Оқушылардың тіл мәдениетін ұстартуда педагогикалық дағдылар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2.4

І Тарау Оқушылардың тіл мәдениетін ұстартуда
педагогикалық дағдылар

1.1. Тіл мәдениетін ұстарту жұмыстарының мақсаты мен оған қойылатын
талаптар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 5.15

1.2. Дайын әңгіме бойынша жазылатын мазмұндама ... ... ... 16.23


ІІ Тарау Бастауыш сыныпта мазмұндама жұмыстары арқылы тіл мәдениетін ұстарту

2. 1. Сурет бойынша мазмұндама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24.30
2. 2. Кино, диафильм бойынша мазмұндама ... ... ... ... ... ... ... 31.41

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42.43
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44.45
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
Зерттеудің көкейкестілігі: Еліміздің егемендік алу нәтижесінде қоғамдық өмірдің барлық салаларында әлемдік стандарттарға сай жаңа технологиялар енгізілуде. Жаңа технология шығарылатын өнімнің сапасын көтеруге негізделген. Бұл Қазақстан Республикасында өндірілетін өнімнің әлемдік тауар айналымында өз орнын алуға ұмтылыстан туған үрдіс. Мұндай үрдістен білім беру салалары да шет калған жоқ. Соның әсерінен қазақ тілін оқыту үрдісі жетілуде. Бұл мектептегі оқыту үрдісін жаңа әдістер мен технологиялар арқылы ұйымдастыруға алып келді. Бұл үрдіс оқушының білімін арттырып қана қоймай, оның сана-сезімін, ойлау қабілетін, тұлғалық қасиеттерін жан - жакты дамытуға арналған.
Елбасымыз өзінің биылғы жолдауында білім беру және білікті кадрлар даярлау жүйесі жайлы сөз етті. Бізге экономикалық және қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін осы заманғы білім беру жүйесі қажет екенін айтқан. Сондықтан он екі жылдық оқуға көшу шеңберінде техникалық және кәсіби білім беретін оқу орындарында одан әрі оқуды таңдағысы келетіндерге он жылдық орта білім беруді жоққа шығаруға болмайды. Адамның өмір бойы білім алуына жағдай жасауымыз керек делінген. Сонымен қатар ЖОО-дың мәртебесі мен мамандыққа қарай мемлекеттік гранттардың құнын саралауды ойластыруымыз керек делеіген.
Бұл білім беру саласында оқушыға жаңа көзқараспен қарауды үйретті. Мұндай көзқарас окушының жеке басының дамуына, тұлға ретін қалыптасуына, әдеби тілде сөйлеуіне, оқытуды демократияландыру мен ізгілендіруге ықпал етті. Сондықтан бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту ісі қазір әдіскер ғалымдардың басты назарында. Өкінішке орай қазір оқушылардың сөйлеу және жазу дағдысындағы мынадай кемшіліктер кездесуде:
1. Н.И.Жинкин. Психологические основы. Развития речи – В КН. В защиту живого слова. М. Просвещения, 1988
2. Речевое развитие младших школьников. Под. Ред. Н.С. Рождественского. М. Ирос. 1970
3. Х.К. Арғынов т.б. ІV-VI ғасырларда тіл ұстарту. Алматы. «Мектеп», 1973 ж.
4. М.Р. Львов. Речь младших школьников и пути ее развития. М. Прос. 1975
5. Т.А. Ладыженская. Система работы по развитию связной устои речи учащихся. М. Педагогика. 1975
6. Қ. Тәліков. Тіл дамыту тәсілдерінен. «Бастауыш мектеп». № 2. 1979
7. А.Садықова. «Бастауыш сыныптарда сөз байланыстарын оқыту. «Бастауыш мектеп». №2. 1979
8. А.Мәкеев. «Творчестволық жұмысқа баулу. «Қазақстан» мектебі». №3. 1983
9. С.Омаров. Тіл дамыту жұмыстары. «Қазақстан мектебі» №5. 1983
10. Г. Шеріпханова. «Ойын тілін дамыту. Бастауыш мектеп». №2. 1984
11. Н.И. Молитова. Развитие речи учащихся начальних классов. Москва. 1984
12. А. Айғабылов. Тіл ұстарту. «Қазақстан мектебі». №3. 1985
13. А.Қалиева. Тіл дамыту сабағы. «Қазақстан мектебі». №10 1985
14. Методы развития речи на уроках русского языка. Под. Ред. Т.А. Ладыжанской. Москва. Прос. 1986
15. С. Ысмағұлова. Тіл дамыту ойындары. «Бастауыш мектеп», №10 1987
16. Қ.Ақбаева. Тіл дамыту жұмыстары. «Бастауыш мектеп» №3 1988
17. К. Жүнісова. Мектеп пәндерінің мазмұнын тіл дамыту бағытында интеграциялау. «Бастауыш мектебі». №8. 1989
18. Ү. Мұсабаева. 2 – сыныптағы тіл дамыту және арнайы 9 сабақ. «Бастауыш мектебі» №2, 1990
19. Ш.Бектұров., А.Бектұров. Қазақ тілі.А.1994.
20. Педагогикалық және жас ерекшеліктер психологиясы.
21. А.Жаппаров. Қазақ тілі.Ш.2001.
22. С.Исаев. Қазақ тілі.А.1993.
23. С.Исаев. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің
грамматикалық сипаты. А. 1998.
24. “Бастауыш мектеп” №4. 2005
25. Е.Қалиев, М.Оралова. Қазіргі қазақ тілі.А.1997-2.
26. М.Қараев. Қазақ тілі.А.1993.
27. И.Маманов. Қазақ тілі.А.1989.
28. С.Мырзабеков. Қазақ тілінің фонетикасы.А.1993.
29. М.Оралбаева, Ә.Аблақов. Қазақ тілі. А.1992.
30. Т.Сайрамбаев. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері. А.1991.
31. Ә.Хасенов. Тіл білімі. А.1996.
32. Парасат. №9 2002.
33. Бастауыш мектеп. 2006 №1,9,10.
34. Бастауыш мектеп. 2003 № 2,6,11.
35. Қазақ тілі мен әдебиеті.№ 6,8,10.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
........................2-4
І Тарау Оқушылардың тіл мәдениетін ұстартуда
педагогикалық дағдылар
1.1. Тіл мәдениетін ұстарту ... ... мен оған ... ... ... ... ... жазылатын мазмұндама ............ 16-23
ІІ Тарау Бастауыш сыныпта мазмұндама жұмыстары арқылы тіл мәдениетін
ұстарту
2. 1. ... ... ... 2. Кино, диафильм бойынша мазмұндама............................31-41
Қорытынды..................................................................
...............42-43
Пайдаланған
әдебиеттер.............................................................44-
45
Қосымшалар………………………………………………….46
Кіріспе
Зерттеудің көкейкестілігі: Еліміздің егемендік алу нәтижесінде қоғамдық
өмірдің барлық салаларында ... ... сай жаңа ... Жаңа ... ... ... ... көтеруге
негізделген. Бұл Қазақстан ... ... ... ... ... өз ... ... ұмтылыстан туған үрдіс. Мұндай ... беру ... да шет ... жоқ. Соның әсерінен қазақ тілін оқыту
үрдісі жетілуде. Бұл мектептегі ... ... жаңа ... ... ... ұйымдастыруға алып келді. Бұл үрдіс оқушының білімін
арттырып қана қоймай, оның ... ... ... ... жан - ... ... ... өзінің биылғы жолдауында білім беру және ... ... ... ... сөз ... Бізге экономикалық және қоғамдық ... сай ... осы ... білім беру жүйесі қажет екенін
айтқан. Сондықтан он екі жылдық оқуға көшу ... ... ... ... ... оқу ... одан әрі ... таңдағысы келетіндерге
он жылдық орта білім беруді жоққа шығаруға болмайды. Адамның өмір ... ... ... ... керек делінген. Сонымен қатар ЖОО-дың
мәртебесі мен мамандыққа ... ... ... құнын саралауды
ойластыруымыз керек делеіген.
Бұл білім беру саласында оқушыға жаңа көзқараспен қарауды ... ... ... жеке ... ... ... ... қалыптасуына,
әдеби тілде сөйлеуіне, оқытуды демократияландыру мен ізгілендіруге ... ... ... ... ... тілін оқыту ісі қазір ... ... ... ... орай ... ... сөйлеу және
жазу дағдысындағы мынадай кемшіліктер кездесуде:
• Бастауыш мектепте ... ... ... морфологиялық жүйесінен
ұғым беру кезінде мүғалімдер қажетті дерексіз ұғымды меңгертуге ... ... бұл ұғым ... ... ... мен жазу дағдысын
қалыптастыруға негіз болуы қажет екеніне мән ... Яғни ... ... ... - оның коммуникативтік (қарым-қатынас)
мүмкіндігін меңгерту екені ... ... атын ... ... ... білдіретін сөздерге”, т.б. оқушылардың
сұрақты дұрыс қойып, сөйлем ішінен таба білгеніне қанағаттанып жүрміз.
... ... ... ... әр ... ... ... байланыс жоқ. Морфологиялық ұғымдар беру жұмыстары
кезінде оқушылардың сөздік қорын ... ... ... ... ... сай ... дұрыс қолдану мәселесі үнемі
қадағаланбайды. Немесе ... ... ... ... ... тілдің морфологиялық жүйесінен алған білімдері
пысықгалып, пайдаланылмайды.
• Календарлық жоспардағы байланыстырып сөйлеуді ... ... ... ... ... ... ... суретке қарап
шығарма жаздыру, мазмұндама түрінде өткізіледі. Бастауыш кластарда бұл
сабақтарды ... өсе ... ... мен ... сай ... ... қалыптасқан әдістемелік жүйесі жоқ.
• Қазіргі төртжылдық бастауыш кластарда оқушыларға қазақ тілінің
морфологиялық жүйесін ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан қайта қарап, жаңарту қажет болып жатыр. Дәлірек
айтқанда, бұрынғы бір бағытта (мұғалім ... ... ... ... өз ... ... ... істеу
(ойлану, табу) қабілеттерін дамыту мәселесін басты нысан етіп алған
дұрыс.
... ... ... ... ... ... дамытуға
лайық мәселелер.
Біздің диплом жұмысымыз бастауыш мектепте сан есімді өтуге арналып,
осы проблемаларды аз да ... ... ... Бұл ... өзектілігін
көрсетеді.
Зерттеудің мақсаты: Бастауыш сыныпта тіл мәдениетін ұстарту жұмыстары
арқылы оқушылардың тілдік қабілеттерін жетілдіру.
Зерттеудің нысаны: Бастауыш ... оқу ... ... ... ... ... тіл мәдениетін ұстарту
жұмыстары арқылы сөйлеу тіл әрекетін ... ... ... ... тіл мәдениетін ұстарту жұмыстарының оңтайлы
жолдарын анықтау;
2. Оқушылардың тіл мәдениетін дамыту дағдыларын ... ... ... ... талдау жасау.
Зерттеудің әдісі: Ғылыми ... ... ... ... ... ... қорыту әдістері қолданылды. Кітапханалардан
дипломдық ... ... ... ... ... ... материалдар,
ғалымдардың озық тәжірибелерін зерделеу, сауалнама жүргізу, педагогикалық
эксперимент.
Зерттеудің теориялық қолданымы: Бастауыш ... ... ... ... жұмыстары арқылы оқытуға байланысты алынған ғылыми
қағидалар мен тұжырымдар қазақ тілі білімі мен ... ... ... ... ... толықтырады.
Зерттеудің практикалық қолданымы: Диплом жұмысында ұсынылып отырған
әдістеме оқушылардың қазақ тілінен алған білімін тереңдетуге және ... ... ... ... ... жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және ... ... ... ... Оқушылардың тілін мәдениетін ұстартуда педагогикалық дағдылар
1.1. Тіл мәдениетін ұстарту жұмыстарының мақсаты мен оған қойылатын
талаптар
Адамдардың бір - ... ... ... ... ... ретіндегі тіл
талай жыл бойы психологтардың назарын аударып келеді. Тіл тек ... ... өмір ... өйткені ол ұжымда қоғамда туады. Ұжымнан ... ... ... ... ... ... ... әр адамның ойын білдіреді.
Ол-ойлаудың ойды айтып жеткізудің құралы. К.Маркстің сөзімен айтқанда, «Тіл
дегеніміз ойдың тікелей шындығы».
Тілдің ... ... ... біз ... жүрген халық тілі
көптеген ғасырлар бойы қалыптасып, ұзақ ... ... ... Оның
мазмұнын көтеруге қаншама ұрпақтың ақыл-ойы, ... ... ... ... ... да ол ... жатқан, әдемі, ойлы естіледі.
Тілдің поэтикалық құрылысы ... ... жеке ... ... сөздермен қарым-қатынасынан туады. Сондай жағдайда ғана ол мазмұнға,
оқырман сезіміне әсер ете ... ... ие ... тіл ... ... - баланың ойлау процесімен байланысты, әрі
психологиялық ... әрі тіл ... ... ... ... ... тілін дамыту, жеке сөздердің басын біріктіріп, сауатты
сөйлеуге баулу – психология мен тіл ... ... ... құбылыс. Психология арқылы жүзеге асады.
Психология ғылыми пікірлесудің қандай түрі болса да ... ... ... асып ... пікір алысудың нақты мақсаты мен
жағдайларына қарай ... ... әр ... ... ... ... ... іштей сөйлеу деп аталатын үлкен екі түрге, сонан кейін, сөйлеудің өзі
ауызша дыбысты тілдің көп және кем ... түрі және ... ... ... ... ... бұл ... бір-бірімен өзара тығыз
диалектикалық байланыста болады. Себебі сырттай ... ... ... іштей сөйлеудің физиологиялық негізі бір, ол негізінен ми жарты
шарларының қабығындағы ... ... ... ... ... ... ... қозғалысынан шығатын кинастетикалық сезімдер
жатыр.
Кинестетикалық түйсікке негізделген шығарма мен мазмұндама ... ... ... зейін өрісін кеңейтеді, ... ... ... қиял ... ... ... сезімге бөлейді.
Психологтардың анықтауынша, бастауыш сынып оқушыларының қиял
дүниесіне бой ... әр ... ... ... ... өзін ... орнына қойып, ойға алғанын іске асыруға әрекет жасауы басым
болады. Қазір бастауыш сынып ... ... ... ойын ... пайдаланып жұр. Мысалы: эксперимент сабақтарында оқушыларды
рольдерге бөліп оқытқанда, ... ... ... олардың қызығушылығын
анағұрлым артатынын байқадық. Оқушылар тұс-тұстан: «Мен ... ... , «Мен ... болып оқимын!» - деп өтініш білдіреді. Сонымен
бірге, балалар оқуға ... ... ... ... өз ... келіп тұрады. Себебі мектепке дейін бала хат танымағандықтан
түрлі әңгімелерді үлкендердің жәрдемі арқылы есітіп білсе, енді ... ... ... біреудің оқып беруін ұнатпай, өз бетімен оқығысы келіп
тұрады. Сөйтіп тиісті мазмұнды өздері оқып, өздері меңгерген сайын, ... ... ... онан әрі арта ... ... ... ең ... сатысы творчестволық әрекетпен
тығыз байланысты болады. Қиял пассив және ... қиял ... ... бөлінеді.
Пассив қиялға түс көру жатады, ал актив қиялдың өзі ... ... және ... ... үшке ... ... шығарма,
мазмұндама жұмыстары актив қиялдың екі түрін дамытады, ... ... ... ... ... көру арқылы уақиғаларды көз алдына елестету –
қайта жасау қиялының ... ... бала ... ... ... ... іс-
әрекетіне өз ойынан шығарғанын, өздігінен қиялдың қосып ... ... ... ... дамуына әсер етеді. ... ... ... баланың активтік қиялын дамытуда маңызы зор.
Балалардың психикалық ... ... ... ... ... ... сөйлеу, сезім, ерік) күшейтеді, ... ой ... ... мидың үлкен жарты шарлар қыбығында етіп ... ... ... ... ... ... ... қабығында өтіп жататын әрекетті үздіксіз
күшейтіп, ... ... ... ... ұштарының арасында
туып жататын уақытша нерв байланыстары) жасайды және жетілдіре түседі.
Тіл дамыту барысында, ... ... ... ... ... сигнал системасының қызметі мен эмоция басым ... ... ...... ... тікелей өзін көрсетіп сол жөнінде
қабылдауларына, уақиғаны бақылау қабілеттеріне сүйену қажет.
Психология оқулықтарында бастауыш ... ... ... ... сезіммен сабақтас жүретіні айтылады. Сондықтан тіл
дамытуға алынатын ... ... ... көңілділік сенгіштік,
сезімталдық, қызығұшылық, еліктегіштік сияқты қасиеттерге сай ... ... ... ... ... ... ... ол нақышына келтіріліп,
дұрыс дауыс ырғағымен оқылмаса, балаларда болатын ... ... ... ... тиіп жар ... еді. ... тіл ... мәтіндерді балаларға оқып беруде болсын, мұғалімнің дауыс сазының
бір қалыпты, әсерлі болып, сөздер мен сөйлемдерді ... анық ... ... ... ... ... тіл ... дамытудың
психологиялық негізі жөнінде аздап ... да ... алу оның ... ... ... қолайлысын таңдап алуда жол-жоба көрсетеді.
Оқушылардың тіл мәдениетін ... біз ... ... сүйенеміз.
Бастауыш мектептерде оқушыларды тіл мәдениетін ... ... ... оның ... ... практикамен байланысты,
көрнекілік, саналық, оқушылардың белсенділігін арттыру және ... ... ... принципі ескеріледі.
Оқытудың саналылығы мен оқушылардың белсенділігін арттырып принципін
сақтау мақсатында балаларды өз ойының барысын ... ... ... ... айналадағы өздерін қоршаған табиғаттағы өзгерістерді бақылай
білуге, нәрселер мен ... ... ... ... ... ... таба ... үйрету жұмыстар тіл дамытудың өн бойынан
орын алады.
Сондай-ақ оқушылардың тіл мәдениетін ... ... ... ... тиіс екені белгіленуі қажет. Өйткені оқушының бойында бар дағдыны
қалайша пайдаланып сол дағдымен байланыстырса, оларды қандай жаңа ... ... ... жұмыстан белгілі нәтиже күту қиын.
Дағдының физиологиялық механизмдері жоғары нерв жүйесіне ... ... яғни ... сторестип, ол бірінші сигналдық системаның
қатынасымен екінші сигналдық ... ... ... ... ... түр де ... саналы түрде жаттығады.
Тіл мәдениетін ұстарту процесінде оқушылар әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... және синтаксистік т.б. дағдылардың автоматтану ... ... ... екінші сыныптарда орфографиялық лексикалық, морфологиялық,
синтаксистік дағдылар әлсіз дамиды. Бұл дағдылардың қалыптасып, одан әрі
бірте-бірте ... ... мен ... жұмыстарының әсері зор.
Мазмұндама жұмыстарының ... өзі ... ... ... ... ... ... даралау) жан-
жақты дамыту болғандықтан – осы жұмысты іске асыру ... ... ... ... ... ... ... жүргізу
барысында жасалған қорытындылар мен методикалық әдебиеттерде ... ... ... ... ... жұмыстарында жіберген
қателерін ескере, тұжырымдағанда бастауыш сынып оқушылары ... ... ... педагогикалық дағдыларға үйренулері тиіс:
1. Мазмұндамада оқушылар оқылған мәтінді қабылдап, сол қабылдағандарын
өз сөздерімен жазып беруге дағдыланады. Оқушы ... ... ... көше алмайды.
2. Мазмұндамаға ұсынылған материалға түсіну, оның идеялық-мазмұн ұғу.
Мысалы: «Мен қалай ... ... ... ... ... ... ... Оқушы жалпы кезекші болғанда не істеу керектігін,
кезекшінің міндеті жөнінде емес, өзі ... ... не ... ... тиіс ... ... ... «Біздің мектеп» тақырыбы
берілсе, жалпы мектеп ... ... ... ... ... мен ... айтқызып әңгімелеу керектігін
білгізу.
Сөйлеу әрекеті – үнемі ойлаумен тығыз ... ... ... орай
балалардың тілі мен ... ... ... ... ... ... ойлау әрекетіндегі салыстыру мен топтастыру
(классификациялау) жалпылау мен нақтылау ... ... ... ... сөздеріне қолдана алулары – олардың ой жүйесінің қисынды ... ... ... ... әңгімелерінің бірізді екендігін
аңғартады.
Сөйлеу әрекеті арқылы балалар нәрселер мен құбылыстардың мән – жайын
түсінеді. Олардың елеулі ... ... ... ... ... нәтижесінде оқушылардың ғылым ұғымдары ... ... ... ... ... тіл мәдениетін дамытатын негізгі пән – «Ана тілі».
Алайда осы пән ... ... ... ... ... ... жазу сөзін өзара тығыз ұштастырып, оны дамытып ... да ... ... ... байқалады:
Мұндай бағдарламалық таланттардың тек оқушылардың тілін ... ғана ... ... дүние танымы мен ақыл-ой қабілетін әрістетуде де
шешуші маңызы бар.
Бастауыш ... тіл ... мен ... ... әрекетін
дамыту ана тілі сабақтарында жүргізіледі ... ... ... сөзін дамыту саласындағы жұмыстар негізінен
емделік ережелер мен таныс ... ... ... ... ... ... сипатында ғана жүргізіледі.
Оқушылардың сөйлеу тілі мен жалпы ақыл-ой өрісін дамыту ... ... ... қалыптасқан тәсілдер – оқыған мазмұндарды айтып
беру, баяндау, шығарма жазу. Осыған орай балалардың кішігірім ... ... ... ... ... ауызша айтып беруі мен жазба
мазмұндама орындауының да ... мәні ... ... ... ... ... ... мен
мазмұнына қарай топтастырып бөлуі және олардың өз сөздерімен ... ... ... ... ... ... тілін ширатады.
Тіл мәдениетін ұстарту сабақтарында ылғи назарда ұстайтын мәселенің
бірі оқушылардың тілін жетілдіру, дамыту. Тіл ... ... ... ... ... ... тіл ... меңгерту: диалект сөздерді
пайдаланудан, сөздерді ... тән ... ... ... ... ... үйрету.
2. Сөздерді орфоэпикалық нормаға сай айтқызу, сөздерді оқығанда да
жазу қалпына ермей, ... ... ... ... ... Оқушының сөздік қорын молайту, сөздерді мағынасына сай ... ... ... ... ... ... тианақты етіп құруға үйрету.
5. Сөйлемдерді өзара дұрыс байланыстырып, ойды ... ... ... ... тек арнаулы сабақтарда ғана емес, грамматика,
материалдарын өтетін сабақтарда да ... ... ... ... ... арналған жаттығулар бар, мұнымен қатар грамматика, емле
материалдарын пысықтауға арналған жаттығулар да ... ... ... ... беріледі.
Мұғалім сабақ өткізгенде әр жаттығудың тіл дамытуға ... ... ... ... Жаттығу арқылы енген жаңа ... ... ... ... ... отырылуы керек. Сөйлем құруға
берілген сөздер орнымен жұмсалды ма, сөйлем дұрыс құралды ма ... ... мән ... ... ... қатесін түзетіп отырады. ... ... ... ... ... ... ... ғана
құрамай, өмірдің әр саласын ескеріп, сөйлемнің мазмұнын бай етіп, ... ету ... ... ... ... тек ... материалдармен
шектеліп қана қоймайды. Бұл жұмысты мұғалімдердің өздері іске ... ... ... ... суреттермен жұмыс, карточканы
пайдалану, сөздік жұмыс жүргізу олардың сыныптан тыс өткізетін әр ... ... мен ... ... ... ... да іске асыруға
болады.
Тіл мәдениетін ұстарту жұмысының мектептерде өзінің ... ... ... ... ... мектептерде жүргізілетін тіл ұстарту жұмысы негізінен
мынадай ... ... ... ... ... мен тілін, дүние таным дамыту, әр
нәрсені салыстыра отырып, ... ... ... ... ажырата білу және оларды жинақтап өз беттерімен қорытынды
жасай білу:
2. Оқушылар қазақ әдеби тіл ... сай өз ... ойын ... және жазып Бере алатындай дәрежеге жетуі:
3. Қазақ тіл ғылымдарының зерттеу жұмыстарының негізінде оқушылардың
жазу ... ... ... шеберліктерін жақсартуға септігі тиетін
жұмыстарды, әсіресе мазмұндама жазу жұмыстарының оңай-да ... ... ... оларды орындату:
4. Тіл мәдениетін ұстарту жұмыстары арқылы балаларды өз Отанына шын
берілген патриот, ... ... ... сезімге, саналы да,
белсенді еңбек етуге тәрбиелеу:
5.Оқушыларды ана ... ... оның ... ... ... ... ... нәзік сөз байлығын қолдана білуге және оны сезініп құрметтей білуге
тәрбиелеу.
Қорыта айтқанда, тіл ... ... ... талаптар да балаларға
білім беру, іскерлікке үйрету және олардың білімін дамыту ... ... ... ... барысында мұғалім белгілі бір
әдістемелік талаптарға ... ... ... ... мектептерде негізінен балаларды
мазмұндама мен шығарма ... ... ... ... ... бұл
жұмыстарға қойылатын әдіс - талаптарды көрсетейік. Ол ... ... ... ... ... ... ашып көрсете білу, оқушы өзінің
жинаған материалын, бетілген ... ... ойды ... ... ... Жазылған жұмыстың мазмұнды болуы. Оның өз дәрежесінде ... ... ... оның ішінде негіздерін түсініп, іріктеп ала білуіне
байланысты.
3. ... ... ... ... ... бір ... жүйелі түрде
баяндауға тиіс. Алдын ала синтездеу жұмыс дұрыс ұйымдастырылып, ... ... ... ... ... одан кейін нені айтатынын толық синтездеп,
жоспар жобасын жасап алуға тиіс. Сөз, ... ... ... ... ... ... ... сақ болған жөн.
4. Оқушылар сөзді айтатын ойын ... анық ... ... таңдап қолданғаны дұрыс. Мысалы: 3-класс оқушысы «Мәншүк» ... ... ... « ... ... ... оғы» деген тексті
сол қалпында беруге тырысып, ... ... оғы» деп ... ... жол ... ... сөз ... сөйлем құрастыру т.б.
тексті анализдеу, синтездеу жұмысына дұрыс мән ... ... ... сөз ... сөз ... бір ... ... реет қайталануы
сияқты кемшіліктерге жол бермеу шарасы жасалуға тиіс.
6. Оқушы сөйлегенде, ... ... ... ... бір ... ... ... екінші бір сөйлем келер ... ... ... ... ... ... ауызекі сөйлеуде қолданылатын
сөздердің де ... ... ... ... ... ... ... меңгерген болуға тиіс.
Жұмыстарының орфографиялық, функтуалдық, лексикалық кателерін оқушы ... ... ... болу ... Мұнда тіпті кейбір қате құрастырылған
сөйлемдерді де ... жол ... тіл ... ... жұмыстарын жүргізу барысына осы
талаптар басшылыққа алынады.
Қазіргі мектеп бағдарламасында тіл мәдениетін ұстарту деп ... ... ... ... ... Бұл ... өмір талабынан, өмір,
тұрмыс қалауынан туындаған мәселе. Қоғамның, оның ... ... ... ... ... ... ... тілдің
мәдениеті де көтеріліп, сөйлейтін я жазатын ойды әрі айқын, әрі жатық, әрі
мәнерлі етіп құрауды қалайды. Бұл үшін ... ... ... да, ... ... қажет.
Ана тілін дамытудың ғылыми дәрежесін көтеру ... бір ... тіл ... екінші жағы педагогика мен жеке әдістемеге байланысты.
Қазіргі тіл ғылымы ана тілін мектепте оқытуға ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың практикалық
өмірінде сөйлеу, жазба тілдерінде ол қылықтар көп кездеседі. Қазіргі кезде
бастауыш сынып оқушыларына қарағанда, ... ... ... да ... ... Өз ойын дәл жеткізіп бере алмайды, жазбаша сауаты нашар, тіл
тазалығы мен тіл мәдениетіне қатынасы талапқа сай емес. ... ... деп ... айтқандай, баланың мектепке келген алғашқы ... ... ... тіл ... ... білуге, ойды жинақтап айта
білуге дағдыландыруымыз керек.
Баланың ауызекі сөйлеу тіл мәдениетін ... ... ... қаралып отырды. Оның маңызы, қажеттілігі ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе, ауызекі сөйлеу
икемділіктерін дамытудың негізгі атаулары мен ... ... ... ... ... әдістемесі нақтыланбады. Сондықтан
зерттеу жұмысының мақсаты оқушылардың ауызекі сөйлеу икемділіктері ... ... ... әдістемелік әдебиеттерді талдап, ғылыми
негіздерін белгілей білді. Сондай-ақ ... ... ... дамыту
әдістемесін жасау болып табылды.
1.2. Бастауыш сыныпта мазмұндама жұмыстары арқылы тіл мәдениетін дамыту
Бастауыш сыныптарда өтілетін ... ... мен «Ана ... ... қоятын негізгі міндеттерінің бірі оқушылардың тілін байыту, дамыту,
ойларын ауызша және ... ... ... келістікті баяндай білуге үйрету.
1-ші сыныптарда жүргізілетін тіл ... ... ... ... ... ... Ауызша әңгіме өткізу.
2. Берілген сұрақтарға ауызша және жазбаша жауаптар қайтару.
3. Мәтіннің формасын өзгерте баяндау, яғни І жақ ... ... жақ, ... шақ ... ... осы шақ түрінде мазмұндау:
4. Қысқарта мазмұндау.
5. Берілген мәтінге оқушы өз қорытындысын қоса мазмұндау.
6. Мазмұндама жұмыстары.
Оқушылардың тіл ... ... ... ... жазу ... ... роль атқарады. Жүргізілетін түрлі жазба
жұмыстары оқушының тілін ... ... ... ... ... Жазу жұмыстарының үш түрі бар:
1. Мазмұндама, 2. сұраққа жауап жазу, жоспар құру, ... ... ... ... ... оның мазмұнын өз сөзімен айтып
шағады да, ондағы түсініксіз сөздердің ... мен ... ... ... ... ... сыныпта да, үйде де жазылуы
мүмкін. Ол ... ... жас ... ... ... ... ... мәтін ең алдымен сыныпта мәнерлеп оқылады.
(Мұғалімнің өзі оқып бергені жөн).
Одан кейінгі ... ... ... ... ... сөздердің
мазмұны ашылады. Мазмұндама жоспар арқылы да, жоспарсыз да жазылады. ... ... ... ... ... ... ... оқушылар мұғалімнің айтқынын
қайталап қана қойса, ол жеткіліксіз. Сондықтан оқушылар мәтіннің мазмұнын
өз беттерімен ... өз ... ... жазулары қажет.
Сөйтіп мазмұндама мәтініне төмендегідей талаптар қойылуға тиіс.
1. Оқушының өз сыйы болуы:
2. ... ... ... ... Өз ... ... оқиға қосуы мәтін мазмұнына қарай.
ІІІ-ІV сыныптарда жаздыруға ... ... ... ... ... ... болады.
1. Дайын әңгіме бойынша мазмұндама.
2. Сурет бойынша мазмұндама.
3. Кино, диафильм бойынша мазмұндама.
І. Дайын әңгіме бойынша ... бұл түрі ... ... ... бір ... ала ... бойынша жаздырылады. Дайын әңгіме бойынша мазмұндама жеңілден
ауырға, белгіліден белгісізге көшу принципімен ... ... орай ... сатыға бөлінеді:
1. Мәтіннің құрылысы мен тәртібін сақтай отырып жазу. Бұл ... ІІІ – ... ... Мазмұндаманың бұл түрі ІІІ – ... ... пен ... ұя ... Дайын ұяға торғай орналасып алды. ... ... ... ... ... Ол ... басқа қарлығаштарды
шақырды. Қарлығаштар түгел жиналды. Олар торғайды ұядан қуып шықты. Сөйтіп
қарлығаш өз ұясында қайтадан қоныстанды. (33 ... ... ... ... ... ... қойылады. Немесе мұғалім
үлкен қағазға алдын ала үлкейтіп жазып, алып ... де, ... іле ... ... ... ... ... торғайды, қарлығашты көрген-
көрмегендерін, бұл құстарды бір – бірінен қалай ажыратуға болатынының, яғни
олардың бір-бірінен ... ... бұл ... ... ... ... ... сұрап, ауызша әңгіме айтқызды. Мұндай
әңгімені 1-2 күн бұрын ұйымдастыруға да яки сол ... ... ... да ... Әңгіменің барысында торғай мен қарлығаштың бір-
бірінен қандай айырмашылығы барын балалар түгел қамтып айтып берулері үшін,
торғай мен ... ... ... ... іліп ... да болады.
Сабақ басталғаннан кейін дайын мәтінді балалар оқып ... ... ... орналасып алды, шамасы келмеді, қоныстанды сөздері
түсіндіріледі. Бұл ... ... ... ... әзір ... келмеу -
әлі жетпеу, күші жетпеу: орналасып алу – ұяға кіріп алу, иемденіп алу т.б.)
ұғындылады. ... ... ... ... ... ... ұя, қарлығаш, орналасып алды, шамасы келмеді, ... ... ... ... сөздер тақтаға жазылады. Орфографиясы қиын
сөздерді яки сөз тіркестерін сыныптарда түбір күйінде, яки ... ... ... текстегі формасында Берген жөн. Ал кейбір әр түрлі
жалғаулар ... ... реет ... ... ... ... түбір күйінде немесе тұйық рай формасында көрсетуге болады.
Мәтінді балалар екі қайтара оқып шығады. ... ... ... ... олар ... сөйлем құрылысымен, көптеген сөздердің
жазылуымен ... яғни ... ... есту сезімдері қатар қызмет
атқарады.
Мәтін оқылып болғаннан кейін, сызықша сұрақ қойылады. ... ... ... ... ... ... ол ... жауап табады.
Мәтін сұрақ бойынша талданылып болғаннан кейін мұғалім мәтінді тұтас бір
оқып ... ... ... соң ... ... ... сүртіп
тастап, екінші тақтадағы алдын ала жазылып сұрақтарды ашады. ... ... ... ... ... ... мәтіннің құрылысын, тәртібін
өзгертпей, тек ондағы ... ... ғана ... сөз қою ... ... ... мәтін бойынша мынадай сұраулар қоюға болады.
1. Қарлығаш не салды?
2. Ұяға не орналасып алды?
3. Қарлығаш ... ... неге ... Көп қарлығаш қайда қоныстанды?
Бұл сұрақтарға оқушылар мәтін есте қалғандары бойынша тағы да ауызша
жауап қайтарады. Алдымен әр ... ... ... ... да, ... ретінде, барлық сұраққа бір оқушы немесе екі-екі сұрақтан екі
оқушы жауап ... ... осы ... ... ... ... отырып жазуға кіріседі. Жазуға кірісер алдында тақтадағы сұрақтардың
құрылысы мен тәртібін ... ... ... ... ғана 1-2 ... жазу ... балаларға қатты ескерткен жөн.
2. Дайын әңгіме бойынша жазылатын мазмұндаманың ІІ түрі
Мәтіннің мазмұн тәртібі сақталып, сыртқы түрін аз-көп өзгертіп ... бұл ... ... ... ... кейбір
сөздерін ғана қайталайды да, ... ... өз ... жауап
қайтарады. (Мысалы, мынадай мәтін алынады дейік: «Марат пен Ерден».
«Қыс түсті. Өзен қатты. Марат пен ... ... ... Олар өзенге
барды. Өзен жылтын мұзға ... Олар мұз ... ... ... онда ұзақ ... Ерден мәтін бойынша жүргізілетін жұмыс алдыңғы
мәтін бойынша ұйымдастырылғындай, яғни мұғәлім қыста ауа ... ... ... балалардың ойнайтын ойындарының түрлерін сұрақ-жауап
арқылы оқушылардан сұрайды, қыста ... ... ... көретіндіктерін
айтқызады. Осындай әңгіменің жалғасы ретінде – енді ... ... ... ... ... балалардың да қыста қандай ойынды жақсы көретіндіктерімен
танысайықшы, - деп, мұғалім ... өзі бір реет оқып ... ... соң
жоғарыда айтылғанында, балалар оқиды, сұраулар бойынша мәтін талданады. Мұз
айдыны, омбы қар сөздерінің ... ... ... ... ... мұз ... домбықтырып сөздері тақтаға жазылып,
мазмұндама жазу ... бұл ... ... ... ... ... оқып ... кейін әр сөйлемде кім, не ... ... ... ... ... анықталады. Осыдан соң мәтін
бойынша қойылатын сұрақтар тақтаға жазылады. Бұл ... мына ... Қыс ... не айтылған?
2. Өзен жөнінде ше?
3. Марат пен Ерден не істеді?
4. Ерденге не ... ... ... ... ... ... ... Әр сұраққа
жеке жауап алынғаннан соң, 1-2 бала барлық ... ... ... ... ... кейін бір бала сұрақтарды оқыды, тек ... ғана ... ... береді. Енді балалар жазуға кіріседі.
Мәтіннің мазмұнын сақтай отырып, сыртқы ... ... ... ... ... ... баяндалған оқиғаны үшінші жақпен немесе, керісінше,
үшінші жақты бірінші жаққа айналдырып мазмұндап береді.
4.Дайын әңгіме бойынша жазылатын ... 4-ші түрі ... ... ... ... ... ... және қысқаша
түрде мазмұндама деп, екі түрлі қолданылып жүр ... ... де ... бұл ... ... ... ықшамдалып мазмұндалады.
Мұғалім мұнда сюжеттерді, көбінесе арнаулы мәтіндерден немесе
оқушылардың өздеріне ... өмір ... ... ... ... ... берілетін сюжет оқушылар бұрын өз көздерімен көрген ... ... ... ... жөн. ... ... бұл түрін қалай
ұйымдастыруға болатынын келтіре кетейік:
Бұл жұмыс балалар оқулықты күз ... ... ... ... ... ... ... тақтаға үзіліс кезінде жазып
қойды. (балалар орманға барды. Қорықты. Қалың жеріне жүгірді. Адасып кетті.
Дауыс естілді. Балалар үйлеріне оралды.
Сабақ ... соң ... ... ... ... орманның қандай болатының, орманда адасып кету мүмкін бе
т.б. сұрады. Сонан кейін балаларға: - Сен орманда ... ... не ... ... ... ... ... Сен орманда аю көрсең қайтер едің? т.с.с. сұрақтар қойылады.
Бүгін балаларға ... ... ... ... шешуін табу
керектігі айтылып, тақтада жазулы мәтін ашылды. Балалар аз ойланғаннан
кейін мұғалім тағы ... ... ... Бұл ...... не ... әңгіме болады деп ойлайсыңдар?
(Бұл сөйлемдерде балалардың орманға баруы адасуы жөнінде ... ... ... ... ... қай ... ... жақсы көреді?
(Балалар орманға көбінесе күзде барады).
- Балалар орманға неліктен күзде барады?
(-Күзде орман іші өте әдемі және ... ...... де ... Ендеше мына жұмбақ – сөйлемдердегі оқиғаның да қай кезеңде болғанын
шештік. Күзде болған уақиға екен. Енді мына ... ат ... ... қандай ат қоямыз? Кім айтады? (Сәрсен, Марат т.б.)
- Жарайды, енді мына І жұмбақ – ... ... ... ... ... ... мезгілі, яки күз. Марат пен Сәрсен орманға барды).
Олар орманға не үшін барады деп ... (Әр ... ... ... - Олар ... ... болды).
Енді мына «қорықты» сөзінің ... ... ... неден
қорықты екен? (-Олар қасқырдан, аюдан т.б. қорықты).
-Қалың жеріне неге жүгірді? (-Балалар ... ... ... жеріне қатты).
-Енді келесі сөйлемді шешейік. Балалар неден адасып кетті, олар немен
келе жатыр еді? (-Балалар жолдан адасып кетті).
-«Дауыс ... ... ... ... ... ... ... оларды іздеген адамның даусы естілді)
- Сол кезде балалар не істеді? (-Балалар сол ... ... ... ... сөйлемді қалай толықтыруға болады? ( - Балалар ... ... ... ... ...... шешуін таптық. Енді осы
сөйлемдерге ... ... кім ... шығады?
Сұраулар арқылы мәтін тұтас, толық екі реет айтылды. ... ... ... ойластырылды. (Орманда адасу). әңгімеге жоспар жасалып,
тақтаға жазылды.
ІІІ-ІV сыныптарда дайын әңгіме бойынша жүргізілетін ... ... ... ... ... ... ... тигізеді.
ІІ Тарау Бастауыш сыныпта мазмұндама жұмыстары арқылы тіл ... ... ... ... бойынша қаздырылатын мазмұнды да, сайып келгенде, дайын әңгіме
мазмұндамасына соқпай кетпейді. Өйткені, мұнда да мәтін дайындалады. Бірақ
мазмұндаманың бұл ... ... ... ... ... ... бойынша
мазмұндама жазу балалардың ойын, тілін дамытумен бірге, оқушыларды суреттің
мазмұнын түсінуге үйретеді. Сурет бойынша жазылатын ... да өз ... ... ... Дайын сурет бойынша мазмұндама жазғанда алдымен ... ... де, сол ... ... ... ... ... Дайын сурет
бойынша жаздырылатыны да түрлендіріп жүргізу керек.
Мазмұндаманың бұл түрі ІІІ-ІV ... бір ... ... сурет арқылы да жаздырылады. Мұның екеуін де ІІІ-ІV сынып оқушылары
меңгере алады. Сонымен бірге, бір сюжетке салынған ... ... ... ... ... ... ... беріп, сурет тәртібіне
қарай түзеттіріп те мазмұндама жаздыруға ... бір ... ... бір ... ... да жүргізуге
болады. Мысалы, «Бүдірген тере ... ... ... ... ... ... ... І. Мұғалім кіріспе әңгімесінде
балалардың жазғы демалыстарында не істегендері не көргендері, сұрақ – жауап
арқылы ... онда ... ... ... көрінісіне көңіл аударады.
2. Тақтаға суретті ілді, оның атын жауып ... ... ... ... ... ... Балалар аз уақыт ойланғаннан кейін,
мұғалім жалпы сыныпқа:
- Суретте жылдың қай ... ... деп ... ... ... Балалар: - Суретте (жылдың) жаз мезгілі көрсетілген, - деп шу ... ... ... балалардың жауап бергісі келетіндері қол ... ... ... - суретте жаз мезгілі көрсетілгенін кеңдей
белгілерден байқап отырсыңдар? Деп ... ... қол ... бір ... ... - Суреттегі ағаштың жапырақтары көкпенбек, балалар көйлекшең
даланы жүр, аспан ... ... шөп ... – деп ... берді. Бұл
жауаптың дұрыстығын қуаттай отырып, мұғалім оқушылардың көңілін ... дем ... ... ішіп ... ... ... ... толып тұрған ыдыстарға аударып:
- Балалар не істеп отыр? (-Олар тамақ ішіп отыр).
- Ал ... ... ... ... ... ма? (-Олар: шелек,
кәрзеңке).
- Бұл ыдыстардың ішінде не бар? ... ... ... ... осы балалар бұл жерге дем алып, тамақ ішуге келді ме екен, қалай
ойлайсыңдар? (Балалар жидек теруге ... ... ... ... ... ... жидекке толтырып
алған).
-Сендер жидектің қандай түрлерін білесіңдер? (Балалар әрқайсысы өзі
білетін ... ... ... шие, қарақат, өрік, жүзім т.б.)
- Мына ыдыстардағы жидек осылардың қайсысына ұқсайды?
-Бұл бүлдірген.
-Ендеше, мына балалар қандай ... ... ... ... ... ... келіпті.
-Енді осы суретті қалай деп атасақ екен? ... ... ... ... ... ... ... балалар», «Балалар бүлдірген
терді», «Бүлдірген ... ... ... ... аттарының барлығы да дұрыс екенін, олардың барлығы
да суреттің мазмұнына сай келетінін айта отырып, ... осы ... ... ... ... сонны көрейік, - деп суреттің жабулы атын ашты.
3. Суретке балалардың қойған аты мен автордың қойған аты ... ... ... ... осы ... ... алдын ала өзі құрастырып,
дайындап алып келген мәтінді тақтаға іледі де: ... тере ... ... ... әңгіме құрастыруға болатынан көрелік», - деп, мәтінді
бір оқушыға ... ... ... «Бір топ бала ... ... бармақ
болды. Балалар таңертең ерте тұрды. Түсте ... ... ... ... ... ... бүлдірген өсіп тұрған жерге жетті. Бұл жер жап-жасыл, жасыл
кілем төсеп ... ... да ... де ... ... ... жер-дүние маужырап тұр. Не деген сұлу табиғат!
Балалар біраз тамашалап тұрды да, ... ... ... ... ... ... ыдыстарында толтырып алды.
Сонан соң ағаш көлеңкесіндегі когалға отырып дем ... ... ... ... ... ... Бұл күн ... өте қызықты өтті.
Мәтінді мұғалім өзі дауыс ырғағын келтіре, бір реет оқып шықты да: -
Бүлдірген өсіп ... ... ... ... ... кім ... – сұрағы арқылы екі ... ... ол ... ... ... ... ... жөнінде қандай сөйлемдерде айтылған,
кім оқиды? – ... ... ... ІІ ... бір ... оқытты.
Балалардың дем алуы, ауылға оралуы жөніндегі сөйлемдер де осылайша оқылды.
4. Мәтін бойынша бүлдірген, таңертең, кәрзеңке, жапжасыл, ... ... бұта - ... ... ... ... ... мен сөз
тіркестері, заттың суреттері яки өзі көрсетіліп ... ... ... ... таң атысымен, маужырап тұр-ағаш пен шөтгің
жайқалып өсіп тұрған, ... жер ... ... ал жас ал түс пен
жап-жасыл түстің айырмашылығы осы екі түсті салысту ... ... ... көрсетіледі) түсіндіріледі. Бұл сөздердің орфографиясын есте ... ... ... ... ... ... жасалады. ... ... ... ... ... ... өсіп тұрған жердің табиғаты. 3.
Бүлдірген теру. 4. Балалардың дем алуларын және ауылға оралулары.
6. Келесі сабақта ... ... ... мен сурет арқылы екі балаға
тұтас айтқызылды. (Тақтадағы мәтін ... ... ... жинап
алынғанды.) Сөйтіп, балалар жоспар бойынша (жоспарды басшылыққа ... ... ... ... ... ... ... тере барғанда»
«Жазда бүлдірген піседі. Балалар бүлдірген теруге барғылары келеді.
Бір күні ... ... ерте ... ... ... тамақ, бүлдірген теретін
шелек, кәрзеңке алды. Олар бүлдірген өскен жерге келді. Бұл жер жасыл кілем
төсей тастағандай. ... бәрі ... ... ... ... ... ... толтырды. Ағаш көлеңкесіне
отырып, тамақ ішті, ойнады.
« Кеше ауылға оралды. Бұл күні балалар жақсы дем ... ... ... ... келді. Олар таңертең ерте ... ... ... ... алып кетті.
Орманға келсе, айнала жап-жасыл, маужырап тұр. Ойпан да ... ... ... ... ... ... кәрзеңкелерін
толтырды.
Ағаштың көлеңкесіне отырып, тамақ ішті, дем алды. Күн көш болған соң
үйге қайтты. Бұл күн ... ... ... ... ... екінші түрі оқылған мәтінді
бейнелейтін ... ... ... ... ... ... мазмұндама жұмысын ұйымдастыру үшін мұғалім алдымен мәтін таңдап
алады. Мәтін белгілі бір уақиғаны білдіретіндей және оңай ... ... ... ... ... екі – үш реет ... кел тіре ... сонан соң әңгіменің желісі мен онан шығатын қорытынды сонан соң
әңгіменің желісі мен онан ... ... ... – жауап арқылы ауызша
талқыланады.
Әңгіменің мазмұнын балалар толық меңгерген шамада сол ... ... ... ... ... сұралады. Оқушыларға сайлануға уақыт
беріледі.
Оқушылардың Берген жауаптарының ішінен ... ... ... ... ... мәтінді бейнелейтін суретті (яғни мазмұндама ... күні ... ... алуға тиіс.
Бұл суретті мазмұндама жаздыратын күні сыныпқа ала келеді де, мәтінді
талдау жұмысы аяқталып, ол ... ... ... ... ... кейін тақтаға іле қояды.
Мысалға: Ы.Алтынсариннің «Түлкі мен ешкі» әңгімесінің негізінде
салынған сурет бойынша ІІІ ... ... ... ... ... әңгіме бойынша ІІІ сынып оқушыларының ұғымына лайықтап мынадай
мәтін құрастырылып алынды:
«Бір түлкі далада жортып келе жатыр еді. Ол ... ... ... Апан ... ... ... одан шыға алмады. Су іздеген ешкі ... ... ... ... ... көріп, оның апанда неге тұрғанын
сұрады. Түлкі апанның іші салқын, ішінде суы бар ... ... Бұл ... ешкі секіріп апанға түсті. Осыны күткен түлкі ешкінің үстіне секіріп
шығып, апанның сыртына ... ... ... ... ... ... тақтаға жазып қояды. Сабақ
басталғанда мәнерлеп бір оқып шығады. Балаларға қиындық келтіретін ... сөз ... ... ... бұл мағынасы түсініксіз сөздерді
синоним сөздер арқылы түсіндіріледі.
Енді мәтіннен түлкінің апанға ... ... ... ... ... ... түлкіге ешкінің келуі, ешкінің түлкімен сөйлесуі
жөніндегі сөйлемдерді екінші балаға, апаннан ... ... ... және төртінші балаларға оқытылды.
Осыдан соң сыныпқа: «Бұл әңгіме ... ... ... ... салар
едіңдер?» - деген сұрау қойылып, ойлануға шамалы уақыт берілді.
Балалардың біреулері – 4, біреулері – 3, ... – 5 ... ... ... осы ... ... 4 сурет салуға болатыны
анықталды.
1. Апанда тұрған түлкі
2. Ешкі апандағы түлкімен сөйлесіп тұр.
3. Апанда ... де, ешкі де ... ... ... ... ... ... әңгімені бейнелеу үшін салынатын суреттерді ... ... ... ... ... алып ... ... мәтін
жазылған тақтаға ілі қойды да, сурет ... және ... Бере ... ... талдайды Оқушыларға сұраулар қойды:
1. Түлкі қайда түсіп кетті?
2. Ол апаннан неліктен шыға алмады?
3. Ешкі қайда келді?
4. Ешкі түлкіден не ... ... ... не ... ... ... қалай шықты?
Оқуларға ауызша жауап алғаннан соң, мәтіннің мазмұны тақтадағы сурет
бойынша айтқызылды.
Қорытындысында, сол суреттерді басшылыққа ала отырып, оқылған ... жазу ... ... ... түрі балаларды мәтіннің жігін ажырата білуге,
сөйтіп, алдағы уақытта мәтінге жоспар жасауға дағдыландырады.
ІІІ-ІV ... ... ... ... ... ... қолдануға болады:
1. Орны ауыстырылып берілген сурет бойынша
2. Орны ауыстырылып берілген суреттерді мәтін бойынша ... Орны ... ... ... де, ... ... болу
ретіне қарай түзету.
2.2. Кино, диафильм бойынша мазмұндама
Кино, диафильм соңғы жылдары мектеп өміріне берік орын ... ... ... ... жұмысын жақсарту жолдағы күші құралдың біріне
айналып отыр. Кино диафильмдердің, әсіресе, бастауыш ... ... ... ... ... ... есту ... бірдей әсер етеді. Бұл жөнінде
Н.А.Коминский мұғалім үшін «Алтын ереже бала сезім арқылы ... ... ... сезіп әсерлерін туғызып білдірген жөн көруге болатынды
көрсет, естуге болатын нәрсені ... ... ... ... ... ... ... көрсін, қолына ұстап нәрсенің қатты жұмсақтығын т.б. ... ... түрі ... ... ... ... ... - дейді.
Оқушылардың белсендігін арттырып, өз бетінше жұмыс істеу ... ... ... ... құралдың бұл түрлерінің алатын орны мен
пайдасы жөнінде баспасөз беттерінде жарияланған ... мен ... ... ... ... ... пайдаланудың балалардың дүние тануын арттырып
қабілеті мен тілін дамытуда баға жетпес ролі жөнінде ... сөз ... да, ... ... ... ... кинофильмдерді кеңінен
қолдану, мектеп оқушыларына арналып қазақ ... ... ... ... ... іске ... отырғаны белгілі.
Ал киноны сабақта кеңінен қолдану ... орыс ... ... ... ... оқу-тәрбие жұмысында ... ... ... ... қойып, көпшілік мүддесіне айналдыру үшін, әрине,
алдымен мектептерді қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ... кино, диафильм көрсету ұйымдастырып
жүрген мұғалімдердің ... ... ... ... ... ... сол ... болатын оқиғаға аудару үшін кіріспе ... ... Және ... сынып оқушыларын экран материалдарын игеруге бірте-
бірте үйрету қажет.
Біз оқушыларға ... ... ... ... ... бойынша
мазмұндама жазуға үйретуден бастауды мақұл көреміз.
Осы мақсатпен ... ... ... 5-10 ... тұратын
диафильмдерді іріктеп алады.
Мысалы: «Сұр мойын», «Алтын кілт», немесе «Буратино», ... ... «Сұр ... мен жеті ... «Вася», «Петя», «Шарик», «Адал бол»,
«Орман», «Жылқы», ... ... ... «Ақ аю», ... ... ... ... «Қыс түсті», «Дәптердің тарихы» фильмдері мен
«Қолхоз егісінде», «Сигнал», «Оляның алжапқышы», «Огородтың достары», ... ... «Бұл ... ... ... медаль», «Телеграмма»,
«Жас барлаушы», «Қайсар мысық» т.б.
Мысалы ІV сынып ... ... ... ... ... ... оның ... сұрақ-жауап арқылы ... ... ... б Имаш ... ... ... Балалардың
темір жолды көрген – көрмегендері анықталады.
Келесі сабақта мұғалім «Жол жабық» ... ... Ол ... ... ... пленканы сыныпқа әкеліп дайындайды.
Қоңыраудан кейін: «Жаңа біз ... ... ... ( ... ... ... оқыдық).
- Онда не жөнінде әңгімеленген?
- Онда бала қырығылығы мен ерлігі жөнінде ... ... ... соң: - ... біз ... осы Имаш ... ... ерліктері
жөнінде кино көреміз, сендер байқап ... ... - деп ... Бірінші реет мұғалім ештеңе айтпай тек кадрларды ғана көрсетіп
өтеді. Екінші реет көрсеткенде ... әр ... ... ... оның ... ашады.
Кадрдың мазмұны: Даладағы темір жол. Бала мектепке бара жатыр. Бала
темір жолдың снғанын көреді, ол ... ... ... ... ... ... келе ... поровоз тоқтай, Баланы адамдар қоршап алған.
Фильм бес кадрдан тұрады., мұғалім І ... ... ... жатқан не екенін білесіңдер ме?
- Білеміз, ол темір жол.
- Темір жол бойымен кім жүріп келеді?
- ... ... Бұл ... пионер екенін қайдан білдіңдер?
- Оның мойнында галстугы бар ғой.
- ал оның қолында не бар?
- Оның қолында не ... ... ол ... бара жатыр?
- Ол мектепке бара жатыр:
- Дұрыс, ... ... ... жол ... ... ... ... келесі суретті көрейік.
- Бала темір жолдан не көрді?
- Бала темір жолдың сынығын ... ... ... ... Ал анау көрінген не?
- Ол көрінген поезд.
- Ол ... ... ... ... ... ... ... күйге ұшырайды?
- Поезд теміржолдың сынық жеріне жеткенде апатқа ұшырайды.
- Ал бала мына суретте не істеп тұр?
- Бала ... ... ... ... бұлғап тұр.
- Ол кімге белгі беріп тұр?
- Ол машинистке белгі беріп тұр.
- Мынау кім?
- Ол машинист.
- Ол не ... ... Ол ... көріп, поезды тоқтатты.
- Мына суреттен нені көріп отырсыңдар?
- онда адамдар Баланы қоршап алған.
- Олар Баланы неге қоршап алған?
- Оған не деп тұр ... Олар ... ... айтып тұр.
- Не үшін?
- Өздерін апаттан аман алып ... ... Енді осы ... ат ... ... дейік.
- Жарайды, осы Серік пен Имаш жөніндегі әңгімеде қандай ұқсастық бар?
- Бұл екеуі бірдей.
- Екеуінде де не ... ... ... ... ... темір жол бойымен мектепке кетіп барады.
Енді келесі суретті көрейік.
- Бала ... ... не ... Бала темір жолдың сынығын көріп, сонны қарап жатыр.
- Ал анау ... ... Ол ... ... Ол ... темір жолдың сынық жерінен өткенде қандай күйге ұшырайды?
- Поезд темір жолдың сынық жеріне жеткенде апатқа ұшырайды.
- Ал бала ... не ... ... Бала ... ... шешіп алып, бұлғап тұр.
- Ол кімге белгі беріп тұр?
- Ол ... ... ... ... Мынау кім?
- Ол машинист.
- Ол не істеп тұр?
- Ол баланы көріп, поезды тоқтатты.
- Мына ... нені ... ... Онда ... Баланы қоршап алған.
- Олар Баланы неге қоршап ... Оған не деп тұр ... Олар ... ... айтып тұр.
- Не үшін?
- Өздерін апаттан аман алып қалғаны үшін.
- Енді осы балаға ат қояйықшы?
- Серік дейік.
- Жарайды, осы ... пен Имаш ... ... ... ... ... Бұл ... бірдей.
- Екеуінде дене жөнінде әңгімеленеді?
- Екеуінде де темір жолдың сынғанын баланың көруі, ... аман ... ... әңгіме болады.
- Ал осы екі әңгіменің бір-бірінен кішкене болса да ... бар ... ... ... қай ... ... ... бар?
- Темір жол сынығын көргенде Имаш кезекшіге хабарлайды. Ал ... өзі ... ... ... ... ... ... мен кино көрсетуге 30 минут ... ... ... ... ... алаң ... ... оның жазуы өшіріліп тасталғаны
дұрыс.
Осындай жұмыстардан кейін мұғалім өзінің күні бұрын ... ... ... күні таңертең Серік мектепке бара жатты. Ол темір жол бойымен
жүріп келеді. Кеннет темір жолдың ... ... ... ... ... не істерін білмеді. Бірақ ол қашпады. Мойнындағы галстугын шешіп
алып, ... ... ... ... ... ... тоқтатты. Поезддағы
адамдар балаға алғыс айтты.
Әңгімені бір реет оқып шығып, бір ... ... ... Енді осы ... ... ат ... ... ақылдасты. «Балалар
әр түрлі ат ұсынды.
«Қырағылық», «Батырлық», «Ақылды бала» т.б. Мұғалім осы ... ... ... ... ... ... ... әңгімеге жоспар түзді. Жоспар мұғалімнің көмегімен талқылап,
тақтаға ... ... ... ... ... ... ... белгі берді.
3. Поезд апаттан құтқарылды.
Әңгіменің ішінде кездесетін және диафильм оқиғасына байланысты,
балалар ... – ау ... қиын ... тақтаға жазылып, мағынасы
түсіндерілді.
Машинист – ... ... жол – ... жүретін жол, темірден жасалады.
Сондай-ақ орфографиясы қиын темір жол, машинист, паровоз, галстугын,
тоқтатты, бұлғай бастады, поезд, ... ... Т.б. ... тақтаға жазылып
балаларға түсіндірілді, байқатылды. Сөйтіп келесі ... ... ... ... ... «Жабайы үйрек» диафильмін көрсетіп, ол бойынша мазмұндама
жаздырылды. І Сыныптың «Анна тілінен» «Тауықта мұндай балапан бола ма?» ... ... ... кейін, 2 күн өткен соң «Жабайы үйрек» диафильмі
көрсетілді.
Фильмнің мазмұны «Балалар суға түсіп жүргенде үйректің ... ... ... ... ... ... жүгіреді. Олар келсе, ұяда үйректің
жұмыртқасының қабықтары ғана жатыр. Сөйтсе, қу түлкі, ұяға ... ... ... де, жұмыртқасын да жеп қойған. Балалар қарап жүріп, қабықтардың
арасынан бір жарылмаған жұмыртқа тауып алған жұмыртқаны салу үшін ... ... ... ... тұр. Бір қыз бала – Су әкелейік. Сен
суды көрсетіп тауықты алдарқат. Мен сол кезде жұмыртқаны сала ... ... Олар ... ... ... күннен кейін балалар тауықты балапандарымен өзенге айдады.
Балапандары ... ... ... қалмайды, ал ... ... ... ... ... суға ... қойып кетті.
Тауық суға түсе алмайды, өзен жағасында аянышты шиқылдаумен болады. Ол
балапан ... суда ... ... асыр ... Жаз ... күз ... есті. Күздің бір күні бір топ жабайы үйрек өзен үстінен ... Олар ... ұшып ... ... ... ... үйрегіміз үлкен
тастың үстіне шығып алып, қанатын қомдады.
Бір кезде қанатын қағып – қағып ұша жөнелді. Балалар ұзақ ... ... ... ... ұшып ... - деп ... ... бұлғап, қош
айтысты.
Алдымен мұғалім өзі фильмнің мазмұны ... ... алып ... ... ... ... көрсетілді. Фильмнің әр кадрының мәтіні бірден
оқылып отырды. ... ... реет ... ... ... соң, балалардан
мазмұны сұралады.
Таяуда «Анна тілінен» осы мазмұндағы әңгімені оқыған және киноның
алдында мәтінді тыңдаған ... ... ... қиналмастан айтып берді.
Егер фильмнің мазмұнын айту ... ... ... ... ... ала ... ... дайындап алады:
1. Балалар ненің даусын естіді?
2. Олар қайда жүгірді?
3. Балалар ұяға келгенде қандай жағдайды көрді?
4. Олар не ... ... ... жұмыртқаны не істеді?
6. Үйректің жұмыртқасынан шыққан балапанның басқа ... ... ... ... ... ... ... сұрақтар фильмнің мазмұнын толық айтқызу мақсатымен де қойылуы
мүмкін, әңгімедегі сөздер мен сөз ... де ... қиын ... ... ... ... сөздері тақтаға жазылды.
Әңгіменің мазмұнын екі реет айтқызғаннан кейін ... ... ... ... беру тапсырылды. Тақтаға мынадай сұраулар
жазылды:
1. Балалар не тауып алды?
2. Олар жұмыртқаны не ... Ол ... ... ... ... ... ... оқиға болды?
IV сыныпта «Бақтаның жаулары мен достары» диафильмі бойынша өткізілген
мазмұндама сабағын келтірейік.
Фильмнің ... ... ... ... өз ... ... ... Олар бақша салатын жерді қопсытты, тырнауышпен ... ... ... оны ... арам ... отап ... ... жәндіктер, құрт-құмырысқалар үлкен зиян келтіреді.
Мысалы, капуста көбелегі: бірінші осы ... ... ... ... ... құрт болған кезі, ұсақ көбелекке айналған
түрінің суреттері көрсетіледі.
Балалар зиянды жәндіктерді аулады. Қыз ... ... ... құртын тауып алды.
Зиянды жәндіктерден огородты, ағаштар мен басқа да өсімдіктерді сақтау
үшін оларға у себеді.
Бақша ... ... ... ... жәндіктерді, қарлығаш,
бытбылдақ, қараторғай, бозторғай т.б. құстарды үңгір ... ... ... досы.
САБАҚТЫҢ МАҚСАТЫ: І. Балаларға бақшаның жаулары мен достары көрнекі
түрде ұғындыру:
2. Диафильм ... ... ... құрт – ... жұмыртқа,
тырнауыш, у, арам шөпті отау, жәндік сөздерін үйрету.
САБАҚТЫҢ ... І. ... ... ... біз ... ... ... экскурсияға бардық. Онда өсіп
тұрған көкөністердің қайсысы қалай әсетінің байқағанбыз. Ол жөнінде ... ... ... суреттерін салғанбыз. Ал бүгін осы
өсімдіктерді өсіру үшін қандай ... ... ... ... ... ... ... қалай күресу керек екенін
көресіңдер.
Кино « ... ... мен ... деп ... Бұл кино жөнінде
кейін мазмұндама жазасыңдар, сондықтан онда ... есте ... Кино ... ... бір реет көрсеткен кезде, қазақшаға
аударылған тексті мұғалім ... оқып ... ... реет жай ... ... ... фильмнің мазмұны бойынша дайындалған мына тексті оқиды.
«Бақшаның жаулары мен ... ... ... ... ... ... помидор, қияр пияз,
сәбіз, картоп, капуста, асқабақ бар. Бұлардың әрқайсысы жеке – ... ... Бұл ... ... үшін ... көп ... етті.
Олар жерді копсытты, тегістеді, бақша өсімдіктерін ... ... арам ... ... ... ... аулады. Балалар капуста
көбелегін пияз тобының, ... ... ... ... ... ... болды. «Құстар – бақшаның нағыз достары».
Мәтін екі реет оқылғаннан кейін, фильмнің мазмұны қысқаша талданады,
яғни оқушылар көргендері мен ... ... ... ... мұғалім жазда бақшада кім қандай жұмыс істегенін ... ... ... ... ... ... ... зиянды жәндіктерді
байқағандығын сұрайды.
Өсімдіктердің айналасын ... ... ... бар ... ... арам шөптер отағандары, арам шөптердің қандай зияны
болатыны (олар ... ... су, ауа, ... ортақ болады.) Капуста
көбелегінің түсі қандай екені, оның тигізетін зияны т.б. сұралады. ... ... ... ... ... түрде жоспар жасалып, оның
қолайлы шыққан
пунктері тақтаға жазылып отырады. Мысалы, ықтимал жоспар болады
1. Бақшада өсіп ... ... ... ... ... жұмыстары.
3. Бақшаның жаулары және олармен күрес.
4. Бақшаның достары.
Осы жоспардың негізінде балаларға мазмұндама жазу ... ... тіл ... ... ... ...
оқушыларды өз ойын ауызша және жазбаша түрде тиянақты етіп айтып беру.
Балалардың сөздігін ... ол ... дәл ... ... өз ... ... ойын басқа біреудің ойын басқа ... жеке ... ... ... ... ... дұрыс та, дәл, айқын да түсінікті
білдіруге үйрету ... ... ... ... оқушының ойын дамытумен тығыз байланысты. Бұл
жұмыстар сабақтардың қай- қайсысында болмасын, қоса жүргізіліп отырады.
Оқушылардың осы сабақтарда алған дағдыларын байқау және ... ... тіл ... ... ... сабақ ұйымдастыралады: онда
сөйлем құрастыру, мазмұндама, шығарма жазып үйрету, әңгімеде ... ... ... ... ... ... т.б. ... қамтылады.
Мұндай сабақтардың негізгі көздейтін мақсаты – ... ... ... тіл ... ... жұмысы оқушылардың белгілі бір әрекеті
(оқу, еңбек, ойын) арқылы іске асады.
Тіл ... ... ... ... білім беретін,олардың
шеберліктері мен дағдыларын жетілдіре түсетін әдіс – тәсілдері:
1. Көрнекілік әдіс. Мұнда балалар нақты бақылай ... ... да ... ... экскурсия, жеміс – жидектерді әкеліп ... ... ... жанама бақылатады. ... ... ... ... ... ... Сөйлеу әдісі. Бұл бағдарламада бар көркем шығармалардан ... ... ... ... сүйене отырып, қайта айтқызу, ерлік
істер туралы әңгіме айтқызу т.б.
Мұнда әңгімені сұрақ – жауап арқылы ... ... ... болмасын, әсіресе тіл дамыту ... ... күні ... ... ... ... ... дағдылары есепке алына отырып, ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін ұстарту сабағы барысында оқушылардың бүкіл ... ... ... ... ... ... мүдделерін
қалыптастыру жалпы қызығушылықтан, тұрақты қызығушылықтарын дамыту жақтары
іске асыралуы тиіс. ... ... ... ... сезім тудырып, оқуға
ынталандырса, оның мақсаты толық орындалған болып есептелінеді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Н.И.Жинкин. Психологические основы. Развития речи – В КН. ... ... ... М. ... ... ... развитие младших школьников. Под. Ред. Н.С.
Рождественского. М. ... ... Х.К. ... т.б. ІV-VI ... тіл ... Алматы.
«Мектеп», 1973 ж.
4. М.Р. Львов. Речь младших школьников и пути ее развития. М. Прос.
1975
5. Т.А. Ладыженская. ... ... по ... ... ... речи
учащихся. М. Педагогика. 1975
6. Қ. Тәліков. Тіл дамыту тәсілдерінен. «Бастауыш мектеп». № 2.
1979
7. А.Садықова. «Бастауыш сыныптарда сөз байланыстарын оқыту.
«Бастауыш ... №2. ... ... ... жұмысқа баулу. «Қазақстан» мектебі».
№3. 1983
9. С.Омаров. Тіл дамыту жұмыстары. «Қазақстан мектебі» №5. ... Г. ... ... ... ... ... ... №2. 1984
11. Н.И. Молитова. Развитие речи учащихся начальних классов. Москва.
1984
12. А. Айғабылов. Тіл ұстарту. «Қазақстан мектебі». №3. ... ... Тіл ... ... ... мектебі». №10 1985
14. Методы развития речи на уроках русского языка. Под. Ред. Т.А.
Ладыжанской. Москва. Прос. 1986
15. С. Ысмағұлова. Тіл ... ... ... ... №10 1987
16. Қ.Ақбаева. Тіл дамыту жұмыстары. «Бастауыш мектеп» №3 1988
17. К. Жүнісова. Мектеп пәндерінің мазмұнын тіл дамыту бағытында
интеграциялау. ... ... №8. ... Ү. ... 2 – ... тіл дамыту және арнайы 9 сабақ.
«Бастауыш мектебі» №2, 1990
19. Ш.Бектұров., А.Бектұров. Қазақ тілі.А.1994.
20. Педагогикалық және жас ерекшеліктер психологиясы.
21. А.Жаппаров. ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі сөздердің
грамматикалық сипаты. А. 1998.
24. “Бастауыш мектеп” №4. 2005
25. Е.Қалиев, М.Оралова. ... ... ... ... ... ... И.Маманов. Қазақ тілі.А.1989.
28. С.Мырзабеков. Қазақ тілінің фонетикасы.А.1993.
29. М.Оралбаева, Ә.Аблақов. Қазақ тілі. А.1992.
30. Т.Сайрамбаев. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері. А.1991.
31. ... Тіл ... ... ... №9 2002.
33. Бастауыш мектеп. 2006 №1,9,10.
34. Бастауыш мектеп. 2003 № ... ... тілі мен ... 6,8,10.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру168 бет
Бастауыш сынып оқушыларын еңбек тәрбиесіне тәрбиелеу (еңбек дағдысы)68 бет
Бастауыш сынып оқушыларын жазуға үйретудің жаңа әдіс-тәсілдері27 бет
Дағды және оны қалыптастырудың өзіндік ерекшеліктері12 бет
Дискреттік модельдер. Теоретико-графтық программалау. CASE- технологиясы. Детерминделген модельдер9 бет
Дәрігердің әріптестерімен коммуникативті дағдыларды қолдануын бағалау әдістері. Конструктивті сынаудың негіздері10 бет
Дәрігердің әріптестерімен коммуникативтік дағдысын бағалау әдісі15 бет
Есту кемістігі бар балалардың сөйлеу тілін дамыту3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь