету тармағын орындау; балалардың жазғы ... ... ... ... ... қорғаншылықтағы балалардың, жетім
балалардың, аз қамтылған отбасылардың балаларын; мүгедектерді кәсіби
оңалту, ... ... ... ... ... ... мүгедектерге
арналған жұмыс орындарына тағайындалған квоталарды ... ... ... ... және ... ... ... актілер
мен ұжымдық келісімдіктерді орындауы және тағы да басқа мағыналы мәселелер
қарастырылды.
Әлеуметтік әріптестіктің тараптары ... ... ... ... аймағында табиғи монополиялар субъектілерінің қызметін
реттеуді талқылай отыра ... ... ... орталық және
жергілікті атқарушы органдардың арасындағы қызметтерді бөлу ... ... ... орай ... ... ... облыстық үшжақты
комиссия ҚР «Табиғи монополиялар туралы» Заңының облыс аймағында орналасқан
табиғи монополиялардың барлық субъектілерінің ... ... ... ... ... реттеу бойынша жергілікті атқарушы органдарға
құқық беру бөлігіне өзгеріс енгізуді ұсынады.
Әлеуметтік ... ... ... облыстағы 7585
кәсіпорындар мен ұйымдарының ішінен 2007 ... 1 ... ... құрылып, жұмыс істеп жатқандығын және ұжымдық келісім-шарт 787
кәсіпорында бекітілгенін көрсетті. Бұл 2005 жылмен салыстырғанда 112,8 ... ... ... ... ... және ... ... облыстың кәсіпорындары мен ұйымдарының ұжымдық келісім-
шарттарын есептік тіркеуі жүргізіледі. 2007 ... 1 ... ... ... 100 ... ... тіркеуден өтті [31,32б.].
Жергілікті аймақтарда ... ... ... ... ... тиімділігін арттыруда мемлекеттің ... ... ... ... ... және ... ... жоғарыда аталған
шаралардың жүзеге асырылуына жол ашады. Сондықтан, ең алдымен әлеуметтік
саясатпен жетік танысып, оның жүзеге ... ... ... ... факторларды
анықтап алу жөн болады.
3.2 Экономиканың жаһандануының негізгі бағыттары мен олардың ұлттық
еңбек нарығына тигізетін әсері
Технологиялық өзгерістердің, ... мен ... ... ... дамып келе жатқан нарықтардың пайда
болуының ... ... ... ... қарқынды түрде ұлттық
экономикаларды «сіңіріп» бара жатқандығы белгілі. Нақтырақ айтқанда,
әлемдік ... ... ... ... қозғалысының, тұрғындар мен
жұмыс күшінің ұлғаюы, ақпараттық айырбастың тереңдеуі ұлттық ... ... ... ... ... ... ... үрдісіне тартылуын
жеделдетуде. Осыған байланысты жаһанданудың ұлттық ... ... ... ... ... және олардың еңбек
нарығына әсері;
–– сыртқы сауда мен инвестициялардың жұмыспен ... ... ... жұмыс күшінің миграциясы және оның жұмыспен қамтуға ... ... ... анықталуы тиіс.
Енді жаһандану үрдістерінің осы бағыттар бойынша жұмыспен қамтуға
тигізетін әсерін қарастырып ... ... күні ... ... ең ... ... технологияның және сонымен қатысты өнеркәсіп
салаларының дамуымен анықталады. Экономиканың дәл осы ... ... ... ... ... ... ойы ... мойындау қажет. Осының нәтижесінде индустриалды әлем мен ... ... ... ... көзі ... ... көлемді инвестициялардың технологиялық жаңалықты ... ... ... ... ... қамтамасыз етпейді. Бірақ жаңа
технологиялардың дамуы елдің бәсекелік қабілеттілігін анықтайды.
Ақпаратты жеткізудің жаңа ғаламдық әмбебаптық ...... 1) ... ... ... 2) осы қажеттіліктерді
автоматты түрде ... ... ... ... қанағаттандырушы
сияқты екі қызметті қатарынан атқарушы болып табылады.
Ғаламдық ... ... ... ... ... ... келеді. Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, орташа есеппен алғанда Торабта
күніне бір ... млн. жаңа ... ... ... Бұл ... 20 бет ... деген сөз.
Internet – планета көлеміндегі ақпарат көзі ғана ... ... ... ... ... да ... ... Бұл торап ешкіммен
бақыланбайды және ... ... өз ... бойынша ешкіммен бағытталмайды. Ол
физикалық құбылыс ретінде өз бетінше дамиды және жетіліп отырады.
Бүгінде ол оны пайдаланушылардың басым ... ... ... және ... қосылғандардың жартысына жуығы компьютер
мониторына қарай отырып, сонымен бір ... ... ... да көріп
отыруына болады..
Internet компьютерлік торап ... ... ... ... құра ... Жеке ... арасында цифрлық ақпаратты өңдеу
және беру арқылы қызметкерлер ... ... ... бір ... байланыс жасай алады.
Кезкелген басқа технология сияқты Internet те біршама ... ... ... беру, түрлі қызмет көрсету мүмкіндіктері оның
әлеуетті қауіптілік әкелу деңгейінен басым болып табылады.
Еңбек саласына ақпараттық ... ... ... зор. Мысалы,
АҚШ-да экономикалық белсенді ... ... ... ... өндіреді немесе оларды өз қызметінде белсенді түрде пайдаланады.
Жеке компьютерлерді, өндірістік жүйені бақылайтын компьютерлік жабдықтарды
(ең ... ... ... ... басқаратын
компьютерлерді қолдану материалдық-жабдықтау жүйесінің бұзылуын, өнімді
жеткізушілер мен көтерме сатып ... ... ... on-line
ережесіндегі байланысын; инженерлік еңбек өнімділігін ... ... ... мен ... ... ... ... нарықтары мен
банк саласында банк қызметкерлерінің үлкен санының ... ... ... ... ... ететін компьютерлер мен
телекоммуникациялық технологияны; тез дамып келе ... ұялы ... ... мүмкіндіктерін пайдалануға мүмкіндік беретін
коммуникацияны қалыптастырды.
Ақпараттандыру – ... ... ҒТП ... жаңа жағдайларға
бейімделе алуын тексеру болып табылады. Техникалық прогресс, әсіресе,
ақпараттық және ... ... ... мен оның ... ... ... өндіріс жүйесінің ең маңызды факторы болып
табылады.
Технологиялық даму елдің экономикасының тиімді қызмет етуі үшін ... ... ... ... ... ... ... мынадай мәселелерге тоқталмай өтуге болмайды:
–– жаңа технология жұмыс орындарының санын жедел қарқынмен қысқартып
келеді. ... ... ... ... ... жетістіктері білікті
жұмыскерлерге қарай ... ... ... біліктілігі төмен
жұмысшыларға деген сұраныс едәуір ... бұл ... ... мен ... төмен жұмыскерлер арасында күрт ауытқуын
туғызды;
–– технология-өнімділік-қамту арасындағы ... ... ... ... ... ... және оны өсірумен қатар осы
деңгейдегі өндіріс үшін ... ... ... ... ... ... технологияны енгізгенде қолданылған нақты қызмет түрінің өндірістік
шығыны ғана төмендеп қоймайды, сонымен ... ... ... ... ... Бұл процесс нарықты ұлғайтуы және өндіріс көлемінің неғұрлым
жоғары өсіміне алып келуі мүмкін;
–– технологияның ... ... ... ... ... ... анықталады. Байланыс және тасымалдау
құнының жылдам қысқаруы өндірісті ... ... ... ... өндірістік шығындарды төмендетуге мүмкіндік берді. «Жұмысты
электрондық жолмен сыртқа ... ... ... өнеркәсібі дамыған
елдерден дамушы елдерге экспортталуы жүйесінің дамуына алып келді.
Компьютерлік технологияның жұмыспен қамту мен еңбектің мазмұнына әсері
қарама-қайшылықты және ... ... ... ... ... ... ... 70-ші жылдардың ортасынан 80-ші жылдардың ортасына
дейін компьтерлер өндіретін салада қамтудың ... ... ... ... ... 90-шы ... ортасына дейін халықаралық бәсекенің
күшеюімен байланысты жағдай өзгерді де компьютерлік ... ... Оның ... ... ... ... болған өндіріс
саласындағы қамтудың қысқаруы өндірістік емес ... ... ... ... ... ... ... жергілікті торап операторлары және басқа) еңбек
өнімділігінің ... ... жаңа ... пайда болып қана ... ... ... және ... менеджерлеріне қажеттілік болмай
қалды. Бүгін түрлі мақсаттар үшін олардан ақпараттық технологияны игеру
талап ... ... ... ... ... берілген база мен жұмыс
істей білу және мәтінді өңдей білу талап етіледі [32,54б. ].
Ақпараттандыру әдеттегі ... ... ... өз ... ... ... мен ғалымдар да, қаржы аналитиктері мен
банк қызметкерлері де, дәрігерлер мен адвокаттар да, көлік ... ... де ... ... ... ... Автомобиль механиктері де
машинаның компьютерлік ... ... ... ... ... ... технологияның кеңінен тарауының нәтижесінде
жоғары білікті мамандардың жеткіліксіздігі орын алып келеді. Еңбекті
ұйымдастыру ... де ... ... ... ... байлану
қазіргі кезде міндетті емес. Оның орнына үйдегі жұмыс, икемді ... ... ... Жаңа ... ... ... үшін ... туғызады. Мұндай артықшылықтарға өз жұмысы және жеке уақытын
неғұрлым икемдірек жоспарлауға, білімге, сондай-ақ ... мен ... ... ... ... ... пайда болуы ж.б. жатады.
Осы айтылғандарға қарамастан, ақпараттық ... ... ... ... ... да ... ақпараттық технологияның тарауы қызмет көрсету саласының ... ... ... және ... ... ... төндіруде. Себебі бұл қызметтердің неғұрлым арзан жұмыс күші ... іске ... ... ... бірге, американдық зерттеушілердің ... ... ... қанаудың күшеюіне, олардың заңды мүддесін
елемеуге, жұмыстан тыс уақытта еңбек ... ... ... ... мен
жалақыны шектеуге мүмкіндік береді. Осындай өзгерістердің ... ... ... құқығын қорғау үшін қажетті заңдылықты қабылдауды
талап етеді;
2) жаңа технология қызметкерлердің басқа да ... кері ... ... Бұл ... ... ... жеке өміріне араласу қаупі
ерекше дабыл қақтыруда. Бұл жағдайда фирмалар мен ... ... ... ... ... ... электрондық пошталары
мен компьютерлік файлдарын қарауы орын алуы ... Олай ... ... ... мен жұмыскерлердің біліктілігіне, сонымен қатар олардың
құқықтары мен мүдделеріне қатысты да ... ... жаңа ... ... ... ... дамуының іске асырылуын туғызып
отырған Интернет сияқты жаңа механизмнің орын алып ... ... ... ... мәселелер пайда болады. Қазіргі кезде біздің еліміз үшін де
шешілуін қажет ететін мәселелердің бірі – ... ... ... бойынша кешеуіл қалуды болдырмау және ұлттық мақсаттар, құндылықтар
және мүдделерге сәйкес келетін анық ... ... ... ... ... ... елдің экономикасының тиімді
дамуы үшін қажет екендігін сезінуіміз қажет.
Қазақстанның ақпараттық қоғамға өтуі мен ... ... ... ... ... ... мен ақпараттық – коммуникациялық қызметтер көлемінің үлесі өседі,
ақпараттың елдің экономикасын дамыту мен тұрғындар ... ... ... үлесі де мардымды ұлғаяды. ... ... ... ... ... ақпараттық ресурстарға қол жеткізуді жақсарту
және тұрғындар мен мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... барлық деңгейдегі мемлекеттік билік органдары
қызметінің тиімділігі жоғарылайды. Ішкі ... ... ... ... ақпараттық бірлестікке тең құқықты ... ... ... ... ... оңтайлы жағдай жасалынады.
Елді ақпараттандырудың нәтижесінде экономиканың өнеркәсібіндегі жоғары
технологиялық салаларда, сондай-ақ қызмет ... ... ... ... ... ... ... арқылы ақпараттық өнімдер мен
қызметтерді өндіру мен сату ... ... ... сауда жүйесі
дамиды, салықтық түсімдер көбееді, біртіндеп ... ... мен ... ... ... ... ... жаңа сапаға ие болып қана
қоймай, олардың әлемдік ақпараттық нарыққа шығуы орын алады. ... ... ... да ... ... және ... ... жүзеге асыру, көпшіліктің үйде компьютерлерді пайдалана алу
мүмкіндігі ... мен ... ... және ... ... қол жеткізуін жеңілдетеді. Мұндай ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету жүйелерінің
тиімділігін арттырады. Жаңа жұмыс тұрпаттарының үйде ... мен ... пен ... қайта дайындықтан өткізу нәтижесінде тұрғындардың,
оның ... ... ... ... ... ... ... жетеді.
Жаһандану үрдістерінің, нақтырақ айтқанда, ... ... ... ... еңбек нарығына тигізетін әсері де зор болып табылады.
Сыртқы сауданың құрылымы мен даму бағытыны жұмыскерлердің ... ғана ... ... ... ... құрылымына,
жалақының деңгейі мен даму бағытына, жұмыспен қамтудың болашағына және,
осыған сәйкес елдегі құрылымдық жұмыссыздықтың ... де ... ... ... ... ... ... бәсекелестігінің күшеюі сол
тауарларды өндіретін салалардағы жұмыс орындарын қысқаруы есебінен
құрылымдық ... ... қана ... ... ... ол ... жағдайларын нашарлатады. Себебі, шетелдік тауар өндірушілердің
тарапынан болған қатты ... ... ... ... ... оның ... жұмыс күшіне деген шығындар да бар.
Әлемдік сауданың дамуы капиталдардың бір елден екіншісіне құйылуымен
өзара байланысты. ... ... ... мен ... ... ... ... Инвестициялардың жұмыспен қамтудың саны мен сапасына,
жұмыс орындарының қалыптасу бағытына; жаңа салалардың, жаңа ... ... ... ... ... ... болуына қалай әсер
ететіндігіне жауап табу ... ... ... ... ... ... анықтап алу қажет. Бұл мақсатқа жауап беретін және
кеңінен тараған әдіс неміс профессоры К. ... ... ... болып табылады. Осы жіктеу бойынша инвестицияларды үш топқа ... ... ... (материалдық инвестициялар): өндіріс
процесіне тікелей қатысатын тікелей ... ... ... ... запастарына салынатын инвестициялар.
Қаржы инвестициялары: портфелді инвестициялар, банк несиелері, ресми
несиелер мен басқа активтерге салынатын ... ... ... ... ... сатып алу.
Материалдық емес инвестициялар: жанама инвестициядар – материалдық
емес ... ... ... зерттеулерге, жарнамаға және
басқаларға салынатын инвестициялар.
Тікелей инвестициялар ... ... ... ... ... жаңа ... ... ұлттық экономиканың
қайта құруға, елдегі фирмалардың шетелдік әріптестерімен мықты ... ... ... ... ... тікелей шетелдік инвестицияларды
бақылауға алмаған жағдайда олар қабылдаушы елге ескі ... ... ... «лас» өндірістерді алып келуі, сонымен ... ... ... ... ... өз ... орнықтыру мақсатында осы елдің
ұлттық өндірістерін бақылауға алуға ұмтылуы мүмкін.
Портфелді ... ... ... ... ... ... ... табылады. Елге шетелдік портфелді инвестицияның келуі еліміздің
ұлттық инвестициялық базаның дамуы мен ... ... ... нарығы
мен олардың банктер сияқты қаржылық делдалдарының институттарының дамуына
алып келеді. Одан басқа, ... ... ... және орта кәсіпорындарды
қаржыландырудың неғұрлым ... ... ... ... Осы және ... ... бұл секторда жұмыс орындарының құрылу процесіне алып
келеді, яғни, шетелдік портфелді инвестициялардың елде жұмыс ... ... ... атап ... ... емес ... материалдық емес құндылықтарға
салынатын жанама инвестициялар (кадрларды ... ... ... ... және т. б.) ... ... ... байланысты
инвестициялар жұмыспен қамтуға тікелей әсерін тигізеді және елдің еңбек
әлеуетін ... ... ... ... ... еңбек ресурстарын алу
үшін білім мен кәсіби дайындыққа шығындар жұмсау қажет. Білім мен кәсіби
мамандарды дайындауға салынатын ... ... ... ... ... ... және ... шығындарды қамтиды, яғни ұзақ мерзімді
инестициялар болып табылады.
Мұндай инвестицияларды экономистер адам ... ... деп ... ... ... қолы жеткен білім және ғылым
деңгейіне байланысты ол «өндірістің ерекше факторына» ... ... ... мен ... ... оның экономикасының ұзақ мерзімдік
бәсекелік қабілеттілігінің факторына айналады.
Олай болса, білім мен еңбек ... ... ... ... күмән жоқ, себебі көп жағдайда мұндай ... ... ... ... ұсынысымен тікелей байланысты болып табылады.
Экономиканың ашықтылығы мен экономикалық дамудың жаһандануы үрдісінің
салдары ... ... ... ... ... Жұмыс күшінің әлемдік
миграциясының негізін салушылар батыс ... ... ... табылады. Онда
шетелдік еңбекті қолданудың тамыры ... ... ... іс
жүзінде бүкіл әлемді қамтыған алып миграциялық жүйені жасады»,— ... өз ... Х. ... ... ... күні халықаралық экономикалық қатынастардың
бөлігіне айналды. Бұл ... де ... тән оң және ... жақтары бар.
Жұмыс күшін қабылдайтын елдер үшін миграцияның оңтайлы ... ... ... ... ... ауыл ... ... емес ая
салаларындағы бос орындарды ... ... бос ... ... жаңа ... ... және с.с. ... табылады.
Ал миграцияның мұндай елдер үшін оңтайсыз жақтары:
–– жергілікті тұрғындар мен мигранттар арасында жоғары ақылық жұмыс
орындары үшін ... ... ... ... тұрғындар мен мигранттар арасында ... ... ... пайда болуы;
–– мигранттар тұратын шағын тұрақ жерлерінде криминогендік қауіптер
ошағының қалыптасуы;
–– белгілі уақыт ... ... ... ... жүйесіне түсетін
салмақтың күшеюі болып табылады.
Еңбекті экспорттайтын елдер тұрғысынан ... ... ... ... ... ... уақытша болуымен байланысты болды.
Эммиграция, бір жағынан, қалған жұмыскерлер арасында жұмыссыздықтың
тартылуы себебімен жұмыссыздықтың азаюына алып ... ... ... өз ... ... ... жақсартуына мүмкіндік береді. Бұны
миграцияның оңтайлы жағы ретінде ... ... ... ... ... ... от бастарын материалдық жағынан қолдай отырып, елдерінің
дамуына ... ... ... ... Егер ... шет елде бірнеше жыл
жұмыс істегеннен кейін өз еліне қайтатын болса, бұл жұмыскерлердің тұрақты
өмір сүретін елдері тұрғысынан ... ... ... ... ... ... алып келеді. Ал миграция салдарының ... ... үшін ... ... негізінен, білімі мен мамандығын өз елінде
алған жоғары білікті жұмыскерлер ... ... ... ... ... бұлжіберіп алған пайдалылық түріндегі экономикалық шығындармен
байланысты болады. Еңбек ... ... ... ... ... ... ... жағдайы және еңбек өмірінің сапасы тұрғысынан
алғанда неғұрлым өз таңдауларына сәйкес келетін жұмыс орнын табу ... ... ... болып табылады. Бұл процесс объективті өмір сүретін
фактор және ол ... ... ... ... ... ... Ол ... қатар экономиканың ашықтығының белгілі дәрежесінде ғана
пайда болып өмір сүреді және мемлекеттік институционалдық құрылым тарапынан
қолдауды қажет ... ... ғана ... ... ... деңгейде осы
ашықтылықтың нәтижесі және экономикалық дамудың жаһандастырылуы ... ... де ... қалыптасқан пікір бойынша, еңбек миграциясын екі жақтан
қарастыруға ... ... ... ... ... неғұрлым үйлесімді орналастыру,
пайдалы қазбаларды неғұрлым тиімді игеру, еңбек өнімділігін көтеру ... ... баю ... ... ... ... ... күштер дамуы белгілі деңгейге жеткенде,
басқа елдерде жаңа жұмыс орнын ... ... ... ... ... ғана мүмкін болады [33,117б. ].
Еңбек миграциясы мемлекеттерді бөлетін тілдік, ... ... ... сияқты экономикалық емес кедергілер қатарын ... ... ... ... да ... миграциясының тиімділігі
өндірістегі жаһандану процесін дамытудың негізі ретінде ... ... ... ... ашықтылығын бұрынғыдан да күшейтуге ... ... ... ... ... ... ... болуы қажет.
Жоғарыда айтылғандарды қорыта келе, ... ... ... ... нарығын тиімді реттеуді жүзеге ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда көрсетілген бағыттар
бойынша талдау арқылы және соның негізінде еңбек нарығының ... ету, ... ... асырудың жолдарын және ... ... ... ... ... ... өтпелі кезеңде қалыптасқан еңбек нарығының
қалыптасуы негіздері мен проблемалары келесідей қорытынды ... ... және ... ... ... моделіне көшудегі
күрделі мәселе – еңбек нарығын қалыптастыру, өйткені, ол ... ... ... ие және ... ... ... ... Қызмет ету
барысында еңбек нарығы әлеуметтік-экономикалық мәселелермен, қоғамдағы
демографиялық ... және ... ... мен бос ... ... заң ... тығыз байланысты.
Еңбек нарығындағы еңбек қатынастары жұмыс күшіне деген сұраныстың,
жоғары кәсіби білікті ... ... ... жұмыс күшін
даярлайтын жүйенің болуы кезінде ғана қалыптасады.
Еңбек нарығы тар және кең ... ... Тар ... ... жұмыс күші нарығы ретінде түсіндіріледі. Кең мағынасында еңбек
нарығы деп сұраныс пен ұсыныстың ... ... ... ... және ... қатынастар жиынтығы.
Қазақстан Республикасының экономикалық өсімі, сәйкесінше, еңбектік
қатынастардың дамуы халықтың өмір сүру деңгейімен ... ... ... деңгейіне тиісті жағдайға жеткізбейінше, жоғары деңгейлі экономикалық
өсімі туралы айту қиын. Ал, ... өсім ... ... ... ... жекеше дамуына мүмкіндік болмайды.
Өтпелі кезеңде қалыптасқан еңбек нарығының маңызы өте зор, себебі ... ... ... ... ... ... сипатында болады. Еңбек
еркіндігі мен кәсіпкерлік қызметін жариялау бір ... ... ... ... ... ... жол ашса,
екінші жағынан еңбек ... ... ... жетілмеген нарықтар санатына
кіреді, яғни оның қызмет ету механизмі жиі өзгеріп тұрады, ... ... ... ... ... және ... әр кез келе бермейді.
Сонымен қатар, нарыққа өту кезеңіндегі ... ... ... ... жағымсыз үрдістермен сипатталып, оның жағдайын мүлдем
күрделендіреді.
Еңбек нарығының ең негізгі ... ... күші ... ... ... өту ... ерекше тауар ретіндегі жұмыс күші
деңгейіне ... ... ... ... Сонымен қатар,
жұмыскердің белгілі сипаттамалары мен ... ... ... ... ... ... ... өнім түрі. Республикада 2002-2008 жыл
аралығында экономикалық тұрғыдан белсенді ... ... ... (7,3%) ... ... ... төмендеуі (0,5%) байқалуда. Бұл өзгеріс
экономикалық тұрғыда белсенді емес халық ... 10% ... ... ... ... деп ... ... өйткені белсенді емес халық
тобына балалар мен зейнеткерлерден басқа, мектеп оқушылары, студенттер ... ... ... ... ... өсу динамикасын да позитивті ... ... ... ... деңгейі 92,2% құрады. Жұмыспен қамтылу
деңгейінің жоғарлауы жалданбалы жұмысшылар ... ... ... Осы ... ... ... қамтығандар саны 7,4% қысқарды.
Нарықтық қатынастарға өту кезеңі еңбек нарығының қалыптасуынсыз ... ... ... ... ... Егер осы ... ... дұрыс қызмет етсе,
өндіріс сапалы дами түседі. ... ... ... мен оған ... ... ... еді. ... еңбек нарығы еңбек ресурстары ... ... ... ... ... ... басқа мемлекеттерде тараған
үлгілерді көшірмеу керек, тек бірқатар ... ... ... ... ... ... мәдени шектеулер жүйесі шеңберінде
қалыптасуы қажет. ... ... ... ішкі даму ... ... ... жүзеге асуы тиіс.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың халыққа ... ... ... ... ... // Егеменді
Қазақстан. -2011. 3 ақпан.- 1-3бб
2. Дилан Э., Линдсей Д.Е. Рынок микроэкономическая ... ... ... ... 1992.- 343 б
3. Үлкен экономикалық сөздік А.Н. Азрилян. - М.:1999. - 353 бет
4. Марценкевич В.И., Соболева И.Б. Экономика человека.-Москва, ... ... М.А., ... Г.Г. Основы экономической теории.-Москва, 1995.-
163 б.
6. Мелекьян Г.Г., Колосова Р.П. Экономика труда и ... 1997.- 123 ... ... И.С. ... вопросы занятости и регулирование рынка
в новых условиях.-Москва, 1989.- 265 бб.
8. Исмаилова Л.Э. Факторы спроса и предложения на ... ... 324 ... ... Д.К. Экономическая теория: важнейшие категории и ... 1993.- 285 ... ... Э.Н. ... ... в ... ... безработицы: из
опыта восточно-европейских стран // Труд зарубежом.- 1993.- №3.-С.22-
25
11. Мамыров Н.К., ... Л.С. ... ... труда в малых и
средних городах.- Алматы, 2000.- 264 б.
12. Чернышев М.Л. Статистика ... для ... с ... экономикой.-
Москва, 1985.- 64 б.
13. Алиев У.Ж. Теоретическая экономика.-Алматы, 2001.- 65-66 бб.
14. Сарбасова Т.С., ... А.К. ... ... и ... ... ... 17 ... Шеденов Ө.Қ. Жалпы экономикалық теория..– Алматы, 2002. -455б.
16. Басин М., ... И. ... и ... ... 1999, — 129 ... ... З. Особенности воздействия международной трудовой миграции на
рынок труда. // Труд в ... ... ... ... 12.-С. 14-18.
18. Майдырова А.Б. Человеческий капитал Республики Казахстан в ... ... ... ...... 2004. -290 ... Осипова Г.М. Экономикалық теория негіздері. –Алматы, 1998.-455б.
20. ҚР статистикалық ... ... ... // ... Жол ... іске асырылуы // Altyn orda.kz
22. Қайнар көзі: Қазақстан Республикасы Еңбек Министрлігінің ресми сайты,
www.enbek.gov. kz.
23. Шет елдегі ... ... // ... ... ... ... в ... Стат.сборник.- Алматы, 2006.-
31б
25. Еңбек нарығындағы жағдай тұрақтанды // www.enbek.gov. kz.
26. Уровень жизни ... в ... ... ... ... Байболова Н.Қ. Қазақстандағы жұмыспен қамту мәселелері // Саясат.-
2005.- №4-.-13-17бб
28. Апиев Қ. Қазақстанда жастардың ... ... ... ... ... Хабаршысы. – 2005.- №6.-42-46б
29. Кайранбеков Б. ... ... ... ... ... ... ... аграрлық университетінің хабаршысы.-2008.-№3.- 52-58бб.
30. Сүйеубаева С. Показатели оценки уровня жизни ... ... ... ... және ... ... ... – Алматы: Халықаралық бизнес
университеті, 2009. –41-27 ... ... ... бір ... // ... ... ... Б. Еңбек ресурстарын қолдану механизмдерін жетілдіру //
Қазақ ұлттық ... ... ... ... ... Қ. ... ... әлеуметтік экономикалық мазмұны //
Екінші Рысқұлов оқулары. Халықаралық ғылыми-зерттеу конференция.-
Алматы, 2007ж ... ... мың ... жұмыссыздар саны, мың адам
Халық қонысы заңы
Органикалық капитал құрылымының өсім теориясы
К.Маркстің еңбекпен қамтылу теориясы
Қосымша құн теориясы

Пән: Статистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қор нарығы76 бет
Cалықтардың қызмет етуінің теориялық негіздері7 бет
«Қаржылық тәуекелділік және оның фирма қызметіне әсер етуі»6 бет
Адам мотивациялық сферасының құрылымы, қызмет етуі және дамуы7 бет
Азық-түлiк тауарларының сапасы және оның бақылауының қамтамасыз етуi5 бет
Ақшалай қаражаттардың кәсіпорынның жағдайының тұрақтылығын қамтамасыз етуіндегі маңызын анықтау және оларды басқару стратегиясын жетілдіру67 бет
Бюджеттік жүйенің қызмет етуін құқықтық қамтамасыз ету70 бет
Валюталық жүйелер және олардың қызмет етуінің теориялық негіздері32 бет
Жұмыс орнындағы инфра және ультрадыбыстардың әсер етуінің алдын – алу шаралары.7 бет
Инвестиция және оның қазақстан республикасындағы қызмет етуi9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь