Арал өңірі қазақтарының XIX ғасырдағы Хиуа хандығы мен Ресейге қарсы ұлт – азаттық күресі

І. Кіріспе
Қазақстанда отаршылдыққы қарсы қозғалыстың пайда болуы
ІІ. Негізгі бөлім
1. Сырдария орыс бекіністерінің пайда болуы
2. Заңсыз салықтардың ауыртпашылығы
3. Көтерілістің негізгі себебі . жердің тартып алынуы
4. Көтеріліске қатысушылардың әлеуметтік құрамы
ІІІ. Қорытынды
Көтерілістің жеңілу себептері
Ең алдымен Орталық Азияда, атап айтқанда Қазақстанда отаршылдық-қа қарсы қозғалыстың пайда болу себептерін атап өткен жөн.Оларға Хи-уа хандарының басқыншылық әрекеттері және Ресейдің отаршылдық сая-саты негіз болды.
Орыстардың Сырдария жағасына келуіне байланысты осында тұратын қазақтар патша үкіметінің билігін мойындады. Әрине бұл хиуа хандары – ның сыртқы саясатына қайшы келді. Олар қазақтар арасында орыстарға қарсы насихатты күшейтті, ал олардың орыс бекіністеріне жақындап ба – рып қоныстану мүмкіндігін жою үшін 1847 жылы Қуаңдарияға бөгет са - лып тастады. Хиуаның Қожанияз бекінісінен бастап, Арал теңізіне дейінгі өзен арнасы құрғап қалды. Алайда бұған қарамастан,қазақтар орыстардың Райым бекінісі мен Қазалы фортына жақын жерде одан әрі көшіп жүрді. Хиуалықтар орыс бекіністеріне жақын жерде көшіп жүрген қазақтарға шабуыл жасауын жалғастыра берді. « Райым дуалдарының нақ түбінде хиуалықтар қырғын салып тонаушылық жүргізді, бірақ қазақтардың кө - мегімен біздің отрядтар, ақырында, олардың шапқыншылық жасауын тоқ - татты, олар бізге наразы қазақтарды сөз жүзінде қарсылық білдіріп, қас – тандық жасауға көндірумен шектелді ».
Хиуа хандары Сырдария мен Үстірт қазақтарына үздіксіз шабуыл жа-сай бастады. « 1847 жылғы 20 тамызда, - деп жазады А.Макшеев, - яғни Сырда орыс бекінісінің негізі қаланғаннан кейін бір ай өткен соң өзен - нің сол жағасында орналасқан , Райымнан 70 шақырым жоғары жақтағы хиуалық Жаңақала бекінісі маңында хиуа бегі Қожанияз және қазақ сұл-тандары ,өзін хан деп атаған Жанқозы Шерғазиев пен Ермұхамед Қасымов
бастаған 2000 адам күші бар хиуалықтар тобыры пайда болды. Тобырдың
бір бөлігі Сырдарияның қарттары мен балаларын өздерімен бірге алып кетті, 30 сәбиді суға батырып өлтірді, өзінің шекті руына ықпалымен жә-не хиуалықтарға ымырасыз өшпенділігімен мәлім Жанқожаның қарауыл- дағы төрт батырын өлтірді,сөйтіп осы жүгенсіздіктерін кейін өзеннің сол жағындағы бекінісіне қайтып кетті ». 1847 жылғы 23 тамызда Райым бекі-нісінің бастығы Ерофеев Хиуаның Жаңақала бекінісіне Жанқожа басшы -лық еткен 200 казак және 700 қазақ жіберді. Отряд жауды Қуаңдарияның арғы жағына қуып тастады, одан 3 мың түйе, 500 жылқы, 200 бас ірі қа-ра және 50 мың қой тартып алды.
1. Қазақстан тарихы. Очерктер. Алматы, 2002
2. Қазақстан тарихы.Очерктер. Алматы, 1994
3. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы, 1998
        
        Арал  өңірі  қазақтарының  ХIХ  ғасырдағы  Хиуа  хандығы
мен Ресейге қарсы ұлт – ... ... ... ... Азияда, атап айтқанда Қазақстанда отаршылдық-
қа қарсы қозғалыстың пайда болу ... атап ... ... ... ... әрекеттері және Ресейдің отаршылдық сая-
саты негіз болды.
Орыстардың ... ... ... ... ... тұратын
қазақтар патша үкіметінің билігін мойындады. Әрине бұл хиуа ... ның ... ... қайшы келді. Олар қазақтар ... ... ... күшейтті, ал олардың орыс бекіністеріне
жақындап ба – рып ... ... жою үшін 1847 ... ... са - лып ... ... ... бекінісінен
бастап, Арал теңізіне дейінгі өзен арнасы құрғап қалды. Алайда ... ... ... ... мен ... ... жақын
жерде одан әрі көшіп жүрді. Хиуалықтар орыс ... ... ... ... қазақтарға шабуыл жасауын жалғастыра берді.
« Райым ... нақ ... ... ... ... ... ... қазақтардың кө - мегімен біздің отрядтар,
ақырында, олардың шапқыншылық жасауын тоқ - ... олар ... ... сөз ... ... ... қас – тандық жасауға
көндірумен шектелді ».
Хиуа хандары Сырдария мен Үстірт ... ... ... ... « 1847 жылғы 20 тамызда, - деп жазады ... яғни ... орыс ... негізі қаланғаннан кейін бір ... соң өзен - нің сол ... ... , ... 70 ... жақтағы хиуалық Жаңақала бекінісі ... хиуа ... және ... ... ,өзін хан деп атаған Жанқозы
Шерғазиев пен ... ... 2000 адам күші бар ... ... ... ... ... бөлігі Сырдарияның қарттары мен балаларын ... ... ... 30 ... суға батырып өлтірді, өзінің шекті ... ... ... ... өшпенділігімен мәлім Жанқожаның
қарауыл- дағы төрт ... ... осы ... ... сол жағындағы бекінісіне қайтып кетті ». 1847 ... ... ... ... ... ... ... Жаңақала
бекінісіне Жанқожа басшы -лық еткен 200 казак және 700 ... ... ... Қуаңдарияның арғы жағына қуып ... одан ... ... 500 жылқы, 200 бас ірі қа-ра және 50 мың қой ... орыс ... ... ... наразы хиуалықтар
Ра- йымды және № 1 ... ( ... ) ... алуға бірнеше рет
( 1847
Және 1848 ) сәтсіз әрекет жасады , ... ... олар ... ... және орыс әскерлерімен қазақ жасақтарының Хиуаға
шабуылы-нан қауіптеніп, онда әскери ... ... ... ... әскер-лерінің қолдауымен Жанқожа Нұрмұхамедов ... ... хиуа ... қуып ... ... ... орыс ... күштері орнықты.
Бұл жөнінде Орталық Азия мен Қазақстанға жаулап алушылық жо
... ... ... ... өкінішпен айтқан. Атап
айтқанда
Краус былай деп жазған: « Орта Азияны жаулап алу ... ... ... үшін ... өзі кінәлі екеніне де ...... ... Кауфманның соққыға ұшырап, Ломакиннің, сондай-
ақ
кейіннен Скобелевтің текеліктерге жасаған қырғыны сияқты фактілерді
....
моральдық ... ... ... ... ... Скобелев: « Сен-
дер неғұрлым есеңгірете соқсаңдар,осыдан кейін олар ұзағырақ ... ... ... », - деп ... ... ... Түріменстан мен Үстіртте де өзгере
қой-ған жоқ .Отаршыл өкімет орындары ... да ... ... ... ... ... төменде келтірілген нақты деректер
дәлел болады, олар патша өкіметінің отаршылдық ... ... ... ... ... аудандардың қазақтары « патша ... әр ... ... 1сом 50 тиыннан алым төлей бастады ».Алайда кейінірек-
те салық мөлшері екі есе ... А.К. ... ... деп жазды: «
Қа – зіргі уақытта барлық ... әр ... 3сом ... ... Заң Уәли мен Бөкей хандардың ұрпақтары мен
олардың әулеттері-не ғана ... ... ... иесі өз ... сома ... 3 сом ғана ... іс жүзінде шаңырақ салығы, яғни
табыс салығы түтін салығына ( шаңырақ пұлына ) ... ... ғана емес ... ... ... мен басқа
түрдегі тұрғын жайлар, яғни байлардың ... ... ... салық салынатын болды . Алым ... ... ... ... ... ... – бәрі бірдей мөлшерде,яғни әр шаңыраққа ғана
тө-леп отырды. Мұндай әділетсіздікті ... ... ... де атап
өткен.
« Мүлде ешнәрсесі жоқ ... ... да, сан ... малы ... лар тарапынан да төленуге тиісті бірдей сома берілген шаңырақ
алымы - ... ... ... ... анық ... әр түрлі қосымшалар болып табылатын,әлденеше рет
жина-налатын салықтар заңдастырылмаған, ... ... ... еді. Олар ... болуына қарай жылдың кез келген
уақытында жина-латын. А.К.Гейнс ... ... ... ... ... деп ... « ... жергілікті әкімшілік мүшелерін
асыруға, пошта жолы – мен ... бара ... ... ... үшін ... беруге, пошта және көшу жолдарын ... және ... ... ... ... ... отын ... міндетті.
Бұл міндеткерліктер заттай немесе ... ... Әр ... қажеттерді қанағаттандыру үшін ... ... ... ... да ... ... ... Қазақтар
өміріне шығынның дұ-рыс жиналмауы ауыр әсер етті және ... ... ... ... ... ... шығып отырды
».
Заңсыз салықтардың ауыртпалығы кедейлердің ... ... ... ... ... мен өз аралауымның қазақтарға қаншалық
– ты қымбат түсетінін есептеп шығардым. ... үш ... ... 25 ... ... екі ... үш киіз үй ... 15-ке жуық
жылқы айдап әкелінетін, киіз үйлерді тігу үшін үш ... ... және екі ... ... ... ... өйт-кені тағы да қайталап айтайын,олар тек ... ... ... деуге болады ».Патша әкімшілігі мен ... ... ... ... ... ... еңбекшілердің кедейлену үрдісін
күшейтті.
Сонымен бірге қазақтар әскери бекіністерге жақын жердегі
жолдарды
жақсы ... ... ... көпірлер салу, бөгеттерді ... ... ... және ... ... ... әр түрлі
міндеткер – ліктер атқаратын. Бұл жұмыстарға қазақтардың күш –
көліктері ... ... ... ... өз ... ... деп ... ауылдары арқылы өтетін жолдарды салу мен ... ... ... ... жол ... жерді
жыртқызбауға тиіс...өткелдер-ге келетін болсақ, ... ... өз ... үшін ... Бұл ... міндеттеріне форттан фортқа баратын ко –
мандаларды тегін және ... ... аз ақы алып ... ... ... ... өкімет ұйымдары қазақтарды ... ... 1 ... ... бекіністерін салуға мәжбүрлеу тәртібімен жұмылдыр
ды. Бұл форпостарды салу үшін ... ... ... ... ... жұмыстары Сырдария қазақтарының 1856 – 57 ... ... ... бірі ... Өз ... ... № 1 форттың
бас-тығы Булатов былай деп ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарға
пайдалану
сондай – ақ оларға ... ... мен ... қарсы алымдар азды –
көпті
дәрежеде себеп ... отыр екен ». ... ... ... ... малшылар, егіншілер, балықшылар өздерінің жеке ...... ... ... ... дер ... ... егіншілер су тапшылығына ұшырады, адам қолы жетіспегендіктен
аз егіннің өзін ... ... ... ... ... жүк тасымалдаудың бәрін
түгелдей Сырдария қазақтары орындады. Сырдария шебі оқ ...... және азық – ... ... ... етіліп отырғанын атап өткен жөн. Бұл үшін ... түйе ... ... ... ... ... патша үкіметі
жұмылдырып отырды. Қазақ – тардан түйе зорлап алынды. Әрбір қазақ
қожалығы ... түйе ... ... ... Егер ... ... оны ... атқару үшін байдан жалдап алуға
тиіс еді. Жантөрин сұлтан бұл ... ... деп ... ... ... ... түрінде болды...кедей адам-дар өздерінің
түйесі ... ... ... ең ... ... ... жалдап
алатын және тіпті сатып алатын » .
Түйе жалдау үшін 15 сом төлеу ... ... ... ... ала ... ... түйелер жолда өліп қалатын болды да
олардың құны өтелмейтін. ... жол ... ... ... ... бөлуге де міндеттелді. Лаушылар қазынадан
ешқандай ақы ал- мады, олар өздерін - ... ... ... ... келе ... ... урядниктерінің қатігездік
жасауы лаушылардың наразылы – лығын туғызды. Кейде лаушылар ... ... ... ... ... ... алынған аумақтардағы сияқты,
Сыр-дарияның төменгі ағысында да Орынбор және Орал ... ... ... ... 1848 жылы Райым бекінісі жа-
нында ... ... 26 ... ... ... аударушылар са – ны
жылдан жылға көбейе берді.Көшіп келушілер ежелгі тұрғындар қазақ-
тарды ... ... ... ... және ... ... орналастырылды.Соның салдарынан Сырдария-ның
егінші қазақтары пайдаланылмай жатқан ... ... ... ... ... қоныс аударушылар мен шенеуніктердің
қожалықтарында жалданып ... ... тура ... Қоныс аударушы –
лар тәлімді диқаншылықтан ерекше ... бар ... ... рет ... ... егіншілік қыруар, қажырлы еңбекті
керек етті. Үлкен арналар мен тарамдалған суландыру ... ... ... Арналар жыл сайын жөнделіп отырды.
Егіннің жақсы шығуы негізінен суға ... ... ... қоныс
аударушылар мұн-дай титықтатарлық дене ... ... және ... барлық жұмыстарды қазақ кедейлері орындады.
Олар қоныстанушылар – дың жер ... ... ... ... ... таратылғаннан кейін қоныс аударушы казактар
1855 ж
№ 1 фортқа көшті. Жаңа ... олар ... ... ... қоныстандырылды. Бұрынғысы сияқты мұнда да қоныс аудару –
шылар зор артықшылықтарды пайдаланады. Олар ... ... ... ... ... екі ... езгіге ұшырады,
оларды бір жағынан патша өкіметі – шенеуніктер, ... ... ал ... ... ... ... байлар, билер,
сұлтандар және басқалар қанады. Еңбекші қазақтар ... жыл ... ... өсе ... ... 1856 жылы ашық ... ұласты.
Көтерілістің негізгі себебі ... ... ... ... ... ... төңірегінде қазақтарды егіншіліктен оларға
жосық-сыз соқтығу мен казактардың ашкөздігі жирендіруде...»- ... ... әрі ол ... деп атап ... : олар « олардан егін
егуге қолайлы барлық
егістікті ... ... ... ... соқтығу мен ашкөздік... 1856
жылы
байырғы ... ... ... ... ... ... ... өңірінің қазақтары Есет Көтібаров пен ... ... ... ... ... ... көтерілді. Олар екі
бөлік –ке:Үлкен шекті және ... ... ... ... ... ... еді. ... – Есет Көтібаров, ал екіншісіне
Жанқожа ... – дов ... ... Көтібаров ( 1807 – 1888 ) Көтібар батырдың ұрпағы
болатын.Оның
өзі қарайтын Үлкен ... руы ... ғана ... ... көршілес адай, табын, шөмекей, төртқара, Кішкене шекті рулары
мен
басқаларының ... да зор ... ие ... Көтібаров Жоламан
батырмен бірге орыстардың Елек бекінісіне шабуыл жасады, ал 1847 – ... ... ... ... ... ... тө ... ағыстарында хиуа және ... ... ... ... ... Есет ... хиуалықтарға қарсы күресінде Жанқожа
Нұрмұ- ... ... рет ... көсетті. Ол былай тұрсын, Хиуа ханы
Жанқо-жадан ... ғана ... ... да ... ... 1844 жылы ол Есет ... мынадай хат жіберді:«Жеңілу-
ді білмейтін, жеңімпаз жаулап алушы Хорезм ... ... және адал Есет ... ... ... және ... ... және үміттендіре
отырып, егер сен Тілеуқабақ ... ... ... ауыз
біріктіріп Жанқожаны ұстап алсаң ... ... әкеп ... ... ... ... шексіз құрметке, мейірбандық пен
қамқорлыққа, басқалардың алдында ізетке және ықыласқа ... олай ... ... мен ... ... тас – ... Рамазан айының 10-жұлдызы күні 1260 ... ... ... ... ... Жанқожаның туысы Есет Көтібаров Хиуа ... ... ... ... ... ... ... барынша көмек көрсетті.
ХІХ ... ... ... Есет ... ... отар-
лауына қарсы белсенді күрес жүргізіп, Арал теңізіне бет алған Ресей
әс-керлеріне ... ... ... жөнінде В.В.Григорьев былай
деп жазды: « Ең әрі ... ... ... ... Есет
Көтібаров пайда
болды. Ол Ақмешітті алу үшін ... ... ... ... бас ... . ... сұлтан Арыстанды өлтірді...
Есет оны ұстау жіберілген біздің ... ... жыл ... ... жүрді ».
1847 жылғы 18 шілдеде Жем ауданында Е. Көтібаров өз
адамдарымен Орынбор және Орал ... 200 ... және ... ... ... ... сұлтандар басқарған 120 қазақтан
құрылған жазалау отрядына ... ... 30 ... ... ... ... ... қарай шегінуге мәжбүр
болды. ... ... ... түскен олар Арыс-Бұрта және Имеш-
Шаған алқаптарына жасырынды.
С.Асфендияров Е. Көтібаровтың ... ... ... ... деп ... « Көтібаровты ұстау үшін отрядтар жіберілді, бір ... ... ... ... ... табысқа жетпеді. Есет өзінің
жер жағ- дайын білетіндігін тамаша пайдаланды, былайша ... ... ... ... ... ... ... Есетті қайткенде де ұстауды
және
оны патша үкіметін ... ... ... ... етіп қойды.
Оны ұстауға подполковник Кузьминский мен ... , ... - ... ... басқарған жазалау отряды жіберілді. Олар көтеріліске
қатысу – ... және Арал ... ... Батыс жағалауындағы
бейбіт ха- лықты аяусыз жазалады. Бұл ... ... ... орыс ... үлкен ашу-ызасын туғызды. А.И. Герцин
шығарып тұр – ған « ... » ... : « Атам ... ... ... монғол
шапқыншылықтары кезінен бері қанішерлігі жөнінен полковник Кузьмин
мен ... ... ... ... ... ... - деп жазды.
Орынбор генерал-губернаторы көтерілісшілерді басу үшін жазалау
от-рядтарының ... ... ... ... Бірақ Есет ауылдары
мен ауыр жүктерін дер кезінде борсық ... мен ... ... ... ... Ол өз ... екі ... бөлді, олар
даламен жүріп оты-рып, орыс ... ... ... ... отрядтарымен ұрыстар жүргізді. Бұл жылдарда ... ... ... көп бө- лігі ... ... ... және ... бимен бірге Қо-ңыратқа жақын Әзберген деген жерді
қоныстанған кезі де болды.
Алайда,Әзберген ... ... жері хиуа ... ... ... 1859 жылы ол ... Мұңайтпасовты Әму-
дарияның сол жағасынан оң ... ... ... жерге күштеп
көшіруге тырысты. Бұл жөнінде орыс жансыздары Перовск
әкімшілігіне былай деп ... « ... ... ... бұрын
хиуа ханының інісі Әміре Әмудария сағасындағы бекіністе ... ... биі ... сол ... оң ... ... Дәуқараға көшіп кетуіне жәрдемдесу үшін қайық жинауға ... ... өз ... ... ... ... Хиуаға қайтып баруға
мәжбүр болды...Сыбыстарға қарағанда Әзірбергенде 7500 – ге ... бар, ол ... ... малдың бір бөлігін Дәуқараға
жіберіп те үлгерген, ... оның өзі ол ... ... ... отыр ... Көтібаров көтерілістің соңғы жылдарында, 1857 - 58 ж.
Қоңырат ... ... ... 1857 ... 21 маусымда Перовск
форты –ның жедел қимыл қызметкерлері «бүлікшіл Есет ... ... ... ... Арал ... жағалауына жақын хиуалық
Қоңырат қала-сына жақын жерде отыр » деп атап ... жылы ... ... Есет ... та бар ... ... ... басқарған Хиуаға орыс ... ... ... ... ... ... ... Ресейге қарсы ... ... үшін ... алу ... ... еді. ... хан Есетке 2500 адам
бөлуге уәде берді, бірақ кейіннен хан уәдесінен ... ... ... ... шыққан қазақтар арасына қазақтың
рулық үстем топтары қатарынан тыңшылар жіберді.Орыстың жазалаушы
отряд-тары Есет ... ... ... ... ... айдап, дүние – мүлкін алып ... ... Есет ... ... күштерімен күресін дегенмен де жалғастыра берді. ... ... ол ... ... ... ... өз еркімен
қабылдады.Бұл жө-нінде В .В. ... « ... ... ... ... ... ... Ол ... кешірім жасауға уәде берілген кезде
генерал- губернатор ... ... өз ... ... », - ... Есет ... патша өкіметіне адал қызмет етуге ант
берді. Ол ... ... ... ... ... ... өз ... тұрып патша өкіметіне қыз-мет көрсетті. Ол
Үлкен шекті руы ... бірі ... ... - ақ ... ... ... көмекшісі болып
тағайындалды.
1873 жылы ол Орынбор отрядының құрамында хиуа ... ... ... үшін оған « Адалдығы үшін » ... ... ... ... ... өмір ... Көтібаров қайтыс болды және
Ақтө-бе ... ... ... ... ... ... жерде
өз руының зиратына жерленді.
Тағы бір ... ...... Нұрмұхамедов ( 1780– 1860)
Арал
өңіріндегі қазақтардың Хиуа және ... ... ... ... ... ... ... бүкіл өмірін Арал өңірі
қазақтарының Тәуелсіздігіне ... аса ірі ... ... ... ... ши-регінде Хиуаның зұлымдығына қарсы күрескен
Арынғазы Әбілғазиевтің істерін ілгері ... 1836 жылы ... ... ... ... мен Сырдария арасында орналасқан
Хиуаның тұрақты әс – ... ... ... ... 1842 жылдың
күзінде оның әскері Хиуа – ның ірі бекінісі Бесқаланы қиратып,қала
коменданты Бабажанды, ... -ақ оның ... ... ... ... ... үшін Бабажан қазыққа
отырғызылды,ал оның баласы жас болғандық-тан босатылып жіберілді. 1843
жылы ... ... ... ... ... 1845 жылдың көктемінде Хиуа ханы Сырдария-
ның төменгі ағысындағы ... ... ... келтіру
үшін
жіберілген саны екі мың адамға жететін хиуа ... ... ... Бұл туралы Жанқожа Орынбор бекінісінің
бастығына:«Хиуалықтар
біздің жерімізге бекініс салды, бірақ біз оны ... ... де ... ... өлтіріп, кейбіреулерін Хиуаға қуып
жібердік»,- деп хабарлады. Кенесары Қасымовпен бірге ... тө- ... ... орналасқан қоқандықтардың әскери
бекіністері : Жаңа- қорғанға, Күмісқорғанға, Шымқорғанға, Қосқорғанға
шабуыл жасады. ... ... ... ... ... қоқандықтардың Созақ
бекінісін алуңа қатысты.
1846 жылы хиуалықтардың Жанқожа тойтарыс бере ... ... ... ... ол ... орыс ... ... «Енді
біз Ырғызға барамыз, өйткені біздің жүрегімізде сіздермен достық
байланыс- қа ешқандай қара ниет жоқ », - деп ... ... ... ... хиуалықтар- ға жорыққа ... ... ... ... ... ... хабарлады ».Бұл орайда батыр Хиуаға қарсы күресте
өзіне ... ... – туді ... 1847 жылы ... саны ... Хиуаның Қожа – нияз қала бекінісін қиратты,бекініс
гарнизонының тас-талқанын шығарды.
Ресейдің Арал ... ... алуы ... ... ... же-
ңілдетпеді. Салықтың екі есе көбейтілуі, ... ... мен ... ... ... ... суармалы херлерінің алып қойылуы
Ре-сей отаршылдығының Хиуа қолшоқпарларының ... еш ... ... жоқ ... барған сайын қазақ шаруаларының көзін
жеткізе ... ... ... ... ... ... ... Нұрмұхамедов, Сұлтанбөрі және басқалар сияқты ... ... ... ... өкілдерінің мүдделері мен кісілігіне қысым жасауы себеп
болды.Мысалы,тілмаш Ахметов өз қолшоқпарларының бір ... ... ... ... онда өз ... « ... » жинау-ға
бұйрық берген. Бірақ батыр Ресей заңы ... да ... ... алым орын ... тиіс ... ... қандай да болсын алым
жинауға рұқсат ... ... ... ... ... өзі келіп, « өз бұйрықтарына қарсылық көрсеткені үшін »
айып – пұл ... ала ... . ... Ж. ... ... ... өзі ... болып ұйғарды.
1856 жылдың желтоқсанында Сырдария қазақтарының қарулы күресі
басталды. ... ... ... көтерілісшілер саны ... ... ... ... ... ... Хиуаның бұрынғы Жаңақала
бе-кінісі болды. Орал бекінісінің ... ... ... ... ... құпия хабарламасында «Жанқожаның қарақшылары ара-
сында қарасақалдар, Кішкене шектілер және ... ... бар »деп ... ... ... ... ... қар-саңында дерлік көтерілісшілерге шекті руының бірнеше
жүз қазағы ... ... ... ... ... ... ... ірі ру жетекшісі, қартайған Жанқожа Нұрмұхамедов батыр
басқарды.Ірі бай-лар: ... ... Қожа ... ... оның серіктері болды. Бұл көтеріліске шектілердің ғана
емес, Сырдарияның ... ағы- ... ... ... ... ... ... едәуір бөлігі жаяу адамдар болатын.
Көтерілісшілер қатарында жаяу ... ... ... ... ... сипаттайды. Олар шотпен, сойылмен, кетпенмен қарулан –
ған ... азын – ... ... ғана ... болда.
1856 жылғы желтоқсанның орта ... ... ... ... ... орта ... алғанда 150-200 адамдық бірнеше ша-
ғын ... ... олар ... № 1 Қазалы форты мен Пе –
ровск фортының бекіністеріне ... ... ... ... ... шебіне шабуыл жасады. 1856 жылғы желтоқсанның ая -
ғында ... ... ... ... ... форт бастығы Перовскийге былай деп
жеткізді:«Қазір-гі уақытта солтүстік ... ... ... ... жер ... ... ... қарақшылары қоршауға
алған,олар біздің отрядтың кез келген ... ... ... ... ... ... да ... жыртқыштардың бекініске
шабуылын кү-тіп алуға және сонан соң пішен тасып ... ... ... ... ... ... қызу ... отыр ».
Кенеттен бұрқ еткен көтеріліс мазасыздандырған Орынбор генерал-
губернаторы Перовский Сырдария ... ... ... басу үшін жо – ... ... ... ... өкім берді.
Жанқожа жетекшілік еткен ... ... ... ... ... ... 1857 жыллың қаңтарында
көтерілісшілердің қа-тары бес мыңға жетті.Перовскийдің нұсқауын орындай
отырып,Фитингоф-тың отряды 9 ... ... ... Оның ... ... 320 жаяу ... ... Олардың 54-і алысқа ататын мылтықпен
қаруланған еді,1 зең-бірегі және 2 ракеталық станогы
болатын.Көтерілісшілермен ... нақ сол күні ... ... ... ... отырған қазақ ... ... ... ... оқ жаудырды.
Күндізгі сағат 2-де Фитингофтың ... ... ... ... ... ... соның салдарынан көтерілісшілердің негізгі
күштері жеңіліс тауып, олардың ауылдары ... ... ... от – ... тұрғындардың малын тартып алды, қолға түсірілген
ірі ... ғана 20 ... ... ... ... ... ... ланғандығы және ескірген әскери тактика себеп ... Саны ... ... ... , ... 5 мыңдық жасағы
Фитингофтың шағын отрядын жеңе ... ... ... қазақ феодалдары: билер,сұлтандар да
қатыс-ты. Мәселен, Фитингоф ... ... ... жүз ... ... ... ... . Ол көтерілісті басуға мейлінше
белсене қатысты.Қасымов жалғыз емес еді. ... ... ... ... ... көрсеткен қазақ старшындары наградаларға ұсынылды.Би
Сейіл
Байқадамов жазалау экспедициясында жігерлік ... үшін ... ... және Анна ... ... ... ... ұсынылды.Ұлбөбек
Тайымов би күміс ... ... ... қазақ старшындарының қандай жағымсыз рөл атқар-
ғанын түсіну қиын ... Олар ... ... ... ... және көтерілісшілердің мінез-құлқын жақсы білетін. Патша
ше-неуніктері үшін мұндай көмек баға ... ... ... Сырдариядағы екі жақты отаршылдық езгі
бұрынғысынан да күшейе ... ... ... аумақта
жазалау отрядтары қимыл жасады. Қазақтың көптеген сұлтандары,
старшындары, билері пат – ша ... ... ... ... ... ... – кесті орындаушылары,Сырдарияның төменгі
ағысында патшалық отаршыл-дық саясаттың уағыздаушылары болды.
Кейбір жергілікті рулық үстем ... ... ... ... ... ... мүшелерін аяусыз қырып - жойды. Әскерлер
қазақ
ауылдарын ... ... ... ... ... ... ... жүріп,тұрғындардың малын тартып
алды.Қазақтар ара-сында аштық басталып, көптеген адамдар қаза ... жылы « ... ... ... - ... бүкіл аумағында
малдың түгел дер-лік қырылғанына, адамдардың орыс форттары ... азық бо – ... ... ... ... көз жеткізген
жағдайым болоды.Тонау-ға ұшыраған бейбақтардың басқа бір бөлігі
Хиуаға ауып ... ... ... қазақтарының көтерілісі шағын халықтың бой
көрсетуі болды.Оған әр ... ... ... ... ... қатысты. Көтерілісшілер арасында Кішкене шекті ... ... ба – сым ... Көтерілісті прогресшіл деп санау
ләзім, өйткені ол отаршыл-дық езгіге қарсы бағытталды.
Көтерілістің басында ... ... ... ... жерлік
отар
шыларға өзінің ымырасыз көзқарасымен ерекше көзге түскен Жанқожа
Нұрмұхамедов ... Ол ... ... ... ... Арал өңірі
қазақ-тарының тәуелсіздігіне арнады.Сырдария қазақтарының көтерілісі
басып-жанышталғаннан кейін патша ... ... ... үшін арнаулы жазалау отрядын жіберді. Бұл отряд 1860 ... ... ... ... ... ... Жанқожа ауылын
кенеттен қоршап алып, сол жерде 80 ... ... ... ... ... тоналды. Отряд 130 түйе, 115 ... 216 сиыр және ... ... ... ... жасақ ұйымдастырды, олар орыстардың
1. ... ... ... ... 2002
2. Қазақстан тарихы.Очерктер. Алматы, 1994
3. Қазақ даласының ... ... ... о с п а р ы :
І. ... ... ... ... ... болуы
ІІ. Негізгі бөлім
1. Сырдария орыс ... ... ... ... ... ... Көтерілістің негізгі себебі – жердің тартып алынуы
4. Көтеріліске ... ... ... ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы Хиуа хандығымен Ресейге қарсы ұлт-азаттық күресі13 бет
XVIII ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басындағы Қазақстанның оңтүстігіндегі саяси жағдай22 бет
Қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі (XVIII – XIX ғғ.)8 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь