Дәнеш Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасының жалпы сипаттамасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3 1 Дәнеш Рақышевтың музыкалық.педагогикалық мұрасының жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9 1.1 Д.Рақышевтың музыкалық.педагогикалық көзқарасының қалыптасуына ықпал еткен қоғамдық.әлеуметтік жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9

1.2 Д.Рақышевтың әншілік мектебінде қалыптасқан әдістемесінің бүгінгі музыкалық педагогика практикасымен сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30

1.3 Д.Рақышевтың музыкалық.педагогикалық мұрасының тәрбиелік мәні ... 46

2 Д.Рақышевтың музыкалық.педагогикалық мұрасын мектептің оқу.тәрбие процесінде пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56

2.1 Мектеп оқушыларына арналған «Д.Рақышевтың музыкалық.педагогикалық мұрасы» факультативтік курсының мазмұны ... ... ... ... ... ... ..56

2.2 Сыныптан тыс «Дәнеш тағылымы» атты тәрбие жұмысының педагогикалық үлгісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .89

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 140

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .142
Зерттеудің көкейкестілігі. Қоғамның дамуына, ой-санаға, жалпы таным-түсінікке өзгеріс әкелген ел тәуелсіздігінің ақиқатқа айналып, тарихи орнығуы - өткендегі рухани мұрамыздың тұңғиығына қайта үңіліп, жаңа таным тұрғысынан зерделеуге зор мүмкіндік туғызды. Білім беруді қоғам мүддесіне сәйкес қайта құру, оқыту, тәрбиелеу мазмұнын жаңарту, әдебиет пен мәдениетті өркендету бағытында біршама іс-шаралар жүзеге асырылып, жас ұрпаққа жаңа оқу бағдарламалары мен оқулықтары, оқу-әдістемелік құралдары жасалып, мектеп бағдарламасына енгізілді. Мұның бәрі Қазақстан Республикасы Президенті Н.Назарбаевтың «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты Қазақстан халқына Жолдауында айтылғандай: «Ойға алғанымызды орындау Қазақстанның шын мәнінде тарихи ауқымдағы аршынды самғау жасауына мүмкіндік берері сөзсіз»[1]. Осы міндеттерді шешуде ҚР Білім және ғылым министрі Ж.Қ.Түймебаев «орта білімнің мазмұнында тұлғаның құзыреттілігін қалыптастыруға баса мән берілгенін» айрықша атап өтеді [2]. Бұл міндеттер еліміздің мемлекеттік құжаттарында, Қазақстан Республикасының Конституциясында [3], Тіл туралы Заңында[4], Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңында [5] т.б. атап көрсетілген. Сонымен қатар, «Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасында»: «...баланың бойында оқу қызметін меңгертуге қажетті жеке қасиеттерді тәрбиелеуге баса көңіл аудару керек»,- делінген [6].
Елбасы Н.Ә.Назарбаев Ұлттық кеңестің мәжілісінде жасаған баяндамасында (2003) «Мәдени мұраларымызды жүйелеп, оларды қалпына келтіру, сақтау, одан әрі дамыту ісіне кең көлемде білек түре кірісетін кез келді. Ұлттық мәдениетімізді ұлықтап, бар мен жоғымызды түгендеп, жүйелеп, келер ұрпаққа аманат ету – «Мәдени мұра» бағдарламасының басты мақсаты болуға тиіс»,- деп, халқымыздың ғасырлар бойы жинақталған аса бай мәдени мұрасының келер ұрпақты тәрбиелеудегі мүмкіндігінің жоғары екендігіне ерекше назар аударған [7]. Қазақстан Республикасының 2004-2006 жылдарға арналған «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасында: «Мәдени мұраны, соның ішінде қазіргі заманғы ұлттық мәдениетті, ауыз әдебиетін, дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын зерделеудің тұтас жүйесін құру» басты міндет ретінде айқындалуы халқымыздың мәдени қазынасына терең үңіліп, оны жаңа көзқарас тұрғысынан талдау қажеттілігін туындатады [8]. Өскелең ұрпақты тәрбиелеу, білім беру үрдісінде олардың рухани жан дүниесін байыту бүгінгі өмір талабынан туындайды. Бұл туралы ұлы ойшыл Әл-Фараби «Тәрбиелеу дегеніміз – халықтың бойына білімге негізделген этикалық ізгіліктер мен өнерлерді дарыту» деген [9].
Ел Президенті Н.Ә.Назарбаевтың: «Қазақтар – ұлы өркениеттің мұрагерлері, тарихи сан-сапамыз құз-қияларына өзінің ұлттық «мен» дегізерлік қасиеттерін алып шыға алады. Жай ғана алып шығып, жай ғана сақтай білген жоқ, сонымен қатар еселеп жаңғырта да білді» - дегені [10], қазақ халқының мол мәдени, рухани мұраларының, соның ішінде ұлт мәдениетінің бір бөлшегі болып табылатын Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасының өміршең екендігін көрсетеді.
1 Назарбаев Н.Ә. Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан (Ел Президентінің халыққа жолдауы). - Астана, 2007.
2 Түймебаев Ж.Қ. «Сапалы білім алуға тиімді құқықтық негіз қаланды»// «Жетісу» газеті, 01.09.2007
3 Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы., 2003, -60 б.
4 Қазақстан Республикасыеың «Тіл туралы» Заңы.// «Егемен Қазақстан», 22.09.1999
5 Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. - Астана, Ақорда, 2007 жылғы шілденің 27-сі. № 319-ІІІ ҚРЗ
6 Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беру жүйесін дамыту тұжырымдамасы»// «Жетісу» газеті, 30.12.2003
7 Назарбаев Н.Ә. // «Егемен Қазақстан» газеті, 2003
8 «Мәдени мұра» 2004-2006 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарлама. - Астана, 2004.
9 Әл-Фараби. «Философиялық трактаттар», -Алматы., Ғылым, 1972. –Б. 62-72.
10 Назарбаев Н.Ә. «Қазақстанның болашағы – қоғамның идеялық бірлігінде»// «Егемен Қазақстан» газеті
11 Жарыкбаев К.Б. Развитие педагогической мысли в дореволюционном Казахстане: Автореф. дис. докт.- Киев, 1982.- С. 51
12 Қалиев С.Қ. Қазақтың халықтық тәлім-тәрбиесінің ғылыми-педагогикалық негіздері: Докт. дис. автореф.- Алматы, 1996.- 65 б.
13 Бержанов Қ.Б. Педагогика тарихы. Жоғарғы оқу орындарының студенттеріне арналған оқулық.- Алматы, 1984.- 255 б.
14 Мусин С. Қазақ АССР-ы қазақ совет мектебінің оқу-тәрбие жұмысының тарихынан (1920-1936).- Москва, 1960.- 140 б.
15 Храпченков Г.М. Научно-педагогические вопросы народного образования в Казахстане. Алматы: Рауан, 1998.- 146 б.
16 Герасимова А.Г.
17 Ильясова А.Н. История становления и развития педагогической науки Казахстана (1917-1988г.г.) : Автореф. дис. канд.- Алматы. 1989.- С. 28
18 Шаймерденова К.Ш. Педагогические взгляды Абая Кунанбаева.- Алма-Ата: Рауан, 1961
19 Құдиярова А.М.
20 Сейталиев Қ.Б.
21 Әлсатов Т.М. Қазақ хандығы тұсындағы педагогикалық ойлардың дамуы. Док. дис. автореф.- Алматы, 2000.- 43 б.
22 Құнантаева К.К.
23 Мадин М.Б.
24 Көккөзова М.Б. Педагогические идеи Ж.Жабаева.- Алма-Ата: РЦИК, 1988
25 Ибраева К.Ж. X-XIV ғ.ғ. Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және дамуы. Докт. дис. автореф.- Алматы, 2005.- 50 б.
26 Камалиева К.К.
27 Көшенова Р.Н. Педагогические идеи М.Жумабаева.
28 Шалғынбаева Қ.Қ. С.Торайғыровтың педагогикалық көзқарастары.- Алматы, 1998
29 Тұрсынова А.Б.
30 Халитова І.Р. Абай Құнанбаевтың мұрасын оқу-тәрбие процесіне ендіру тарихы (1960-1965ж.ж.). Докт. дис. автореф.- Алматы, 1998
31 Дайрабаева А.Е. Қазақтың халық педагогикасындағы қыздардың адамгершілік тәрбиесі. Канд. дис. автореф.- Алматы, 1993
32 Буланова В.
33 Ахметов Т.Ә. Жүсіп Баласағұнидің тәлім-тәрбиелік идеялары. Канд. дис. автореф.- Астана, 2003.- 28 б.
34 Ыбрайымжанов Қ.Т. Ахмет Байтұрсыновтың бастауыш мектеп жайлы педагогикалық мұралары. Канд. дис. автореф.- Алматы, 2001.- 22 б.
35 Жарықбаев Қ.Б., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі (Оқу құралы).- Алматы, 1995
36 Әлеуов Ө.
37 Қалиев С.Қ., Именбекова С. Ахмет Байтұрсыновтың педагогикалық мұраларын оқу-тәрбие жүйесінде пайдалану.- Алматы: Өлке, 2002.- 244 б.
38 Бөлеев Қ.Б. Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге дайындаудың теориясы мен практикасы.- Алматы: Ғылым,2001.- 152 б.
39 Әлсатов Т.М. Қазақ хандығы тұсындағы педагогикалық ойлардың дамуы (XV-VIII ғ.ғ.): Докт. дис. автореф.- Алматы, 2000.- 43 б.
40 Жұмабеков А.Қ. Түркі халықтарының жазба мұраларындағы педагогикалық ой-пікірлер (VI-VIII ғ.ғ.). Канд. дис. автореф.- Алматы, 2004.- 27 б.
41 Әлжанұлы Ш.
42 Жарықбаев Қ.Б. Психология.- Алматы., Білім, 1993.- 272 б.
43 Кубесов А. Педагогическое наследие Аль-Фараби. Докт. дис. автореф.- Ташкент, 1990.- 314 с.
44 Құнантаева К.
45 Түретаева Г.И. Абай Құнанбаев шығармашылығындағы дидактикалық ойлар. Канд. дис. автореф.-Алматы, 2005.- 26 б.
46 Зейнуллина Ж.Е. Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру. Канд. дис. автореф.- Атырау, 2007.- 29 б.
47 Садуақасова С.
48 Көшенова Р.Н. Педагогические идеи М.Жумабаева.
49 Шалғынбаева Қ.Қ.
50 Құрманбаева М.Ж. М.Ғабдуллин мұрасындағы этнопедагогикалық құндылықтар арқылы оқушыларды отансүйгіштікке тәрбиелеу. Канд. дис. автореф.- Алматы, 2003.- 24 б.
51 Ыбраимжанов Қ.Т. Ахмет Байтұрсыновтың бастауыш мектеп жайлы педагогикалық мұралары. Канд. дис. автореф.- Алматы, 2001.- 22 б.
52 Ахметов Т.Ә. Жүсіп Баласағұнидің тәлім-тәрбиелік идеялары. Канд. дис. автореф.- Астана, 2003.- 28 б.
53 Қиясова Б.
54 Үсенбаева Р.
55 Құдиярова А.
56 Тұрсынова А.
57 Баймұратова С. Педагогическое наследие Телжана Шонанова. Кант. дис. автореф.- Алматы, 1997.- 22 с.
58 Қоянбаева Қ.Қ. Мағжан Жұмабаевтың шығармашылығындағы педагогикалық идеяларын жалпы білім беретін мектептердің оқу-тәрбие процесінде пайдалану. Канд. дис. автореф.- Қарағанды, 2006.- 30 б.
59 Құлжабаева М.Ж.
60 Сманова С.Т. Ғ.Мүсіреповтың педагогикалық ой-пікірлері. Канд. дис. автореф.- Алматы, 2001.- 31 б.
61 Садыкова А.Е. Общественно-просветительская деятельность и педагогические идеи Т.Жургенова. дис. автореф.- Алматы, 2005.- 25 с.
62 Жакибекова С.С.
63 Нұрланбекова Е.К. Қазақ ақын-жазушыларының шығармашылығы арқылы студенттердің танымдық белсенділігін дамыту. Канд. дис. автореф.- Алматы, 2006.- 28 б.
64 Асаубаева А.К. Саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының педагогикалық көзқарастары (1930-1938 ж.ж.). Канд. дис. автореф.- Астана, 2007.- 25 б.
65 Буметова М.К. Педагогические взгляды М.Дулатова. Канд. дис. автореф.- Шымкент, 2006.- 240 с.
66 Мұратханова Р. Міржақып Дулатовтың тәлімдік мұрасы арқылы тұлға мәдениетін қалыптастыру. Канд. дис. автореф.- Алматы, 2006.- 25 б.
67 Есекешова М.Д. Телжан Шонанұлының педагогикалық идеялары. Канд. дис. автореф.- Түркістан, 2006.- 22 б.
68 Төлебаева Ж. Мұқан Төлебаевтың музыкалық-педагогикалық мұрасы
69 Құламбаева Қ.Қ. Педагогические идеи А.К.Жубанова. Канд. дис. автореф.- Алматы, 1995.- 24 с.
70 Махметова Б.Т. Бақытжан Байқадамовтың музыкалық-педагогикалық мұрасы. Канд. дис. автореф.- Алматы, 1999.- 28 б.
71 Имашева А.Т. Музыкально-педагогическое носледие Е.Г.Брусиловского. Канд. дис. автореф.- Алматы, 2003.- 32 с.
72 Әуезов М.
73 Мұрағат деректері.
74 Бақбергенов С. «Сұқсыр».
75 Бақбергенов С. «Әнімен әлдилеген туған елін».
76 Нұржекеев Б. «Әнмен өрілген сезім».
77 Сұлтанов Қ., Нұржекеев Б. «Жезтаңдай әнші еді».
78 Сұлтанов Қ. «Дәнеш ағамен алғашқы кездесу»// «Өнер әлемі» журналы №8, Алматы, 2006.
79 Оразақын А. «Дарынды Дәкең».
80 Бейсенбек Е. «Балжан-ай».
81 Жақанов И. «Аспандағы аққуға әнін жалғаған».
82 Жақанов И. «Қапастағы тоты».
83 Дүйсенбінова Р.Қ. Қазақтың ән және әншілік өнері: «Өнеріне тәрбиесі сай әнші еді».- Талдықорған, 1997.
84 Дүйсенбінова Р.Қ. «Жастарды музыкалық мұра арқылы тәрбиелеу – ізгілендіру негізі»,- Талдықорған, 2006.
85 Дүсенбінова Р.Қ. «Д.Рақышев мұрасы – тәрбие арқауы»,- Талдықорған, 2007.
86 Мырқаев Ж. «Қас тұлпардың дүбіріне ілестік».
87 Мырқаев Ж. «Ақиық әнші».
88 Таубалдиева Ж., Рысбекова Р. «Жетісу сазгерлерінің шығармалары арқылы оқушылардың атамекенге сүйіспеншілігін қалыптастыру».
89 Пірінбекова Д. «Ән өнеріндегі асыл бейне», - Алматы, 2007.
90 Шыныбаев С.Т. «Әншілік өнерге баулудағы ұстаздық өнеге»,- Алматы, 2007.
91 Жанпейісов Н.Қ. «Әншілік әлеміндегі дара тұлға»,- Алматы, 2007.
92 Қармысов А. «Өнер жолымды өрнектеген аға»// «Өнер әлемі» журналы №8, Алматы, 2006.
93 Мұқаманов М. «Аспандағы аққуға әнін қосқан»// «Өнер әлемі» журналы №8, Алматы, 2006.
94 Исабек Т. Әнші Дәнеш. - Алматы, 2002. - 256б.
95 Толыбаев Қ. Әнші Дәнеш. - Алматы, 2001.
96 Рақышев Д. Өнермен өзектес өмір. - Талдықорған, 1996.
97 Жұмаділов Қ. «Қазақ әдебиеті» газеті, шілде, 1992.
98 Елеманова А.С. социологической специфике устного профессионального музыкального искусства. – В кн.: Социологические аспекты изучения музыкального фольклора – Алма – Ата, 1978.
99 Елеманова А. С. О профессионализме в до революционной казахской музыкальной культуре. – Известия А. Н. Каз ССР. Серия филолог., 1981, №4
100 Имярова Р. «Өткеннің бәрі аяулы»,- Талдықорған, 1996
101 Ахметова М.М. «Ән өнері және уақыт».- Алматы: Өнер, 1993, -122 бет. Б.110.
102 Ахметова М. «Эстетические взгляды казахского народа на певческое искусство». – Известия АН Каз ССР. Серия филол,1978, №4
103 Қоспақ З. «Сыр тартсақ тарихынан әншіліктің» . - Алматы: Ғылым, 1996, - 168б. - 108б.
104 Елеманова А.С. «О социологической специфике устного профессионального музыкального искусства», – Вк и.: Социологические аспекты изучения музыкального фольклора – Алма – Ата,1970г
105 Бекқожина Т. «Қазақтың 200 әні» музыкалық-этнографиялық жинақ. - Алма - Ата, изд-во «Наука» Каз ССР, 1972 232 с.
106 Сиркисян А.В. «О некоторых вопросах вокальной школы».
107 Дмитриеваның Л.Б. «Основы вокальной методики».
108 Дмитриеваның Л.Б. «Рентгенологические исследования строения и приспособления голосового аппарата у певцов».
109 Долива А.Л. «Певцы и песня».
110 Органов Б. «Певчиский голос» методики его постановки».
111 Львов М.Л. «Из историй вокального искусства».
112 Ламперти Ф. «Искуство пения».
113 Морозов В.М. «Тайны вокальной речи».
114 Морозов В.М. «Вокальный слух и голос».
115 Жанпейісов Н. «Дәнештің әншілік әлемін зерттеу – шәкірттік парызымыз»// «Өнер әлемі» журналы №8, Алматы, 2006.
116 Малышева К.М.
117 Мазурин К. Метадология пения. Курс педагогики пения, т. 1, часть теоретическая. М., 1902.- стр. 187
118 Тевлина В.К. Музыкальное воспитание в школе, вып. 15: Сборник статей / Сост. О. Апраксине. М.: Музыка, 1982 – 160., нет, 51 - 52.
119 Горсия М. Школа пения. Москва, 1957
120 Левидов К.
121 Яковлев А. О физиологических основах формирования певческого голоса.-Сб. «Вопросы певческого воспитания школьников». - Стр. 19.
122 Ржевкин С. Н. Некоторые результаты анализа певческого голоса // Акустический журнал.- 1956. Т. 1-27- Вып.2.- С. 210.
123 Дмитриева Л.Б. Гласные в пение. – //Педагогика: Учебн. Пособие для педучилищ. С. 77.
124 Струве Б. Пути начального развития юных скрепачей и виоленчилистов.- М., 1970. С. 142-143
125 Ауэр Л. Мол. школа игры на скрипке. Интерпретация произведений скрипичной классики.- М., 1965. С. 89.
126 Баранов С.П., Болотина Р.Л., Воликова Т.В., Сластенин В.А. //Педагогика : Учеб. Пособие для педучилищ/ -М.: Просвещение, 1981.- 367с. С.84- 85.
127 Коркина В. И. «Дидактика в схемах и таблицах»// Учебное пособие судентов дневной и заочной нормы учения специальности «Педагогика и методика начального обучения».-Караганда: Издательство КарГУ, 2004.-211с. С. 50.
128 Щукинаның Г.И. «Проблемы позновательного интереса в педагогике».
129 Философиялық сөздік.
130 Сухомлинский В.А.
131 Ысқабаев Ә., Құсайын К. «Дәнеш әндері»,- Талдықорған, 1993
132 Ожегов С.И. Словарь русского языка/ Под. ред. Н.Ю.Шведовой. 21 – изд. – М.: Русский язык, 1989 – 924 с. - 8. 856.
133 Сохор А.Н. Вопросы социологии и эстетика музыки. Статьи и исследования. ІІ выпуск. – Л: Советский композитор, 1981. – 293 с. - 17. 224.
134 Кулманова Ш.Б. Теория и практика воспитания школьников средствами казахской музыки. – Алматы., Ғылым, 1999 – 361с. С. 167 - 169.
135 Дүйсенбінова Р.Қ. Қазақ этнопедагогикасын мектеп практикасына ендіру,- Алматы, 2001.
136 Жақанов И. Үзілген ән. - Алматы, 2001.
137 Жарықбаев Қ. Қазақ ағартушылары жастарды тәрбиелеу туралы. - Алматы, 1971.
138 Қожағұл С. Әсет ақын.- Алматы, «Қазақ тарихы» 2003, 144 бет.
139 Подласый И.П. Педагогика. Новый курс: Учебник для студентов педагогических ВУЗов: В 2 кн. – М.: гуманитарное издание центр ВЛАДОС, 1999 – Кн. 2: Процесс воспитания – 256 с.: ил. С.27.
140 Қазақстан 2030 стратегиялық даму бағдарламасы.- Алматы, 1997.
141 Қазақстан Республикасы жастар саясатының тұжырымдамасы.
142 Мұқанов М. «Жас және педагогикалық психология». – Алматы Қазақ ССР-нің Мемлекеттік жастар баспаханасы, - 1981.- 247 б. 93- 113 б.
143 Жетісу. Энциклопедия.- Алматы., Арыс, 2004.- 707 б.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
1 Дәнеш Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасының жалпы
сипаттамасы.................................................................
..........................................9
1.1 Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық көзқарасының қалыптасуына ықпал
еткен қоғамдық-әлеуметтік
жағдайлар......................................................9
1.2 Д.Рақышевтың ... ... ... ... ... ... ... Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасының тәрбиелік мәні....46
2 Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасын ... ... ... оқушыларына арналған «Д.Рақышевтың ... ... ... ... Сыныптан тыс «Дәнеш тағылымы» атты ... ... ... ... Қоғамның дамуына, ой-санаға, жалпы таным-
түсінікке өзгеріс ... ел ... ... ... ... - өткендегі рухани мұрамыздың тұңғиығына қайта үңіліп, жаңа таным
тұрғысынан зерделеуге зор ... ... ... ... ... мүддесіне
сәйкес қайта құру, оқыту, тәрбиелеу ... ... ... ... ... ... біршама іс-шаралар жүзеге асырылып, жас
ұрпаққа жаңа оқу бағдарламалары мен оқулықтары, оқу-әдістемелік ... ... ... енгізілді. Мұның бәрі Қазақстан Республикасы
Президенті Н.Назарбаевтың «Жаңа әлемдегі жаңа ... атты ... ... ... ... ... орындау Қазақстанның шын
мәнінде тарихи ауқымдағы ... ... ... мүмкіндік берері
сөзсіз»[1]. Осы міндеттерді шешуде ҚР ... және ... ... ... ... мазмұнында тұлғаның ... баса мән ... ... атап ... [2]. Бұл ... ... ... Қазақстан Республикасының
Конституциясында [3], Тіл ... ... ... ... ... Заңында [5] т.б. атап көрсетілген. Сонымен қатар, ... 2015 ... ... ... ... дамыту тұжырымдамасында»:
«...баланың бойында оқу ... ... ... жеке ... баса ... аудару керек»,- делінген [6].
Елбасы Н.Ә.Назарбаев Ұлттық кеңестің мәжілісінде жасаған баяндамасында
(2003) «Мәдени мұраларымызды жүйелеп, оларды ... ... ... ... дамыту ісіне кең көлемде білек түре кірісетін кез келді. ... ... бар мен ... ... ... ... ... ету – «Мәдени мұра» бағдарламасының басты ... ... ... ... ... бойы ... аса бай ... мұрасының келер
ұрпақты тәрбиелеудегі мүмкіндігінің жоғары екендігіне ерекше назар аударған
[7]. Қазақстан Республикасының 2004-2006 жылдарға ... ... ... ... ... ... соның ішінде қазіргі заманғы
ұлттық мәдениетті, ауыз әдебиетін, ... мен ... ... ... ... ... міндет ретінде айқындалуы халқымыздың
мәдени қазынасына терең үңіліп, оны жаңа көзқарас ... ... ... [8]. ... ... тәрбиелеу, білім беру
үрдісінде олардың рухани жан ... ... ... өмір ... Бұл ... ұлы ... ... «Тәрбиелеу дегеніміз – халықтың
бойына білімге негізделген этикалық ізгіліктер мен ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаевтың: «Қазақтар – ұлы ... ... ... ... ... ұлттық «мен»
дегізерлік қасиеттерін алып шыға алады. Жай ғана алып ... жай ... ... жоқ, ... ... ... ... да білді» - дегені [10],
қазақ ... мол ... ... ... ... ішінде ұлт
мәдениетінің бір ... ... ... ... музыкалық-
педагогикалық мұрасының өміршең екендігін көрсетеді.
Қазақ елі ... ... бері ... ... тұлғалардың, ғұлама-
ойшылдардың, ақын-жыраулардың, әнші-сазгерлердің, педагог-ағартушылардың
қайталанбас тәліми мұралары туған халқымен табысуда. Сондықтан да, ... жаңа ... ... сай ... беруде халқымыздың бай мәдени
мұраларын, педагогикалық ой-пікірлерін, жинақталған ұлттық ... ... оқу ... оқу-тәрбие процесінде пайдаланудың маңызы
зор. Осы бағытта қазіргі бәсекеге қабілетті ... ... ... санамен пайымдай алатын, мәдени өрісі кең етіп ...... ... басты міндет.
Бүгінгі таңда қазақ ойшылдары мен ... ... ... сан ... ... ... ... дейінгі
Қазақстандағы педагогиалық ой-пікірлердің ... ... ... ... ... А.Н.Ильясова[17], ... ... ... ... дәуіріндегі Қазақстандағы ой-пікірдің дамуы ... ... ... ... А.Б.Тұрсынова[29], ... ... ... ... ... ... ... қарастырылып,
зерттеу нысанасына айналуда: түркі ... ... ... ... ... ... (Ш.Әлжанұлы[41],
Қ.Б.Жарықбаев[42], А.Көбесов[43], К.Құнантаева[44], ... ... ... Р.Көшенова[48],
Қ.Қ.Шалғынбаева[49]); майдангер –жазушылардың (А.Табылдиев, А. ... ... с. ... Е. ... қазақ зиялыларының (М.Ж.
Құрманбаева[50], Қ.Т.Ыбраимжанов[51], ... ... ... ... ... ... ... А.Е.Садыкова[61],
С.С.Жакибекова[62], ... ... ... М.Д.Есекешова[67] және т.б.). Оқу –
тәрбие үрдісінде оқушыларға музыка арқылы адамгершілік – ... ... беру ... де ... ... ... (С.
Ұзақбаева, Ш. Құлманова, Л.И. ... ... М. ... ... және т.б.) ... Бұл ... ... зерттеулерге негіз
боларлық қазақстандық педагогиканың тарихын айтарлықтай байытты. ... ... ... ... халықтың есінде терең із қалдырып,
рухани мәдениетінің бөлінбес қазынасына ... ... ... көз ... ... алып отырған тақырыбымызға жақын ... ... ... ... ... қатарда артында елеулі музыкалық-педагогикалық мұра қалдырса да,
өнердегі өмір жолы мен ... әлі де ... келе ... ... ...... ... есімін атауға болады.
Д.Рақышевтың музыкалық шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... әншілік дәстүрімен құнды. Сондықтан да, әншінің ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысының өзектілігін танытады. Бұл мәселе – зерттеудегі
мақсатымыз.
Д.Рақышевтың ... ... ... ... ... ... олар өз ... жүйеленбегендіктен күні бүгінге дейін ұрпақ тәрбиесінде
кәдеге аспай отыр. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қайраткері Қ.Сұлтанов және т.б.
замандастары мен шәкірттерінің жекелеген мақалаларынан, Т.Исабектің «Әнші
Дәнеш» деректі ... ... ... ... Дәнеш» естелік-
жинағынан, Р.Қ.Дүйсембінованың «Қазақтың ән және әншілік өнері» әдістемелік
нұсқауынан, Ә.Ысқабаев, К.Құсайын ... ... ... ... және
Д.Рақышевтың «Әншілікке тәрбиелеу баяны» ... ...... ... ... ... өзектес өмір» естелігінен,
Р.Имәрованың «Өткеннің бәрі ... ... ... ... олар ... ... толық талданбаған және музыкалық-эстетикалық
тәрбиенің дамуына қосқан ... мәні ... ... ... алғанда Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасын
зерттеу жас ... ... ... ... ... ... ... Д.Рақышевтың Қазақстанда қалыптастырған әншілік мектебінің,
әншілікке баулу әдістемесінің педагогикалық негіздерінің ашылмауы, ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысының жоқтығы, ұстаздық тәлімгерлік идеяларына көңіл
бөлмеу мәселенің негізгі қарама-қайшылықтарын көрсетеді. Осының ... ... ... ... ... ... деп таңдауымызға себепші болды.
Зерттеудің мақсаты: Д.Рақышевтың ... ... ... ... және орта мектептердің оқу-тәрбие процесінде
пайдалану жолдарын ... ... ... көзқарасының қалыпттасуына
ықпал еткен қоғамдық-әлеуметік ... ... ... ... ... жеке тұлғаның
қалыптасуына музыкалық, ... ... әсер ... ... ... ... анықтау.
3.Д.Рақышевтың мұрасын педагогикалық талдау негізінде бір ... ... ... ... ... ... мектебінде қалыптасқан әдістемесінің бүгінгі
музыкалық педагогикамен сабақтастығын дәлеледеу.
5. Д. Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасын мектептегі оқу-тәрбие
процесінде пайдалану жолдарын анықтау, ғылыми-әдістемелік ... ... ... ... ... мұрасы.
Зерттеу нысаны: Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық көзқарастары,
педагогикалық ... ... ... ... ... музыкалық-педагогикалық
мұрасына педагогикалық талдау ... оның ... ... ... ... ... ... беру педагогикасымен
сабақтастығы дәлелденсе, мектеп практикасында пайдалану жолдары анықталса,
онда өзінің тарихи тамырынан ой ... ... ... тұлға
тәрбиелеуге мүмкіндіктер туындайды, ... ... ... ... ... адамгершілік тәрбиесін
тиімділікпен жүзеге асыруға игі ықпалын тигізеді.
Зерттеудің жетекші ... ... ... ... ... ... ұлт ... құрамдас бөлігі, қайталанбас тарихи-
педагогикалық құбылыс. Жас ұрпақтың музыкалық-эстетикалық, адамгершілік
тәрбиесінде Д.Рақышевтың мұрасы игі ... ... ... ... ... ... Д.Рақышев жөнінде
жарық көрген еңбектерге және мерзімді ... ... ... ... ... ... талдау;
репертуарындағы әндерінің, төл әндерінің музыкалық-педагогикалық мазмұнын
тарихи уақиғалардың контекстінде ... ... ... ... ... ... ... тарихи педагогикалық
тұрғыдан талдау; интервью, анкета, әңгімелесу және ... ... ... ... және теориялық негіздері: өскелең ... ұлы ... ... мен іс - ... ... ... үлгі-
өнеге негізінде тәрбиелеу жөніндегі педагогикалық идеялар (П.Ф. ... АС ... В.А. ... және т.б.), адамға білім мен
тәрбие ... ... ... тұжырымдамасы (Н.А.Алексеев,
В.В.Сороков, И.С. Якимонская және т.б.); тарихи-педагогикалық ... ... ... ... салыстырмалылық тұжырымдар;
педагогика және психология тарихшыларының жеке ... ... ... тәжірибесі; біртұтас педагогикалық процесс
теориясы; ... ... ... ... «Мәдениет туралы»
Заңдары және тұжырымдамалары және басқа да мемлекеттік маңызы бар құжаттар.
Зерттеудің көздері: ... ... ... ... ... ... еңбектер мен мерзімді ... ... ... ... мұражайлардағы материалдар;
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы (1999, 2007), ... Заңы (1996), ... ... әр ... ... ... іс-тәжірибе жұмыстары.
Зерттеу кезеңдері:
Бірінші кезеңде (1999-2001ж.ж.) Д.Рақышевтың музыкалық ... ... ... ... ... мақсатты бағыттылықпен
іздестіріліді, зерделенді, жүйеге келтірілді.
Екінші кезеңде (2001-2004ж.ж.) Д.Рақышевтың ... ... ... ... оны ... ... ... анықталды.
Үшінші кезеңде (2004-2007ж.ж.) ... ... ... ... ... ... жинақтау, оларды математикалық
өңдеу, қорытындылар мен ... ... ... ... ... ... жағынын рәсімдеу жұмыстары жүргізілді.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық мәнділігі:
- Д.Рақышевтың әнші-сазгер, педагог ... ... ... ... ... анықталды;
- Д.Рақышевтың Қазақстанда музыкалық педагогика саласында ерекеше
маңызы бар өзіндік әншілік мектебінде ... ... ... ... ... ... ... мұрасы педагогикалық талдау негізінде бір ... ... мәні ... ... музыкалық-педагогикалық мұрасын мектеп практикасында
пайдалануға ... ... ... ... ... ... ... оқушыларына арналған «Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық
мұрасы» атты ... курс ... және ... ... Сыныптан тыс «Дәнеш тағылымы» атты тәрбие жұмысының педагогикалық
үлгісі («Атамекен» тәрбие ... ... ... ... ... нәтижелерін болашақ музыка пәні мұғалімін
даярлайтын оқу орындарында ... ... ... ән» ... білім жетілдіру институттарында пайдалануға болады.
Зерттеу базасы: Эксперименттік жұмыс Талдықорған ... ... ... Е.Берліқожаұлы атындағы №11, Б.Жолбарысұлы
атындағы №18, М.Жұмабаев атындағы №19, Алматы облысы, Ақсу ... ... ... ... орта ... өткізілді.
Қорғауға ұсынылатын негізгі қағидалар:
1.Дәнеш Рақышевтың музыкалық-педагогикалық көзқарасының қалыптасуына
ықпал еткен ... ... ... ... ... ... әдістемесінің бүгінгі
музыкалық педагогикамен сабақтастығы.
3.Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасының тәрбиелік мәні.
4.Әнші, сазгер, педагогтың музыкалық-педагогиалық ... ... ... әдістемесі.
Зерттеудің нәтижелерінің дәлелдігі мен негізділігі: диссертациялық
зерттеудің ... ... ... сай орындалуы,
зерттеу мазмұнының ғылыми аппаратқа сәйкестілігі, қойылған міндеттерге сай
зерттеу ... ... ... пайдалануы мен тарихы, әдеби, мұражай
қоры материалдары обьективті тұрғыда талданылуымен қамтамасыз етілген.
Зерттеу нәтижелерін ... ... мен ... ... ... ... ... және республикалық ғылыми-практикалық
конференцияларда (Жетісай,2000; ... ... ... «Қазақстан мектебі», «Бастауыш мектеп»,
«Білім берудегі менеджмент», ... ... ... ... ... құрылымы: зерттеу жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен,
қорытындыдан, ... ... ... және ... ... ... көкейкестілігі, мақсаты, міндеттері, пәні,
зерттеу нысаны, зерттеудің ... ... ... идеясы, зерттеу
әдістері, зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... ... қорғауға ұсынылған қағидалар
баяндалады.
Зерттеудің «Д.Рақышевтың ... ... ... атты ... бөлімінде әнші-сазгердің музыкалық-педагогикалық
көзқарасының қалыптасуына ... ... ... ... ... ... жүйеге ... ... ... мәні ... сонымен бірге Қазақстандағы
музыкалық білім саласында ерекше маңызы бар, ... ... ... ... ... ... педагогикамен сабақтастығы
дәлелденеді.
Зерттеудің «Дәнеш Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасын мектептің
оқу - тәрбие процесінде пайдалану» атты ... ... ... ... ... оқушыларға музыкалық-эстетикалық, адамгершілік тәрбие беруге
бағытталған эксперимент ... ... ... мен ... ... ... ... белгіленеді. Д.Рақышевтың мұрасын
пайдалану жөніндегі «Дәнеш Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасы» ... ... және ... тыс ... ... атты ... ... үлгісінің сипаттамасы беріледі. Жүргізілген
тәжірибелік эксперимент жұмыстарының нәтижелері қорытындыланып баяндалады.
Қорытындыда ... ... ... ... ... мен дәлелді пікірлер, ғылыми-зерттеу жұмысын жүргізу нәтижесінде
туындаған ұсыныстар ... ... ... ... МҰРАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Дәнеш Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасының ... ... ... ... ... алып, ұлттық тарихымызды шынайы зерттеуге жол
ашылуы, оның бай мұрасын ұрпақ тәрбиесіне пайдалануға мүмкіндік туғызды.
Әрине, ... ... ... ... ... ... мұра ... жоқ байлығы болып табылады. Шығармашылық өмірінде ұлттық өнерді
меңгертуге бүткіл болмысын арнаған, бар ғұмырын өнер үшін сарп ... ... ... ... ... ... - М. Әуезов
«Шертісің де, әнің де ... ... Сен ... ... Әнің – ... әні», - деп бағалаған баға жетпес құнды мұра [72].
Дәнеш Рақышевтың әнші-сазгер, ұстаз ретінде ... ... ... ... ... үшін оның ... мен
шығармашылығы, балалық, шәкірттік, жігіттік, кемелдену ... ... ... ... ... ... уақиғалар қамтитын мерзіміне
қарай жіктеліп, оның шығармашылық тұрғыда қалыптасуы мен тұлға ... ... ... ... ... ... ... еңбектер мен зерттеу
материалдарына шолу жасау, оның ... ... ... педагог
ретінде аты әйгілі болғандығын және халқының ... ұлы, ... ... ... ... ... ... Рақышевтың өмір белестері мен шығармашылық іс-
әрекетінің дамуы, музыкалық-педагогикалық мұрасы арнайы зерттеу объектісі
ретінде қарастырылмай ... ... ... ... көптеген мақалалар мен естеліктер жинақтарында, деректі ... ... [73] ... ғана ... Рақышевқа қатысты әдебиет саласы, музыкатану, музыкалық
педагогикасы жөніндегі ... ... ... ХХ ғасырдың 90-ыншы
жылдарының соңғы ... ... ... көре ... Аға ... С.Бақбергенов («Сұқсыр» [74], «Әнімен әлдилеген туған
елін» [75]), Б.Нұржекеев («Әнмен өрілген ... [76]), ... ... ... [77]), ... ... ... алғашқы
кездесу» [78]) О.Асқар («Дарынды Дәкең» [79]), Е.Бейсембек («Балжан-ай»
[80]), ... ... ... аққуға ән жалғаған» ... ... [82]), ... ... беру ... саласынан ғалым-
ұстаздар Р.Қ.Дүйсембінова («Өнеріне тәрбиесі сай әнші еді [83]», ... мұра ... ... - ізгілендіру негізі [84] », «Дәнеш Рақышев
мұрасы-тәрбие арқауы» [85]), Ж.Мырқаев («Қас тұлпардың ... ... ... ... [87]), Ж.Ш.Таубалдиева, Р.М.Рысбекова («Жетісу
сазгерлерінің шығармалары арқылы ... ... ... [88]), ... («Ән ... асыл ... ... («Әншілік өнерге баулудағы ұстаздық өнеге» [90]), Н.Жанпейісов
(«Әншілік әлеміндегі дара ... [91]), ... ... ... аға» [92]), ... («Аспандағы аққуға әнін қосқан» [93])
өз еңбектерінде ... ... ... мен ... жолы ... ... ... өнерінің дамуына қосқан үлесін Т. Исабектің ... атты ... ... ... ... Бұл еңбекке қазақтың
әйгілі әншісі әрі сазгері Дәнеш Рақышевтың өмірі мен ... ... ... ... ... ... аралас-құралас болып, қатар
өскен адам, сондықтан да ... ... ... ... тәнті
етеді. Деректі роман біртұтас желіде жазылып, «Жастық шақ белестері» және
«Туған ел ... ... екі ... ... Оның ... Дәнеш
Рақышевтың музыка саласымен ... ... ... беру ... да өшпес із қалдырғанын көрсетеді [94].
Дәнеш Рақышевтың музыка педагогикасы саласына қосқан үлесі 2001
жылы ... ... ... Қ.Толыбаевтың «Әнші Дәнеш» атты естеліктер
жинағында да көрініс тапқан. Жинақ Қазақстан ... ... ... әндерін орындаудың асқан шебері, майталман әнші, өзіндік мәнері зор
сазгер Дәнеш Рақышевтың атының аңызға айналғандығын паш ... оған ... ... ... оның игі ... мен кісілік сипаттарын
елге танытуды көздейді [95].
Соңғы жылдары әншінің 70 жылдық, 75 жылдық, 80 ... ... ... ... көлемінде атап өтілуі де кездейсоқтық емес.
Сондықтан да ... ... ... ... тарихының
дамуына ерекше атсалысып, сол өнер жолында талай қиыншылықтарға ұшыраса да,
өмірінің соңына дейін адал қызмет еткен ірі ... ... ... жас ... ой-санасында берік орын алуын жөн санап, ерекше
баға берген бірқатар мақалалар, ... ... ... ... М.Нұрсейіт, К.Рақыш, Т.Кәрім, С.Керімбеков, Е.Манапұлы ... ... ... Жетісу жерінен шыққан ел ағалары Қ.Сұлтанов,
К.Ақылбаев,әр ... ... ... басшылары З.Нұрқаділов,
С.Мұқанов С.Үмбетов, және т.б. өз кезегінде әнші туралы, оның ... ... ... ... өз ойларын ортаға салып, ұлағатты сөздер айтты.
Дәнеш Рақышевтың өмір жолы, музыкалық-педагогикалық мұрасы ... мол жол. Оның ... ... ... ... ... ... факторлар ықпалын тигізді: өскен ортасы (отбасы, туыс-туғандары,
жолдастары); тәлімдік жүйе ... ... ... ... ... ... мәдени-әлеуметтік іс-әрекеті; әдебиет, өнер, ғылым
саласындағы замандастары; өз ... ... ... тәлім-тәрбие алу,
шығармашылықты дамуға талпынысы.
Дәнеш Рақышевтың біртуар ... ... ... қалыптасуының
іргетасы, ең алдымен, отбасында қаланды.
Ұлттық дәстүрді көзімен көріп, көңіліне түйіп қаймағы бұзылмаған
дәстүр-салтты, ... ... мен өнер ... пір ... ... ... нарқын салмақтай білу осы алтын бесік отбасында басталған
болатын. Оның табиғатынан ... ... ... парасатты,
ұлтжандылық қасиеті ана сүтімен дарыды деуге болады.
Дәнешке ат қоюдың тарихы да отбасында бала тәрбиесіндегі халықтық
дәстүр-салтты ... ... ... Ол шыр етіп дүниеге келгенде,
ауыл жиналып, қалжаға мал сойылып, балаға ат қою жайы сөз ... ... ауыл ... ... ... ... Ол: ... артымнан ерген ерке
інім. Менің жалғыз баламның аты - Әбиқожа. Енді оның ... ... ... ... деп азан шақырылып, сол есім үш дүркін сәбидің құлағына
айқайлап айтылады да, бата жасалады, кейін бес ... ... ... бір ... ақыл айтады: «Балаң молда бола қоймас. ... ... ... ... ... лепес - жарым ырыс» деген сөз бар. ... ... ... ... ... ... ... көрсететін пысық жігіт
болсын...» Сөйтіп оның аты «Данияр» болып өзгерді. Қазақ халқындағы ... ... ... ... оны ... «Дәнеш» деп жанама ат берді.
Осылайша Дәнеш есімі ... ... ... орын ... ... - Байтүгей, Тоғарыстан дейтін екі іргелі ата тараған Суан
елінің ... ...... ... ... Алдияр, Молақ
балалары болып, Өсек ... ... беті ... жағын жайлайды.
Тоғарыстан әулеті – Мырзагелді, Солтанғұл, Ақша, ... ... ... Бөлек секілді аталар сол судың батыс саласында. Дәнеш –
Мырзагелдіге жатады. Мырзагелдінің – Тауасары. Тауасардан – ... ... ... боп төрт ата өсіп - ... ... ... ... Қанайдан – Рақыш. Рақыштан – Дәнеш.
Мырзагелді - өнерлі, сауықшыл ел. Көсемі де, ... де, ... ... да, ... да, ... де бар. Дуылдасқан сергек тұқым.
«Мырзагелдіден бата ал, Ақшадан ат ал» ... ... ... Бар ... ... ... болған Әтіке, Құлжабай, Нұржеке батырларын өз ұрпағы
ұмытқан жоқ.
Дәнештің ... ... ... ... Іле өңіріндегі Құлжа
қаласының маңында өтті. Өнерпаздары өріс таба алмаған бұл ... ... ... ... жол ... тұрған-ды. Алайда балаға әке сүйеніш қой
Малшы Рақыш өзінің өнер қуған жалғыз ... ... ... Ел ішін
еркінше аралап, өнер жолына біржола түсуіне бөгет болмай, ... ... Ол ... өзі де ән мен ... әуес еді. ... ... ... жебеді. Әкесінің осындай қамқорлығы туралы әнші естелігінде былайша
толғанады: «Әкем өнеріме, әніме тұсау салмай бос жіберді. ... ... ... ... әке сөзі ... ерекше қанат бітіретін. Он үш жасымда
қаракер құнанды баптап ... ... ... ән ... сол ... шығар. Бұл әкенің де үлкен қамқорлығы, әнді қастерлеуі ... ... өзі де қара жаяу ... Бір ... - Осы ... өлеңші деп жүр ғой, ал кәне, қойды қалай қырғызып алғаныңды ... ... ... ... Сонда Рақыш біраз ойланып:
Қой жайдым, Омардай сай бауырына,
Қойымның құзғын қонды сауырына.
Ол қойды ... ... ... ... ... ... ауылында.
О, қасқыр! Өзі жүйрік, түсі суық,
Қойымды жарып кетті жетіп ... жоқ, ...... ... екен жүрегіне шикі құйрық, - деген көрінеді. Осындай өнерінің
арқасында ел ішінде Рақыш туралы жақсы сөз жайыла бастайды. Бір ... ... ... өлең ... жүйрік әйелді Рақышпен айтысуға көндіреді. Екі ақын
бірін-бірі сөзбен біраз түйрейді. Тамаша ... ұры суан деп ... ... оның ... бетіне басқанда, Тамаша бұл ... ... ... ... ... [94,-6 б.]. ... ... өнері деген қандай
қатал. Әділін айтатын ақынын жұрт та қастерлеп, ... ... ... ... ... кедейлік көп тежеген. Кедейлігіне қарамастан ауыл-
аймағын әнге бөлеп, айтысқа ... ән ... ... тартқан. Байлауға
жетсе де, күрмеуге келмейтін қысқа ... әнді өнер ете ... ... қамымен өткен.
Дәнештің өмірінде өз анасы Тәжіхан бір таңғажайып елес. ... ... ... «О, ... ... ... оның ... әншілігін
ауыздарының суы құрып отырып айтатын. Айтыскер Тәжіхан үнемі от басының
берекесін ... ... ... мал ... ... ... ... келіп:
Тезек теріп келемін етегіме,
Қара тазым жүрмейді жетегіме.
Емдемесем болмайды көже ашытып,
Қарамай кетіп едің жөтеліңе,-дейді.
Рақыш кідірместен:
Жүрмесе де қу тазы жетегіңе,
Тезек теріп келесің ... ... сол көже дәрі ... ... да жөтеліне, – деп жауап
береді [95,-77б.].
Анасы бұл дүниеден өткен соң, ... ... ... ... ... ... өгейсітпей, өз анасындай болып, бауырына басады.
Ата - анасының өнерпаз болуы жас ... ән, ... ... ... ... ... ... қалыптастырып, сол
арқылы дүниетанымының дамуына ықпалын тигізді. Айтыскер ақын әкесінің
қамқорлығы ... ... ... ... ... танысты. Олардың асқан шеберлікпен орындауындағы халықтың
өткені мен ... ... ... ... ... «Әсемпаз болма әрнеге,
өнерпаз болсаң арқалан, сен де бір ... ... ... тап та ... деп ұлы Абай айтқандай, өмірде азамат ретінде қалыптасып, өз орнын
таба білді.
Дәнеш мұрасын іздегенде, оның төңірегін ... ... алып ... жөн. Өйткені, өнерпаздың мектебін ашу - ... ... ... ашу деген сөз. ... ... ... ұстаздығын лаулаған өнер, жыр ортасынан, әншілік
төңірегін жас қыранды баулап, қияға ұшырған сол ортадан ... ... да, ... ... ... ... ұштайтын мектептің болмауы
мүмкін емес еді. Дәнеш өзінің түлеп келе жатқан әншілігі мен ... ... ... ... ... жақсының өнегесінен, халықтың байтақ
қазынасынан ... ... ... өңірінің Жарсу, Қаратас мектептерінде оқып,
есейген жылдары суаннан шыққан ... ... ... ... ... ... әнші-домбырашы Әпірейім молдадан, Байбазар мұғалімнен үлгі-
өнеге алып, ... ... ... ... ... ... деген кісі домбырамен ән салып, қиссалар айтушы еді»,- деп ... ... еске ... әнші [96]. Сөйтіп мектеп қабырғасында ... ... ... күйшілермен танысып, олардағы өнер атаулыға деген
сүйіспеншілігі дарып, талап-талғамына арқау ... ... ... ... көркемөнерпаздардың белді мүшесі болған Дәнеш, спектакль
қоюға да қатысады. «Әкімбек болыс» деген ... бай ... ... ... ... (ол ... қазақ қыздарына бұндай ойынға қатысуға тиым
салынатын).
Дәнеш Рақышевтың мәдениет, білім берудің ... ... ... ... ... ... ... көрінуіне тікелей ықпал еткен оның
рухани ... ... ... ... ... ... ... шағынан
олардың қасына еріп, өзіне ұстаз тұтып, әншілік-ақындық өнер үйренуі оның
әншілік бағытын айқындай түсті. Ол ... ... ... ... ала ... ... ... жайлы өз бетімен ой түюге,
өнерді, мәдениетті, туған ... ... ... ... ... ... ән құшағына оранған атмосфера оған өлшеусіз ... ... ... оған ақын-әнші Мәмет Бабасов ұстаздық
етеді. ... ... кең, ... ... ... ... ... үйреткен «Әй, Бөпем», «Каракөз», «Қоңыр қаз» әндері айқын мысал
бола алады. Бұл әндерді орындауға кез келген ... ... жете ... үшін кең ... ... зор әнші болады» деп халық ... ... ... шеберлік және ол шеберлік халықтың қалаулысы
болуы үшін эстетикалық талғампаздық талап етіледі. ... әні, ... ... таң ... ... өнерге деген үлкен қызығушылығын
тудырды.
Ән өнеріне біржола ынта қойып, қолына алғашында сырнай, ... ... ... ... он бес ... әнші-күйші, өнерпаздар ортасына етене
араласты. Бұл тұста ер ... ... ... ақ ... ашық ... сәні ... әншінің ықпалы айырықша болды. Еңгезердей балуан
тұлғалы Мәмет көбіне жиын топ ортасында жыр-дастандар ... ... ... өткен әншілердің талай-талай әсем әндерінің балдай тамылжыған
әуенін бәз ... ... ... ... қоңыраудай күмбірлеген
қоңыржай даусымен мамырлата төгілтетін, ешбір қоспасыз, бабымен балбырата
айтқанда тыңдаушыларды үйіріп алатын. ... әнді ... айта білу ... көзі сияқты. Өйткені, екінің бірі барылдап ән салуы ... ... ... ... ... орындалған ән тыңдаушыларын да елең
еткізіп, жетелеп әкетеді. ... ең ... ... ... кейін әнді
орындаушыны аялап, қадір-қасиетін танып ... оған ... ... Мәмет ақыннан әліппе оқығандай үйреніп, үлгі өнеге алған. Күн
шапағатындай ... ... ... ... ширақ, лепті, еркелігі мол, назы
басым «Қоңыр қаз», «Жан ерке», үміт пен ... ... ... ... тербейтін «Қаракөз», «Алма бел» әндері Мәмет ақынның ұзақ ... өз ... ... ... ақырында інісіндей болып бауырында өскен
өзі өмірінің соңғы күндеріне ... ... ... ... ... келген
өнерпаз бауыры Дәнеш әншіге ... ... ... ... ... ән де жетімсірейді, елеусіз қалып ұмытылады. Ал Дәнеш ... бұл ... ... саф ... таза ... сәуледей құбылған
мөлдірлігімен халық өнерінің алтын қорына қосылды.
Т. Исабеков: «Мәмет ақын кейбіреулер құсап, кеуде ... ... ... ... бап таңдамайды, көп қолпаштауды да қаламайды.
Мақпал үн тыңдаушыны балбырата, маужыратып баурай алады ... Ол ел ... ... ... ... ... ... «Салиха-Сәмен»
қиссасын сахнада спектакль көріп отырғандай етіп салатын. «Қозы ... ... ... «Қыз Жібек», «Айман - Шолпан», «Нүсіпжан» дастандарын күндіз –
түні жаңылмастан ... деп ... ... ... ... – Қадырихан ... ... ... ... ... ... әнші былай деп толғанады: «Қытайы, қазағы,
ұйғыры бар иін ... ... ... ... ... ... атжақты
келген, қара мұртты, шоқша сақалды кісі отыр.
Ол қолдан шабылған ақ ... ән ... отыр ... Әсет ... ... ... әншінің орындауында тыңдадым. Он беске келіп, ... ... ... ғой, ... ... ... ... ерекше бір
күйге түскендей болдым. Сонда «Қысмет», «Жайқоңыр» әндері шырқалып ... ... күші ... ... алаламайтын, діңге де, тілге ... ... ... өзін қара ... ... ... ... өтетін ән құдіреті – ай! Қадырихан әншіні қазақ тұрғай, ұйғыр,
қытайың ұйып тыңдап, табан аудармай, тылсым ... ... ... де ... жүзінен аңғардым»[96,-12б.].
Дәнеш Қадыриханнан Әсеттің «Қысмет», «Жайқоңыр», ... ... ... ... жыр – ... ... жиын - ... Қадырихан сөз алып: ««Шәкіртсіз ұстаз тұл» ... ... Әсет ақын мына ... ... ... екі елі тастамай,
қыранның баласындай баулыды. Біз Әсеттің төл ... Бұл ... ... сыйынып, әнін шырқап, Қиссаларын айтып, елге таратып жүрміз. ... ... ... ... тәрбиелеп кетсек пе дейміз, ... ... ... ... Дәнешті әншілік өнерге баулуы - сол тілегінің жүзеге
асқандығының айғағы.
Тағы бір ...... ... Бұл Іле ... аты шыққан
нағыз күміс көмей, жезтаңдай әншінің өзі болған.
Дәнеш өмірінің соңғы жылдары әншілік сыныбын ашып, ұстаздық ... ... ... Рақышев атындағы мектеп – интернатта балаларға ән
салудың әдіс – тәсілдерін үйретеді. Шәкірттеріне: ... ән салу ... ... ... ... еді. Сол Қайыпбектің өзін көрместен, ең
әуелі әнін естиді. «Бір күні таңертең есік ... ... бір ... ... ... ... ... деп құлақ түре қалдық. Әмітахун дегеннің
қоңсылас ауылында бір топ үй отырған, сол жерде ... ... ән ... сол ... ... Барсақ – далаға үлкен текемет жайылған,
дастарқанның басында алқа – ... ... ... беріп, ортасына біз де
отырдық.
«Жаңағы анадайдан естілген дауыс шынымен мына ... ... ғана ... ... әні ме?» ... дүдамалмен айнала отырғандарды бір
шолып шықтым.
Бұл отырған Қайыпбек Байтасұлы ... әнші ... ... қалған ән
қайта жалғасты. Құдай сақтасын, мұндай қуатты дауысты ... ... ... Ән ... ... ... мойнындай ісініп кетеді екен. «Шәпибай»,
«Қызылбидай» әндері қуатты дауысқа кезігіп ... ... ... Бір ... ... әні шырқалды. Керемет!
Қайып әнші де әншінің білімдары болып шықты. Ал жомарттығында шек
жоқ, астындағы атын бере салады. ... ... ел ... ... ... сала ... ақкөңілдігін айтсаңшы. Сол кездердегі ... ... ұрып ән ... ... ... ... ән сауатымен өлшесек
ондаған академиялық коцерттерді камтиды екен» [96,-20 ... Әсет ... ... ... Мәмет «Ей, Реке, жақсы
сөз - жарым ырыс дегендей, сүйіншіңді сала бер ортаға. Балаң ... ... ... ... өзі ... мына ... ән ырғақтарын тура сол ... ... Ал біз ... қаншама бірге жүрсек те, оның әнін дәл
мынадай айтып көргеніміз жоқ. Дәнештің дауысында ... ... ... үн бар екендігі байқалады. Құдай бұйырса, Әсеттің шәкірті біз
болсақ, біздің шәкіртіміз сен боласың. Жұлдызың ... ... ... - ... батасын берген [94,-17б.].
Дәнеш шын мәнінде Әсет мектебінде ... ... ... ... де, оның ... ... ... салатын, идеясын таза сақтап
айтатын оның ең талантты шәкірті болды. Дәнеш Әсеттің әндерін түгел дерлік
Мәмет ... ... ... деген әншілерден, ал олар Әсеттің қасында
жүріп көп жылдар атқосшысы әрі шәкірті болған Қадырихан ... ... өзін ғана ... шығу ... да ... сол ... ... пен шәкірттік дегенді кейде біздер сыңаржақ түсініп
қалатын ... ... ... ... ... ажыратамыз.
Біздіңше, әншінің шәкірті тек дауыс ұқсастығымен ғана ... ...... ... ... ... ілгері дамыту. Шәкірттік
ұстазының әнін сол ... ... ... ғана шектелмейді. Бұл орайда,
Дәнеш - ... игі ... ... ... жеткізуші.
Әсетті зерттеуші адам Дәнешті ... кете ... ... Әсет ... өз ... сол ... сөздері өз алдына ерекше
қымбат дүниелер. Екеуі екі төбе. Ал, Дәнешті ... ... де ... ... ... көмектесері хақ.
Дәнеш Құлжадағы «Білім жұрты» деген мектепте оқуын жалғастырады.
Ол сол мектепте мұғалімдік қызмет атқарған Шимпанзалық суан, оның ... ... ... ... ... ... ... Рамазан Рақышты
«туысым», «ағайыным» деп іш тартатын. Сондықтан Дәнешті ... ... ... ... ... ... қамқорлығына алған. Рамазан да
өнерпаз ... ол ... ... Нұрахмет Наймантайұлымен бірге
домбыра, гармоньмен ән салып, қиссаларды жатқа айтатындықтарымен ел көзіне
түскен өнерлі ұстаздар еді. Олар ... соң ... ... ... ... – ауылды қыдырып аралайды. Өздері халыққа өнер көрсетіп, бала Дәнешке
«Ардақ», «Қаракөз» әндерін салдыратын. Сол ... ... ... ... болған елге танымал Жиренқожа деген әншіні көріп, тыңдайды. Ол «Екі
жирен», «Сарыарқа», «Нақ - нақ» ... ... ... тамылжыта салатын.
Осындай жүздесулер Дәнештің ән салу ... ... ... қалыптасуына әсерін тигізбей қойған жоқ. Бірде Жиренқожа
Дәнештің сыбызғыдай сызылтып, жүректі шымырлата салған Әсет ... ... таң ... ... ... «Ой, ... балам, мен Әсетті өз
көзіммен көріп, әнін тыңдаған жанмын. ... - ә! Өзің ... ... қалғандай екенсің. Әніңді тыңдап Әсеттің өзін тыңдағандай күй кештім.
Тіфә, тіфә! Тіл - көзден ... бол. ... бала ... ... ... деп ... бала екенсің. Тек тартынба, заулата бер!» [94,-62 б.]
Дәнештің әншілік өнерге сүйіспеншілігі артып, ... ... ... ... ... ... ... берген Байбазар Үстеміров болатын.
«Байбазар аға, сіздің даусыңызды ... рет ... ... Сіз тамаша әнші
екенсіз ғой, жұртты бірден таң қалдырдыңыз. Сіз ... ... әні» ... ... ... ба?», - деп өтінген еді. ... да ... «Әй, ... – ау! Сен ақын ғана ... ... әнші ... ғой. Мына
дауысыңмен ауылда жүрсең, азып – тозып кетесің. Сен кешікпей Құлжаға кел.
Аймақ орталығында ... ... ... ... ... Ауыл ... әнші, ақын, күйшілерді жинастыруда. Сені тізімге жаздырып қоямын»,-
деп ағалық қамқорлық көрсетіп, үлкен өнер жолының ... ... ... ... ... ... де, ... болған да сол Байбазар. Бұл
әнді орындағанда ол сахнада отырғандай оң мен ... алма ... ... ... ... ... ... берді де, сол бойынша баяу айта
бастады. Ара – ... ... ... ... айт, мына ... ... желдірте шырқа.Елді өзіңе баурап алатындай етіп орында», - деп,
домбыраны қаға отырып үйреткен - ді. ... ... ... алғаш
республикаға танытқан да осы ән. Бұл әнді Рақышев айырықша сезіммен, ыстық
ықыласпен орындайды. Әуезді ... үні осы әнді ... ... - деп ... ... ... ... ең тамаша биігін,
әншілік шеберлігінің заңғар шыңын ... ... ... ... ән ... Рақышевтың шығармашылық жолындағы бір белгі іспеттес [76].
Дәнештің әншілік дыбыс қалыптастыруы Манарбек әншінің ... Үні әсем ... кең ... сұлу ... ... ... болатын [95,-46б.]. Дәнеш өз ... ... ... ... сырттан болса да, Манарбекті өзіне ұстаз
санаған. Дәнеш өзі де ... өзге ... ... аса ... ... болса да ән өнерінде ... ... ... ... оны бағалап, ұстаз санаған.
Қазақстандағы әншілік, сазгерлік өнердің дамуына Дәнеш Рақышевтың
да қосқан үлесі зор. Белгілі жазушы ... атап ... ... ән
әлемінде Дәнештің алатын орны ерекше. Ол өнерге өзіндік өмірбаянымен, басқа
ешкімге ... өз ... ... Ұлы ... ұмыт болуға айналған мол
мұрасының қайта жаңғыруы Дәнеш ... ... ... Ол ... ... емес, Қазақстанда адамдар жадынан өшіріліп, тек қытай қазақтарында
сақталып қалған небір асылымызды теріп әкеліп, ... ... ... ән ... өте ... еді. ... ... өзінің даусына
лайықтысын ғана таңдап, талғап айтатын. «Ән күтірлетіп ... ... жемі ... - дейтін. Әнді қалап орындаудың ... ... ... ... ... Әннің халыққа ұнайтын жолын таңда. Әнің халыққа
жақпаса – қадірің ... ... бәрі ән ... Ән адамның ішкі
сезімін оятып, жанын балқытуы шарт. Өзім дауысыма, мәнеріме ... ... [96,-67 ... ... ... ... ... Оның есімін, өнерін
молынан зерттеуші Қ.Толыбаев айтқандай: «... кез ... әнді ... ... ... ... ... Сылқым, ойнақы, ерке, назды әндерге
тер төгетін.»[95,-39б.]
Қ.Толыбаев: «Дәнештің әншілік қасиетіндегі бір байқағаным, ... ... ... аяқ ... ... көпсітіп булықпайды,
бұлқанбайды да жұлқынбайды. Аяқты кең тастап, ... ... шын ... шырқайды [95,-44б.].
Дәнеш өзінің шәкірті Жақсылық Мырқаевқа: «Әннің мазмұнына көңіл
бөлу керек, домбыраға қатты қол соқпа, жәй ... ... ... ... Сөзін анық айт, демді дұрыс ал, Әнмен байланыстыра білу қажет.
Тыңдаушыға әдемі әннің ... ... ... ... - деп ақыл –
кеңес берген. «Қандай әнші болмасын әдемі ... ... ... ... қыр – ... білгеннен кейін биік, жоғары айтылатын әндерге
ауысуға болады. Өнердің ... да, ... да көп, ... ... ... ... ... алғырлығың, ізденісің, еске сақтау
қабілетің болуы шарт. Қай жұмыстың да басты жауы – ... ... ... ... ... қиыншылығына төзбей тастап
кететіндер қаншама? Енді әніңді қайталап пысықтай берейік.
... Сондықтан оншақты әніңді жақсы, көңілден шығатындай етіп ... әнші деп ... ... ... ... ... ... алғаш сахнаға шыққанда: «Жүрексінбе, еркін, ... еш ... ... ... - деп жанашырлық жасап, дем берген.
С. Бақбергенов: «Сол бір нақышты, әдемі әндердің ішінен Дәнештің дауысын
жаза баспай, ... ... Оның ... ... сәнді, кейде жұмсақ, кейде
жылы, кейде өр болып келеді. Домбырасын ... ... ... ... сұлу десеңші» [86].
Дәнеш халық ішінен шыққан тума талант, дария ... өзі де ... ... ... әні бар. Бұл ... халықтық сарынымен, өзіндік
әуенімен, жібек жұмсақ ырғағымен ... ... ... ... таза ... назар аудартады. Саздылығымен көпшілік көкейінен
орын тауып келеді. «Туған ел», «Саясында алманың», «Балжан – ай!», ... ... ... елім бар», «Наурыз тойы», «Алыстағы бауырлар»
секілді әндері кең тарап, қанат жайды. ... ... ... ән ... ... ... жаңа әндерімен үлес қосты.
Әнді жанымен ұққан Дәнеш Рақышев – ... ... ... ... ... ... шыңдалуына талмай үлес қосқан
тума дарын иесі.
Дәнештің гауһардай сәуле шашқан бір қыры – ... ... ... ... құштарлығы, құмарлығы, ... ... ... сүюі бәрі – бәрі әр ... хал, әрқилы көңіл дітімен
беріледі.
Дәнеш Рақышев ел ішінде көп ... ... ... көп ... ... ... ... Қадырихан, Мәмет арқылы Әсеттің әнді ... ... ... ... ... бе, тамаша әншілігімен
қоса өзі де жанынан ән шығарып, сазгерлікке батыл қадам жасайды. Өлеңін де,
әнін де өзі ... ... ... бірі ... ... Оны алғаш
тыңдаған «Іле» газетінің редакторының орынбасары Әуелхан Төреханұлы мен
Тоқбай ... ... «Ой, ... Бұл ән ... қандай ән
десеңізші! Халықтық сарында шығыпты», - деп баға ... ... ... ... Б.Нұржекеев былайша әділ баға береді:
«Дәнештің сазгерлігі де көп сыр аңғартады. Оның әндерінен құрау – ... ... бәрі де ... ... үйлесімді ежелден үзілмей
келе жатқан халық дәстүріндегі шығармалар. Кеңес жерінде ... одан ... ... сол ... ... қайта қауышқанында әншінің алғаш шығарған
әнінің бірі туған жер туралы болуы да заңды сияқты. Оның осы ... ... ... Т. Исабековтікі) туған жерге деген сағыныш та, мақтаныш та
қатар сезіледі. «Саясында алманың» әні де оның ... ... ... Т.Толыбаевтікі), әнші мұнда да туған жердің ... ... әсер ... ... ... ... ... биязы нәзіктік
басым. Дәнештің жұртшылық ықыласына айрықша ... ... ... орын ... ... бірі – ақын Рахметолла Нұрпейсровтің
сөзіне жазылған «Соға кет» әні . ... оның сыры ... ... мен ... ... ... ... болса керек ...» [76].
Дәнеш Рақышевтың ... ... ... ... еңбекқорлығы, өз бетімен ізденгіштігі ықпалын тигізбей қойған
жоқ. Әншінің өзі ... ... ... мен ... ... ... ... білім алмау, нота білмеу, өнер жөнінде кәсіби білікті,
білімділермен сұхбат құру мүмкіндігінің бола бермеуі кәсіби әншіліктен көп
кенже қалдырды деп ... ... ... әрі ... келіп құмартса өзіне-өзі ... ... те бола ала ма, ... Өз-өзіммен ән жөнінде сабақ өткізген
кездерім аз болмапты. Көрнекі ... ... ... әншілер Манарбек,
Жүсіпбек, Ғарифоллалардың күйтабақтарын сатып аламын да, соларды ... ... ән ... ... ... шырқатқанда әдемі ырғақтарды
қалай сақтауы – осыларға зер саламын. Өз даусыма өзімше, ... ... ... ... ... сара жолға түскенше ауылдың маңындағы талай
жолмен жүріп өтетініміз сияқты мен де әншілік жолды сан ... ... ... әкем мен ... ... ... ... таңдамақ болдым.
Соны әуес көріп, бірер рет айтысқа да түстім.
Кейін гармоньмен ән ... ... ... ... ... ... кездескен, араласқан әншілерімнің ықпалы болған шығар,
біртіндеп, қисса, терме, айтыс дегендерден алыстап, біржола әнге ... ... ... ... ән салып жүріп, кейін театрға
шақырылып, әнімді сахналардан, дүйім жұрттың ... айту ... ... қарап отырсам әншілік даму тек ізденістерге байланысты екен.
Радиодан, теледидардан, үнтаспалардан өзім ... ... ... ... Міне, сондайда қай жерінде не олқылықтары бары ... ... «мен ... ... ... ... ... жеткізбей қысқа
қайыру, кейбір иін, әдемі ... өз ... ... ... ... деген жерлерін белгілеймін. Бұл кәдімгі бақылау жұмысынан
кейінгі «қателерді жөндеу сабағы» іспеттес көрінеді.
Менің ес ... ... ... ... ... ... болып
келеді. Соның өзінде үйренерлік тұстары қандай ... ... ... ... әнші, педагог ретінде қалыптасуында ... ... ... осы ... ... практикалық тәжірибе
жинақтауының мәні зор болды. Өз бетімен жетілу арқасында ... оқу ... ... ... педагогикалық ортада өзіндік тұжырымдар
қалыптастыра білді және оның ... ... ... ... ... ... ... өкілдері санасатын
дәрежеге қол жеткізді. Өз ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық өрнегін ерекше
педагогикалық тұжырымын қалыптастыруға мүмкіндік берді.
Қазақтың халық ... ... ... көптеген халық
таланттарының, басқаша айтқанда халықтың ... ... ... әлі де ... ... ... қарастырылмай келеді.
С.Елеманова олардың қалыптасуының үш кезеңін атап көрсетеді. Біріншісі ... ... ... ... жас ... ... немесе күйші) болашақ
ұстазының шеберлігін эмпирикалық жолмен қабылдайды, екіншісі – ұстазынан
тікелей үйреніп, оның ...... ... ... ... Бұл ... ... ұстазының ел қыдырып, өнер ... ... ... ... әр ... әлеуметтік ортасындағы өнерге
деген құштарлығымен танысады. Үшінші кезең - шәкірттің халық алдында ... ... ... ... ... пікірімізше С.А.Елеманова қорытындылаған бұл үш ... ... ... әнші ... қалыптасу процесіне сәйкес ... ... ... сыйы іспеттес оның атқарған ... ... тап ... ... ... өзін өзі ... ... бетімен білім ізденуге үйретіп отырды [99]. Дәл осы өз ... ... ... ... арнайы музыкалық оқу орнында нота сауатын, кәсіби
әншілік жөнінде білім алмаса да, өз кезінде ... ... ... ... ... ... ел басқарған азаматтардан ең жоғары баға
алатындай, ... ... атақ - ... ... өз ... ... шоқтығы биік әншісі, өнерпазы бола білді. Дәнештің өз
бетімен ... ... оның ... ән, ... ... аса
белгілі муызкант-педагогтардың деңгейінде терезесі тең өзіне меншікті
педагогикалық тұжырымдамасын жасауға қол ... ... ... деп бала ... әнге ... ... ағайын-
жекжаттың: «Өлеңшілік не абырой әпереді, жұмысқа үйрет» ... ... ән ... ... бөгет болмағанының арқасында алаңсыз ән жолында
өзін-өзі баптап, талаптанған еді. Алайда, ... ... ... ... ... ... Әсеттей дүлдүл ақынның шәкірттері Қадырихан,
Мәмет сияқты ұстаздарға тап келтірді. Осылайша, әншілік ... өнер ... өрім ... ... ... ... қажымай, талмай, әншілік
шығармашылықпен белсенділікпен айналысып, ... ... ... берді. Ол тойымсыз ашқарақтықпен халық әндерін, Әсеттің әндерін
үйренді, үйреніп қана қоймай, әншіліктің қыры мен сырын, әдіс-тәсілдерін ... ... ... ... сіңіре бастайды. «Өнер, ән өнері көп
еңбектенуді қажет етеді. Музыка, саз мектебіне барғам жоқ, өнер ... жоқ. ... ...... ... ... пен бас ... - деп өзі түйіндеген [96,-65б.].
Д.Рақышев болашақтағы өнер жолын жоспарлай отырып, өзі пір тұтқан
Әсеттің, ұстаздарының өмір ... ... ... ... байыптайды.
Сөйтіп барлық жан-тәнімен беріле ән теңізіне батуды өзіне міндет, парыз
санайды. Әрдайым ... ... ... ... ... ... ... талпынады. Әндерін тыңдап қана қоймай, ... ... ... өзіне мұрат тұтады. Әншінің естелігінде: «Тәрбие
деген - көз алдыңда болып жатқан ... ... ... ... ... ... ... - деп өзі айқындағандай, ұстаздарының
бойындағы асыл адами қасиеттерін де өз ... ... ... ... деп ... ... әншінің өзі Мәмет ақын туралы: «Ағалық ықыласы
ағыл-тегіл ақтарылып тұр. Өте ... ... ақ ... кісі ... ... ... Білгірсіп, бөсіп те кетпейді. Парасатпен
байыптап ... ... ... ... төбесіне көтереді. Өте бауырмал,
ақ жарқын» деп бағаласа, Қадырихан ұстазын: «Өжет, сөзі өткір... Қадырихан
әншіні қазақ ... ... ... ұйып ... ... ... ... енетін...» деп оның ғажап өнеріне тәнті бола отырып, айрықша құрмет
сезіміне бөлеп, мінез-құлқының, қам-қаракетінің ... ... ... ... тани біледі. Танып-білумен ғана шектелмей,
«Болмасаң да, ұқсап бақ» деп Абай ... ... ... ұстаздарының
үлгі-өнегесі, өнердегі шеберлігі балаң әншінің дүниеге ... ... ... ... ... ... айналды.
Болашақтағы шығармашылық іс-әрекетіне дайындалу ... ол ... ... және ... ... роль ... ... философиялық пікір-пайымдауларын тұжырымдайды.
Әсіресе, Әсет әндерін үйрене жүріп, ... ... ... ... ... «Жай ... және т.б. ... аударып, қоршаған
әлемнің адам жанының қалыптасуына ықпал ... ... ... ... ән ... сабақтар өткізген кездерім аз болмапты.
Әншілердің ән айтудағы әдісі, еркін шырқатқанда ... ... ...... зер саламын. Өз дауысыма өзімше, өзіндік өрнекпен
қайталауға тырысамын... Кейде ... ... ... ... ... ... ... ырғақтар өз көңілімдегідей болмай жатады. «Жөндеу керек» деген
жерлерін белгілеймін. Бұл ... ... ... ... ... сабағы» іспеттес көрінеді», - деп өзіндік дидактикалық талаптар
қояды [96,-10 б.]. Сөйтіп, әнші ... ... ... ... өзін ... ... ... соң, қандай қасиет-сапаларға иеленуі,
өзін-өзі қалай ұстауы керек деген сұрақтарға жауапты сол әндерден, ... ... ... ... ... сипатынан
іздейді. Әсеттің өнер биігіндегі шығармашылығы, әндерінің құпия сырларына
үңілудегі мәселелері оның ... ... ... бойы ... ... өзек ... және сол ізденістердің нәтжесі әншінің сөзімен
айтқанда: «Жалпы пайымдап ... ... ... өзі үш түрлі сияқты.
Алдымен, алдыңғы буын ата-анаң, Отаныңа қарыздарсың, сүйеніш, парыздарсың.
Одан соң өз ... ... алып ... міндеттісің. Үшінші – ұрпағыңның
қандай болмағына жауаптысың. Үшеуі құдды бір ошақтың үш аяғы іспетті, ... ... – қара ... ас ... [96,-69 б.]. Осы ретте ... ... ... ... мүмкіндігі, сонынмен бірге өзінің
алдындағы және өзін қоршаған ортадағы адамдар ... ... ... Д.Рақышев өз бетімен білім алу, өз бетімен ... ... ... кейін оны өзінің педагогикалық жүйесінің мақсатына айналдыруда ең
бастысы – ізгіліктілік, рахымшылық, ... ... алға ... ... ... ... рахымшылдық, адамгершілік
ұғымы «қажыр-қайрат, ... ... ... ... ... ... болуға талпынушы әрекет» ретінде түсіндіріледі [83].
Д.Рақышевтың ізгілік пен адамгершілікті іздеу ... ... ... ... ... қуған адамның мәні неде болмақ, адам бойындағы
табиғи дарын мен кәсіби жетілу, табиғи ... мен ... ... ара ... ... ... байланысты болды. Ол жөніндегі ой
таразылауы С.Буратайдың әдеби ... ... ... ... ... Өткеннің бәрі – аяулы» атты күнделік-естелікте көрініс тапқан.Әнші
үшін ... ... ... ... ... талдау, рефлексия
жасаудың ең ұтымды құралы болды. Оның беттерін парақтап отырып әнші өзіне-
өзі сұрақ ... «Мен ... «Ән ... ... ... көңіл көзімен
көре білсін» деп, табиғат-ана ... ... ... ... дарын
сыйлады. Соны аңғара алдым ба? Оны жұрттың пайдасына асыра ... ... қой. Өнер ... да өз ... жанашыры болуы парыз. Ұлтшыл емес,
ұлтжанды, халқын сүйген перзенті болмаққа керек», - деп ән, өнер ... ... де, ... де ... пікір таластыратын [96,-71 б.].Осындай
көзқарас тұрғысынан әнші «Өнерде кешірім ... - деп ... ... қажырлылықпен еңбектенетін.Дәнеш халық әндерін, әйгілі сал-
серілердің әндерін тек үйреніп қана ... ... ... өнер ...
еңбек. Ал оны жетілдіруі - ойлау, ойлану дегеннің өзі орасан ... ... ... азап ... ... әкелетіндей болсын. Бізге өнерді көркемдеу
қуаныш, шаттық ... ... ... ... түседі»,- деп,
ұстаздарын, әйгілі ақын-әншілерді, сазгерлерді қадір тұтып бас иіп, ... ... ... ... ... ... әншілерді тыңдағанда үнемі өз пікір-
пайымдауларымен таласып, егеске түсетін, сәйкес келмейтіндерін қабыл ... ... ашып ... ... ал ... де
дұрыс ойларды жинақтап, әншілік шеберлікке байланысты дүниені пайымдап, өз
қорына қосатын. Оған ... ... ... ... ... ... бола алады. Ол «Он алты қызын» құйқылжытып,
ойнақтатып орындағанда да өз өнеріммен өлшеймін. «Жоқ, мен ... ... бұл әнге ... ... ... деймін іштей.»
Күнделіктегі жазбаларды оқи отырып, басты назарында адам ... ... де ... ... ... және ... ... Рақышевтың әртістік, педагогикалық этикасын, педагогикалық
жүйесінің құндылықтарын аңғартудың кілтін тапқандай ... ... ... өнер жолындағы серіктесі Рахила ... ... ... жүзге немесе өз көзқарасымен астаспағандығына қарап
бөлектемейтін. Арамдық жасап, қулық ... ... ... еді. ... сөз,
берген уәдесін дер кезінде бұлжытай орындауынан танбай ... ... ... дәріні пәлен сағатта ішіңіз» десе, сол уақытты минутына ... «Ой, соны ... ... тұр ма, іше бермейсің бе?» - дегенде,
«Жоқ-жоқ, көзінше «жарайды» деп, сыртынан олай ... ... - ... ... де ... ... Кейде жұмысқа баруға денсаулығы
келіңкіремей тұрса да, әдейі барып, жүзбе-жүз айтып келетін. «Телефонмен
ескертсең де ... ғой, ... ... ... дегенге, «Қой еңбек
етіп, нанын жеп жүрген жерім ғой, өйтіп керілмейін», - деп, ... ... ... [100,-96 б.]. ... ... өз ... ... үлкен
жауапкершілігі туралы Д.Рақышев атындағы мектеп-интернатының ... ... ... 1993 жылы ... Р.К.Дүйсембінова былайша
жалғастырады: «1991 жылдың ... ... ... ... ... Баян ... ... іссапарға баратын болды. Олардың құрамында
Қазақстан Республикасының халық әртісі ... ... та бар ... ... шығар алдында аға мектепке келіп, істің мән-жайын айтып, ... ... ... ... ... ... жасына
қарамастан, үлкен басымен келіп рұқсат ... мені ... Иә, ... ... бол!», - деген осы, нағыз ... ... ... ... ... ... қалған сабақтарды мен іс-
сапардан оралған соң, ... ... - деп тағы да ... Содан
кейін өзі дәріс беретін балаларды жинап алып, оларға жеке-жеке тапсырмалар
берді. Әрқайсының маңдайынан ... ... ... хош ... ... ән ... ... кесте бойынша 14.00-де, 15.00-де ... ... ... да, ... аға ... ... бәрі жиналып мектеп-
интернат ауласында күтіп тұратын. Содан аға асықпай аяңдап келеді, балалар
ол ... ... ... ... Аға ... ... кеудесіне басып,
беттерінен сүйеді. Сөйтіп, ... ... ... беттеп, аса ... ... ... ... осылай болушы еді. Жасыратыны
жоқ, жас мұғалімдер жағы ... ... ... ... біреу көріп
тұрмаса, ерте кете беретін. Ал енді аға ... сол ... күн ... де ... дейін өткізуші еді» [100,-97 б.].
Қ.Толыбаев өзінің «Дәнештің үш құпиясы» атты еңбегінде Қасымның «Өзім
туралы», Жәнібек Кәрменовтің «Жәнібектің толғауы», ... әні» ... ... Автордың айтуынша «Өзім туралы» туындысының әні ... ... ... атап ... ... салты бойынша еткен тартуы
екен. Осы әнді алғаш естігенде Жүсіпбек Елебеков ... ... ... ... ... ән жоқ ... еді ... - деп таңданады. Мұның
сыртында Әсеттің «Ақырғы сөзі», ақын ... ... ... ... ... жүр. Сол ... әнін ... Дәнеш екенін көп адам
біле бермейді. Ал бұл әндерді менікі деп даурыққан Дәнеш тағы жоқ. ... ... және ... ... ... аталып жүр.
«Аңшының әнін» Қазақстанға алғаш жеткізуші де, таратушы да Д.Рақышев.
Аты жоқ бұл әнді ... ... ... ... ... ... «тым ... қысқа екен», - деп түйген. Кейін сол ағасының «Мұның толық әуенін
Байбазар Үстеміровтен ... ... ... арнайы барып тыңдайды. Әуеннің
жеңіл, сырғыма, тынысты тарылтып, шаршатпайтындығына ... ... ... ... ... ... ... Сөйтсе де, шолақ сарынды ырғақтың
өзі Дәнешті баурап алып, домбырамен шыр ... ... ... ... ... ... ... желілеп, бір ізге салып жетілдірейік. Содан
кейін әуеннің ырғағын өрге ... ... ... жүйелеп көрейік», - деп,
бір түйінге келеді.»
«Жүйрік ат, қыран бүркіт, ұшқыр ... ... ... құмар өнерпазы»
деп басталатын жолдардың толықтырылған шумағын бас жағына орналастырып,
одан әрі ... ... ... ... шумақтар мен жауап қосты.
Сөйтіп ойды ... ... желі ... ... Осы желі ... ән әуенін
өңдеп, жоғары сатыға шығаруына, үнін өрлетуне, ырғақ ... ... ... ... ... деп тік ... ... екпіні орынды ән әуені туды
да, негізгі желігі лекіген желдірме ... ... Ән ... келе ... ... ... қайырма сорғалады. Ішкі ырғақтың да көп бұралаң
дыбыстарының шырқ үйірілген бұлтарыстары молайды. Енді жәй ғана ... ... ... ... ... шырқата айтатын аңғарлы қалыпқа
түсті. Осылайша тап-тамаша, әсем де ... жаңа бір ән ... ... ... ... өңдеудегі және жаңа ән шығару талпынысындағы Дәнештің тұңғыш әні
еді.«Аңшының әніне» жармасқан дау әлі де тынар емес. Әр ... ... ... Алайда, осы әнді Дәнештің төл әндерімен салыстыра зерделесек,
өмірмен табиғи диалектикалық байланысынан көп ... ... ... ... дәл ... ... салу мүмкін емес. Себебі, әннің де,
Дәнештің де табиғаты ... ... ... ... десе, «Аңшының әні»,
«Аңшының әні» десе, есіне ... ... ... осы әнге ... еңбегін айрықша бағалап, «Аңшының әні» оның ... ... ... ... деп ... абзал [95,-61 б.].
Біздер бұдан Дәнеш Рақышевтың қара басының қамы емес, қайтсе әннің
әсемділігін ... ... ... ... байыту, әннің
көркемдіктегі ерекше дүниетанымдық ролін, «ешбір ... ... ... адамдардың рухани бет-бейнесін өзгерте алатын, ... ... ... ... Оның ... мен
әншілік, сазгерлік, педагогикалық, ұйымдастырушылық, қоғамдық қызметін
зерттеп зерделегенде, бұл есімді ... ... ... ... ... ... ... Рақышев - жан дүниесі таза, өресі биік, құлашы
кең тұлға. Адамгершілік қасиеті оны әрдайым басқалардан ... ... ... ... ... оның әріптес, қызметтестерінің,
замандастарының, шәкірттерінің, өнер ... ... ... ... ... ... ... кемерінен асып
төгілген мол ақыл мен эмпирикалық жолмен меңгерген білім, зор еңбекқорлық,
сирек кездесетін ... ... пен ... және ... ... Халық әртісі Дәнеш Рақышевтың бойына туа ... ... ... да ... ол ... елі мен халқының сенім артқан
адал азаматы болып қана қоймай, өзі таңдап алған өнер ... да ... ... ... ... ... етті. Мұның өзі ұрпақтар жалғастығы
деуге тұраралық іс. Себебі, өткенді білмей, ... жол салу ... ... Рақышев болса, дәл осы салада артында мол рухани байлық
қалдырып кеткен ... ... ... ... ... деп ұлы Абай ... ... Рақышев та Қазақстанның музыка өнерінен өзінің лайықты
орнын алған, өз дәуірінің ... ... дау ... ... ... ... мұраларының танымдық,
тәрбиелік ерекшеліктерін білу үшін, ол туралы замандастары, ... әр ... ... мақалалар мен естеліктеріне көңіл бөлу ... ... ... тоқталып өтелік. Мысалы, республикамызға кеңінен
танымал жазушы ... ... ... ... қасиетінің өзі
сонда, ол әрбір әнді өзінше, өз өрнегімен, өз нақышымен орындайды. Мұндай
қасиет тек ... қана ... ... ... ... ... ... дауыс, масаты үн деп Кенекем айтқандай, мақпал ең алдымен
масаты, барқыт, мәуіті сынды жұмсақ, асыл ... аты. ... ... ... ... ... ... толқынды сазды орындай білу
аса үлкен әншінің өрісін, өресін, көрсетеді»,- деп әділ ... ... жеке ... ... ... ... да ... биязы да,
маңғаз адам еді. Осыдан болар, өзім ... сол ... ... ... жалпы тұла бойы тұрғысына қарап бой түзеуді арман ... ... ... ... ... сырласа да, сыйласа да
білу сияқты ... ... ... Өзім ... адамға өзегі
жарыла, үстіндегі көйлегін шешіп беруге даяр еді. Адамды адамша сыйлай білу
де үлкен ... екен ... ... пікір білдіреді [95,-30 б.].
Дәнеш Рақышевтың осындай тілеулес ... бірі ... «Хас ... ... ... деген мақаласында былайша ... ... ... ... биік ... ... радиодан
«Ахау, жүйрік ат» деген ән басталып кетті, аяғына ... ... ... ... тыңдап тұрмын. Ән аяқталды, керемет ашық дауыс, кәдімгі өзіміз
жүйірік ат мініп, тазы ертіп, құс салып ... ... ... ... ... ... ... бұл әнді ... Дәнеш Рақышев деген әнші
екен. Әнші-ақ, ... деп ... Ол ... ... ... ... ... әндері бөлімін бітіріп,
арнайы жолдамамен Талдықорған облыстық ... ... ... Дәнеш Рақышевпен жолығып, дәріс алады. Танысу әншілік мектепке
айналады. Әншілік өнерге баули отырып: ... ... ... бөлу ... ... қол ... жай ... ретінде жетелеп отыру керек. Сөзін
анық айт, демді дұрыс ал, әнмен байланыстыра білу ... ... ... ... асықпай жеткізесің сонда»,- деген ақыл-кеңестерін үнемі
есте сақтап, ұстазына ... ... ... ... ... ғалым, қоғам қайраткері профессор М.Жолдасбеков болса, Дәнеш
Рақышевтың жеке адамдардың ғана емес, бүкіл халықтың, ел ... ... ... өте ... қасиетті ел азаматы екендігін, Дәнеш
Рақышевтың 60 жылдық мерейтойында былайша өрнектеген болатын:
«Ардақты Дәке! ... ... ... ... да ... әншілік өнердің
аңызға айналған ғажайып өлкесі еді. Жалпақ сахарада әлемді таң қалдырып,
тамсандырып, ... әсем ән ... ... ... ... ... ... жезтаңдай таланттар ғұмыр кешкен. Сіз туып өскен ... ... ... ... ... ... Сіз сол өңірде туып, халқымыздың ғажайып
өнерін жалғастырып келе жатқан еліміздің ерке ... ... ... ... ... ... ... Біржаны мен Ақанын, асыл Балуан Шолағы
мен Мұхитын, Жаяу Мұса, Үкілі Ыбырай, Кенен, Жүсіпбек, Ғарифолла ... ... ... еске ... ... Дәке! Өнерді өлтірмей,
кейінгі ұпаққа әсем жалғастырып, Әсеттің әншілік мектебін дамытып ... ... ... ... сынығысыз, әрі сұлу да асқақ, сазды
әндердің авторысыз. Өскен өлке, ... жер, ... орта ... ... ... ... әндер асықпай, иін қандырып, жеріне жеткізіп айтуды қажет
ететін, салиқалы зерттеулерді ... ... кең ... ... ... ... сәті түсер. Басқасын былай қойғанда, сіз ... ... ... ... ... ... ма екен, әйтеуір. Ән дастанның Иран
бағына кіргендей ғажайып әсерде болатынымыз сөзсіз. Дәке, ... ... ... Сіз ... ... бабыңызда, суытылған шағыңыздасыз. Деніңіз
сау, өнердегі мәртебеңіз биіктей берсін., ұзақ жас ... ... ... ... ... біртуар азаматы Нұрғиса Тілендиев
оркестрімен концерт қойып, ауданға келіпті,- деді Кеңес Әкімбеков. Онда мен
Көктал қой ... ... ... ... ... ... ... әлекке түсіп жатырмыз. Нүкеңді Жуанағашқа концерт қоюға апаруым
керек болды да, машинаға ... ... ... ... Әй, ... ... жанымдай жақсы көремін. Өйткені бүкіл ... атын ... ... суретшісі Әбілхан Қастеев және ... ... әнші ... туып өсірген жер. Сондықтан бұл өңірге басымды
иіп, топырағын құшақтай сүйіп, жатып алғым келеді. Осы ... ... ... ... ... ... жұлдыздар жарқ етер. Дегенмен,
осы өңірдің алғашқы жұлдыздары ғой, сонау астана қастерлеп, игі жақсылар
бас иіп ... ... ... ... ... ... деп ... жасырмай айтып салған еді»[94,-221б.]. Міне, осы естеліктерге
шолу жасап, біз Д.Рақышевтың қалың бұқарамен ... ... ... ... ... ... ... сұраныстарын тап басу арқылы, халықтың
болашағы үшін бар ... сарп ... өнер мен ... алға ... үлес ... көреміз. Дәнеш Рақышевтың ордендер мен медальдар ғана
емес, сонымен қатар «Құрмет грамоталарымен» де ... 50 ... ... ... Еңбек сіңірген әртісі», 60 жылдығына орай
«Қазақстан Республикасының Халық әртісі» атағын иеленуі сол ерен ... Ол жеке ... ғана ... ... ... ... сый-
құрметіне бөленген, өте қадірлі, қасиетті ел ... еді. ... ... ... халықтардың бәріне бірдей көзқараспен қарайтындықтан,
оны өзге ұлт өкілдері зор құрмет тұтты. Кейінгі жас ... ... ... ... шын ... тәуелсіздік әкелген жаңа ХХІ ғасырда өткен
тарихымызды түгендеп, ой елегінен өткізіп ... ... ... ... ... зерттеп, құнды- құнды еңбектер жазып қана ... хас ... үшін ... ... ... Рақышев сияқты біртуар
азаматтардың, қоғам және өнер ... ... ... ... халқына қайтару бүгінгі таңда ... ... ... ... ... бірі деп ... Өйткені, Қазақстанның
Халық әртісі Дәнеш Рақышев еліміздің рухани, қоғамдық төрінен ойып ... ... ... ... дау жоқ. ... тек ... айтпайды. Адамның
білімі де, ақылы да ең аяғы ... мен ... де бәрі ... ... ... іні- ... ұл-қыздарыма басты үйрететінім де осы.
Әуенді сала алсам, дауысымды әдемі шығарамын, халықты риза етуім қиын ... ... ... ... ба, кез ... адам ... ән айтса,
кез келген әнді сала алады, ... ды ... ... алады, демек, белгілі
дәрежеде кез келеген адам әнші. Ал біздер әнші деген ... аты бар ... ... ... ... жүрегіміздің лүпілімен шырқап бермесек,
онда тыңдаушылрдың қошеметіне оңайдан оңай бөлене алмаймыз», - дейтін ... [90]. ... ... ... ... Д.Рақышев өз шығармашлығын
қазақ музыкасының ұлттық ерекшеліктерімен тығыз ұштастырып ... ... ... ... ... шеңберін кеңейтіп, ұлттық
дәстүрді үлкен сүйіспеншілікпен меңгерудің ... ... ... ... ... ... ... себебі де оның осы қасиетінен
болса керек. Дәнеш Рақышев шәкірттеріне тек ән ... ... ... ... ... ... де назар аударды.
Ұстаздық - өмір бойы оқу жолы. Ал, оқу - ... ... ... ... әнші ... ... бола бермеуі мүмкін. Ұстаздық та барлық
адамға бірдей біте бермейтін қасиет. Д.Рақышев өзгелерді үйрете ... ... ... ... ... 1 - ... ... әнші – сазгер, ұстаз ретінде қалыптасу
кезеңдері
|Р/с|Өмір |Мерзім|Елеулі уақиғалар ... ... ... жолы |
| ... | | | | |
| ... | | | | | |
|1 ... ... ... ... | | | |
| |қ ... ... деген ауылда туған. Шын аты | | | |
| | ... ... ... ... ... деп, | | | |
| | | ... Дәнеш атанып кеткен Әкесі Рақыш| | | |
| | | ... қара жаяу ... ... ... | | |
| | | ...... ... Анасы Тәжіхан| | | |
| | | ... ... ... - ... | | | |
| | | ... | | | |
|2 ... ... 6 ... анасы Тәжіхан |“Қараторғай” , “Елім| | |
| |тік | ... ... Өлең мен әнге ... |- ай”, ... қыз” | | |
| ... | ... ... ... | | | |
| | | ... ... көп ... ... | | | |
| | | ... ... да ... басып, | | | |
| | | ... ... ... ... | | | |
| | | ... жігіттік шағы көрші Қытай | | | |
| | | ... ... ... | | | |
| | | ... ... ... Жарсу, | | | |
| | | ... ... ... ... | | | |
| | | ... | | | |
| | ... ... ... ... ... «Қысмет», | | |
| | |943жж ... ... ... ... ... | | |
| | | ... ... ұстаздық етуі |«Қоштасу» әндері | | |
|3 ... ... ... ... тобы” атты |Мәметтен “Қоңыр | ... |
| |ік | ...... ... ... |қаз”, “Қаракөз”, | ... жас |
| ... | ... ... осы ... ... ... “Алма | ... |
| | | ... ... Жібек”, “Бозжігіт”, |бел” әуендерін; | ... |
| | | ...... ... ... халық | ... |
| | | ... ... Әсеттің | ... ... |
| | | | ... ... | ... |
| | | | ... ... | | |
| | | | ... ... | | |
| | |1948ж ... қазақ бөлімінің меңгерушісі | | | |
| | | ... | | | |
| | |1950ж ... ... ... Жұбанов |Әсеттің «Үлкен | | |
| | | ... ... ұлт ... ... «Кіші | | |
| | | ... ... ... ... ... «Қаракөз», | | |
| | | ... ... ... ... ... ... | | |
| | | ... күй орындаудың кәсіби |«Гауһар қаз», | | |
| | | ... ... ... ... сөз», | | |
| | | ... ... ... | | |
| | |1952ж ... ... – ұйғыр біріккен |Әсеттің ... ... елім |Осы оқу ... |
| | | ... училищесі ашылады Д. |“Қоңыр қаз”, ... атты ... ... ... |
| | | ... осы оқу орынның қазақ бөлімін|“Желдірме”, ... ... ... |
| | | ... ... ... |“Сәулетай”, | |
| | | | ... ... | |
| | | | | ... ... | |
| | | | | ... | |
| | |1953ж ... ... ... ... ... ... | | |
| | | ... ... ... ... |әндерін орындайды, | | |
| | | ... ... ... ... ... | | |
| | | ... ... жүзден аса әртісі бар | | | |
| | | ... ... ... ... | | | |
| | | ... ... ... бастығы болып | | | |
| | | ... | | | |
| | | ... ... ... ... | | | |
| | | ... ... делегациясы. | | | |
| | |1956ж ... ... ... ... ... ... Сайрам» | |
| | | ... ... ... ... ... ... ... шығарады. | |
| | | ... ... ... “Өнеріңнің, |әндері | | |
| | | ... тек ... ... | | | |
| | | ... да ... ... ... | | | |
| | | ... күт, сол ... ... | | | |
|4 ... ... ... ... Бір ... ... ... алманың” | |
| ... | ... 21 ән ... ... |әні | |
| ... | | ... «Ақын | | |
| | | | ... ... | | |
| | | | ... | | |
| | | | ... | | |
| | | | ... болып», | | |
| | | | ... ... | | |
| | | | ... ... | | |
| | | | ... ... | | |
| | | | ... сөз» т.б. | | |
| | |1960ж |Н. ... танысады,ән өнері |“Өзім туралы”, (Әні |«Арқалап домбырамды| |
| | | ... ақыл – ... ... |мен ... Қ. |сағым қудым», | |
| | | ... ... ұлт - ... ... ... | |
| | | ... ... ... ... ... ай” ... ... | |
| | | ... ... |(Әні ... ... ... | |
| | | | ... Д. |ән», «Қарағым, | |
| | | | ... ... | |
| | | | ... (Абай) | | |
| | |1960ж ... ... ... ... қазақ радиосы|«Ақбөпе», | |
| | | ... ... ... ... беріле |«Ақторғын», | |
| | | ... өзге де ... ... қоса ... |«Айнабұлақ» | |
| | | |100 әнді ... ... ... | | | |
| | |1960ж ... ... ... ... алманың”, | | |
| | ... ... ... ... |әні, ... әні. | | |
| | |айы ... өзің ... әндерінің бір | | | |
| | | ... ... ... ... деп, | | | |
| | | ... ... береді. | | | |
| | ... 40 ... ... ... ... ... ... |
| | |961жж ...... ... ... ... әндері, | | |
| | | ... ... ... ... | | |
| | ... ... театр құрып, |Өзінің әедері: «Сұлу|«Суықшыл елім | |
| | |964жж ... |ән», ... ... | |
| | | | ... |«Баркөрнеу» | |
| | ... ... ... құрып, ... ... ... | |
| | |968жж ... ... ... ... ел», | |
| | | | ... ... |«Бикешім», «Шаттық | |
| | | | ... ... | |
| | |1968ж ... ... ... ... алады. |«Меркедегі ... ... ... |
| | | | ... ... |аяулым», |Мұқаманов, актер |
| | | | ... ... ... ... |
| | | | ... |«Ұшытпаспын, қара |Әлбосыновтарды |
| | | | | ... ... ... |
| | |1972ж ... ... “Шұғыла ”, “Арай” |«Жан сәулем», |«Инженер қыз, бізге|Ж.Мырқаевты ән |
| | | |ән – би ... ... ... ... ... «Аңсаған |өнеріне баулиды. |
| | | | | ... ... | |
| | | | | ... ... | |
| | | | | ... «Ән | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... ... | |
| | | | | ... «Нұраға» | |
| | |1976ж |Д. ... ... ССР – інің ... | ... ... ... |
| | | ... ... ... атақ ... ... ән |ән айту өнеріне |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... ... қош | |
| | | | | ... ... |
| | | | | ... ... | |
| | | | | ... жүрек», | |
| | |1986ж ... ... ... ... | ... ... |
| | | ... | ... |шәкірттері: |
| | | | | ... ... ... | | | | ... ... ... | | | | | ... ... |
| | ... педагогика институтында, | ... ән», ... |
| | |992жж ...... интренатында ән | ... ел», «Жер ... |
| | | ... ... ... ән салу | ... |Амангүл |
| | | ... ... | ... ... ... Сая |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... |Айдынгүл |
| | | | | ... ... |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... ... |Айдын Әлібеков, |
| | | | | ... ... т.б. ... ... |
| | | | | | ... |
| | ... Рақышев ауыр науқастан қайтыс | | | |
| | | ... ... ... ... | | |
| | |6 ... өріне жерленеді. | | | |
| | ... | | | | ... ... ... ... ... ... бүгінгі
музыкалық педагогика практикасымен сабақтастығы
Бір адамның ... ... ... әрі ... дарындылық сирек кездесетін ғажап қасиет. ... ... ... ... ... өмірін әртістік әрі педагогикалық іс-
әрекетпен үйлестіре білген Дәнеш Рақышұлы болды.
Д.Рақышев үшін музыка өнеріндегі осы екі ... ... ... ниет-пікірі мен ғажайып сұлулығына терең бойлану ... ... ... әндеріндегі музыкалық-образды ойлаудың құрылымы мен
логикасын ... ... ... ... ... ... аша ... әнші орындаушылық интерпретациясында
басты негіз ете білді. Осы қағидалар Дәнештің эстетикалық ... ... оның ... ... оындаушылық пен педагогиканың өзара
бір-бірімен тығыз байланыстылығын қамтамасыз етті.
«Мен өзім әнші болып ән сала ... ғана ... ... Егер ... сала алмасам, онда әнді біреуге үйрету мүмкін деп ... ... ... Бұл ... пайымдау, өйткені орындаушылық практика жүзінде
көкіректің шығармашылықпен ... ... ... оқытудың іргетасын
қалайды. Әншілікке баулу әнді тек ... ... ... ... ол үшін шәкіртті оның алдына қойылған міндеттерді санамен ұғынуы,
яғни ... ... ғана ... ... Бұл ... ... дикция, артикуляция, тыныс алу, ... ... ... және т.б. ... ... қалыптастырудағы
шығармашылық және эстетикалық пікір пайымдауларын жасауға жол ... ... ... ... және ... ... ... талабы туралы талдай келе, халықтың ән айту мектебі сан ... ... ... ... ... ... өнерге баулудың
өзіндік әдістерін жасап, тамаша кәсіби ... ... ... ... ... ... әнші болу ... өз бетімен, өздік білім алу
нәтижесінде жеткен. ... ... ... ... ... ... ... ән – күй толып жатқан сәйгүлік әнші –
композиторлардың мектебі болды. Осы күні аты шулы әнші – ... рет нәр ... ... ... ... бұрауын» күйге келтірген сол
халықтың үлгі, өнегесі десек қаталеспейміз. Қазақ әншілерінің ... ... да, ... те, Құрманбек те ешбір музыкалық оқу орындарында
оқымай – ақ , өнерге сияқты күрделі музыкалық ... ... ... ... ғана ... әнші – ... көпшілігі-ақ осындай жолмен өнер
биігіне көтерілгені ... ... ... Дәнеш Рақышев та қазақ
көгінде өнер жұлдыздары болып ... ... ... әнші ... ... ... үш кезеңін атап көрсетеді. Біріншісі
– дамыған музыкалық ортадан шыққан жас ... ... ... ... ... шеберлігін эмпирикалық жолмен қабылдайды, екіншісі – ұстазынан
тікелей үйреніп, оның ...... ... ... ... Бұл ... де ... ұстазының ел қыдырып, өнер көрсеткен
сапарларында бірге болады, халықтың әр ... ... ... ... ... ... ... кезең - шәкірттің халық алдында өнер
көрсетуі, тікелей айтыстарға қатысуы.
Біздің пікірімізше, С.А. ... ... бұл үш ... ... ... әнші ... қалыптасу процесіне сәйкес келеді.
Концерттік іс - әрекеті Дәнештің музыкалық шығармашылығының мол
үлесі еді. Ол ... ... ... эстетикалық талғамды, көркемдік
кемелдікті танытқан.
Дәнештің Қазақстанның түпкір-түпкірінде, шетелдердегі гастрольдік
концерттері оның ... ... ... ... кедергі жасаған
емес. Оның педагогикалық беделінің соншалықты ... ... ... ... ... алып келген соң да жалғастырған ... ... ... ... өнер ... ... әр ... өзіндік игі
дәстүлерімен ерекшеленгенімен, айналып келгенде, ұлттың болу өзгешеліктерін
негізделген біртұтас қазақтың ән ... ... ... құрайды. Мұнда
Арқанның жібектей созылған ... мен ... ... мол кең
тынысты әндері, мәнерлілігі айқын, әсерлік қуаты асау аттай тулаған Батыс
өнерінің ... ... ... ... «Жан ... ... ... әншілік – жыршылық, термешілік ... ... ... жоқ ... ие болып өмір сүруде». Біздің көзқарасымыз бойынша,
Д.Рақышевтың әншілік – метебі А.Жұбанов баға бергендей, «Жан ... ... » ... ... « ... ... ... ән ... әр буыны дерлік мелодиялық дыбыстар тізбегінде
маржандай сабақталып, айшықталып, ... ... ... ... әннің
кейбір фазаларының құрылуы арқылы өзгеріс табады. Бұл әндер әнші демінің
кеңдігін, аса ... ... ... ... әншілік өнер мектебін
игерген адамды керек етеді. Халық композиторларының әндерін көрінген адам
айта алмайды. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... барлығы байқалады (бұл әлі зерттелмеген мәселе)
[105].
Дәнештің осындай алғашқы әншілік талабына бағыт – ... ... ... ән айту мәнерін қалыптастырған адам – Шыңжан елінде ... ... ... еді. Олар ... ән айтудың сан қырлы сырларынан
үйреніп қана қоймай, әншілік жолға шындап беріліп, ... ... ... ... сүйіспеншілігін арттыруда себепкер болды.
Қазақтың әншілік дәстүрі жөнінде ... ... ... ... А. ... ... ... ірі тұлғалардың өздері бір – бір
мектеп көрінеді. Осыған қарағанда ... де ... ... ... ... ... Екіншіден, Д.Рақышевтың ұстаздық қызметін
ерекше атап өткен жөн.
Дәнештің әншілік шеберлігі мен сазгерлігіне ұстаздық ... ... ... жөн. ... ... ... ... өзгеше
көрініп, халқының қанымен келген тума талант иесінің әншілігі, жаңа буынға
үлгі танытты, ... іс - ... ... ... кәсіби деңгейге
жеткендігі, өз қатарынан озып шығып, ерекше талпынысының ... көз ... ... әнші ... ... «... нағыз қыранды аяқ бауды
шешкенде көретініміз сияқты домбыра қағысынан да байқау қиын емес. ... ... ... ... саздылық, құбылып жататын үнділік кейбір
әншілердің дауысынан әлдеқайда анық та ... ... ... - ... бағалағандай, әншілік мектебін өзінің ізбасарлары, шәкірттері
арқылы да танытып кетті. ... ... ... ... ... ... әртісі), Ж.Мырқаев (Ә. Қашаубаев атындағы
байқаудың жеңімпазы), А. Бақбергенов ... ... ... А. ... ... ... Мәдениет қайраткері),
Н.Жанпейсов (Ә. Қашаубаев атындағы байқаудың лауреаты, «Шабыт» халықаралық
фестивалінің лауреаты), С. ... ... ... Жетісу
мемлекеттік университетінің музыка факультетінің оқытушысы), және т.б. ... жөн. Д. ... ... ән ... ... ... үлесі де
назардан тыс қалмай, халықтың сүйіктісіне айналған еңбегі көзі тірісінде
жоғары ... 1976 жылы ... ... ... әртісі, 1986 жылы
Қазақстанның Халық әртісі атағын алса, кейіннен облыс ... ... ... ... мектеп-интернат аталды. Сонымен қатар, Жаркент
қаласында көше, ... ... ... ... Халық театры, Талды
ауылындағы орта мектеп Д.Рақышев есімімен аталады.
Дәнеш Рақышевтың педагогикалық қызметке бейімділігі елге оралған ... ... ... ... ... ... ... қалыптаса
бастаған еді. Әншінің күнделік – естелігінде: «Айтуға оңай, ел ... өнер ... ... ... ... ... ... «халық
театры» атағын алғанға дейін өскен театр құру ... ... бар ... -
деп еске алғанындай, бұл әрекет өзінің артист әнші ... ... ... ... ... ... ... дейін
жетілдіруде педагогикалық қабілетін де талап еткен-ді. Әншінің кемелдене
бастаған саналы өмірінде әншілік (вокалдық) ... ... мен ... ... ... байыпты қарым-қатынас бой көрсете бастады.
Әрине, алғашқы ұстаздары Қадыриханның, Мәметтің, Қайыпбектің тәлімі
Қазақстанның ... ... ... жете ... ... өз бойына сіңірген еңбегі бекер кеткен жоқ. ... ... ... ... ... өткен вокал өнерінің педагогикалық
ережелерін санамен, шығармашылықпен меңгерген еді.
Дәнештің ... ... ... қол ... ... Себебі,
әлемдік деңгейдегі жетекші педагогикалық өздері де жас әншілердің өзгенің
тәжірибесін арнайы оқулықтар немесе оқу ... ... ... практика
жүзінде жеткізіп келгендігі белгілі. Оның үстіне вокалдық ... әлі ... жете ... ... осы ... ... ... тұрғыдан негіздеме берілмеген ... Әнші ... ... жалпы ұстаздардың өзінің бақылау нәтижесінде қорытылған ой-пікірін,
педагогикалық тәжірибесі нақты ... ... ... ... да
жасырын емес. Алайда, Дәнеш Рақышевтың педагогикалық мұрасының, оның әнші
тәрбиелеудегі практикалық тәжірибесі тіпті, ... ... ... де, оны ... ... ... жасау біздің борышымыз деп
санаймыз .
А.В.Сиркисян ... «О ... ... вокальной школы» атты
еңбегінде: «Әншілікке тәрбиелеу әдістемесін вокалдық педагогика өкілдерінің
көпшілігіне тән сияқты ... ... ... ... ... ... тән» [106].
Дәнеш Рақышевтың вокалдық әдістемесіне талдау жасауға Л.Б.Дмитриеваның
«Основы вокальной методики»[107], «Рентгенологические исследования строения
и приспособления ... ... у ... ... ... и
песня»[109], Б.Органовтың, «Певчиский ... и ... ... ... «Из ... ... ... «Искуство пения»[112], В.М.Морозовтың «Тайны вокальной
речи»[113], «Вокальный слух и ... және т.б. ... ... ... физиология саласындағы ғылыми еңбектердегі
зерттеу нәтижелеріне сүйендік.
Вокалдық практикада К.С.Станиславскийдің ... ... ... ... ... ... ... қалыптаспағаны туралы
Н.М. Малышеваның еңбектерінен де көреміз.
Дәнеш Рақышевтың әншілікке ... ... ... ән салудың
техникалық тәсілдерін, түйсінгендерін ауызша жеткізді. Бұл түсіндірмелер
әнші ... ... ... ... үн ... түрлі қасиеттерін
түйсінуді сипаттайтын образда бейнелі сөздер түрінде болады. Ал ... осы ... ... ... өзінің бұлшық ет түйсіктеріне және
өзіне тиісті үн ... ұғым – ... ... ... болды.
Әрине, ән салуға үйренушілердің үн қалыптастыру ... ... және ... ән салу ... ... ұзақ ... мол әрекет. Мәселен, әдемі «үн қалыптастыру» , «алған демді
үнемдеу», ... үнді ... ... ... ету» және т.б. ... ... ... аппаратының бұлшық еттерінің жұмысын дұрыс бағыттау
оңайшылықпен қолға түспейді. Бұл ретте ... ... ... шексіз. Дәнештің шәкірттерінің пікір пайымдауларына қарағанда,
бұндай ән салу тәсілдері ... ... ... етті ... ... көшіру, ал кейбіреулерінде өзінің елестетуі негізінде
қалыптасқан ... ... үнді ... ... ... асырылған. Ал
шәкірттерінің көпшілі, олардың ең таланттыларының бірі ... ... ән ... ... алғашқы кезеңдерінде
ұстазымның ән салу тәсілдеріне еліктеуімнің, пайдасы көп болды. Бұдан ... ... ... ... - деп ... өзі ... ... Рақышевтың ән салуындағы вокалдық механизімінің мәнін санамен
ұстануға, меңгеруге тырыстым» [115].
«Әнші ... қою» ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуінде бұндай түсінік қолданылмаған. Бұл ... ... ... оқу ... әншілік өнерге баулу
тәжірибесінде классикалық ... ... ... ... ... ... Біз бұдан әрі Дәнеш Рақышевтың вокалды ... ... ... осы ... қолданамыз. Және «Әншінің дауысын қою,
яки оны ... ... ... үшін бейімдеу және дамыту», - ... ... ... ... ... да bel canto ... Този айтқандай, ерте итальяндық
мектеп: «Бұл мектеп дұрыс ... ... ... ... ... үйретті»,- деген тұжырымы Д.Рақышевтың вокалдық педагогикасында
көрініс табады[117].
Дәнеш Рақышев ұстаздық ... ең ... ... дауысы мен
музыкалық қабілеті және белгілі бір ән салу ... бар ... ... ... ... шығатын демнің тегеурінді қысымын қарсы
тұратын дауыс талшықтарының тербелісі (вибрация) әсерінен пайда болатынын
тапқырлықпен сезіне білді. Және ... ... ... ... әнші даусын жасаудағы дауыс аппаратының бұлшық ... ... тап ... мән ... ... ... С.Шыныбаев
осындай ерекшеліктерді былайша ... ... аға ... ... ... тәптіштеп тек ауызша ғана емес, ерінбей-жалықпай, сырт
көзге елене бермейтін ерекшеліктерді мысалдап, домбыра мен ... ... әнге сала ... ... еді. ... байқағаным,
ұстазымның дауыс аппаратының бұлшық еттерінің ән салу ... ... ... ... ... сүйемелдеумен ән салатын әншілер сияқты емес, домбырамен өзін-
өзі сүйемелдеп ән салушының ... дене ... ... ... ... (голосовые связки) демді жеткізуді қамтамасыз ететін
бұлшық еттердің (мускулатура) ... ... ... ... ... үстінде, немесе орындыққа отырып, немесе микрофон алдында түрегеп
тұрып ән салу процесіндегі әншінің дене ... үн ... ... ... ... ... ... көмекейге орналасқан мойынның бұлшық еттерінің кейпі;
Үшіншіден, көмекейде пайда болатын үнді анық ... ... ... ... ... аппараттың бұлшық еттерінің
жұмысы. Әнді үйрену ... тек оның ... мен ... ... ... ғана ... осы аталған бұлшық еттер жүйесінің бір-біріне бөгет
болып, кедергі жасамай, емін-еркін ... ... ... ... Осы бұлшық ет жүйелерінің біреуінде қысылғандық ... ... ... жұмысына әсер етіп, күштеп, зорланушылық немесе керіліп
әрең дегенде созылып күштенуі олардың созылғыштық ... ... ... ... ... ... немесе жақсы «тірекке сүйенген» сыңғыр
үннің түрлерін дауысына салып көрсететін. Әрдайым, фонация ... ... ... ... мен ... ... ... бірін билеуге немесе
жеңуге тырыспай бір-біріне қарсы тұрғаны абзал екендігін, әнді домбырамен
сүймелдеп сала отырып, көрнекі түрде ... ... ... үн ... осы екеуінің, яки дыбыс талшықтары мен демді ... ... ... ... ... көз ... Бұл ... үнді әншінің
педагогикалық көрегенділігі деуге әбден лайық еді» [90].
Дәнеш Рақышевтың ... ән ... ... осындай аспктілерге
назар аударуы «демі зор ... ... ұзақ ... деп ... өзі баға
бергендей әншінің деміне үлкен көңіл ... ... Бұл ... ... ... түзу әншілік дем үннің тазалығына ... ... ... ... әсер ... ... ... ... күрделі әрі ұзақ процесс, сондықтан әншілікке баулудың ең
алғашқы кезеңіндегі басты мақсат – ... ... ... ... ... байсалды сазды және біркелкі, бірқалыпты ... ... ... ... ... ... ... шығару көбінесе әдемі
демді дұрыс, түзу ... ... ... әншілікке баулудың алғашқы
қадамы демді дұрыс ала білуге машықтантандыру болуы тиіс. Ондай дем ... да ... ... ... тыс ... жөн»[118].
Ән салу процесінде әншінің көмекейіндегі дыбыс талшықтары мен дем
алуының тепе-теңдігі жөнінде ... ... ... ... ... ... сыртқа шығару мен дыбыс талшықтарының екеуара жұмысының тепе-
теңдігі бұзылып, сәйкес келмесе, онда желді күні киіз ... ... ... ... ... ... ... тепе-теңдік бұзылады, оның
желбауларын барынша тартып ұстағанда, уықтарын шаншу әбігерге ... ... ... талшықтарының сабырлы да байсалды созылуының
тұрақтылығын сақтай алмайды, соның салдары әнші ... ... ... ... Яғни, вокалдық педагогиканы зерттеуші Н.М.Малышеваның
сөзімен түсіндірсек: «Ондай ... ... ... ... ... ... кетуі мүмкін» ... Дауыс талшықтарының жұмысын бірте-бірте
жаттығулар арқылы шынықтыру және ... ... ... ... ... әнші бір мезетте өзінің демін де жаттықтырады.
Бұл екі факторлар (көмекей мен демнің ... үн ... да, ... да ... ... ... ... ой таразылай отырып, әншілік ... ... осы ... өздерінің дауыс аппаратындағы бұлшық еттердің әрекет
етуін ... ... ... көз ... ... ... қыспаққа түсуі орын алатын жас әншілердің ән салу ... де, ... да, ... де, ... ... да
зорланушылықты, әрең дегенде керіліп созылуын байқатады. Осы ... ... ... ... ... ... үнемі ескертетіндей:
«Зорланып, қысылған дене арқылы сезім өте алмайды ...», - дегендей, Дәнеш
Рақышевтың аса бір ... ... ... қолайсыздықты болдыртпаудың
алдын алып отыратын. Әншінің ... ... ... осы ... ... бұлшық ет жұмысының ... ... ... ... ... ... әнші әрбір аппаратын өзіне тән
саласы бойынша, өзге ағзаларының жұмысына ... ... ... ... істеткізуге, онда үн әнді орындаудың барлық бөліктерін
қанықтырып, ... және ... ... ... ... ауқымын құрайтын үздіксіз бір ансамбльге біріктіреді. Егер керісінше
болса, онда механизмдердің біреуі өзінің функциясын дұрыс орындамайды: егер
кеуде демді ... ... лақ ... ... ... егер дауыс қуысы
жеткіліксіз тұрақты да ... ... онда үн ... буын сайын әлсіреп,
үзіліп кетеді [119].
Вокалдық ... әнші үшін ... осы ... ... деп аталады.
Шәкірттерімен әңгімелесу барысында және Дәнеш Рақышев атындағы мектеп-
интернаттың оқушыларымен жеке әншілік дәріс өткізген кездердегі бақылаулар
Дәнеш ... дем алу ... ... ... әншінің өте сақтықпен
қарастырғанын байқаймыз. Ешқашан тура ... ... ... ... ... Горсия айтқандай «Кеуденің үнді итеріп шығарып жіберу
емес, үнді нәрлендіруден өзге міндеті жоқ» [119]. Дәнештің осы ... ... ... ... ... өнер ... мысалдары дәлел бола алады: «Италияда ... ... ... ... ... ... ... (индиффент) қарайды.
Тек әншілікке баулудың алғашқы кезеңдерінде бір немесе бірнеше дәрістерде
maestro шәкірттерге ... деп ... ... дұрыс алудың ... ... де (бұл ... ... тыныс алу
аппаратының анатомиялық-физиологиялық тұрғыдағы ... ... ... ... алу турылы тіптен сөз қозғамайды. Егер тыныс ... ... ... ... ... туралы сұрақ қойсаңыз maestro:
«Pespirete bene» («Дұрыс тыныс алыңыз ... ... ғана ... ... ... дәріс алған әйгілі әнші әрі педагог Броджи (Broggi)» тыныс
алу ... ... ... «Әнді жақсы салыңыз, ал тыныс алу өзіңізге ... ... ... ... ... ғылымдар көмейдің тұрақты әрі біркелкі
орында болуын сақтаудағы артикуляциялық ... ... ... маңызды
екендігіне назар аударады. Өйткені дұрыс әншілік артикуляция тек қана
дауысты ... таза ... ғана ... оның ... ... болуын,
яки әнші дауысының «дұрыс резонансталуын» қамтамасыз етеді.
Д.Рақышев сөйлеу дикциясы мен ән салу дикциясының ерекшеліктеріне
өте мән берген. Оның ... ... : ... ... ... ... және жаңа проприоцевтивті сигналдар тудырады»,- деп
тұжырымдағанындай, Дәнештің әншілік сөйлеудің күрделілігі мен ұзақ ... ... ... көз ... ... ... ... мақсатында ұстаз-әнші
біркелкі қоңыржай әндерді айтқызу процесінде жүзеге ... ... ... «Соға кет», «Саясында алманың» әндерін асықпай, баяулата,
терең сезіммен салдыру барысында сөздер мен ... анық ... ... ... ... ... ... бірге әншінің артикуляциясына,
аппаратының иілімділігі мен ... мән ... ... және дауыссыз
дыбыстардың ауысып отыру ... ... ... ... жіті ... ... ... құйқылжуын, legato-ның жетілуіне зер
салып, оқушы ондай жетістікке жеткен жағдайда ... ... ... ... жас әншінің артикуляциялық аппаратының жұмысына үлкен
назар аударғандығы әншілік үнді нақты ... ... бір ... ... ... етуі ... емес ... әнді әсем салуда дауысты дыбыстардың ролін жақсы
түсінгендігі байқалады. Мәселен, ... ... : ... ... ... ... әншілік дауыстың дұрыс қойылуының негізгі
әрі маңызды белгісі»[122]. Осы ретте дарынды шәкірттерінің бірі ... ... ... : «Сен ән ... а, и, у, ы сияқты дыбыстарды
шүйірлеп, жинақтау айтуға ... деуі ... ... ... бірі ... мән ... ... көп жылғы әншілік
тәжірибесінде әнші ... ... ... ... ... жете түсініп, дұрыс талап қойғандығын аңғартады. Ұстаздың осы
әдісінің ... ... ... ... «Дәл осы ... ... ... вокалдық сапа-қасиеті сомдалады: тембр, күші,
интонацияның дәлдігі, регистрлік тепе-теңдік, сондай-ақ вокалдық техниканың
барлық түрі».
Әрбір педагог, ... ... әнші ... ... дауыстылардың әуенінен күш алып, алға жылжиды»[123]. Бұл ... ... да, ... дыбыстар да сол бір органдардың көмегімен
жасалады. Дауысты дыбыстардың белсенділікпен айтылуы ауа ... ... ... ... ... ... сөйтіп салыстырмалы
түрдегі берік қабырғаларды ... ... да ән салу ... ... ... ұлғайтады. Міне сондықтан да дауысты дыбыстар
неғұрлым ... ... ... та соғұрлым анық шығады»,- деген А. ... ... де ... ... ... вокалы жаттығулар
ретінде дауыс қатпарлары белсенді жұмыс жасайтын және жоғары ... ... ... ... ... ... ... деп
түйіндейді. Осы ретте Дәнештің шәкірттерімен ән салу жаттығуларынан ... ... ... ... ән ... ... әндерді
мәтінімен айтқызбай «а», «и» дыбыстарымен ғана ыңылдатып ... ... ... ... аға ... ... дұрыс айтылуына да көп көңіл бөлетін.
Мәселен, әнші өзінің О. ... ... ... әнін ... ... ... жү-рің-дер» деген өлең жолын, әнге салғанда «Ке-ліпке-тіп жү-
рің-дер» деп айтуға ... ... ... олай ... ... айтқанда сөйлеу
бұрмаланбай, керісінше дауысты дыбыстардың айтылуы созыңқыланып, әуен әсем
шығады ... ... ... ... ... жүргізуін шартты
түрде үш кезеңге бөліп қарастыруға болады. Осылайша ... ... ... жеке ... ... ... ... десек
қателеспейміз. Табиғи байланыстағы осы кезеңдердің өзіне тән мәндік сипатын
анықтай отырып, оны ... ... ... ... және басты көркемдік
образдар жөнінде жалпы түсініктер беруге арналғандығын байқаймыз. Екінші
кезеңде зерделеніп отырған ... ... ... ... ... ... оның көркемдік мазмұнын жүзеге асыруға қажетті ... ... ... ... ... Ал үшінші кезеңде бұған
дейінгі жұмыстарды қорытындылау және сезім мен ойдың, шеберлік пен ... ... ... ... ... ... ... табуы сияқты
сана жағынан жаңа бастамаға қол жеткізіледі.
Бірінші кезеңде Б.А.Струве айтқандай педагогтың музыкалық шығарманы
толығымен орындап беруі : ... ... ... оны ... ... ... ... болады. Осылайша «көрсету» шығарманың сипаты
мен мәнері жөніндегі жалпы түсінік беруге көмектеседі, оқушының ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге бұл кезеңде компазиторлардың шығармашылық
өмірімен, ... шығу ... ... пайдалы екендігі байқалады.
Педагогтың тек қана шәкірттеріне әннің тарихын өз бетімен зерделеуге ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын, көркем
образдардың сипатын ашып көрсеуі оның әдістемелік шеберлігінің тағы бір
қырын ашып ... ... ... ... ... санасына шығарманың
қарқыны, динамикалық нюанстары, шарықтау шегі ... ... ... ... ... алғаш үйренуде оқушылар оның
идеясын бүтіндей дерлік пайымдауы ... оның ... ... ... қатынасын тани білуі тиіс»,- ... ... ... көз ... Рақышев шәкірттерін әншілікке баулып, кәсіптік деңгейге
жеткізуде белгілі бір ... ... ... мен ... ... байсалды шеберлікпен шәкірттерінің әншілік үн қалыптастыру туралы
білімдері мен вокалды-техникалық, көркемдік дағдыларын ғана ... ... ... нышандарын, музыкалық-эстетикалық талғамдарын, ойлау
қабілеттерін де дамыта білді: ес, байқампаздық, ойлау, қиял, ... ... ... Сөйтіп вокалдық білім беру ... жеке ... ... ... ... жеке тұлғаның жан-жақты дамуының маңызы
жоғары мақсаттарының бірінен саналуы.
Бұл принцип мақсатты ... ... ... ... ... негіздерін қалыптастыруға,
әрбір оқушының жеке ... ... ... ... ... ... саласында белгілі ... ... ... ... ... ... ... Я. А. Коменский «Ұлы дидактика» ... ... бір ... ... мен тәрбиелеу арасалмағы педогогиканың ғылым ретіндегі
дамуының түрлі кезеңдерінде жаңа ... ... ... ... ... ... оқыту деген пікірді ұстанып,
«тәрбиеленушіні оқытудың қажеті жоқ» ... ... ... ... ... ... беру таза ... болуы тиіс. Ол баланы
білімге, ... ... ... ... емес. Оның міндеті баланың
жүрегін кесірлік пен бұзақылықтан, ал ақылын адасудан алдын ала ... ... ... тек ... келе ... табиғи дамуы процесінде
өмірінде қажет болатын білімдерді, дағды, іскерліктерді ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
В.П.Баранов қарастырылып отырған оқыту принципінің мынадай
бағыттарын атап ... оқу ... ... ... өмірімен, осы заманғы ғылым мен
техника, мәдениетпен байланысы;
- диалектикалық-материалистік дүниетанымды , әлемді және оның ... ... ... жеке ... адамгершілік қасиеттерін, тәртіптілігін, табандылық пен
еңбексүйгіштігін тәрбиелеу;
- оқыту процесінде пайда болатын ... ... , ... ... басқару;
- балалардың ақыл-ой қабілеттерін дамыту және қалыптастыру [126].
Принциптердің бұл қағидалары мұғалімнің жұмысында белгілі бір талаптар
қояды. Д.Рақышевтың шәкірттерін ... ... ... анықтаған
талаптары бойынша, әншілікке ... ... ... ... берелік.
1. Д.Рақышев әншілікке баулуда шәкірттерінің дүниетанымының, олардың
көзқарастары мен сенімінің қалыптасуына үлкен зер ... Ол ... ... музыкалық шығармалардағы әлемнің бейнесін ... ... ... тек ... ғана ... ... ... музыкалық білімдерін өмірмен байланыстырып, ... ... ... ... бейімділіктерін,
қажаттіктерін есепке алып, оқу материалын бағыттап отыратын.
2. Әрбір сабағының шәкірттерінің жеке ... ... ... ... ... мән-маңызын терең пайымдайтын.
3. Д.Рақышев өзінің табиғатынан байқампаздық, ... ... ... ... қабілеттерінің көрінісін көре біліп және
оны мейлінше жетілдіруге барлық қажетті ... ... ... оқу процесін шебер ұйымдастыра білуі арқасында
оқытуды ... жеке ... ... ... ... айналдыра алды.
Д.Рақышев шәкірттерін әншілікке баулуда оқытудың ғылымилық принципін
ұстанды деп ... ... ... бар. ... ... қазақ
музыкасының , соның ішінде вокал өнерінің қыры мен сырын ... ... деп ... ... Сонымен бірге, қазақ халқының
тарихын, мәдениетін, салт-дәстүрін де жетік білетін ... ... ... ... еді. Шәкірттерімен сабақ өткізгенде оларға ән үйретіп немесе
өзі де ән сала отырып халықтың қилы тарихынан, мәдениетінен әңгімелер ... ... ... ... ... жетік білетін Дәнеш, музыкалық
шығармалардың жанрлық, стильдік ерекшеліктеріне жан-жақты сипаттама беруші
еді. Осы ретте Әсет ... ... ... орындаушы,
таратушы ретінегі еңбегі өлшеусіз. Бұл қазақ музыкасына қосқан сүбелі үлесі
болды.
1. Д. ... ... ... ... ... ұстаздық
азаматтық шығырмашылық тәжірибесінің маңызын жете түсінгендігі және оны
шәкірттеріне жеткізе білгендігі, сонымен ... ... ... ... ... сапа ... ... аңғаруға қарай ұйымдастыра
алғандығын көреміз.
2. Д. Рақышев ... ... ... ... ... пайымдый білуі.
3. Ұстаз оқу материалының музыкалық болмысты мейілінше терең түсіндіре
алатын мүмкіндігін тани білді.
4. ... ... ... ... шәкірттерінің сахнаға
шығуы кездерінде олардың алғашқы музыкалық ғылыми түсініктерін жүйелеу және
қорытындылаудың жолдырын көрегендікпен таба ... ... әнші ... және үн қалыптастырудағы бүгінгі таңда
қалыптасқан мағлұматтар ... ... ... ... ... сәйкес
жүзеге асырған деп білеміз. Өзінің ұзақ жылғы тәжірибесінде әншілік ... ... ... ... және қалай орындалатынын, оның
әншілік фонацияға қалай әсер ететін ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... принципі В.И.Коркинаның тұжырымы бойынша: «Оқушылардың оқу
процесінде алатын білімдері есте ... ... ... ... танымдық мазмұнда болмаса, болмыстың бейнеленуі ғана болса, олар
түйсікке сүйенуі ... Осы ... оқу ... көрнекіліктің,
яки сананың сыртқы дүниемен тікелей байланысы ретінде түйсікке сүйенуі
керек. Осы көрнекілік принципі гносеологиялық ... ... ... ... оқушылардың сезімдік тәжірибесіне, олардың қоршаған болмысты
тікелей бақылауына сүйенуі тиіс екендігін Я.А.Коменский де ... ... Осы ... ... ... мен ... ... ой
таразылауға, ғылыми қорытындылыр жасауға қажетті эмпирикалық білімдердің
жинақталуын сезімдік, көркемдік, ... ... ... ... әншілікке баулу сабақтарында көрнекілік принципінің
мынадай талаптары ... ... Оқу ... ... ... ... ... түсініушілігі.
2. Сезімдік образдарды оқушылардың дамуындағы дербес жақтары ... ... ... ... ... ... ... образдарды, қандай көрнекі құралдарды
немесе техникалық оқу құралдары ... ... және ... ... ... танымдық іс-әрекетінде нақты заттарды, қоршаған
болмыстағы құбылыстарды елестету тенденциясын жасау.
5. Оқу материалы ... мен ... ... ... ... ... және ... осы заттарды қорытындыланған
түрде елестете алуы үшін қажетті жағдайлар туғызу.
Оқытудың ... ... ... ... ... негізгі қағидалар арқылы жүзеге асырылған:
1. Әншілік өнер жайлы білімдер ... ... ... ... ... Дүниедегінің барлығы да өзара байланыста және үнемі
қозғалыста, дамуда ... ... ... өнер ... ... ... дамитын материяның жекелеген бірліктерінің, қасиеттерінің, қалпының
сипаттамасы болып табылыды.
2. Әншілікке ... оқу ... ... ... вокалдық
педагогикалық өңделген негіздері, бөлімдері, қағидалары.
3. Оқушылардың оқу материалдарын меңгеру жүйесі ұстаздың түсіндіру
амал-жолдарына ... ... ... ... оның ... ... ... білімді терең де жүйелі түрде игеруін қамтамасыз
етеді. Қайсыбір білім ... ... ... әдістермен, құралдармен
зерделенуі мүмкін. Осы ретте ұстаз материалды түсіндіру ... ... ... ... жүйесін таба біледі. Мәселен, шәкірттерге туған жер
туралы әндерді үйрнтуде ... осы ... ... қазақ музыкасында алатын
орнын және шәкірттердің осы жөніндегі музыкалық білімдерінің қорын, сондай-
ақ шәкірттердің қандай вокалдық операцияларды ... алу ... ... ... ... жүйесін пайымдауы олардың тұлғалық
даму функцияларын қамтиды, яки салыстыру, талдау, жинақтау, қорытындылау,
абстракциялау, ... ... және ... ... және ... оқу ... еңбек етуге қабілеттілік немесе жалқаулық,
оқығысы келмеу; ... ... ... ... ыңжықтық,
тәртіптілік немесе бейбастақтық; қызығушылық немесе немқұрайдылық; баяу
немесе тез, шаршауды, ... ... ... ... ықпал ету жүйесінің алдын ала
жоспарланып, ойластырылуы әр ... жеке ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, шәкірттерінің оқу ... ... мен ... ... ... ... отыратын.
Лайықтылық принципі. Меңгерілетін музыкалық білімдердің меңгертілуінің
лайықтылығы дегеніміз вокалдық ... ... ... ... ... ... және шәкірттердің меңгерген білім,
іскерліктерімен шәкірттің даму деңгейлерімен ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылмаған болса, ондай білім қол
жеткізерлік болып есептелінбейді.
Енді ... ... ... ... ... ... ... қарастырайық:
1. Жаңа білімдердің бұған дейінгілердің ... ... ... ... ... ... молайтады, өзгертеді, жетілдіреді.
Мұндай байланыстарды әр шәкірт әр түрлі қабылдайды. Біреулері жаңаны
тез есте ... ... ... ... еске ... ... ... те
шықпайды. Бұл меңгеруінің лайықтылығын төмендетіп, жаңаны тек механикалық
түрде есте сақтауға итермелейді. Өзгелері ... ... ... ... ... ... ... түсіндірмесін түсінуде қиналады. Сөйтіп,
жаңа білімнің лайықтылығы жеткіліксіз ... ... Бұл ... ... ... ... ... дейінгі белгілілігімен байланысының
ерекшеліктерін ашып беру іскерлігі әрдайым ... ... ... отыратын.
2. Жаңа мазмұн шәкіртке әдеттегі немесе әдеттен тыс, тіпті таныс емес
пайымдауларды, ... ... ... мен ... ... ... баулуда вокалдық білім берудің лайықтылығы ұстаздың жаңа
білімдерді меңгертуінің, шәкірттердің қалыптасқан ойлау немесе ... ... ... ... орната алуына тәуелді болады.
Кейде ұстазға шәкірттерінің жаңа ... тез ... ... ... ... және практикалық ... ... ... соғады. Мәселен, жаңа әнді ... ... ... ... ... ... жаңа ... сонымен бірге
дауыс аппаратының жұмыс ... жаңа ... ... қиналады. Осы ретте мұндай әрекетті ұстаздың басқара білуі, жаңа
материалды меңгертуді лайықты ете алады.
Біз Дәнеш дәрістерінде лайықтылық ... ... ... ... ... ... ... байланыстырамыз. Өйткені дәрістер
әлі де ... ... жаңа ... ... ... ... ... дағды, іскерліктерге құрылғандығын көреміз. Әнші-
ұстаздың осы шеберлігі, ... ... ... даму ... ... әлі де ... ... жетілмеген
танымдық іс-әрекет механизмдерге сүйенуі оқушылардың дамуын әжептәуір
жеделдететіп және оқытудың ... ... ... ... ... анық ... Музыкалық білімдерді меңгеру ... ... ... оқу ... дағдыларына тәуелді. Оқытудың
лайықтылығы, шәкірттерінің білімге әуестігін, құмарлығын ... ... ... ... ... ... Г.И.Щукинаның «Проблемы
позновательного интереса в педагогике» еңбегінде ... ... ... ... және оларды оқу процесінде тәрбиелеудің шарттары
қарастырылғын[128]. Егер ... ... ... мен ... ... болса, оны меңгеру жеңіл де лайықты болады.
4. Оқытудың лайықтылығы әрдайым ... ... ... еңбек және дене тәрбиесінің дамуына қажеттілігімен байланыста
болады. Мәселен, әншілік жаттығу әуендерін айту білімділіктен гөрі ... яки ... ... ... ... алу, ... артикуляциялық
дағдылар және т.б.) жетілдіру қызметін атқарады. Ал кейбір музыкалық
шығармаларды орындауда поэтикалық ... ... ... ... ... гөрі толғанысқа түсу қажеттігі туындайды, ал кейде керісінше,
қажетсіз эмоциялардан сөздері мен әуендерін есте ... ... ... ... ... лайықтылығы келесі ережелерге бағынады:
Белгіліден - белгісізге - жаңа материалды игеруде және оны практика
жүзінде бекітуде шәкірттердің өмір ... ... ... ... - күрделіге – оқу материалын баяндауда нақты фактілерден,
мысалдардан қорытындыларға, қарапайым қорытындылардан өте-мөте ... ... өту. ... ... ... ... ... қажет ететін әрекеттер мен тәсілдерге өтудің дағды,
іскерліктерін қалыптастыру.
Жеңілден - қиынға – оқу ... ... ... ... ... меңгеретінінен күрделенген, тереңдеген материалға ауысу.
Осы ережелерді іскерлікпен қолдану көп жағдайда білімді ... ... ... ... пен бірізділік принципі. Бұл принцип оқушылардың танымдық іс-
әрекетіндкгі бастапқы мынадай ... ... оқу ... ... ұғынуы, оқу дәрістеріне саналы
қарым-қатынасы, танымдық белсенділігінің қалыптасуы.
Әншілікке баулудағы саналылық принципі түрлі ... ... ... ... ... ... ... қалыптаспаған үн қандай және оны қайта жаңғыртуда не істеу керек
екендігін жақсы аңғарып, қайталай алу аса маңызды. ... әнші ... ... ... ... білу және оны ... жолдарын білуі
тиіс. Әншілік процестің ... ... ... аша ... ... жаңғыртылған үндердің (салдар) немесе үн
қалыптастыру технологиясын (себеп) ... өз ... ... даярлықты
құрайды.
1. Шәкірттердің оқу материалын саналы түрде ұғынуы танымдық міндеттер
мен проблемалық жағдаяттардың қойылуынан басталады. Кейде ... ... ... ... ... ... жағдайат ретінде
қабылдамағандықтан, оны санамен меңгере алмайды. ... ... ... ... бар ... ... ... тыс, механикалық түрде меңгеру жолына түсіп адасады.
Сондай-ақ, өнімді нәтижеге қол жеткізу үшін ережелерді білу және
оны ... ... жаңа ... ... ... ... орындау, жаттаған материалды қайта жаңғырту, жаңа
білім мазмұнын меңгеру үшін өзге пәндерден алған ... ... ... ... ... ... ... өмірде қолдана
білу; өз білімін қалай тереңдету жолдары ... ... ... ... ... ... ... оқушылар өздерін қызықтырмайтын жаңа материалды
шамалы, орташа ғана меңгереді. Кейде оқушылардың зейін қоймауы
тәртіп бұзуы ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас егер материал қызықтыра алса, онда
оқытудың мазмұнына оқыту амал ... ... ... ... ... ... ... жағдайда шәкірттердің оқу мотивтеріне байланысты болады.
Егер ... әнші ... ... ... ... ән ... ... ұмытылысымен сипатталады. Ұстаздың осы оқуға деген
шәкірттерінің мотивтерін аңғара білуі және оның қалыптасуына ықпал
ете алуы ұстаздың іс-әрекетінің ... ... ... ... ... үшінші жағы оқушылардың танымдық белсенділігін
қалыптастыру. Танымдық белсенділіктің қалыптасуының түрлі дәрежесі
В.И.Коркинаның еңбегінде мазмұндалған [127].
Ұстаздың оқу ... ... ... етуі ... белсенділігін жоғары деңгейге жеткізудің құралдарын табуға
мүмкіндік береді .Ол үшін ... ... ... ... ... ұғынуының саналы қарым-қатынасының
танымдық белсенділігінің дәрежесін анықтайтын ... білу ... ... ... ... көмектесетін ойлау
әрекеттерінің, ойлау операцияларының қалыптасуына жағдай тудыру.
Үшіншіден, шәкірттердің оқу мотивтерін зерделеу және оқу ... ... ... жағымды әсер ететін факторларды алдын-
ала қарастыру.
Төртіншіден, дәрістерге даярлық және оны өткізу процесінде ... ... ... ... ... ... ету
қабілетін арттыру амалдары мен тәсілдерін арнайы жоспарлау.
Беріктілік принципі. Вокалдық ... ... ең ... ... білім, іскерлік дағдылардың беріктігін қамтамасыз ету. ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге
асырылған:
1. Оқу материалының айтайын деген ең бастысын ажыратып алу.
2. Осы ... ... ... ... ... ... Зерделенетін материалды көзқарастармен, сенімдермен, дүниетаныммен
байланыстыру білімнің беріктігін жоғарлатады.
4. Оқушылардың меңгерілген ... ... ... ... білу ... ... жеке тұрғыдан келу принципі.
Бұл принциптің мәні - ... ... оқу ... жеке ... және ... алуда. Жеке тұрғыдан келудің көмегімен түрлі және ... ... ... ... болады. Осы ретте ұстазға мынадай талаптарды
орындау міндеті қойылады:
1. Үнемі жеке тұлғаның жеке ерекшеліктерін зерделеу. Жеке ... және ... ... ... ... Оқу ... қандай жеке ерекшеліктер жағымды немесе жағымсыз,
қандай бейтарап әсерлерін анықтау.
3. Сол ... жеке ... ... ... шешуге болатын нақты
оқу-тәрбие міндеттерін анықтау.
4. Жеке тұрғыдан келудің ... және ... ... ету
жүйесін анықтау.
Оқытудағы жағымды эмоционалды орта принципі. Эмоциялар адамның іс-
әрекетінде үлкен роль ... Егер адам өзі ... ... ол оны ... да ... орындайды. Бұл оқушылардың әншілікке
баулудағы оқу ... ... ... ... оқу ... ... ... деп В.А. Сухомлинский атап көрсеткен. В.А.Сухомлинский
мұғалімдерге балалардағы құмарлық пен талпынғыштықтың, ... ... ... ... деп ... бере ... осы ұшқынды
нәрлендіретін еңбектегі жетістіктің қуанышы, еңбекқордың мақтаныш ... ... ... ... ... орта ... ... ішкі
талпынушылық күштерін әрекетке ... ... ... ... ... болып қарым-қатынас, шығармашылық іс-әрекет,
көркем ... және ... жеке ... ... саналады.
Кәсіби әншілікке қажеттіні меңгеру принципі. Бұл принцип өнерлі
жастарды кәсіби даярлығының концерттік-практикалық бағыттылығын ... оқу ... ... ... концерттік әрекетке жан-жақты даярлаудың
бүгінгі талаптарына сәйкес ұйымдастыру мен жүзеге ... ... ... ... ... ... ... сахнаға шығып, көпшілік
алдында өнер көрсетуге қажеттіні мейлінше концерттік ... ... да ... ... ... ... көлеміндегі педагогикалық іс-
әрекет әлі де болса әншінің қажетті даярлығын қамтамасыз ете алмайды. Ондай
даярлық қарапайым ... ... ... Бірақ бұндай сахнада
шәкірттердің өнер көрсетуінде немқұрайдылыққа, қарабайырлыққа бой ... ... және ... ... ... жеңуге болатындығы
жөнінде кеңес беру керек.
1.3 Д. ... ... - ... ... ... мәні
Д. Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасының мәнін ашу үшін ең әуелі
оның музыкалық мұрасының педагогикалық мазмұны мен тәлім- тәрбиелік ... ... ... қажет.
«Мән» ұғымы философялық сөздікте: «сол» заттың өзге ... және ... бір ... ... ... ... ... ... мән матералдық жүйенің басты белгілері және тенденцияларының
дамуын айқындатып, ... ... ... және ... жиынтығы» [129].
Мән ұғымына берілген анықтамаларды жинақтап, қорыта келе, біздер
«Дәнеш ... ... ... ... ... дегенді оның
шығармашылығының жас ұрпақтың жеке ... ... ... ықпал ететін
мәтіндері мен мәтіннің ... ... ... ... ашық та ... және әндерінің вербалды ғана емес ... ... ... ... деп ... өз ... ... өмір жолы мен шығармашылығын ... ... және ... осылайша бір мезетте зерделеу,
меңгерудің әншінің өмірбаянындағы фактілердің оның ... ... ... мақсатқа қол жеткізеді деп дәлелдеуге ... ... ... тегінде оның әндерінің мазмұнын құраушысы.
Қазақ халқының ән ... және өзін ... әлем ... ... ... тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі)
Дәнештің музыка өнеріндегі әншілік «менін» тануға көмектесе отырып, оның
жас өрім ... ... ... ... ... ... ... әндері «Сәулетай», «Қалқам-ау», «Шалқы, Сайрам» дейтін
жүрек сырын шертіп, албырт ... ... ... от ... білдіретін
әндері қытай қазақтарының дәстүрлі халық әндеріне мәнерлес туындаған. Дәнеш
үшін ән сөзі мен әндерінің айшықты, ... ... адам ... ... ... Бұл ... ... фальклордан иеленген
ырғақ пен қайырмаларды қосып, ұтымды пайдалнып қана қоймайды, олар осы
ырғақтардың табиғатымен ... ... ... құрылады.
Айта кетерлік бір жай, Дәнеш әндерінің бірқатары тілі ... әуен ... ... қатар, эстрадалық әндердің, би
әуенінің ырғақтарына негізделіп жазылған.
Алғашқы әуендерінің бірі 1950 жылы ... ... ... бір ... ... ... ... келгенде, шексіз
қуаныштың әсерімен өмірге келген «Мақтанышты елім бар» әні ... ... ... ... ... ырғақтардан құралған және онымен
кіріге байланысса да, ... ... ... ... дәстүрлі музыкасына деген сүйіспеншілігі әншіні халық әндерінің
білгіріне, сақтаушысына және жинаушысына айналдырды. Осы сүйіспеншілігі
оның ... ... ... ... тұмары болды. Ол өз естелігінде Мұхтар
Әуезовпен кездесуіндегі ұлы ... ... ... әнін» айтшы, бұл
қазақтың ұлттық сән-салтанатын, серілік ... ... ән. Мен ... бұл жақта таралмаған әуен ғой. Сен өзі бұл әнді ... деп ... ... еске ... ... ән ... үнінің өзгеше әуенділігіне кезінде Мұхтар Әуезов, Манарбек
Ержанов, Кенен Әзірбаевтың көңіл ... ... баға ... ... ... еңбектері куәләндырады.
Ән – халық қазынасы. Әнші-өнер иесі, сол қазынаны қастерлеп таратушы.
Халық өнері дарындыны таңдап, талғап тұрып дариды. Халық ... ... ... ... ... жан-жүрегімен ұғып, көкейіне сіңіре білген әншінің бірі
-Дәнеш. Бала шағынан әнге құмартқан Дәнеш қол созған қиясынан көз ... ... ... жолында бар қабілетін жұмсады. Сөйтіп жүріп халық
арасынан өнер мұрасын біртіндеп теріп, ... ... ... ... Бұл ... көбі ... болмай, өшіп бара жатқан дүниелер еді.
Айрықша ырғағымен, халықтық мөлдірлігімен көпшілікке аға әнші ... ... тың да асыл ... ... да терең сыры, айта кетер шежіре-
тарауы бар.
Дәнештің сазгерлігінің тағы бір қыры - оның ... ... ... ... ... ... ... Сайрам»
әні мысал бола алады.
«Сайран еді Сайрамның жағалауы»,- деп ақын Қ.Толыбаев толғанғандай,
Сайрам көлінің жағалауында бір ән ... ... ... ұлы таулар.
Шығысы - етегі көлге тірелген Аршалы жанының Ақшат шатқалы, әрі ... жеті ... ... ... ... Көлтекше,
Суықтөбе, Құсемшек, Көкмамыр жайлауларының қатпарлары. Солармен қатарласа
созылған Еренқабырға асқарларына ұласатын ұзын жотасы - ... ... ... қар, көк ... ... ... ... Ақбайтал шыңы, Қазан тауының
зеңгір төбесі. Масатыдай ... ... ... ... ... ... ... Көлдің табиғи сұлулығы, елдің оған деген ... өлең ... ... ... сол жолдары мынау:
Мөлдір суы самал үрлеп шайқалған,
Бұйраланған иайда толқын майталман.
Еркелеп бір күлім қағып тұрғандай,
Қара көк су қорғасындай құйғандай.
Ал Дәнеш бұған ... ... ... ... ән ... Бұл
туралы Қ.Толыбаев: «Адам - табиғаттың бөбегі демекші, жерін сүйген перзент
жүрегінің таза үні де ... ... ... деп ... [95,-51б.].
Дәнеш әндері, негізінен, әншінінің өзінінің және шәкіртінінің ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда жіктеу
әншінің дүниетанымын, педагогикалық көзқарасын танып ... ... ... ... ... төмендегідей тақырыптарға бөліп жіктеп
қарастырамыз:
1. Туған ел, Отан тақырыбындағы әндері
2. Еңбек, ұлыс әндері
3. Жастық сезім, махаббат ... ... ... ... туралы әндері
5. Өнер жайлы әндері
6. Әзіл-қалжың әндері
7. Арнау-қоштасу әндері.
Елуінші жылдар өнерпаз өмірінің жаңа кезеңі болды. 1959 жылдың маусым
айының алтыншы күні отыз ... ... ... ... сағынышы, сағымдай
бұлдыраған арманы орындалып, елге оралады. Туған елмен, жермен қайта қауышу
оның ең таңдаулы әндерін өмірге ... Бұл ... ... сазгерлік
туындыларының басым бөлігі туған ел, Отан тақырыбы болды. Елжандылық рухты
оның репертуарынан да тап басып ... осы ... ... ... ... ... «Мақтанышты
елім бар», «Көрікті менің Көкталым», «Жетісу жерім-ай», «Туған ел» ... елге ... ... ... ... ұлттық болмысын айқын
көрсетеді.
Осындай алғашқы әні ... - ... ... ... қаны ... ... көп ... көрген жігіттің қуанышын, шаттығын көрсететін әсем ән.
Жетісу, сенде өстім, сенде тудым,
Жасымнан машықтанып, өлең қудым.
Сәулетті ... сай ... ... таба ... ... әні ... ... басталып, былайша жалғасады:
Жетісу, ордасысың думан-тойдың,
Қуаныш қызығына қашан тойдым.
Тыңдағы ... ... ... азығысың асқар ойдың.
Туған жері - Жетісуды сағынып көрген жас ... ... ... ... көңіл лебізін бұдан артық қалай жеткізсін!
Екінші әні ... ... деп ... Алма ... ... ... жердің, атамекеннің саясы боп көрінеді. Осы ... ... оның ... ... ел, атамекен туралы әндері әншінің туған жерге
деген шынайы махаббатын айшықтайды, әрі формалық, мазмұндық жағымен ... ... ... ... ... әрі ... орындаушы да өзі
болды. Міне, бұл жай халқымыздың ән ... даму ... ... ... ... лирикалық әндері халықтың фольклорлық шығармаларымен ... ... ... да ... Рақышев әндерінің айрықша сезімтал,
шалқымалы лирикалық сазы ... ... ... Дәнеш бірқатар
лирикалық әндердің авторы өзі болуымен қатар, соған лайықты ән ... ... ... ... «Аяулы менің Арайлым». Қазақ ... ... ... ... төрт ... өлең ... әр екі ... кейін «Аяулы менің,
арайлым» деген қаратпа сөзді пайдаланған. Әуен:
«Аяулы менің арайлым,
Нәзік сырлы сезіммен
Нәр аламын аяулым»,- деп ... әсем ... дами ... де, ... бар сырын ақтарып
тастағандай өрби түседі.
«Саясында алманың» әнінің де ... ... ... ... ... «Саясында алманың», деген екі сөздің өзі ғана,
бүтіндей бір жан ... әсем ... ... тактіге
топтастырылған, кең диапазонмен сипатталған.
Бүгінгі кұнде қоғамдағы ... ... ... ... алған
рухани дағдарыс жасырын емес.
Осыған байланысты орта мектептерде эстетикалық циклдағы пәндердің
(әдебиет, музыка) ... ... ... ... ... ... ... түсіре алатын, көңіл кұйіне жағымды ықпал ету
мүмкіндіктерін ұтымды пайдалану қажет. Бұл ретте, ең алдымен, ... ... ... іс-әрекет. Осыған байланысты синкреттілік сипаттағы Дәнеш
Рақышевтың музыкалық шығармашылығы өте-мөте көкейкесті деп санаймыз.
«Бірге толғанысқа түсу - ... ... ең ... деп ... оймен, жүрекпен тану, сөзді бірге толғану тәрбиенің ең
қуатты құралы» [130]. Айта кетін жайт: ... ... мен ... ... тәрбие құралы десек, жас буынның сана-сезімін тәрбиелеу
міндеттерін ... ... ... ... ... ... оқу
материалының мазмұнын оңтайлы етіп сұрыпталуына байланысты.
Ал Дәнеш Рақышевтың музыкалық ... - ... ... ... ... қайнар көзі.
Дәнеш Рақышевтың педагогиалық процесте пайдалану үшін ұсынатын әндері,
әншілік ... ... тек ... ... қана ... ... үшін сұрыпталып беріледі. Бұл жерде эмпатиялық тыңдау
дегенді ... ... ішкі жан ... ... оның ... ретідегі тұғырнамасын түсінуі деп түсіндіреміз.
Соның ... ... ... әнші сазгердің елестетуінде көріп, оның
тыңдаушыларға нені айтқысы келгенін, қандай сезімге бөленгенін ... ... ... мәні ... ... ... түрде
келісе беру емес, ой, санамен, тіпті жүркпен өзгелерді ... ... ... кететін бір жай, сазгер ... ... буын ... ... өте ... ... да, оның ... қасиетіне де үлкен мән
береді. Сазгер ән әуенін еркін де кең көлемде дамытып, тереңдете түсу үшін
екі ... ... он бір ... өлең ... ... жолынан кейін
қайырмасы ретінде «Жетісу жерім-ай, ... ... ... ... ... Осы ... сазгер музыкалық образды байытумен қатар, негізгі
идеяны ұстап тұрған ... ... ... ерекшелейді.
«Ән салайын» - адамның жан дүниесіне ерекше әсер ететін жұмсақ ... ән. Ал ... ... жазылған бірқатар әндерінде сазгер
еңбекке деген құштарлықты, сол ... ... ... ... ... ... ... небір әсем мазмұнды ән түрлері ұлттық музыкалық
қазынамызға қосылды. Әр кезеңде туындаған, ... ... ... ... ... ... Дәнеш әндері ұлттық мәдениетіміздің
тамаша дәстүрінің жалғасы ... ... ... Жан ... ... әсерге бөлеп, адамды сәулелі
өмірге жетелейтін сиқырлы өнер. ... ... «Әні ... ... Ән - ... өнер, халық сәні» деп қазақ музыкасын зерттеуші
М.Ахметова айтқандай, ... ... ... ... ... ... ... Бұл
жерде әншінің орындауындағы әуендерден ұшқындайтын ғажайып энергетиканы
есепке алуға тиіспіз[101,-110 б.].
Дәнеш ... ... ... ... ... ... ... процеске тым жақын келеді, өйткені адамның
мінез-құлқындағы ең асыл ... ... ... ... әнінде (сөзі Қ.Толыбаевтікі) әнші тыңдаушыларына былай
дейді:
Сүрінгенде құлатпай,
Алақанды тосқан мың.
Ойнақтаған құр аттай,
Еркелеткен достарым.
Лапылдап оттай жанатын,
Жұлдыздан алқа ... ... ... ... ... ... ... барып, алған әсерінен
туындаған ... ... ... ... әні ... ... ... қандай дауың бар?
Пана болған бөтен ел
Ана болмас бауырлар!»
Дәнеш Рақышев әндері мектеп мұғаліміне адамгершілік, ... ... ... ... ... ... деген үміт, сенім
сүйіспеншілік, еркіндікке, болашаққа деген талпыныстар, ешқашан мәнін
жоймайтын ... ... ... ... ... ... болған. Әнші-сазгердің «Мұқағалиға арнау» , «Нұраға» ( Екі мәрте
социалистік Еңбек Ері ... ... ... ... қазақ халқының
біртуар азаматтарына арналған:
«Қара өлең күні келген кешедегі,
Ана тілі құдіретін еселеді.
Мұқаңдай ұрпақтары өлмек емес,
Олар өлсе, ... қоса ... деп К. ... ... жазылған әнінде Мұқағалиды ... ... ... аса бір мұңмен жеткізеді. Ал «Нұраға» өлеңінде ... ... та бір ... білгірлік тұра қалған тұлғасында» дейтін өлең-жырда
әлдебір биік сезіммен, шексіз мақтанышпен жырлайды.
Қазақ музыкасының көп ... ... ... ... де, оның
репертуарындағы әндерге де тән. ... ... ... ... атқаратын қызметін танып-білу мектеп мұғалімдеріне білім мен
тәрбие беруді жетілдіруге септігін ... ... ... мұғалімнің сол функциялардың өзара байланыстары мен өзара
тәуелділігін пайымдай алғанда анағұрлым пәрменділікке ие ... ... ... ... ... ... ... арнайы ғылыми талдауға алынбаған. Ол тұрғай, музыкалық мұрасының
музыка теориясы жағынан да ... ... ... ... ... ретте Дәнеш шығармашылығы мәдениет құбылысы ретінде қандай қызмет
атқаратындығын ашып көрсетуді біздің тікелей міндетіміз деп санаймыз.
Философиялық ... ... ... сол ... ... обьектінің
қасиеттерінің сырттай көрінісі немесе сол өзге ... ... ... ... ... тәуелді құбылыс», - ретінде түсіндіріледі
[132].
«Функция» ұғымы - «Мән-маңызы», «рөлі», «міндеттері», ... ... ... ... ... А. ... анықтамасы бойынша, бұл «Оның нақты
жүзеге асыратын әрекеттері, оның обьективті мәліметтері бойынша ... ... ... ... ... ... ... музыканың қоғамдағы
рөлі [133]. Осыған байланысты Дәнеш Рақышевтың ... ... ... жас ... ... ... қызметін, оның
шығармашылығы жөніндегі біздің ұғым – ... ... және ... тиімділігін арттруға мүмкіндік беретін
білімдерді, оның қасиеті және әрекеті ... ... ... функцияларын мәдениеттану, философия, әлеуметтану, тарих,
өнер және тағы ... ... ... ... ... ...... сан түрлі функциялары, олардың қоғам дамуындағы ... ... А. ... Ю. ... П. ... М. ... Э.Маркарян,
И. Саврапский, А. Лубский және т.б. зерттеушілер үлкен үлес қосты.
Ш.Б.Құлманова қазақ ... ... ... ескере отырып, оның екі деңгейдегі, яки бірінші деңгейдегі ... ... ... ... ... ... екінші деңгейдегі әлеуметтендіру, мақсат ұйғару, реттеушілік, баға
беру, ... ... ... ... [134]. Біз ... ... алып, Д.Рақышевтың музыкалық мұрасының мектеп
оқушыларының тәлім-тәрбиесіндегі функцияларын ашып ... ... ол ... ... ... ... функциясымен толықтыру
қажет деп есептейміз. Енді оларға толығырақ тоқталамыз.
Д.Рақышевтың музыкалық мұрасының танымдық функциясы ... ... және оның ... ... рухани-мәдени қазынасы
мен сан қырынан танып-білуге, олардың мазмұнындағы ... ... ... санамен ұғынуына көмектеседі. Дәнеш
әндерінде, репертуарындағы әндерінде ... ... ... әндердегі
туған табиғат сұлулығы, елжандылық, Отан туралы әндердегі патриоттық үлгі -
өнегені, еңбек тақырыбындағы әндердегі ... ... ... іс ... ... ... Дәнеш әндерін, репертуарындағы ... ... ... ол ... өзіндік ерекшеліктері, орындаушылық
шеберлігі туралы ... ... ... аспап, әнші даусының тембрі,
әуен, ырғағын аңғарып, музыканы ... ... ... ... ... мен ... әндердің, яки музыкалық
мұрасының дамытушылық функциясы оқушылардың оны меңгеру ... ... ... Дәнеш Рақышевтың музыкалық мұрасының мазмұнын меңгеру арқылы,
сондай –ақ оны қабылдау ... ... ... ... ... орындаушылық дағды, іскерліктеріне иелену оқушылардың
эмоционалдық, ... ... ... ... ... Осы ... зерделеу процесінде оқушылардың музыкалық қабілетінің (есту, ес,
ырғақ), шығармашылық ... ... ... ... ... мен ... ... мүмкіндіктер пайда болады.
Р.Қ.Дүйсембінова айтқандай, «Оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... ой-әрекеттін
белсендіреді, сенсорлық және қозғалыс эмоциясы - ерік және қажеттілік -
мотивациялық қабілеттерінің ... ... » ... ... ... ... баланың талғампаздығын
арттырып, ... ... ... ... музыкалық мұрасының басты функцияларының бірі - тәрбиелік
функциясы. Олардың ең таңдаулы үлгілері ... ... ... ықпал ете алу мүмкіндігіне ие болғандықтан, оқушылардың ... ... ... ықпалын тигізе алады, әсемдіке деген
қажеттілітерін қанағаттандырып, жағымды адамдық қасиеттер мен сезімдерді
тәрбиелейді.
Д.Рақышевтың ... ... ... ... ... беретін
жалпы адамзаттық құндылықтар мен ... ... ... ... ... парасаттылық, жауапкершілік, ар, намыс, ұят, риясыздық,
биязылық) бүгінгі жастарға ... ... ... ... қайнар көзі
болып табылады. Ал Дәнеш ... ... ... іс ... ... –қатнастағы кісілік келбеті жас ұрпақтың рухани жетілуіне,
жеке тұлға ретінде қалыптасуына, азаматтық тұрғыда өзін - өзі танып ... ... ... ... елі мен жерін, табиғатты қадірлеп - қастерлеуге
тәрбиелейді.
Дәнештің музыкалық мұрасының ақпараттық ... әнші – ... ... ... Әсет ... сақтап жеткізуші болғандығымен
анықталады.Әншінің Әсет әндерін жеткізуге, насихаттауға қосқан сүбелі үлесі
айрықша. Оған ел ... ... ... ... ... ақын-
жазушылардың берген бағасы дәлел бола алады. Сондай-ақ тек әндердің өзін
ғана емес оны ... ... ... ... қыры мен ... ... ... айтыла бермейтін соны мағлұматтар жеткізіледі.
Д.Рақышевтың музыкалық мұрасының эстетикалық функциясы тыңдаушының
ішкі жан дүниесіне, ой-санасына, еркі мен ... ... ... ... ... ... ... ең таңдаулы үлгілері баланың
эстетикалық талғампаздығын, сезімін, эстетикалық ... ... ... ... ... музыкалық мұрасы сұлулық ... ... ... ... ... ... мол қазына болап табылады.
Дәнештің музыкалық шығармашылығы өзінің коммуникативтік функциясы
арқасында өміршеңдікке иеленген. ... асыл ... ... ...... әнші – ... әнші - ... әнші – шәкірт;
әнші - әлеуметтік орта; ұстаз – шәкірт; оқушы – оқушы қарым – ... ... ... қатынастың арналары болып концерттер, кездесулер,
мектептегі сабақ, бұқаралық ақпарат құралдары, арнайы әдебиет ... ... ... ... ... мақсат ұйғару функциясымен ерекшеленеді. Бұл
мұра өзінің ең жоғары идеялары, терең ой-пікірі арқылы ... ... ... ... ... мәнін, іс - әрекетінің түпкі мақсаты
мен міндеттерін пайымдауға ... ... ... ... ... да бір ... ... асырудың пәрменді құралы ретінде
педагогикалық процестегі тәлім – тәрбиенің қайнар көзі бола алады.
Әншінің музыкалық мұрасының баға ... ... ... ... ... және әншінің репертуарындағы әндерге деген
дұрыс әрі ... ...... ... Бұл ... өзге ... ақпараттық, эстетикалық, тәрбиелік функцияларымен тығыз
байланыста қызмет етеді. Баға ... ... ... ... ... ... өзінің ұғым-түсініктері негізінде өнер
туындыларындағы ... ... ... ... Ол ... оны орындаушылармен, тыңдаушылармен қарым-қатынасқа түсу
процесінде көрініс табады.
Компенсаторлық функция Д.Рақышевтың ... ... ... рухани қажеттіліктерінің орнын ... ... ... ... ... ән ... ән салып
үйренумен, концерттерде өнер ... ... ... ... ... пайда болады. Сондай-ақ халық мерекелерінде, ... той- ... ... ... мұрасы шығармашылықты
сипатымен халықтың рухани жан ... ... ... ... – педагогикалық мұрасы реттушілік қызмет ... Оның ... ... тыңдаушының, орындаушының көркем
туындыларға деген ... ... ... ән ... ... ... әнші осы әрекетке қалай болса, солай қарай алмайды. Әншінің
«Өнерде кешірім жоқ!», - деген қанатты сөзі орындаушының да, ... ... ... ... бір ... ... сақтай білуге
үйретеді.
Әлеуметтендіру функциясы Д. ... ... ... бір маңызды қызметі. Бұл мұра адамның ішкі әлемінің
дамуына, ... ... ... бере ... оның ... мәнін
түсінуге шешім қаблыдауға мүмкіндік береді.
Әлеуметтендіру функциясы Дәнеш ... ... ... ... көрсетеді. Әлеуметтендіру функциясы жас
буынның қазақ музыкасын, соның ішінде ән және ... ... , ...... ... танып біліп, мақтаныш сезімін тудырады. Ал оның
шығармаларын немесе ... ... ... ... бұдан әрі
жұртшылық алдында немесе сыныптың, мектептің, ... ... ... ... жеткен бала өзінің осы өнерге қатысы барын және ... ... орын ... ... және ... шығармашылықты ортаға
бейімделуі, олардың әлеуметтенуін байқатады.
Бұл ретте баланың мақтаныш сезімі оянып, ... ... ... болашақта шығармашыл іс - әрекетке ынтасы артады.
Гедонистік функция - Дәнештің музыкалық-педагогикалық мұрасына тән
нәрсе. ... осы ... тек ... ғана тән ... ... ... ... өнердің гедонистік функциясының жүзеге асырылуының
басты алты ... атап ... ... ... де сан ... өмір ... еркін
меңгеруі. Суретшінің әлемнің бар байлығын өз туындыларында ... де ... ... ... ... әлемді шығармашылықпен меңгерудің
ғажайыбы ... таң ... ... ... ... ... ... құбылыстардың
адамзатпен ара қатынасын, оның эстетикалық құндылығын салмақтау.
Үшінші, көркемдік ... ... ... ... ... және оның мазмұнға сай болуын талап ететін форма ... ... ... ... ... ... көркем әлем, көркем
болмыс.
Бесіншіден, ұлының туындысын түсіну онымен бірге тоғанысқа түсуге
мүміндік беретін ... ... ... шабыттың ұлы қанат
қағуына деген құаныш.
Алтыншы, ... ... ойын ... өнер адамның іс-
әрекетін, ойын, риясыз формада ... ... ... ... ойыны
өнердегі еркіндіктің көрінісінің бір бейнесі, сондай-ақ ол эстетикалық
ләззатқа ... ... ... дауыс қоюы біртіндеп әншінің
диапазонын дамыту және тыныс алуын бекітуге ... ... ... үн ... ... ... жағын дамыту
әрдайым көркем тәрбиемен ұштастырылып отырылды. Шәкірттер осындай дыбыс
қатарын ... ... ... ... ... есту ... ... бірге түрлі регистрдегі тембр ерекшеліктерін ажыратуға дағдыланады.
Дәнештің жаттығулары арқылы әншілікке төселу ... ... ... үнді ... иірімдерін, әуенді жеткізудің
тәсілдерін меңгереді. Гимнастикалық мәтіндерге ... ... ... ... жеке тұлғасының көркем қалыптасуында маңызы зор. ... ... ... ... көркемдік талғамын дамытуды және
оның психикасының эмоционалдық ... ... ... тигізеді.
Әншілікке баулудың осындай құралдарының гармониялық үйлесімділігі
болашақ шебердің сан қырлы музыкалық бағыттылығын ... ... ... ғана, әдетте жақсы ұстаз бола алады. Осы ... ... ... ерте ... bel canto ... ... көрсетеді.
2 ДӘНЕШ РАҚЫШЕВТЫҢ МУЗЫКАЛЫҚ – ПЕДАГОГИКАЛЫҚ МҰРАСЫН МЕКТЕПТІҢ
ОҚУ-ТӘРБИЕ ПРОЦЕСІНДЕ ПАЙДАЛАНУ
2.1 Мектеп оқушыларына ... ... ... ... ... факультативтік курсының мазмұны
Жүргізілген зерттеу Д.Рақышевтың өскелең ұрпақтың тәлім-тәрбиесінің
дамуына қосқан үлесі, қазақ ... ... ... ... және
шығармашылықпен ой таразылауға ... ... ... ... ... ... тәрбие берудегі айрықша көкейкестілігін дәлелдейді.
Тәжірибелік эксперимент кезеңінде біздер алдымызға мынадай мақсат
қойдық: орта ... ... ... ... ... ... музыкалық-эстетикалық адамгершілік тәрбие берудің жүйесін
жасау және практика жүзінде тексеруден өткізу. Осы мақсатты жүзеге ... ... ... ... орта ... ... мен ... жұмысын ұйымдастырушыларға
арнап, Д.Рақышевтың ... ... ... ... консультациялар ұйымдастыру.
- Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасын жүйелі түрде танып-
үйренуге ... ... ... ... ... курс бағдарламасын және соған лайықталған әдістемелік
нұсқауларын эксперимент жүзінде тексеруден өткізу.
- Д.Рақышавтың ... ... ... ... ... тыс тәрбие жұмысында пайдалану.
Тәжірибелік эксперимент ... ... ... ... ... атындағы мектеп-интернатында, Б.Жолбарысұлы атындағы
№18 орта мектепте, М.Жұмабаев атындағы №19 орта ... ... №11 орта ... ... ... Ақсу ... ... Қ.Сәтбаев атындағы орта мектебінде жүргізілді. ... ... ... ... ... ... 231 ... оның 117-і эксперимент тобында, 114-і бақылау тобында болды.
Зерттеу жұмысының кезеңдері 1999 – 2007 оқу ... ... ... ... үш ... ... ұйымдастырылды. Олардың әрқайсысы
Д.Рақышевтың муыкалық-педагогикалық мұрасы ... ... ... ... тәрбие беруді кезеңдеп қалыптастыруға ... ... ... ... және ... жүзеге асыруды
көздеді. Әр кезең сайын тәжірибелік эксперимент ... ... ... ... ... ... ... кезең нақты педагогикалық, психологиялық, әдістемелік
міндеттерді ... ... ... ... ... ... мұрасын тану деңгейінің төрт ... ... ... ... процессуалдық) айқындау сауалнама,
сұхбат, сұрақ-жауап, әңгімелесу және т.б. зерттеу әдістерін қолдану арқылы
жүзеге асырылды (Кесте 2).
Мәдени мұраны жас ... ... ... ... ... зерделеу негізінде және оқушылардың ... ... ... ... ... талаптарды ескере келе,
біздер Д.Рақышевтың ... ... ... ... ... ... компонент – мектеп оқушыларының Д.Рақышевтың
музыкалық-педагогикалық мұрасына қарым-қатынасын көрсетеді. ... ... ... музыкалық-педагогикалық мұрасына
қызығушылығы; Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық қарым-қатынаста ... ... ... ... ... ... ... Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасын үйренуге
талпынысы.
Мазмұндық компонент мектеп ... ... ... ... ... білімдерінің көлемі мен жүйелілігін танытады:
Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасы жөніндегі теориялық білімдері;
Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... мәнін түсінуі;
Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасын адамгершілік-эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... музыкалық-
педагогикалық мұрасын эмоционалды қабылдауына байланысты анықталады.
Эмоционалдық компонентке қатысты көрсеткіштер: Д.Рақышевтың музыкалық-
педагогикалық мұрасынан ... ... ... ... сезіне білуі;
Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... талғампаздығының
қалыптасуы; Д.Рақышевтың музыкалық туындыларын орындап бере алуы.
Процессуалдық компонент мектеп ... ... ... ... ... ... ... компонент
төмендегі көрсеткіштермен сипатталады: Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық
мұрасы жөніндегі іс-шараларға қатысу белсенділігі; ... ... ... үйренуге талпынысы; Д.Рақышевтың музыкалық-
педагогикалық ... ... ... ... ... мұрасын насихаттау, өзгелерге жеткізу белсенділігі.
| | | | | | ... 2 - ... ... ... тану ... ... құрылымдық моделі |
| | | | | | ... ... ... ... ... ... | | | | | ... ... |1. ... |Д.Рақышевтың |Д.Рақышевтың ... ... ... ...... ... қызықпайды, |алық мұрасына |қ мұрасына |
| ... ... ... ... ... оларды |қызығушылығы тұрақты, |
| |агогикалық |2. ... ... деп ... ... ... ... |
| ... |музыкалық-педагогикалы|Д.Рақышевтың |қажеттігін ... ... ... ... ... оның |қалайды, Дәнештің |
| |ы ... ... ... ... ... |үлгі-өнегелеріне |
| | |3. ... үлгі ... ... ... |
| | ... ... ... маңызын |еліктейді, бірақ ... ... |
| | ... ... ... ... ... реттеуге |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... төл ... |
| | |қ ... ... ... авторлық |үйренуге бейім. |
| | ... ... ... ... үйренуге | |
| | | ... ... | ... ... |1. Д.Рақышевтың |Д.Рақышевтың ... ... |
| ... ... |Д.Рақышевтың |қ мұрасы жөніндегі ... ... ... ...... жөнінде |
| ... ... ... ... ... ... жүйелі |
| ... |2. ... ... ... ... |мағлұматтарды |
| ... ... ... ... ... ... |
| ...... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... білген, |білген, сипаттап бере |
| | ... 3. ... ... ... |тәрбиелік мәнін, |алады, тәрбиелік |
| | ... ... сол ... ... |
| | ... мән-маңызын |адамгершілік-эстетикал|
| | |қ ... ...... жоқ деп ... талдап |ық мән-маңызын |
| | ... ... ... ... бере |береді. ... ... | |4. ... ... | ... бере алады. |
| | ... | | |
| | |қ ... | | | |
| | ... | | |
| | |ық ... | | | |
| | ... алуы | | | |
| ... |1. ... ... ... мұрасынан|Д.Рақышевтың |
| ... ... ... ... |қ мұрасынан алған |мұрасын ешбір әсерсіз ...... |
| ... ... әсерін |қабылдайды, осы мұраға |әсерленушілікпен ... ... |
| ... ... ... ... ... |эмоционалды сезінеді, |
| ... ... ... ... |сол ... ... |
| | |2. ... ... ... ... |
| | ... ... ... талғамы |
|3. | |қ ... ... ... ... ... ... ... |
|Эмоционалдық| ... ... ... бере ... |туындыларын |туындыларын |
| | |3. ... | ... ... ... |
| | ... ... ... ... алады. |
| | |қ ... ... ... алады. | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | |4. ... | | | |
| | ... ... | | | |
| | ... бере алуы | | | ... ... |1. ... ... ... ... ... |музыкалық-педагогикалы|музыкалық-педагогикалық|музыкалық-педагогик|музыкалық-педагогикалы|
| |Д.Рақышевтың |қ мұрасы жөніндегі ... ... ... ...... жөніндегі |
| ... ... ... ... ... ... қатысуда |
| ... ... 2. ... ... |іс-шараларды |белсенділігі ... |
| ... ... ... ... ... ... |оларды өз ... |
| ... ... ... |талпынбайды, зерттеуді,|қатысады, оларды |үйреніп меңгеруге |
| ... ... 3. ... ... деп |өзгелердің |талпынады, белгілі бір|
| ... ... ... ... ... ... зерттеу |
| | ... ... ... ... |
| | |қ ... зерттеу | ... ... |
| | ... | ... ... ... | |4. ... | | | |
| | ... | | |
| | |қ ... насихаттау, | | | |
| | ... ... | | | |
| | ... | | | |
| ... |1. ... ... ... |Д.Рақышевтың |
| ... ...... көркемдік |мұрасының көркемдік |а-лық мұрасының |қ мұрасының көркемдік |
| ... ... ... |көркемдік ... ... ... ... баға ... ... |ерекшеліктерін, |пайымдайды, сол ... Баға ... ... ... баға бере ... |мұралардағы ... |не баға беру ... ... |түсіндіруімен баға |жалпыадамзаттық |
| ...... ... ... ... ... ... | ... ... ... ... |жете түсінеді, |
| | ... ... ... ... |күнделікті өмірінде |
| | ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... | ... ... | |
| | ... ... | ... | |
| | | | ... | |
| | | | ... | ... ... ... ... Дәнеш Рақышевтың
музыкалық мұрасын тану деңгейінің төмен ... ... ... 3 – ... оқушыларының Дәнеш Рақышевтың музыкалық мұрасына деген
қарым-қатынасының сипаттамасы
| ... ... |иә |
| |жоқ |
| ... |
| | |
| ... ... ... музыкалық мұрасы сені | ... ... | ... ... | ... ... білім алуға талпынысы; |4 65 31 ... ... ... | ... ... ... ... |- 0,2 99,8 ... |0,5 - 99,5 ... ... ... |0,1 - 99,9 ... ... тыңдауды ұнатасың ба: | ... жер, Отан ... ... | ... Ұлыс ... | ... ынтымақтастық туралы әндер; | ... ... ... ... |- 75 25 ... | ... ... әндер; |- 93 ... ... |7 ... әндер; | ... ... |60 29 ... ... ... |11 ... ... ... | ... тұту ... пе: |20 60 ... ... түсінемін; |20 ... ... |10 30 ... ... ... |60 ... талпынамын |- 20 ... ... ... ... |80 ... ... ба: |40 20 ... мұрасын танып-білудің қажеті|40 ... |- 20 80 ... ... ... | ... | ... әндерді үйренгім | ... | ... ... үйренгім келеді. |- 75 25 |
| |- 90 10 |
| | |
| |10 80 10 |
| | |
| | |
| | |
| | |
| |30 35 35 |
| | |
| |25 35 40 |
| | |
| |15 - 85 |
| |17 - |
| |83 ... ... ... ... мектеп оқушыларының Д.Рақышевтың
музыкалық мұрасына деген қарым-қатынасы анықталды (Кесте 3).
Кестеде ... ... ... оқушыларының Д.Рақышевтың музыкалық
мұрасына деген ... ... ... көпшілігінде
қалыптаспағандығын байқатады. Әсіресе, оқушылардың басым көпшілігінің Дәнеш
Рақышевтың туған жер, Отан тақырыбындағы ... ... ... ... ... ... ... әнші-сазгер, ұстаз ретіндегі
адами-кісілік ... ... ... ... болмауы,
оқушылардың Дәнеш Рақышевтың музыкалық мұрасындағы ... ... ... ... көрсетеді. Сондай-ақ Дәнештің мұрасын
танып-білуді, репертуарындағы ... төл ... ... осы ... ... ... ... көз жеткізеді.
Анықтау экспериментінің екінші бағыты мектеп оқушыларының Дәнеш
Рақышевтың музыкалық мұрасы ... ... және ... қабылдау
деңгейлерін анықтауға бағдарланады. Ол үшін біз келесі мазмұндағы сауалнама
жүргіздік.
Кесте 4 – Мектеп ... ... ... ... ... және ... қабылдау деңгейлерінің сипаттамасы.
| Сауалнама сұрақтары |иә |
| |жоқ |
| ... |
| | |
| ... ... репертуарындағы әндермен,| ... ... ... ба: | ... жер, Отан ... |20 80 ... әні; | ... Ұлыс тақырыбындағы «Наурыз |3 10 ... әні; | ... ... махаббат жайлы |2 20 ... әні; | ... ... ... |- 15 ... ... әні; | ... жайлы «Ән салайын» әні; |1 15 ... ... ... |4 10 ... әні ... |10 10 ... әні «Қоштасу» |- - ... ... ... |- - ... маңызы неде: | ... ... ... | ... ... |18 82 ... мәні ... | ... ... ... |2 12 ... |- 10 ... - ... ... ... | ... ... ... |3 - ... төл ... ... | ... ... ба: |13 60 ... ... аламын; | ... ... | ... талғампаздықты | ... | |
| | |
| |- 80 20 |
| |- 75 |
| |25 |
| | |
| |- 65 35 ... ... Д.Рақышевтың музыкалық мұрасы жайлы ... ... 80 ... ... ... ... таныс
еместігін, ал 82 пайызы Д.Рақышевтың музыкалық шығармашылығының маңызын
түсінбейтіндіктерін көрсетсе, оның ... ... төл ... ... ... ... «білмеймін» деген жауап берді.
Анықтау экспериментінің үшінші бағытында мектеп оқушыларының
Д.Рақышевтың музыкалық ... ... ... ... ... ... анықталды.
Кесте 5 - Мектеп оқушыларының ... ... ... ... ... ... ... қалыптасу деңгейлерінің сипаттамасы
| Берілген ... |иә |
| |жоқ |
| ... |
| | |
| ... ... Рақышевтың музыкалық мұрасы | ... ... | ... ... ... |2 - - ... ... қатысамын; | ... ... ... |6 - - |
| |- - - ... ... ... мұрасы | ... ... ... ... | ... | ... зерттеу менің ісім емес; | ... ... ... |80 - ... ... ... |20 ... бір ... ... ... ... жүргіземін | ... ... ... төл|4 - ... орындап бере аласың ба: |- ... жер, Отан ... ... |
| |- - ... Ұлыс әндерін; |- ... ... ... ... әндерін; | ... ... ... әндерін; | ... ... | ... жайлы әндерін; | ... ... |3 - ... ... |- |
| |1 - |
| |- |
| | |
| |- - - |
| | |
| |2 - - |
| |- - |
| |- |
| |- - |
| |- |
| |- - |
| |- |
| |- - |
| |- ... ... ... ... ... меңгеру бойынша дағды-іскерліктерінің қалыптасу ... ... ... ... ... Д.Рақышевтың музыкалық-
педагогикалық мұрасы жөніндегі ... ... ... ... мұрасын өз бетімен іздеп, зерттеуге немқұрайдылығы, ал Дәнештің
репертуарынағы әндерді, төл әндерін бірен-саран ғана ... ... ... ... ... ... ... музыкалық-педагогикалық мұрасын
пайдалануға көңіл бөлінбейтіндігі, жүйелі түрде оқу-тәрбие ... ... ... қарастырылмайтындығын көрсетеді.
Мектеп оқушыларының Дәнеш Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасын
тану деңгейлерін анықтау, олардың ... ... ... орта ... (42 %) ... ... орай, олардың біршамасы ғана жоғары
деңгейді (8,5 %) көрсетті.
Біз осы ... ... ... Д.Рақышевтың музыкалық-
педагогикалық мұрасын мектептің оқу-тәрбие ... ... ... ... ... жұмыстың алғашқы ұйымдастыру кезеңінде, ең
алдымен, біздер дайындаған жүйені эксперимент жүзінде тексеру үшін ... ... ... алынды. Дәнештің шығармашылығы тәлім-тәрбие
жұмыстарындағы жаңа мазмұн ... оны ... іске ... мен ... белгілі бір даярлығынның қажет екендігі
белгілі.
Кесте 6 - ... ... ... ... тану ... Анықтау кезеңі
|Тексеру |Эксперимент тобы ... саны ... тобы ... саны ... |117 |114 |
| | ... | ... |
| ... ... ... ... ... ... ... оқу |1,8 % |47,8 % |50,4 % |1,7 % |46,4 % |51,9 % ... | | | | | | ... ... ... мен тәрбие жұмысын ұйымдастырушылар үшін арнайы
консультациялар ұйымдастырдық. Консультациялар барысында Д.Рақышевтың өмірі
мен ... ... ... ... ... ... сонымен бірге Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық
мұрасын танытып, оқып-үйренудің ... ... ... ... ... ... мен тәрбиешілерге Д.Рақышевтың
музыкалық-педагогикалық мұрасын таныту, ... ... ... ... ... ... таныстыру, әдістемелік
көмек көрсету де назардан тыс ... ... мен ... ... ... ... ... музыкалық-педагогикалық мұрасын
оқу-тәрбие процесінде пайдалануға даярлығын түрлі кездесулер, пікір ... ... ... журнал, концерттерге қатысу, Дәнештің
репертуарындағы ... ... ... сияқты жұмыс формалары ... ... ... ... музыкалық-педагогикалық
мұрасын тиімді пайдалануға даярлықтарын ... ... ... ... Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасын оқу-тәрбие
процесінде ... ... ... ... ... ... ... дамыту институтының даярлық курстарында Д.Рақышевтың шәкірті (Өнер
саласы ... ... ... ... ... Жақсылық Мырқаев айрықша
үлес қосты.
Екінші кезең ... орта ... ... процесіне
«Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасы» атты факультативтік курстың
ендірілуімен сипатталады. Алайда орта мектептерде, орта арнайы және жоғарғы
оқу ... ... ... осындай бағалы мұраны пайдалану
мүлде жүзеге асырылмайды. Бұл жағдайда мектеп мұғалімдеріне, тәрбие жұмысын
ұйымдастырушыларға ... оқу ... ... ... ... ... ... келтіруде. Осы
кемшіліктерді және шығармашылығын пайдаланудың басым бағыттарын ескере
отырып, біздер ... ... ... атты ... ... ... ... курстың бағдарламасын жасадық.
Курстың мақсаты: Д.Рақышевтың әншілік-сазгерлік, педагогикалық мұрасы
арқылы оқушыларға музыкалық-эстетикалық, адамгершілік тәрбие ... ... ... ... ... ... түрде
оқушылардың сүйіспеншілігін, құрмет сезімін тәрбиелеу.
2. Оқушылардың әсемдік сезімін, әсемдікті түсіну және ... ... ... ... және ... ... арқылы эстетикалық ләззат пен адамгершілік қанағат
сезіміне бөленуге тәрбиелеу.
3. Әнші-сазгердің кісілік қасиетінен үлгі-өнеге ... және ... ... ... реттеуге тәрбиелеу.
Білімділік міндеттер:
1. Оқушылардың Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасы ... ... ... ... алатын орны жайлы қажетті білімдермен
қаруландыруға ықпал ету.
2. Оқушылардың Дәнештің әншілігі, сазгерлігі, қоғам ... ... ... жүйелі білімдерді жинақтауына көмектесу.
3. Оқушыларды Д.Рақышевтың ән өнеріне, әншілік-орындаушылық
шеберлігі, Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... Оқушылардың жалпы және музыкалық дамуына ықпал етуі ... ес, ... ... ... ... шығармашылық дамуына жол ашу, ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық қабілеттерін дамыту.
3. Оқушыларды Дәнеш репертуарындағы және авторлық әндеріндегі көркем
лирикалық образды түсініп, сезіну ... ... ... ... ... ... зерттеу әркеттерін белсендіру,
күнделікті өмірде қолдануға талпындыру.
Бағдарламада факультативтік курстың негізгі сабақ түрлерін өткізудің
тақырыптық ... ... ... ... ... сабақтар
(14сағат). Практикалық сабақтарға бағдарламадағы ... ... ... мәселелер талқыланады, әңгімелесулер, сайыс-жарыстар,
Дәнешті тыңдаушылармен кездесулер ұйымдастырылады. Енді ... ... ... ... ... ... бүгінгі
күндегі маңызы. Мектеп оқушыларының ... ... ... ... ... шығармашылығының халықтың рухани
мәдениетімен байланыстылығы.
1-тақырып. Д.Рақышевтың ұлт ... ... ... өмір сүрген ортасы. Шыққан тегі. Д.Рақышевтың ұлт тұлғасы
ретінде ... ... ... факторлар: микроорта (отбасы, ... ... ... жүйе ... ... ... өнері қазынасы,
ұстаздары: Қадырихан, Мәмет, Қайыпбек, т.б.), қоғамдық мәдени-әлеуметтік іс-
әрекеті, әдебиет, өнер, ғылым ... ... өз ... ... қоғам қайраткері ретінде қалыптасуындағы өз
бетімен ізденуінің ролі
Дәнештің, біріншіден, ұстаздарының ... ... ... ... ... екіншіден, ұстазынан тікелей үйреніп, оның
тәжірибесін үлгі ... ... ... ... ... өнер көрсетуі; үшіншіден,
халық алдында өнер көрсетуі. ... ... ... ... ... ... үндестігі. Әсет әндерін насихаттаушы, «Аңшының әнін»
өңдеуші, ... ... ... ... Д.Рақышевтың музыкалық мұрасының мазмұны, тәрбиелік әлеуеті
Д.Рақышевтың музыкалық ... ... ... ... ... ... жіктемесі: лиркалық әндер; туған ел, Отан тақырыбындағы
әндер; еңбек әндері.
«Жетісу», «Шалқы, Сайрам» әндеріндегі туған ... ... аялы ... ... жер ... әсем ... ... әніндегі халық тіршілігі, салт-дәстүрі, эстетикалық
талғамы
«Жан-жақтағы бауырлар» әніндегі патриоттық ... ... ... ... ... тәрбие көрінісі.
Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасының мазмұны, функциялары.
4-тақырып. Д.Рақышевтың ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушысы.
Жаркент өңіріндегі «Октябрьдің 40 жылдығы», «Көктал», «Үшарал» елді
мекендерінде ... ... ... ... ... ... ... «Арай» ансамбльдерінің көркемдік жетекшісі.
Кесте 7 - «Дәнеш Рақышевтың ... ... ... курс ... ... атаулары ... ... |
|1 ... |2 | |
| ... ұлт тұлғасы ретінде қалыптасуы. | | |
|2 ... ... ... ... |3 |2 |
| ... өз ... ізденуінің ролі | | |
|3 ... ... ... ... |3 |2 |
| ... ... | | |
|4 ... мәдени-ағартушылық қызметі. |3 |2 |
|5 ... - ... ... әншілік |3 |4 |
| ... ... ... ... | | |
| ... ... жүйесіне қосқан үлесі. | | |
|6 ... ... |3 |2 |
| ... ... тәрбиедегі | | |
| ... | | |
|7 ... ... |3 |2 |
| ... ... ... ... | | |
| ... |20 |14 ... ... ... ... әншілік мектептің негізін
салушы. Қазақстандағы музыкалық тәрбие жүйесіне қосқан үлесі
Д.Рақышевтың үш ... ... ... ... ... ... ... М.Мұқаманов, З.Рахыжанов, Ж.Мырқаев,
А.Қармысов. 2.І.Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетіндегі
әншілер сыныбы. Шәкірттері: ... ... ... ... ... мұрасының музыкалық-
эстетикалық тәрбиедегі маңызы.
«Музыкалық-эстетикалық тәрбие» ұғымының мәні; Д.Рақышевтың музыкалық-
педагогикалық мұрасының музыкалық-эстетикалық тәрбиедегі ... ... ... ... ... ... аппарат, дауыс аппараты, тыныс
алу, үн қалыптастыру, дикция, ... ... ... ... ... ән ... тыңдау, қабылдау, музыкалық
қабілеттерді (музыкалық ... ес, ... ... ... ... ... ... талғамы, эстетикалық сезімі, эстетикалық қажеттік,
эстетикалық идеал, эмоционалды-сезімдік және ... ... ... ... ... адамгершілік
тәрбиедегі маңызы
«Адамгершілік», «Адамгершілік тәрбие» ұғымдарына түсінік беру, олардың
мәнін Дәнештің музыкалық шығармашылығы арқылы және ... ... ... ашу. ... ... ... ... оның бүгінгі таңдағы өскелең ұрпақтың адамгершілік тәрбиесімен
байланысы. Д.Рақышевтың өмірі мен ... ... орын ... іс-әрекет көріністері мен мазмұнына сипаттамалар беру.
«Дәнеш Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасы» факультативтік
курсының практикалық ... ... ... әншілік репертуарындағы әндерінің және авторлық
әндерінің функциялары (2 сағат)
2-сабақ. Д.Рақышев - Жетісу өңіріндегі халық театрының негізін салушы.
(2 сағат)
3-сабақ. Қазақстандағы өзіндік ... ... ... салушы (4
сағат)
4-сабақ. Д.Рақышевтың лирикалық әндеріндегі музыкалық-эстетикалық
тәрбие ... ... ... жер, Отан ... ... тәрбие көрінісі.
Практикалық сабақтардың мазмұны
1-сабақ. Д.Рақышевтың әншілік реперуарындағы және авторлық ... ... ... ... ... ... ... дамытушылық функциясы
3. Д.Рақышев шығармашылығының тәрбиелік функциясы
4. Д.Рақышев шығармашылығының ақпараттық ... ... ... ... функциясы
6. Д.Рақышев шығармашылығының коммуникативтік функциясы
7. Д.Рақышев шығармашылығының мақсат ұйғару функциясы
8. Д.Рақышев шығармашылығының баға ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығының реттеушілік функциясы
11. Д.Рақышев шығармашылығының әлеуметтендіру функциясы
12. Д.Рақышев шығармашылығының гедонистік функциясы
Әдебиеттер:
1. И.Жақанов. «Үзілген ән». Алматы, 2001. ... ... ... Дәнеш». Алматы, 2001. [95]
3. Т.Исабек. «Әнші Дәнеш». Алматы, 2002. [94]
4. М.Ахметова. «Ән өнері және уақыт». Алматы, 1993. [101]
5. З.Қоспақов. «Сыр ... ... ... ... [103]
6. Қ.Жарықбаев. «Қазақ ағартушылары жастарды тәрбиелеу туралы». Алматы,
1971. [137]
7. С.Қожағұл «Әсет ақын». Алматы, 2003. ... ... - ... ... ... ... халық театрының
негізін салушы.
Жоспар
1. Құлжа қаласындағы «Дәулет тобы» атты ұйғыр-қазақ ойын-сауық театрының
ұйымдастырушыларының бірі. Театрдың қазақ бөлімін басқарушы (1946 ... ... ... ... ... ... қазақ бөлімін
басқарушы (1952 ж.).
3. Құлжа қаласында шығармашылық жолының жалғасуы.
4. Панфилов ауданындағы «Октябрьдің 40 ... ... ... ... ... (1960 ж.).
5. Панфилов ауданындағы «Үшарал» колхозында театр ... ... ... ... ... ... ... ауылында театр құрып, басқаруы. Театрдың
«Халық театры» атағын иеленуі (1965-1968 ... ... ... ... ... ... ... құруы, көркемдік жетекшілігі.
Әдебиеттер:
1. И.Жақанов. «Үзілген ән». Алматы, 2001.
2. Қ.Толыбаев. «Әнші Дәнеш». Алматы, ... ... ... ... Алматы, 2002.
4. М.Ахметова. «Ән өнері және уақыт». ... ... ... «Сыр ... тарихынан әншіліктің». Алматы,1996.
6. Қ.Жарықбаев. «Қазақ ағартушылары жастарды тәрбиелеу туралы».
Алматы, 1971.
7. С.Қожағұл «Әсет ақын». Алматы, ... ... ... ... мектебінің негізін қалаушы.
Жоспар
1. Д.Рақышевтың әншілік шеберлігінің өзіндік мәнері.
2. Д.Рақышевтың вокалдық педагогикасы
3. Д.Рақышевтың ізбасарлары, шәкірттері
4. Д.Рақышевтың әншілікке ... ... мен ... ... ... ән». ... ... Қ.Толыбаев. «Әнші Дәнеш». Алматы, 2001.
3. Т.Исабек. «Әнші Дәнеш». ... ... ... «Ән ... және уақыт». Алматы, 1993.
5. З.Қоспақов. «Сыр тартсақ тарихынан әншіліктің». Алматы, 1996.
6. Қ.Жарықбаев. «Қазақ ағартушылары жастарды тәрбиелеу туралы». Алматы,
1971.
7. ... ... ... ... ... ... лирикалық әндеріндегі музыкалық-эстетикалық тәрбие
көрінісі.
Жоспар
1. «Ән салайын», «Балжан-ай», «Бақытым бол», «Саясында алманың», ... ... ... ... ... сезімді,
көзқарасты дамытудағы тәрбиелік мәні.
2. «Сұлу ән», «Сәнді аққу», ... ... ... - ... пәк ... жан сыры, нәзік толғаныс иірімдері.
3. Дәнештің лирикалық әндерінің ... ... ... ... ... ... ән». Алматы, 2001.
2. Қ.Толыбаев. «Әнші Дәнеш». Алматы, 2001.
3. Т.Исабек. «Әнші ... ... ... М.Ахметова. «Ән өнері және уақыт». Алматы, 1993.
5. ... «Сыр ... ... ... ... 1996.
6. Қ.Жарықбаев. «Қазақ ағартушылары жастарды тәрбиелеу ... ... ... ... ... ... ... Д.Рақышевтың туған жер, Отан тақырыбындағы әндерінің адамгершілік
тәрбие көрінісі.
Жоспар
1. Жер әсемі Жетісуға арналған «Жетісу жерім-ай», «Жетісу», «Жер сұлуы ... ... ... ... ... ... ... сезімі.
2. «Мақтанышым елім», «Сауықшыл елім ... ... - бал ... құнды адамгершілік қасиеттердің жырға қосылуы, еліне,
халқына деген ... ... ... ... ... ... ... жастарының
маршы», «Наурыз тойы» әндеріндегі ынтымақтастыққа, ... ... ... ... ... сыйластыққа, сыпайылыққа,
биязылыққа шақыру.
Әдебиеттер:
1. И.Жақанов. «Үзілген ән». Алматы, 2001.
2. Қ.Толыбаев. «Әнші Дәнеш». Алматы, 2001.
3. Т.Исабек. «Әнші Дәнеш». Алматы, 2002.
4. ... «Ән ... және ... ... ... ... «Сыр тартсақ тарихынан әншіліктің». Алматы,1996.
6. Қ.Жарықбаев. «Қазақ ағартушылары жастарды тәрбиелеу туралы».
Алматы, 1971.
7. С.Қожағұл «Әсет ақын». Алматы, 2003.
Мектеп ... ... ... ... ... «Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасы» атты
факультативтік курс ... ... осы ... білім, іскерлік,
дағды деңгейлерін жоғарылату сабақтары болды. Дәнеш мұрасы жөніндегі
білімдерді ... ... ... ... ... әдістерді: практикалық – Д.Рақышев репертуарындағы ... ... ... ... ... ... түрдегі тапсырмаларды орындау
(викторина, бақылау жұмыстары, хат шығарма байқауы); сөздік – Д.Рақышевтың
музыкалық-педагогикалық мұрасы жайлы, ... ... ... ... ... ... ... жөнінде әңгіме,
әңгімелесу, диспут; ... ... ... ... жағдаяттық-шығармашылық және қалыпты емес
әдістер.
Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық ... ... ... ... ... жаңа оқу ... да ... тапты: бағдарламалары (компьютермен жұмыс, компакт, ... ... сыни ... ... ... ... ... мұрасы бойынша
жаңа мәліметтерді меңгеру деңгейінің барысы анықталды. Оқушылардың
Д.Рақышевтың ... ... ... ... тест ... ... ... соңғы бақылау кезеңінде біздер орта
мектеп жағдайында оқушылардың Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасын
тану деңгейлерін анықтадық.
Кесте 8 - Д.Рақышевтың ... ... тану ... ... ... ... ... ... ... | ... ... | |
| |1 ... |2 кезең |3 кезең |4 ... |
| |Э.т. |Б.т. |Э.т. |Б.т. |Э.т. |
| |117 |114 |117 |114 |117 ... ... ... ... ата-тегі туралы |қыркүйек ... Г.С. |
| ... | ... жинау; | | |
| ... ... ... ... |-Деректер бойынша сызба жасау. |желтоқсан |Тастанова Г.М. |
| ... | | | | |
| ... ... ... ... ... |мамыр |Әбділдина Г.С. |
| | | ... ... ... ... | |
| | | ... | | |
| | | ... ... ... | | |
| | | ... | | |
| | | ... ... | | |
| | | ... | | ... |«Жан-жақтағы ... ... ... ... |қазан ... Г.М. ... ... ... ... ... ... |Әбділдина Г.С. |
| | ... кеші ... ... оқу; | | |
| ... | ... ... | | |
| ... | ... ... ... | | ... ... әнмен |Лекция-концерт |-Д.Рақышевтың өмірбаяндық ... ... Г.М. ... ... | ... ... | | |
| | | ... ... | | |
| ... ... ... білу. ... ... Г.С. |
| ... | ... төл ... ... | | |
| | | ... ... ... ... | | |
6- ... ... ... |«Наурыз-думан» |-Д.Рақышевтың «Наурыз тойы» әнін |наурыз ... ... ... ... ... шығарғанын білу; | |Қ. |
| | ... ... ... ... | | |
| ... ... | ... білу; | | |
| ... ... ... ... ... ... туралы |наурыз | |
| ... | ... ... | ... Г. |
| | | ... ырым-жоралғылары туралы | | |
| | | ... | | |
| | | ... ел» ... ... ... –| | |
| | | ... ... | | |
| | | ... ... | | |
| | | ... ... ... | | |
| | | ... | | ... ... ... жастық,|Саяси хабарлама |-Ұлы Жібек жолы туралы білу; |қаңтар ... ... шағы | ... ... ... Д.Рақышевтың| |Қ., |
| ... жер | ... ... туралы мәліметтер | ... Г. |
| | | ... | | |
7- ... ... ... ... ән айту, әнді |қаңтар ... М.Ж. ... ... ... ... тіл ... ... | | |
| ... | ... ... ... | | |
| | | ... ... ... | | |
| | | ... ... ... ... | | |
| | | ... ... оқу, ... | ... қыран» |«Шәкірт үшін |Қызықты кездесулер|-Д.Рақышевтың мектеп-интернатта ... ... Г.А. |
| ... сөзі – | ... ... тәрбиелеген | | |
| ... | ... ... ... ... | | |
| | | ... ... шәкірттері| | |
| | | ... ... | | |
8- ... ... ...... хабарлама |-Көршілес елдермен достық ... ... ... тірлік|Пікірталас |қарым-қатынас туралы оқып-білу; | |. |
| ... | ... ... ... | |
| | | ... ... | ... Н. ... ... ... ... туралы терең білім|ақпан |МұхаметжановаГ.М|
|н» ... ... | ... | |. |
| ... |Тақырыптық ... ... ... | | |
| ... – асыл ... ... әнді домбырамен | | |
| ... | ... ... ... ... | |
| | ... ... ... ... әнін ... ... Н. |
| ...... ... | ... ... | |- ...... атты ... | |. |
| | | ... | | |
9- ... бен ... ... ... |-Қазақтың жігіті мен қызының |қаңтар ... К.С. ... ... | ... ... салт-дәстүрімізге| | |
| ... ... | |сай ... ... | | |
| ... | ... ... ... ... ... | | |
| ... | ... қызы ... ... ... | | |
| | | ... ... ... іздеу; | | |
| |«Ән ...... ... ... ... |сәуір |Шінетова Б.Ж. |
| ... | ... ... ... | | |
| ... ... |-Д.Рақышевтың жастық ... ... ... |
| ... – |(«Аңшының әні» |сүйіспеншілік сезімі туралы | ... Б.Ж. |
| ... ... ... ой-толғау|әндерін сұрыптау; | | |
| | ... ... ... ... | | |
| | | ... ... үнтаспа, | | |
| | | ... ... ... | | |
| | | ... өз ... қосу. | | ... ... ... ... ... ... ... психикалық даму ерекшеліктеріне сәйкестендіріліп сұрыпталып,
пайдалану ... ... олар ... ... ... ... ... тәрбие мазмұнына ұсынылатын материалдар белгілі ... ... ... мазмұны дегеніміз И.П.Подласый анықтағандай, «айқындалған
мақсат пен міндеттерге сәйкес оқушылардың меңгеруге тиісті білімдер, дағды,
іскерліктер, жеке ... ... мен ... ... ... жүйесі» [139].
Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасы - қазақ мәдениетінің бір
бөлігі. Өткен ғасырдың екінші жартысының соңғы ... ... ... ... ... ... ... жаңғырту, оны өскелең ұрпақтың тәлім-
тәрбиесінде пайдалану бойынша көптеген зерттеулер жүргізіліп келеді. ... ... ... мектеп оқушыларының музыкалық-
эстетикалық, адамгершілік тәрбиесі мақсатында ... ... ... этнопедагогикасы материалдарын ... ... ... ... ... ... талпындық [135].
Бұл өлшемдерді ұстану, «Ғылыми негізделген арнайы сұрыптау өлшемдері ... ... ... болмауы салдарынан, олардың ... ... - ... ... ... ... ала-құла сипатта,
сол сияқты үзіп-жұлып немесе анда-санда ретсіз жүйесіз қолдану тәрізді осы
процестің тиімділігіне нұқсан ... ... жол ... - ... атап ... осы ... мен принциптерін басшылыққа алу
қажет:
1. Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасы материалдарының бүгінгі
күндегі тәрбие міндеттеріне және пайдалану принциптеріне сәйкестілігі;
2. ... ... ... ... ... даму кезеңдеріне және танымдық қабілеттерінің
деңгейлеріне сәйкестілігі;
3. Қолданылатын ... ... ... ... ... мазмұнының ерекшеліктеріне сәйкестілігі.
Бұл өлшемдер тарихи классикалық педагогика теориясында ... ... ... қоғамның демократиялық, гуманитарлық сипатынан
және әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... туындаған жаңа қағидалар жиынтығы негізінде
сұрыпталып алынып, кеңейтілген мазмұнда ... Бұл ... ... жалпы адамзаттық құндылықтар негізінде ... ... ... ... сай дамып қалыптасуына
тірек болады.
Білім мазмұнын қалыптастыру, ... ... ... ... Т.А.Ильина, И.П.Подласый және т.б.) мен халық
педагогикасы дәстүрлерін, идеяларын, тәжірибесін ... және ... ... ... (Р.К.Дүйсембінова) принциптері
негізінде қазақ этнопедагогикасы материалдарын мектептің ... ... ... ... ... ... музыкалық-педагогикалық мұрасын тәрбие ісін
ұйымдастыруда мақсат етілген тәрбие ... ... ... ... және ... ... бағдарламасының
бағыттарымен табиғи байланыста пайдалану;
2. Оқушылардың Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасы жөніндегі
білімдерінің, мінез-құлық іскерлігі мен ... ... ... ... ... ... музыкалық-педагогикалық мұрасын пайдалануда ұлттық
және жалпы адамзаттық құндылықтарды негізге алу, ... ... ... Д. Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасын тәуелсіз мемлекеттің
мүддесіне, ... - 2030» ... ... ... ... ... бағдарламасына [8], «Қазақстан Республикасының мемлекеттік
жастар саясаты» ... [141] ... ... ... музыкалық-педагогикалық мұрасы материалдарын тәрбие
процесінде пайдалануда бірізділік пен сабақтастық мәселелеріне жете көңіл
бөлу;
6. ... ... ... ... тәрбие
процесінде пайдаланудың жүйелілігі мен кешенділігін қамтамасыз ету;
7. Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасын мектептегі ... ... ... жас ... мен жеке ... ... және оған деген саралы көзқарас тұрғысынан қарау.
Енді аталған принциптердің ерекшеліктері мен ... ... ... музыкалық-педагогикалық мұрасын пайдаланудың
принциптерінің бірі – бұл әншінің музыкалық-педагогикалық мұрасын ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне және «Атамекен» тәрбие ... ... ... ... ... ... ... жұлдыздар» бағыты бойынша «Өмірі әнмен
өрілген» тақырыбында лекция-концерт өткізуде ... ... ... мен ... қос ... ... ... кезеңдер бойынша әңгімелеп, репертуарындағы әндерін, төл әндерін
тыңдауды кезең-кезеңімен жеткізуге болады.
1. ... ... ... ... әкесі – Рақыштан, анасы –
Тәжіханнан алған үлгі-өнегесін ... ... ... ... оқып ... ... шағы. Әсеттің шәкірттері Мәмет, Қадрихан, Қайыпбектің
ұстаздық етуін, Дәнештің әншілік өнерге ... ден ... әнге ... ... ... ... меңгере бастауын әңгімелегенде
үнтаспадан, ... ... ... ... ... қаз» әндерін
және халық әндерін тыңдату, оқушылардың назарын көркемдік ерекшеліктеріне
аудару, Дәнештің ұстаздарының адамгершілікті қарым-қатынасына баға беру.
3. ... ... ... әнші ... қалыптаса бастауы, Құлжа
қаласындағы «Дәулет ... атты ... ... ... ... ондағы қазақ бөлімін басқаруын сипаттау барысында Әсеттің
«Қысмет», «Мақпал» әндерін орындау ... ... ... ... ... әңгімелеп, осы әндерді тыңдату. Әндердің музыкалық әсерлігін
бейнелеу, оқушылардың эстетикалық ... ... ... әндердің мәтініндегі адамгершілік сапа-қасиеттердің көрінісіне
баға беруге талпындыру. Дәнештің төл ... ... ... ... ырғақ иірімдерінің әсемділігіне назар аударту. Сұрақ-жауап
арқылы алған эстетикалық толғаныстарын ... ... ... ... ... ... баға беру.
4. Туған елге оралған шағы. ... ... ... ... ... ... шаттық сезімін баяндау. Жаркент ... ... бел буып ... Туған елге сағынышы, қуанышынан
туындаған «Жетісу», «Жетісу жерім-ай», «Жер ...... ... ... шығу ... ... ... әнін» Қазақстанда
алғаш таратушы.
5. Кемелденген шағы. Талдықорған облыстық ... ... ... ... ... ... ... мәдениеті мен өнеріне, музыкалық білім саласына сіңірген еңбегі,
«Қазақстанның Халық әртісі» атағының иегері. Дәнештің ұстаздық ... ... ... ... филармониясының жас әртістерін
әншілікке баулуы; 2. І.Жансүгіров ... ... ... Дәнеш сыныбының ашылуы; 3. Қазақстан Республикасы білім
министірлігінің 1989 ... ... ... ... ... №3 ... ... көркемдік-эстетикалық тәрбие
беру бойынша эксперименттік алаң айқындалуына байланысты ... ... ... ... ... ... ... Осы
мектептегі педогогикалық қызметі.
Д.Рақышевтың музыкалық-педогогикалық мұрасын пайдаланудың келесі ... ...... ... ... ... білімдерінің мінез-құлық, дағды, іскерліктерінің қалыптасуымен
үйлесім табуы. ... ... ... төл ... ... ... ... қарым-қатынасындағы кісілік
қасиеттерін, үлгі-өнегесі жас буынның жағымды мінез-құлқын, ақыл-парасатын,
әдептілігін, биязылығын ... ... ... ... ... табылады.
Сондықтан Дәнештің музыкалық шығармашылығын тәрбие ... ... ... ... тағлымдық мән-маңызы ескерілуі қажет. Бұл
орайда Дәнештің қанатты сөздерінің де ... мәні ... ... ... ... үні, дәстүрі, әдет-ғұрпы сезіліп тұрса ... ғана ән ... ... ... ... ... ... ұрпаққа
үйретер үлгі-өнегесі мол.
Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық ... ... ... ... мен ... ұлттық және жалпы адамзаттық
құндылықтардың дидактикалық бірлігін сақтау принципінің қатаң ... ... ... осы категориялардың біреуіне ... ... ... ... ... пікірлер тудырады. Оның
себебі, халық мәдениетінің бір бөлшегі ретіндегі ... ... ... ... парқын білмесе, жастардың ұлттық
мәдениеттің құндылығы болып саналатын Дәнеш шығармашылығына жағымсыз ... ... ... немесе ұлттық сана-сезім шамадан тыс ұлғайып, жалпы
адамзаттық құндылықпен арақатынасы, тепе-теңдігі бұзылады. Осы ... ... ... ... ... мұрасын
әлемдік өркениет қазынасының, көп ұлтты Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... адамзаттық
құндылықтар ұлттық нышандар арқылы қабылданады, ... ... ... ... қай ... ... мектеп сол қоғамның
талаптарынан ... ... ... орындап, соған сай бағыт-
бағдар ұстайтыны белгілі. Қазақстан мектептерінің бүгінгі таңдағы мақсат-
мұраты ... 2030» ... ... ... ... «Қазақстан Республикасы мемлекеттік жастар саясаты»
тұжырымдамасында айқын көрініс тауып отыр. Елбасының «Жаңа ... ... атты ... ... ... мен ... алған еліміздің әрбір
азаматы әлемнің кез-келген ... ... ... ... ... ... ... деп, дарынды тұлғаның аса зор қоғамдық маңызын,
олардың даму мүмкіндіктері мен ашылуына неғұрлым кеңінен ... ... ... ... ... бірі ретінде анықтауы, «Мәдени мұра»
бағдарламасында мәдени құндылықтарды, ұлттық өнер шеберлерін қастерлеу және
ұрпақ тәрбиесінде тірек ету ... ... ... ... ... ... ... 2030», «Мәдени мұра» мемлекеттік
бағдарламасы, «Қ.Р. мемлекеттік жастар саясаты» тұжырымдамаларына ... ... ... алға ... ... мұрасын тәрбие процесінде
бірізділік пен сабақтастықты пайдалану ... ... ... басты
проблемалардың бірінен саналады. Тәжірибе көрсеткендей, орта мектептерде
Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасының ... ... аяқ асты ... ... ... ретсіз пайдалану
сәтсіздікке ұшыратып жүргені жасырын емес. Мәселен, ... ... ... ... осы ... ... ... талпынса, оны
көпшілік жағдайда пән мұғалімдері қолдамай жатады. Сөйтіп, тіпті мұғалімдер
ортасында да біріңғай талаптардың бірлігі қамтамасыз ... ... ... ... кері ... ... музыкалық-педагогикалық мұрасын меңгеру күрделі әрі
белгілі бір уақыт ... ... ... ... ... ... ... меңгертуде бірізділік пен сабақтастықты ... ... және ... ... адамгершілік жағынан
даму деңгейлерін анықтап отыру маңызды саналады.
Д.Рақышевтың ... ... ... жүйелілік
принципін тәрбие процесінде меңгертудің мазмұндық жағынан да, орындалу
тәртібі жағынан да ... ... ... мәні зор. ... ... ... ... төл әндерімен таныстыруда,
оның шығармашылығына байланысты біздер ... ... ... жөн:
1. Туған жер, Отан тақырыбындағы әндері.
2. Еңбек, Ұлыс әндері.
3. Достық, ынтымақтастық туралы әндері.
4. Өнер жайлы әндері.
5. Әзіл-қалжың ... ... ... ... ... ... оқушыларын Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасымен
таныстыруда тәрбие жұмысын осы жіктемеге сәйкес ... оның ... ... және ... ... ... ... ұйымдастыруға септігін тигізеді.
Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасын тәрбие ... ... ... бірі – ... жас ... ұстау және оған саралы көзқарас тұрғысынан қарау. Жеткіншек жастағы
5-9-сынып оқушылары өздерінің анатомиялық-физиологиялық, ... ... ... Бұл ... ... ... ... М.Мұқановтың берген жеткіншек психикасы дамуының
өзіндік ерекшеліктеріне, дене құрылысы мен физиологиялық дамуына ... ... тән ... ... «Мен» деген қасиетінің
қалыптасуына, олардың үлкендермен қарым-қатынасына, есею және үлкендердің
ісіне ... ... өз ... ... оқуы мен таным процестеріне сипаттамаларын ... ... ... ... ... ... ... «ауысу
жастары» т.б.»,- деп атайды [142].
Жеткіншек жастағылар М.Мұқанов айтқандай : «... ... ... ... көне ... ... ... ... құрбыларына,
үлкендерге еліктегіш тән. ... ... ... ... ... ... жағымды әрі әсерлі ықпал ете алады.
Сөйтіп ... ... ... тәрбиесінде адамгершілік қасиеттерін
қалыптастыруда оңтайлы педагогикалық ықпал етуге мүмкіндік береді.
Жеткіншектің дене құрылысы мен ... ... аса ... ... Бұл ... 12 жастан бастап, кейде 14-17 жасқа дейін созылатын
дыбыс аппаратында болатын ... ... яки ... ... алуды қажет етеді. Мутация мынадай белгілер арқылы танылады:
1. дауыстың үн шығару сапасында;
2. ән ... ... ... ... ... арқылы дәрігерлік тексеруде.
Мутацияның бастапқы кезеңі дауыстың жоғары ноталарының көмескіленуімен
сипатталады. Ән салуда қолайсыздық, жөтелу, қарлығу пайда ... ... ... ... ... ... да, оның ... жоғалады, ән салуда тез шаршап қалады.
Орта немесе шын ... ... ... ... қарлығуы,
жарықшақтануы үдей түсіп, ән салу кезінде жанына батып, ауырсыну байқалады.
Әншілік үннің күші ... Ұл ... ... өзгеріп, екі түрлі,
бірде баланың даусы, бірде еркек адамның даусы ... ... Ал ... даусы томырықтанады, кейде шыңғырлап шығады.
Үшінші, қорытынды кезеңде ... ... ... ... ... ... ... батқан ауырсыну да кетеді.
Әнші даусының диапазоны кеңіп, дауыс күші ... ... ... 1-1,5 ... созылады. Мутация кезінде ән салуды тоқтатудың
қажеті жоқ, ол керісінше музыкалық дамуына, әншілік ... ... ... ... ... жеткіншектердің ортасында жақсы дәстүрлерді насихаттау,
музыка өнеріне, соның ішінде Д.Рақышевтың музыкалық шығармашылығына баулу
және әншінің шығармашылығы ... ... ... ... ән
салуға баулу тәрбие ісінде көп көмегін тигізеді. Мектеп, мектептен тыс
ұйымдастырылатын байқауларға, ... ... ... ... ... ән салу, өнер үйірмелеріне, фольклорлық ... ... ... ... ... ... арқылы
қарым-қатынас этикасын меңгеріп, адамгершілік қасиеттерді бойына ... осы ... баса ... бөлу ... Бұл – ... ... ... эстетикалық қарым-қатынасы қалыптасқан, адамдармен
сыйластықта мейірбанды болып өсіп-жетілуінің кепілі.
Кесте 10 - ... ... ... ... | |Төл ... | ... ... |
|Туған жер, Отан | |«Жетісу, жерім-ай»; | ... ... ... | ... елім ... ... ... ел», |
|әндері | |«Балқаштағы ән»; | ... ... - ... |
| | ... ... | ... ... |
| | ... – арай | ... ... |
| | ... | ... ... |
| | ... ... | ... |
| | ... | | |
| | ... – бал ... | | ... Ұлыс әндері| |«Наурыз тойы», | ... ... |
| | ... елім | ... ... қыз, |
| | ... ... ... ... кел» ... | ... | ... «Жеңешем» |
|ынтымақтастық | |жастарының маршы», | | ... | ... | | |
| | ... | | |
| | ... ... | | ... ... әндері | |«Ән салайын», «Сұлу | ... ... |
| | |ән», ... | ... ... «Домбыра», |
| | ... ... | ... ... «Ой, |
| | ... | ... ... ... ... | ... ... |
| | | | ... әні» ... сезім | |«Саясында алманың», | ... ... | ... ... ... ... ... «Кіші |
| | ... ... | ... ... |
| | ... ... ... | ... «Тоты», |
| | ... ... | ... ... |
| | ... ... | |«Дариға сол қыз», |
| | ... ... ... |
| | ... ... | |
| | ... ... | | |
| | ... ... | | ... қоштасу | |«Мұқағалиға ... | ... ... ... ... | ... | | |
| | ... | | |
| | ... ... | |
| | ... | | ... ... ... мектептің оқу-тәрбие
процесінде пайдаланудың формалары мен әдістері оқу ... ... ... оның ... ... байланыста
екенін атап айтқан жөн.
Психологтардың пікірінше, сабақтарды үнемі бірсыдырғы, бір деңгейде
ұйымдастыру формалары балалардың тез ... ... мен ... ... қызығушылығының бәсеңдеуіне әкеп соғады. Әрі
Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық ... ... ... ... ақпараттың молаюы оларды игеруде біршама күрделілік туғызады.
Ішкі қор арқылы түрлендіру, құрылымы жағынан ... ... ... ... ... қол ... Осы ... қазіргі кезде мектеп
тәжірибесінде кеңінен орын алған дәстүрлі емес ... ... ... конференциясы, жарыс, КТК, аукцион, экскурсия, ғажайып алаң, т.б.)
өткізу, сондай-ақ оқу жұмысын ұйымдастырудың ... да ... ... ... конференция, консультация, т.б.) қолданылады.
Оқу кестесі бойынша тұрақты, ... ... ... ... ... ... жүйесінде пайдалануды ұйымдастырудың
ең қолайлы формасы болып табылады. ... ... ... ... іс-шаралардың тақырыптарымен табиғи ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Енді Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасын тәрбие процесінде
пайдаланудың көмекші формаларына жеке тоқталып, ... бере ... ... ... музыкалық-педагогикалық мұрасы жөніндегі
оқу-танымдық әрекетінің құрылымы мен сипатын түрлендіріп, ... ... ... ... ... оның ... ... мен
ең маңыздысын ажыратып, туындаған ... ... ... ... ... ... қызықтыратын сауалдарға жауап беріп, ой-пікірлер
алмасады, сөйтіп, оқушылардың Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасы
туралы мағлұматтары, ... арта ... ... шығармашылығы,
педагогикалық ұлағаты жөніндегі лекциялар ... ... ... ... тұрғыда тұтастай әрі өзара байланыста ұғынуға, басты
мәселеге ден қойып, баса назар ... ... ... ... ... кеңеюіне ықпал етеді.
Семинар оқу формасы ретінде мұғалімнің жетекшілігімен оқушылардың оқу
материалын өз бетімен белсенді түрде меңгеруіне мүмкіндік ... ... ... ... баға бере ... үйретеді. Республиканың егеменді ел
болып, жаңа идеологияның қалыптасуы ... ... ... ... ... бүгінгі күні ақпараттар саны артып, оқушының сырттан
алатын дерек-мағлұматы күн сайын үсті-үстіне ... ... Ол ... ... өз бетімен бағамдап, түсініп-түйсінуге оқушының
қабілеті мен мүмкіндігі жете ... Осы ... ... ... мәні аса зор. ... дайындық барысында оқушылардың Д.Рақышевтың
музыкалық-педагогикалық мұрасын өздігімен дербес ... ... ... ... әдебиетпен жұмыс істеудің жолдарын үйренуі олардың білім,
іскерлік, дағдыларды берік меңгеруіне ... ... ... ... ... өз ... мәдениеті, әдебиеті, тарихы жайында мол
мағлұматқа қанығып, білім ... ... ... белгіленген
мәселе бойынша тақырыптық немесе проблемалы талқылау ұйымдастырудың да
берері мол. ... ... ... ... сұрақ қояды, өз
көзқарасын білдіріп, оны дәлелдейді, мұғалімнің сұрақтарына ... ... ... ... жауапкершілік, дербестілік, ізденімпаздық сияқты
сапа-қасиеттерін қалыптастырып, ой операцияларын орындау іскерлігін
дамытып, шыңдайды.
Конференция оқу ... ... ... ... мен ... ... бірсыдырғы әдіс-тәсілдерді қызғылықты әрекетке айналдыруымен
құнды да ... ... ... ... ... Дәнеш
шығармашылығына деген танымдық қызығушылықтарын арттырады. Оқушылардың
Д.Рақышевтың ... ... ... ... ... ... ... дискуссия барысында өз көзқарастарын, пікірлерін
негіздеп, айқын дәлелмен жеткізе ... ... ... өз еркімен
орындайтын баяндамалардың немесе хабарламалардың тақырыбы алдын-ала
ұсынылады. ... ... ... ... әр оқушының оппонент ретінде
сөз алуға дайын ... оған ... ... ... ... дайындалу, оны өткізу оқушылардың өзіндік жұмыс орындаудағы
іскерлігі мен дағдыларын жетілдіреді. Оқу конференциясы көбінесе 8-9-сынып
оқушылары ... ... ... ... ... ... ... оқушыларға болмыстағы құбылыстар мен көріністердің,
объектілердің өзара байланыстары мен ... ... ... ... ... ... ... сан түрлі жұмастар мен тапсырмалар
орындау жүктеледі. Мәселен, мұғалім балаларға экскурсиядан ... ... ... ... ... суреттер салу сияқты жалпы және жекеленген
тапсырмалар береді. Экскурсия ... ... ... жөніндегі
білімдерінің молайып, қордалануына, өмірдегі жекеленген ... ... ... ... ... ... олардың орны мен маңызын ... ... ... әр ... ... ... арттырады,
эмпирикалық ойлау қабілеттерін дамытуға ықпал етеді.
Оқу симпозиумы оқушылардың жоспар бойынша белгіленген Д.Рақышевтың
музыкалық шығармашылығына ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылады. Оқушылар тақырып алып, ... ... ... ... ... ... ... онда
қарастырылатын мәселемен таныстырады. Бұдан әрі баяндамашылар, өз ... ... сөз ... қатысушылардың сұрақтарына жауап береді.
Симпозиум барысында Д.Рақышевтың ... ... ... ... қосылған рухани асыл қазына екендігі тұжырымдалады. Соңында мұғалім
тақырыпты қорытындылап, оқушылардың жасаған ... ... ... ... ... ... ... музыкалық-педагогикалық мұрасын
оқушылардың терең меңгеріп, білім-білігін нығайтуында зор роль атқарады.
Диспут, дебат ойындары ... ... ... ... шығармашылық сипатын арттырумен ерекшеленеді.
Диспут, дебат ойындарына қатысу арқылы оқушылар өздерін қызықтыратын
түрлі сауалдарға жауап алады, тың ... ... ... ... жеткіншектердің, әсіресе, Д.Рақышевтың
өмірі мен өнердегі құбылыстарға адамгершілік-эстетикалық ... аса ... Бұл ... ... ... төл
әндерін үйрету, тыңдау негізінде жүзеге асырылады. Оқушылар әнде ... ... ... ... ... ... кейбір шығармалар
мен өнер туындыларының мән-маңызы жөніндегі өз көзқарастарын ортаға ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынасқа өз тұрғысынан
баға береді. Осылайша ... ... ... арқылы білім көкжиегін
кеңейтіп, танымын белсендіру мүмкіндігіне ие ... ... ... ... ... ... мен ... жоюға, осы сала ойынша
білімдерін толықтыруға көмек ... ... ... ... арнайы
шақырылған мәдениет қайраткерлерінің, өнер ... ... ... ... қамтиды. Топтар мен сыныптарда
жалпылама немесе жекелеген түрде жүргізілетін консультациялар оқушылардың
әдеби мұралар мен салт-дәстүр, ... ... ... ... ... оны ... ішкі рухани күштерін жұмылдыруға ықпал
етеді.
Фольклорлық экспедициялар Дәнештің репертуарындағы әндер мен ... ... ... ... ... туған өлкенің мәдени
құндылықтарын ел ішінен ... ... ... ... ... ... ... іскерлік қабілеттерін
шыңдап, белсенділіктерін жетілдіреді.
Көрме балаларды өлкетану жорықтары кезінде жинақталған ... ... ... ... ... ... және т.б. танысуға ... Оны ... ... ... қатысуының білімділік-тәрбиелік маңызы зор. Осындай
көрмелерді балалардың өздері басқарып, ... ... ... ... ... өз ... таныстыруы олардың ... ... өз ... қабілеттеріне сенімдерін
нығайтады.
Халық мейрамдарын, мысалы, Наурыз мейрамын, ораза, құрбан айттарды
мектепте өткізу ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру оқушыларды халықтың,
Д.Рақышевтың рухани мәдениетімен тереңірек таныстыруға мүмкіндік береді.
Осы ... ... ... ... ... түседі.
Жарыстар, конкурстар, олимпиадалар балалардың Д.Рақышевтың музыкалық-
педагогикалық мұралары жөніндегі білім, іскерлік, дағдыларын жетілдіріп,
қызығушылығын, қабілеті мен ... ... ... ... ... ... ... Дәнештің репертуарындағы әндерді, төл әндерін
пайдаланып өткізген «Қыз сыны», «Жігіт сыны», «Сиқырлы ... ... ... ... ... ... дамытудың,
шығармашылығын ұштаудың, өмірді жан-жақты танудың, ... ... ... ... ықпалды формалары саналады.
Ғылыми-шығармашылық бірлестіктері, клубтар оқушылардың Д.Рақышевтың
музыкалық-педагогикалық мұрасы саласынан білімдерін тереңдетіп, ... ... ... ... ғалымдардың жетекшілігімен
«Кіші академия», «Дарын» бірлестіктерінің ғылыми-практикалық, ғылыми-
теориялық ... ... ... ... ... ... қорғайды. Ізденіс барысында оқушылар ... ... ... ... ... ... ... жинайды, оларды
теориялық, практикалық тұрғыда негіздеп, өзара ... ... ... жұмысының алғашқы талаптарымен танысады, азды-көпті
тәжірибе жинақтайды.
Д.Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасын ... ... ... ең ... оқыту әдістері арқылы жүзеге асырылады.
Атап айтсақ, сөздік әдістер (ауызша тараған және ... ... ... ... ... ... ... ортадағы заттар, құбылыстар, көрнекі
құралдар), практикалық әдістер (іс-әрекеттер нәтижесінде ... ... Олар ... ... мұрасын
меңгертуде нақты міндеттер атқарады.
Мысалы, әңгіме әдісі оқушыларға ... ... ... ... ... ... ... Д.Рақышев туралы замандастарының,
шәкірттерінің ... ... ... ... ... ... әрі ... өрбітуге септігін тигізеді, сөйтіп, оқу
мазмұнын қабылдауға және оны есте сақтауға жәрдемдеседі.
Әңгімелесу әдісін қолдануда Қ.Толыбаевтың ... ... ... ... жинағынан тамаша үлгілерді негізге ... ... ... ... ... ... ... роль
атқарады. Оған Д.Рақышевтың мына ой түйіндісі мысал бола ... ... заңы - ... ... ішкі ... ашу. Әнді ... неғұрлым сөздерін
анық естіртуге тырысамын, өйткені, ондағы басты ой өлеңде ... да, ... сол ойды ... түсу үшін ... қызмет атқарады. Мәселен,
Қ.Аманжоловтың «Өзім ... ... ... ... ... ... әндері - осындай әндер. Бұл әндерде белгілі дәрежеде ... ... де бар, ... емес, ондай әндерді ұзағырақ айтуға
болады.
Ал енді көп әннің негізгі ойы әуенде жатады да өлең оған ... ... Ән ... мен осы әннің екі жігін еске сақтап айтамын.
Көне композиторлардың көбі әуел баста не әнді өлең үшін, не ... ән ... деп ... ... ... ... ... заттардың бір-бірінен
айырмашылық, өзгешеліктері ... ... ... ... ... ... туралы ой түйеді.
Дискуссия, яғни пікір таластыру оқушылардың ... ... ... ... арттырады. Дискуссияға ... ... ... ... ... ... өз ойын
логикалық жүйемен жеткізуге, көзқарастарын ... ... ... тұжырымдай білуге машықтандырады.
Кітаппен жұмыс жасау әдісі баланы өздігінен дербес ойлауға баулиды.
Д.Рақышевтың шығармашылығы жайындағы кітаптарды ... ... ... бала ... ... ... жасау, олардағы мағлұматтарды
игеру тәсілін үйренетін болады, ең бастысы, айтылған ойларға ... ... ... өзіндік пікір қорытуға икемделеді. Ал бұл ... ... ... ... артып,
білімінің тереңдей түсуін қамтамасыз етеді.
Көрнекілік ... ... ... және ... ... ... ... Оларды шартты түрде ... ... деп ... ... ... ... ... естелік-
күнделігінің мазмұнын әңгімелеуде сурет, плакат, портрет, фотосурет ... ... ... ... оның ... ... ... Сабақ барысында бейнематериалдарды ... ... ... түрткі болады. Ал демонстрациялау әдісіне Дәнештің
әндерін ... ... ... ... бола ... ... басты міндеті оқушылардың танымдық процесін
белсендіру, адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру болып табылады. ... ... ... ... ... арнайы ситуацияға құрған жөн.
Бұған сахналық ойын, ... ... ... ... ... бола ... ... мұралары арқылы оқушылардың сана-
сезімін, іс-әрекеті мен мінез-құлық тәжірибесін қалыптастыру және жағымды
мінездерін бекіту ... ... ... ... ... тарата сөз етейік.
Сендіру оқушылардың адамгершілік, өнегелік жайлы ... ... және ... ... ... ... Бұл орайда
Дәнештің тәрбиелік, адамгершілік қасиеттер жөніндегі тағылымды ақыл-
нақылдарын қолданған абзал. ... ... ... ... бөлу керек,
домбыраға қатты қол соқпа, жай сүйемел ретінде ... ... ... ... анық айт, ... ... ал, әнмен байланыстыра білу қажет. Сонда ғана
тыңдаушыға әдемі ... ... ... ... әнші ... ... жеңіл әндерді үйреніп, даусын орнықтырып,
қыр-сырын білгеннен кейін, биік, жоғары айтылатын әндерге ауысуға болады.
Әндердің қиыншылығы да, қызығы да көп, ... пен ... ... ... ... ... есте ... қабілетің болуы
шарт».
Педагогикалық талап қою әдістерінде ғылыми ... ... ... ... ... айту, еркелете ... арту ... ... ... ... ... әдіс-
тәсілдерді кеңінен қолдануға болады. (Өнерде кешірім болмайды. Әнді ... ... ... ... ... ... ... бұзылған әуен
барылдақ келеді. Нағыз халықтық ... ... ән ... ... ... Бұл қасиетінен айырылса, ән тыңдаушының құлағын ғана емес, жүрегін
де ... ... ... ... ... пен дағдыларды
игерту мақсатында ... ... ... адамдармен қарым-
қатынасында көрініс алған мәдениеттілікке, ... ... ... пайдалану арқылы жүзеге асады.
Ынталандыру әдістерінің ... ... ... ... ... оны ... ... айналдыруда маңызы зор.
Жақсы іс-әрекеттері үшін марапаттағанда мадақтау, көтермелеу, қолдау, бата
беру, тілек тілеу, ал ... ... үшін ... реніш, наразылық
білдіру арқылы ескерту, қайрау ... ... ... бала
тәрбиесіне ықпалды әсерін тигізеді.
Этикалық әңгімелер балаларға Дәнештің бойындағы моральдық нормаларды
түсіндіріп, адамгершілік ... ... ... ... ... көмектеседі. Әңгіме әсерлі, айшықты келсе, бейнелі
мысалдармен жандандырыла ... ... ... ... ...... өмір жоланда, шығармашылық уақиғаның,
іс-қимылдардың, құбылыстардың әлеуметтік, ... ... ашу, ... ... ... адамдардың мінезі мен қарым-
қатынастарына дұрас баға бере білуді қалыптастыру болып табылады.
«Атамекен» ... ... ... 5-9-сыныптарға арналған
«Дәнеш тағылымы» тәрбиелік жоспары бойынша өткізілетін іс-шаралар үлгісінен
мысалдар келтірейік.
5-сынып оқушыларымен өткізілген Хат – ... ... ... ... ... ... хат.
Қалың қалай, бауырым? Бауырым деу себебім, сен шетелде жүрсең ... бір ... ғой. ... ... ... қай ... жүргізіледі?
Өзім 5-сыныпта оқимын. Сабағым жақсы. Бізде әр түрлі тақырыпта тәрбие
сағаттары ... ... ... ... ... ... мұғалім
бізге Қазақстанның Халық әртісі, әнші, сазгер Дәнеш Рақышев туралы
әңгімелеп, ... ... Енді сол кісі ... не білетінімізді
шығарма түрінде жазуды тапсырды.
Дәнеш ата өзінің жастық ... ... ... ... ... ... ... жүргенде-ақ бастаған екен. Қазақстанға қайтып келген соң әншілік
өнерін одан әрі жалғастырған. Өзі ... ... ән ... ... ... ... ... не білесің? Өзің білмесең, ата-анаңнан сұрап
көр. Мүмкін Қытайда ол ... ... ... ... де бар ... хат ... Абзал,
5- «ә» сынып оқушысы
Шетелдегі құрбыма хат
Сәлеметсің бе, құрбым. ... ... ... ... мүмкін Жанар, мүмкін
Қарлығаш болар, бәрібір осы хат өзіңе арналып жазылды.
Мен де өзің ... 5- ... ... Біздің мектеп Қазақстанның Халық
әртісі, әнші, сазгер Дәнеш Рақышевтың есімімен аталады. Бізде ... ... ... ... деп ... ... ата осы ... ұстаздық етіп, оқушыларды ән айтуға үйреткен.
Оқушылардың ... ... ... ... ... ол ... ... күтіп тұрады екен.
Дәнеш ата ән айтумен қоса, әуенін де өзі шығарған. Мұғалім ... ... ... ... әні бар екендігін айтты. Соның бірі – «Жан-жақтағы
бауырлар». Бұл ән өзің ... ... ... ... ... ... Біз бұл әнді ... Дәнеш атаның өзінің айтуында тыңдадық. Ән
маған өте ұнады. Қаласаң, сөзін жазып жіберейін. Маған хат жаз.
Тоқтарбаева
Дина.
Шетелдегі құрбыма ... біз ... ... те, мен ... хат жазып отырмын.
Білетінім, сен де мен сияқты бесінші ... ... ... ... ... тұратын қазақ бауырларымыз туралы айтты. Көпшілігі ... ... ... Біздің сыныпта да оралман балалар бар.
Шетелде тұратын қазақтарға арнап, сазгер Дәнеш Рақышев «Жан-жақтағы
бауырлар» әнін шығарған. ... ... ... ... ақын ... Осы ... ... өзі домбырамен орындаған. Дәнеш ата өзі жас кезінде Қытайда
тұрған, кейін Моңғолия жеріне концерт қойып ... ... ... ... біледі. Сондықтан да бұл ән өте әсерлі шыққан болар.
Әннің сөзінде ... ... ... ел, ана болмас бауырлар» деген
жолдары бар. Әрі ... ... ... бауырлар»,- дейді.
Бұл әнді сендер мүмкін күнде естіп жүрген де шығарсыңдар. Ән радиодан
да беріліп тұрады. Осы ән ... және өзің ... ... ... да ... ... өз ... жазып жібер. Өз аты-жөніңді жазуды ұмытпа.
5-сынып
оқушысы Ағламова Толғанай.
6-сыныпта өткізілген «Наурыз–думан» концерттік ... ... ... ... Оқушыларға күн мен түн теңелетін, игіліктің, жаңарудың, үміт ... ... ... ... ... ... ... Д.Рақышевтың «Наурыз тойы», «Көктем», «Гүл», «Көктем гүлдері», ... ... ... ... ... Іс-шара негізінде оқушыларға адамгершілік, эстетикалық тәрбие беру.
Іс-шара өткізілетін орын мерекеге сай безендіріледі, Наурыз эмблемасы,
«Қош келдің, Наурыз!», «Ұлыс оң ... ... ... ... ... ... ... Наурыз, туған еліме», «Шыға берші, ... ... ... ... да плакатқа жазылған.
1- жүргізуші: Көктем жетті көл-көсір шуақ құрып,
Қыс барады қиылып жылап тұрып.
Шатырында үйлердің Наурыз ... ... ... ... ... Наурыз қайта оянды аты да аңыз,
Сұрамаймыз алғыс та, ақы да біз.
Үй – дастархан, ...... ... ... шақырамыз.
1- жүргізуші: Бүгін Наурыз – той-думан,
Ортамызды ашайық.
Ән мен күйді төгілтіп,
Інжу-маржан шашайық.
2- жүргізуші: Жиналған жұрт таң ... ... ... ... ... сөз ... ... сабағының мұғалімі, апайымыз
Дауталиева Дариғаға берейік.
Дариға Дауталиева: Ұлыс бақты болсын,
Әр ... ... ... берік болсын,
Білім-өнер серік болсын.
Құрметті оқушылар, ұстаздар, Наурыз мерекесі құтты ... ... ... отырған «Наурыз–думан» атты бағдарламамыз Қазақстанның
Халық әртісі, әнші, ұстаз Дәнеш Рақышевтың шығармашылығына арналады, ... ... ... ... көктемге арнап шығарған әндері орындалады. Біз
бүгінгі шараны өткізуге дайындық барысында ... ... осы ... ... үйрендік. Сол әндерін бүгін сіздердің назарларыңызға
ұсынамыз. Дәнеш ... ... ... осы ... ... «Наурыз тойы» әні Дәнеш ағаның шығарған ең соңғы әні екен.
Наурыз мерекесінде ренжіскен ... ... ... татуласқан,
наурыз айының 22-сі – күн мен түн теңелген күн, сондай-ақ, Наурыз – ... «Бір тал ... он тал ек» ... дана ... де бар. Наурызды
Ұлыстың ұлы күні дейді. ... ... да ... ұлы ... арнап,
Ш.Тұрғановтың сөзіне ән жазған екен. Өкініштісі, соңғы әні, ... ... ... аша ... әсем ән, бір білетініміз Дәнеш
Рақышевтың осындай әндері ұрпақтан ұрпаққа жалғаса бермек.
1- жүгізуші: ... ... ... ... ... қадам болмасын некен-саяқ.
Ән шырқап, би билейік қауым
болып,
Тұрмайтын уақыт келді өнерді аяп.
2- жүргізкші: ... ... ... тойы», сөзі –
Ш.Тұрғановтікі, әні – ... (Ән ... ... жүргізуші: Наурыз жырын жырлаймыз,
Онымен де тұрмаймыз.
Мың бұралған Айгүлдің,
Биін сіздерге сыйлаймыз.
2- жүргізуші: Сыныбымыздың бишісі ... ... ... ... (Би орындалады ).
1- жүргізуші: Шырқап салған әні
Мерекенің сәні. Н.Айтовтың ... ... ... ... әнін ... мен ... қабыл алыңыздар. (Ән орындалады).
2- жүргізуші: «Гүл – жердің сәні» дегендей, жерімізге көрік
беретін, ... ... ... ... де ... ... болған.
1- жүргізуші: Ә.Жақыбаевтың сөзіне жазылған Д.Рақышевтың «Гүл»
атты әнін Әсел мен Анардың орындауында қабыл алыңыздар. ... ... ... ... ... да жасыл, көгілдір.
Талықсып аспан көк теңбіл,
Тебіренеді екен ... ... ... ... ... ... ақ гүл, сары гүл.
От болып жанып барады,
Ойпат та қыр да – бәрі гүл.
2- жүргізуші: ... ... ... ... ... әнін ... (Ән ... жүргізуші: Су сылдырап жер-көктен,
Наурыз келсе, жыл басы.
Бау-бақша, егін өрнектеп,
Өзгерер өңір тұлғасы.
2- жүргізуші: Мен де сені күткенмін, сәру ... ... әнін ... ... ... ... ... бір жалын жеткен.
1- жүргізуші: Осындай көгілдір көктемде ән салмау мүмкін ... ... «Ән ... Сөзі ... ... ... (Ән ... жүргізуші: Дәнеш ата әндерін, шырқадық ұлыс күнінде.
2- жүргізуші: Наурызымыз құтты боп, жайнасын көкте күнің де.
Екеуі бірге: Ұлыс оң болсын,
Ақ мол ... ... жол ... ... ... Д.Рақышевтың шығармашылығына арналған
«Наурыз – думан» бағдарламасы аяқталды.
2- ... ... ... ... ... оқушыларымен өткізген Сын тұрғысынан ойлау сабағы.
(Дәнеш Рақышевтің 80 ... ... ... ашық тәрбие сағаты)
Сабақтың тақырыбы: «Әнімен әлдиелеген туған елін»
Сабақтың мақсаты: Оқушыларға халқымыздың жезтаңдай әншісі, сазгер,
ұстаз Дәнеш Рақышевтің өмірі мен ... ... ... ... ... ... азаматтың өмір жолы мен
шығармашылығы ... ... ... ... міндеті: лирикалық шегініс арқылы толғандыру, тебіренту.
Ғылымилығы: өз бетінше іздену.
Сабақтың әдістері: Ой ... ... ... Венн диаграммасы,
эссе.
Сабақтаың түрі: дәстүрлі емес; Сын тұрғысынан ойлау.
Көрнекілігі: Д.Рақышевтың суреттері, буклеттер, естеліктер, кітаптар
үнтаспалар.
Сабақтың барысы
І) Ұйымдастыру кезеңі
ІІ) Ой шақыру. Оқушыларға ... өнер ... Ілия ... аққуға ән жалғаған» атты ... оқып ... ... Интервью. Дәнеш Рақышевтың өмірі мен шығармашылық жолы
- Д.Рақышевтың ... ... ... ... Алғашқы шығарған әндері?
- Ұлы жазушы Мұхтар Әуезовпен қай жылы және ... ... ... радиосының алтын қорына қай жылы және қанша ән жаздырды?
- ... ... ... театры?
- Сазгер ретінде қанша ән шығарды?
- Біздің мектеп-интернатта қызмет атқарған жылдары?
- Дәнеш ұстаз тұтқан Әсеттің шәкірттері?
- Туған жерге арналған әндері?
ІV) ... Венн ... Эссе ... ... ... орындауында «Ән салайын» әні орындалады.
Оқушылар әнді тыңдай отырып, Д.Рақышевтың өмірі мен ... ... ... өз толғамдарын жазады.
2) Оқушылардың жазған эсселерін тыңдау (1-2 мысал келтірейік)
Еділ: Дәнеш ата ... жазу ішкі ... ... ... ... мол, ... мейірімді, сонымен қатар өте
қарапайым Дәнеш ата көптеген шәкірттер тәрбиелеп, ән өнеріне баулыған.
Ұрыспай, ... ... ... ... ... ән салуды
үйреткен. Шіркін, мен де Дәнеш атадан ... ... ... Иә, ... ата ... елін ... ... өтті.
«Мақтанышым - елім», «Жер әсемі - Жетісу», «Туған ел», «Жетісу» әндері
әнші-сазгер ағамыздың еліне, ... ... ... ешбір
талдаусыз ақ танытып тұр емес пе? Туған ... ... ... адам ... болар. Шет елде жүргенде де мойымай, туған топырағына бір
жететіндігіне сеніп, арманын әнге қосудан ... ... ... ... ... ... ... оқушысы Ағламова Толғанай өзінің шығарған
«Ұстазға тағзым» өлеңін оқыды.
8-сынып оқушыларымен өткізілген музыкалық викторина
Сабақ ... ... ... музыкалық-педагогикалық
мұрасының эстетикалық тәрбиедегі маңызы.
Сабақтың мақсаты: 1. Оқушыларды Дәнеш Рақышевтың шығармашылығымен
таныстыру. 2. ... ... ... арқылы музыкалық білімдерін
кеңейту; ән арқылы қиялдарына шабыт беру; 3. Дәнеш Рақышев әндері ... ... ... ... талғампаздыққа үйрету
Сабақтың жоспары:
1. Кіріспе сөз
2. Әсемдік әлеміне әнмен қадам бастайық
3. Музыкалық викторина. Дәнеш Рақышевтың әсемдік әлемі
4. Қорытынды.
1. Абай ... ... де ... бар, ... бар» ... ... сөзі
бекерге айтылмаған. Жақсы ән адамға рухани жан азығын береді. Ән ... ... ... оның ішінде, тыңдағанда көңілді өсіретін, бар сұлулықты
паш етіп, жырламаған ақын кем де кем. ... ... ... ... жайлы ақындардың өлеңдеріне жазған Д.Рақышевтың әндерін ... ... ... ... композитор Д. Рақышевтың әсемдік әлеміне әнмен қадам
басайық. Бұл ән бүгінгі музыкалық викторинада ... ... ... ән-
шашу болсын (ән тыңдалады.)
3. Ал, балалар, енді музыкалық викторинамызды ... Сұлу деп ... адам ... айтамыз, сондай – ақ табиғатты, ... ... ... мына ... сұлу не екен? Әннің ... ... кім? ... ... орындалады.
«Сұлу ән»
Өлеңін жазған Кәкімбек Салықов
Сұлу ән
Сұлу ән әлдилейді, тербетеді,
Сәулесін болашақтың зерлетеді.
Жүректің жасырынған нұры жанып,
Жұқарған шетіндегі шер кетеді.
Әр сөзі қуаныштың хабарындай,
Іздеген ... ... ... ... ... ... бесік жырын ала туған,
Жан едім ақ сезіммен жаратылған.
Кешіксем кешігермін тіршілікте,
Бір әнді естимін деп жаңа ... ... ... ән» ... ... Салықовтікі Мұғалім: -
Жалпы, сұлуға теңейтін нәрселер көп, ендігі сұлуды тыңдап табыңдар.
Алматым – арай ... – арай ...... бар ... ... ... қарайды адам.
Қайырмасы:
Құлпырып нұрлы гүлің,
Сұлулық тұнды бүгін.
Бағында тамылжытып,
Төгеді бұлбұл үнін.
Моншағын шашып, ойнап,
Ағыны асыл ойда ап.
Барады, бағыты ... ... ... ... ... – арай ... сөзін ақын Танышбай
Рақымов жазған.
Мұғалім әндетіп:
«Гүл көтерген арудай сен келгенде,
Ару майым алдыңнан ән салайын»
- Бұл қай ... ... ән? ... кім ... ... Бұл сұлу – ... айы. Әннің мәтінін жазған ақын
Тынышбай Рақымов.
Мұғалім: Әдетте, достықтың символы, махаббат символы, сұлулық символы,
құс төресі деп ... ол қай құс? ... ... ... ... жауабы: Ол құс – аққу. Аққуды да көптеген ақындар өлеңге
қосқан. Ал Дәнеш Рақышев ... ... ... қош ... ... ... аққудың» сөзі кімдікі? Қане, қайсысың әннен үзінді
орындап ... ... ... жергілікті ақынымыз Тұрсын Әбдуалиев (әннің бір
шумағы орындалады).
Сәнді аққу
Көңілдің көк дауылды толғап мұңын,
Қоныпсың айдыныңа сәнді аққуым.
Еркін жүз, ерке ... әз ... ... ... ... ... Ақын М.Мақатаевтың «Аққулар, қош болыңдар» өлеңіне ән жазған.
Сол әнді орындап берейін (ән орындалады).
Мұғалім: «Жердің сәні – ... Гүл ... зор ... ... ... ... ләззат алады. Гүл ... ... ... ... ... бір-біріне «қадамыңа гүл бітсін» деген ізгі ... ... ... ... ... ... ... білесіңдер? Кім
орындап береді?
Оқушы: «Көктем гүлдері», Сөзін жазған ақын Рахметолла Нұпейісов ... ... ... ... да ... ... ... көк теңбіл,
Тебіренеді екен төгіп нұр,
Қөзіңнің жауын алады.
Алаулы ақ гүл, сары гүл.
От болып жанып барады,
Ойпат та, қыр да – бәрі ... ... ... кеткен қыр қандай.
Көңілге толқып жыр келіп,
Жымия қарап тұрғандай.
Ақ, адал ... күн де, ... ... өмірлерің де,
Бір жүрек, соққан бір кеуде.
Оқушы: «Әуелқан Жақыпбековтың сөзіне жазылған Д. ... ... әні бар. ... ... – гүл, гүл – гүл, көп ... да гүл, тау да ... да гүл, бау да гүл.
Беткей де гүл, бел де гүл,
Төскей де гүл, төр де ... ... қыр да ... оқыр жыр да гүл.
Қырда өскен қыз да гүл,
Жан тербетер күй де ... ... би де ... ... ән де ... ... дән де гүл,
Жалындаған жас та гүл.
Адал жанды дос та ... ... мал да ... ата шал да ... ана ... бала жаңа ... ... ер де гүл.
Өспес сусыз жерге гүл,
Мадақтай біл, мақтай біл,
Ардақтай біл, ақтай біл,
Құлпырып өссін шоқ гүлдер.
Мұғалім: - Әнді ... ... ... ... ... Әбен
Дәуренбековтың сөзіне жазылған «Жер сұлуы – Жетісу» әні тыңдалды.
Жер сұлуы – Жетісу
Нұрлы өлке ... ... ... жасыл бағын гүлге балап.
Табиғат бір сұлуын өсіріпті,
Аялап, үлде менен бүлдеге орап.
Қайырмасы:
Жер сұлуы – Жетісу,
Орман, тоғай, көлі ... ... ...... жыр ... қалықтатып,
Жаныңның жайлауына ән жайлатып.
Еліңнің махаббатын, мақтанышын,
Шырқату Жетісуда қандай бақыт!
Оқушылардың жауабы: - Бұл ән біздің ... ... «Жер ... ... әні, ... жазған ақын - Әбен Дәуренбеков.
Мұғалім: - Балалар, бүгінгі музыкалық викторинада өздерің әнші, сазгер
Д.Рақышевтың сұлулық жайлы әндерін қаншалықты ... ... ... сезінудің өзі бір ғанибет. Әсемдікті сезінген
адамның жаны да әсем, сұлу болады, бейберекет қадамдар ... Жаны ... ... да өзгелерге жақсылық ... даяр ... ... ... ... туралы әндерінің сендерге де тигізер пайдасы зор
болмақ.
Сабақ «Саясында ... әнін ... ... ... ... ... ... мен шығармашылығына
арналған сыныптан тыс тәрбиелік шаралардың ... ... ҮЗІК СЫР» атты ... ... ... Д.Рақышевтың кісілік қасиеттері арқылы оқушыларды
парасаттылыққа, адамгершілікке тәрибелеу
1-жүргізуші:
Құрметті оқушылар, ұстаздар, қадірменді қонақтар! ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығына арналған
кешімізді бастауға рұқсат етіңіздер!
2-жүргізуші:
Бүгінгі кештің құрметті қонақтары: ... ...... ... ағаның шәкірттері: Қазақстан Республикасының ... ...... Мұқаманов; Мәдениет қайраткері – Абылай
Қармысов; Республикалық Әміре Қашаубаев атындағы ... ... ... әнші – ... Жанпейісов; Жетісу мемлекеттік
университетінің музыка және педагогика факультетінің оқытушысы – ... өмір ... ... көш ... ... ... емес төскей тыным.
Кетсең де қайтпас жолға, қайран аға,
Өмірің ән боп қалды өшпейтұғын.
2-жүргізуші:
Тербеледі Алатау, Еділ-Жайық,
Теңселеді кемелер, қалқып қайық.
Қазақтың күміс көмей, ... ... ... еске ... 1 ... ... еске ... жерін, өз ерлерін ескермесе,
Ел, тегі, алсын қайдан кемеңгерді?!- деп ... ақын ... ... ... да елге сүйеу болған биік тұлғалы азаматтарын төбесіне
көтеріп, қадірлеп, қастерлей білген. Олардың өнегелі ... ... ... Сондай алып тұлғалардың бірі, атағы алысқа жайылған
Қазақстан Республикасының Халық әртісі - ... ... ... ... ағамыз өмірінің соңғы жылдары осы мектеп-
интернатта қызмет істеп, осында өзінің әншілік класын ... ... ... ... ... Ол кісі ... ... соң 2 жылдан
кейін, 1994 жылы 31 қаңтарда ... ... ... ... ... содан бері мектеп ұжымы Дәнеш Рақышевты жиі еске ... ... ... ... ... отырады.
1-жүргізуші:
Дәнеш ағаны еске алып, ол кісі жайлы сыр шертер бүгінгі кешіміз де
осындай игі шаралардың бірі емес ... сөз ... ... ... ... Дәнеш
атамыздың өмірі, өнері жайлы естелік айту үшін сөз Рахила ... ... ... ... ... ... таныссыңдар.
Ол кісінің үлгі-өнеге тұтарлық жақтары көп. Дәнеш өте ... адам ... ... өте ... күні-түні тынбай еңбек ететін. Өз ... ... ... ... кешігу дегенді білмейтін, ерте
баратын. Қолынан келген көмегін ешкімнен аямайтын, ... ... ... ... ... ... кішіше сыйлай білетін аяулы азамат еді.
Бәлкім, сендердің араларыңда да болашақ әнші, ... ... ... Ол үшін көп ... ... ... да ... оқу керек.
Қандай жетістік болмасын, тек таза еңбекпен келетінін естен шығармаңдар.
Жүргізуші:
Құрметті Рахила апай, Дәнеш атамыздың өзіңізге арнап ... ... ... әнін 11-сынып оқушысы Исағұлов Еділдің орындауында қабыл
алыңыз.
Сөз кезегі ретімен келген қонақтарға ... ... ... адам ... ... ... ... үлкен жүректі қарапайым адам
еді. Жасының үлкендігіне қарамастан, бізбен ... ... ... ... ... еді. ... ... қонақта
болсын, ақсақал қарт «ән сал» деп қолқа салса да, бес жасар бала ... өлең ... деп ... да, ... ... ... бөлмей, ән сала
беруші еді.
Сөзінің ... ... ... ... әні», «Қысмет»
әндерін орындап береді.
Абылай Қармысовтың естелігі:
Менің әнге ... ... мен ... ... ... ... әндерді бар ниетімен үйрете бастады. Гастрольдік сапар кезінде, мен
концерттің басында ... аға ... ... шығады. Маған «мен шығатын
кезде көрермен залынан барып ... ... Әр ... ... етіп
жүрдім. Бір шығып кеткен сапарымызда елді аралап 100-ден астам концерт
қойып ... Сол жүз ... ... бір ... 7-8 ән, ... ... алса 10-12 әнге ... айтушы еді. Басқа әртістер сияқты
күнделікті ... ... ... ... ... жүре ... де болар еді,
бірақ қасына шәкірті мені ... ... ... бола ... әндерді өзгертіп отыратын еді. Қысқасы, ағаның қасында көп
жыл гастрольдік сапарда бірге жүріп, әншіліктің қыр-сырына қанықтым.
Оның ... ... ... алманың», «Бақытым бол»
әндері.
Серікбол Шыныбаевтың естелігі:
Мен Дәнеш аға туралы жалықпай айта ... ... Мені ... ...... аға. Мен ... ... 10-сыныпты оқып жүрген
кезімде, ауыл-ауылдағы өнерлі балаларды анықтау мақсатында ... ... ... ... аға ... ... әндерімді тыңдаған соң, маған
мектепті бітіргеннен кейін институттың музыка ... ... ... ... ... ... ... алғашқы еңбек жолым Дәнеш ағамен
бірге басталды. Ұстазымның бір қасиетін айта кетейін. Дәнеш ... ... ... ... мен әнді ... алдым, жақсы орындайтын болдым»
дейміз ғой. «Қане, тыңдап көрейік», - дейді аға. Әнді ... ... ... соң, ... ... ... ренжімей, дауысын көтермей, «Иә,
шынында да жақсы орындадың, енді мына шумақты былай ... ... ... ... - деп, қателігімізді бетімізге баспай, әннің қыр-сырын
өзіне ғана тән шеберлігімен үйрететін. ... ... ... болмысы үлгі
аларлық. Қазір өзім де ұстазбын, біздерге ... аға ... ... жатады.
С.Шыныбаевтың орындауында «Аққулар, қош болыңдар» әні.
Сөзі М.Мақатаевтікі, әні Д.Рақышевтікі.
Нұржан Жанпейісовтың естелігі:
Тағдардың Дәнеш ағамен кездестіргенін ... ... бағы ... Университетте Дәнеш ағадан дәріс алдым, өз аузынан көптеген
әндер үйрендім. Әншілік өнерді таңдауыма ... ... ... етуі ... ... ... әншілік өнерін жалғастыру шәкірттік парызымыз деп
білемін.
Н.Жанпейісовтың орындауында ... ... ... ... бірі - ... ... ... өздеріңіздің құрметтеріңізге асылдың ұшқынындай,
әке өнерін жалғастыруға ... ... ... ... ... оқушысы
Дәнегүл Рақышеваның орындауында «Мақтанышым-ерлерім» әнін қабыл алыңыздар.
1-жүргізуші:
Әуелеген, тамылжыған ғажап үн,
Өн бойында таза шаттық, таза ... ... ... ... ... сені ешқашан қазағың!
2-жүргізуші:
Бүгінгі кешті қорытындылау үшін сөз мектеп директорына беріледі.
Тәрбие сағатының тақырыбы: ... ... әнші ... ... 1. Әнші ... ... бейнесін сомдау
2. Өнерге құрмет көрсету, адамгершілікке баулу.
3. Мәнерлеп оқу, кейіпкер бейнесін ашу, талдау
дағдыларын қалыптастыру.
Әдісі: ... ... ... ... ену, ... тексті талдау.
Көрнекілігі: Тірек сызбалар,талдау парақтары, бейнетаспа.
Байланысы: Әдебиет, ән, драмалық шығарма.
Тәрбие сағатының ... ... ... тобы - ... ... ... көрсету.
• «Домбыра» тобы - Қ.Алпысбаевтың «Ән ... ... ... ... ... ... «Саясында алманың» тобы - І.Жақановтың «Аспандағы аққуға үн жалғаған»
шығармасынан үзінді оқу. «Саясында алманың» әні орындалады.
• «Әй, Бөпем»тобы - С.Бақбергенов ... ... ... ... сөз. ... ... ... қадірменді қонақтар! Сіздер
қазір бейне таспадан әнші-сазгер Қазақстанның Халық әртісі ... ... ... ... атқарып, өз ... ... ақ жол ... ... көрініс көрдіңіздер. Біздер ардақты
әншінің артына тастап ... мол ... нәр ... ... ... таныстыру) әншінің өмірі мен шығармашылығымен мұқият таныстық.
Енді әнші туралы естеліктер мен көркем шығармаларды оқып, әнші-сазгердің
көркем ... ... ... ... - ... ... отырмыз.
(„Елдің жүрегіндегі Дәнеш” көрнекілігін таныстыру). Ал енді әрбір топтың
өздері оқып –танысып келген әдеби шығармаларына кезек ... ... ... ... ... С. Бақбергеновтың «Сұқсыр» шығармасынан көрініс көрсетеді.
Қатысушылар: Рақыш , Дәнеш, автор.
Автор: Күн еңкейіп бара жатты. Рақыш ел қарасын ... ... ... Жағадан әлдекімнің атқан мылтығы шарқ ете түсті. Көлден бір ... ... Бір ... ... ... ... ... ма, әлде оқ
тиді ме, төмен ұшып, қиыс ... өз ... көз ... ... Әлгі ... ... көп айналып, әлден уақытта шырқау биікке тартып, көлді тастап,
Іле ... ... ... бет ... ... қарап қалды. Өз үйірінен адасып,
енді беталды лағып бара жатқан жез мойын ... ... жаны ашып ... Көке ... әлгі ... ... ... кетіп барады, - деп көз ұшындағы
көк жиекте ноқаттай боп көрінген қара ... ... Ә, ... ойың әлігі жалғыз қалған үйректе ме еді? -деп, ... ... тіл ... Ол енді ... ... ... Осы ... қолтумасы болса, бір оралмай қоймас.
- Басқа жақтан келген болсашы?
- Онда үйренген жеріне ... ... ... ... ... ол сусыз қалай күн көреді? - деді бала.
- Ол ... да көл, өзен бар. Мына Іле ... ... кеме ... өзен ... Ол ... ... айдын шалқар көлге барып құяды. Мына
таудың арғы ... мына ... ... ... ... ар ... ... Сасықкөл, Жалаңашкөл деп аталатын үлкен, мына Ебі мен
Сайрамкөлден де ... ... ... ... ме, ... ... дауысынан қорқып, жалғыз кеткен
бел асып, Іле өзенінің ағысымен бірге үлкен көлге қарай ... ... ... отырсам, сол үйрек өз көліне, өзінің ұясына, ең алғаш
жұмыртқа қауызынан ... ... ... балапан жүнін шашқан жеріне
қайта келген сияқты. Ол оқ жетпестей үлкен көлдің ... ... ... құсқа да туған жердің ерекше ыстық болатыны бар емес пе!
(Сахнаға Рақыш пен Дәнеш шығады)
- Қайран жерім, айдын көлім! ... бе ... ... - ау, ... ... ... иіскеп, жерді сүйеді)
- Армысың, туған жерім - Жетісуым Жерұйық деген сен екенсің ғой!
- Дәнеш, шүрегейім, сұқсырым, есіңде ме, ... ... ... Сол ... қарай ұшып бара жатқанда: «Менен құс екеш құс та артық болды ... - деп, ... ... ... Адам ... құсқа да туған жері ... ... ... ... ... Иә, әке мен де ... ... жердің қадірін ерекше бір сезіммен
ұққандаймын. Ендігі менің әнім де, жырым да – бүкіл еңбегім саған
арналады, туған жер. („Жетісу” әні ... ... ... «Ән салайын Әсеттейін әсемдетіп» естелігі
бойынша мәнерлеп оқу және ... ... Ал, ... ... ... ... келген інің де құмардан бір шықсын
-деді Әбдіқайын.
- Не айтам? - деп ... ... да ... төңкере қарап
алып әнші аға домбырасын қолға алды.
Нұрлы жүзінен мейрімділік лебі еседі. Момақан ... жылы ... ... ... Домбыраның құлақ күйін тез-ақ келтірілді де,
жұмсақ қағыс, бүлкіл шертіспен әдемі ... ... ... ... ... ойнаған шымыр, сүйір саусақтары пернені толассыз дәл
басады, дыбысы ызыңсыз, таза шығарады. Ән қайырмасы ... бола ... ... ... өз үнін ... ... ішін ... ән кетті. Қоңыр үнімен сызылта басталып, қалықтай
көтерілген, ... ... ... ... ... ... ... төгілген сұлу үн ән нақышын айрықша сәндендіріп жіберді.
Әнші жүзі ән сазымен бірге өзгеріп, ән ырғағымен бірге құбылады, ... ... Ән ... ... бойлау бар. Сырына қана түсіп, ... ... ... бар. ... ... қайырмасында әнші әнінің дауыс
иірімін құлпырта құбылтып жіберді. Енді ... ... ... ... ... жолында шырқау биік ... көк ... ... ... ... ... әуелеп асқақтайды. Арманға толы сағынышты
жүректің лүпілінен ... ән ... ... ... ... ... ... ойға салғандай.
Ән сазы бойды билеп, жүректі сезімге ... ән ... ой ... ... ... бір сәт ... орнады.
«Саясында алманың» тобы: І Жақыновтың «Саясында алманың» әнінің ... ... ... ... ... ... оқу және әдеби талдау.
Ұлы табиғаттың мәуесі төгіліп иіп тұрған шағы. Дәнеш әнмен тыныстаған
жиында:
Алма үзгенде сен кеше алма ... ... ... ала ... ... ... келетін бір өлеңді оқыды. Оны ақын Құрманбай Толыбаев жазыпты.
Өлең Дәнешті ... ... ... ... ... ол осы
Лесновкадағы маужыраған бақтардан көрді. Өзен жағалады, бақ ішін ... ... Айлы ... сейіл құрды. Көз алдында ақ ... ақ ... ... ... Әлде неге ... ... булықтырған осы хал
домбыра пернесінен тәп-тәтті ырғақтарды нәркес көзге үйірілген тамшыдай ... ... ... іштей қобалжып, жүрексініп, жайлап қана қоңырлатты. Көңілді ... елең ... ... бас ... ... бір рет, әне ... тағы да” деп шабыт үрледі. Үшінші рет қайталағанда Дәнеш тұла ... ... ... ерке ... әнді еш ... ... бір жеріне мүкіс
келтірмей мөлдіретті. Халық әндері секілді бір бал ... жан ... ... ... күні – ақ ... ... ... «Саясында
алманың» деп аталған бұл әнді ду көтеріп қалықтатып алды да ... ... ... ... Тілендиев Дәнешті тыңдап, көп әндерінің
ішінде «Саясында алманың» әніне ерекше елтіп:
- Халықтық лиризм! – деп ... ... әнді ... ақын ... Мен ... ... сөздің керегі жоқ, әніңе тұтқын қылшы,
бауырым. Мен құл болайыншы әніңе, Дәнеш! – ... сол ... ... ... ... ... енді.
«Саясында алманың» тобының – топтастыру стратегиясы бойынша ... ... ... ... ... ... экстазды
тұтқын қылған.
музасы.
Әнін Н.Тілендиев:
Тыңдарманына
„Халықтық лиризм”- ... ... ... ... иесі.
Ән сезімі іштей
Булықтырады.
Тұла бойында
Домбыра пернесінен
қан дуылдады.
тәтті ырғақтар төгілді.
Ырғақтар нәркес көзге
Бал әуез ыстық леппен
үйірілген тамшыдай
аялайды.
лып-лып етеді.
Ән ду көтерілді,
Жүректерді ... ерке ... ... келтірмей мөлдіретті.
«Әй, Бөпем» тобы С.Бақбергеновтың „Сұқсұр” шығармасынан үзіндіні ... және ... ... бойлы, ашаң жүзді, ұзын қара шашты, ойнақы отты көзді, сүйкімді
жігіт жай басып сахнаға келеді. Оң ... сол ... ... тұғырға қонған
қаршығадай сылана ... да, ... қаға ... Еті жоқ, ... ... пернесін майыса басып, безек қақтырды. Ән сазын
домбыраға құбылтып, қайта-қайта ойнатып, ойнақыландырып алды да, ... ... ... деп шырқай жөнелді.
Басынан Баянауыл соғар дауыл,
Шіркін-ай, зерігеміз жалғыз ауыл.
Осылай ішім пысып отырғанда,
Көрші боп қона кетсе бір ... ... да, ... де ... ... шын ниеті аралас ... ... шарқ ... Әсем ... құлақ құрышын қандыра төгілді. Әрбір
тыңдаушы өзі салып отырғандай елігіп, балқып кетті.
Ән тоқтады. Қол соғылып ... ... ... ... өрши ... ... өссін!
― Нұр жаусын !
― Әнші екен, сабаз!
Осындай сөздер соғылған ... ... ... ... ... ... ... үш ән салды. Ол «Баянауыл», «Ой, бұлбұл» ал ең ... «Әй, ... ... Бұл әнді ... ... өзі де ерекше жайнап домбыраны
жоғарылау көтере ... аса ... ... ... ... қарады.
Бұл кезде айтылар әннің әдемі сазының сәулелі ... ... ... ... ... ... әндерден де сұлу әннің орындаларын күтті. ... жоқ. ... ... күйін ұзақ безеді. Содан кейін сәнді де, ... үн ... Ән сазы ... ... ... ... Бөпем , әсем басып бұраңдаған,
Аққудай көлде жүзіп сылаңдаған.
Көлбеңдеп көз алдымда, әй-әй, Бөпем,
Келбетің қуат беріп тұр-ау маған.
Әсем ән зал ... ... ... ... ... ... ... соғып, діріл
қақты. Бұлбұлша сайрады, сықылықтап, қызша күлді.
Әй, Бөпем , сұлусың ғой, бұрандаған,
Көз ... бір ... ... білген ер жігіттің Бөпе қызға деген махаббатын айтатын халық әні – аса
көркем, ырғақты, сазды, сәнді ән. Бұрын ... тың, жаңа ... ... ... ... ... жүрегімде жыр жанады.
Беу, Бөпем, Бөпем,
Жаным еркем,
Бөпешім, дидарыңды көрсем екен.
Ән тоқтады. ... оның ... ... ... де ... ... болған жоқ.
Ән ырғағы толқынданып, зал ішінде ұзақ қалықтады, қанат ... ... Жас ... кәрі ... ... өз ... ... түсірді.
Көптеген жас тыңдаушылар әннің алғашқы жағын есіне түсіре алмай, „Бөпем,
Бөпем” деп, күбірлей берді.
- „Бөпем” ... ... ... өзі жігіттің серкесі екен, - деді ... ақын ... ... ... ... «Т» кестесі
бойынша әдеби талдауы.
|Әншінің азаматтық тұлғасы |Әнші шеберлігі. ... ... ... ... ... ... ... |
|көтеріңкі, ... ... ... ... ... салғанда ерекше жайнап кетеді, |майыса басады, ... ... ... ... ... ... |
|тыңдаушысына күлімдей қарайды, |ойнақыландырады, ... ... ... ... ... әуен ... ... шарқ ... ... ... ... деп ... ... балқытады, |
|мойындаған. ... ән ... ... ... ... |
| ... құлаққа соғады, діріл |
| ... |
| ... ... |
| |ән ... ... |
| ... қалықтайды, |
| ... ... |
| ... ... |
| ... өз ... ... түсіреді. |
«Әнші шыңы» - оқушы пікірі.
- Сонымен, біздің бүгінгі сабақтан ойымызға ... әнші ... ... ... өз тұлғасы мен әдеби бейнесі бірін-бірі
толықтырып бірімен-бірі ұштасып, біртұтас болып ... бір ... ... ... Оны біз ... ... ... көрдік.
• Бала Дәнеш сұлулыққа жаны ... ... ... ... Дәнеш өнер ... ... Орта ... ... ... ... ... Егде ... Дәнеш ән ... ел ... ... Ел ... ... ... ұстаз.
• Ақсақал Дәнеш ел ... әнші ... ... биік ... Өлең ... Хантәңірі Мұқағали
болса, ән әлемінің ... - әнші ... ... бейнесі өркениетті
Қазақстанмен бірге халқымыздың әлем таныған, әлем ... ... ... ... ... деп ... ... тақырыбы - Еліне ән сыйлаған аяулы әнші
1-жүргізуші: Дәнеш! ... Ән ... ... ... ... ... ... айтып, атын айтып күн сайын,
Дәнеш ата мектебінде мен өстім.
2- жүргізуші: Өмірін әнге ... ... ... шырқап өткен дүлділ Дәнеш.
Мақтанышы елінің, жезтаңдайы,
Кең далада сайраған ... ... ... Оған тәңір берген ғажап үнді рас,
Ән өнерде табылар ма ... ... ... ата ... ... ... да ... жүргізуші: Өзің жайлы талай өлең жазылды,
Сағынамыз әсем нәзік әніңді.
Дара талант, күміс көмей әншілік,
Барша жұртқа Дәнеш болып ... ... ... Халық әртісі Дәнеш Рақышевтың өмірі
мен шығармашылығына арналған «Еліне ән ... ... ... атты ... ... ... беті - «Жастық шақ белестері».
1 - оқушы:
Даңқты жерлесіміз, «Жетісудың ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Халық әртісі Д. Рақышұлы көне
Жаркент ... ... ... күнгей жақ сілемдерінен нәр алатын
атақты «Өсек» өзенінің жағасында «Талды» деген жерде 1926 жылдың аласапыран
жағдайында ... ... ... ... де, ... да өз малы өзіне
жетерлік шаруалар болады. Дәнештің ... ... ... ... ерте
қайтып, Дәнеш екінші анасы Ақманардың тәрбиесінде өсті.
2 - оқушы:
Ел ... ... ... ... ет ... астық салығы,
колхоздастыру, тағы басқа ... ... ... 1930 ... ашаршылыққа әкеп соқты. Осы кезде ... ... ... көбі ... көшіп, шетелге өтіп кетуге мәжбүр болды. Олардың
ішінде Рақыш ... да бар еді. Бала ... ел ... ... ... ... ... ержете берді.
3 - оқушы:
Сын кездегі уақыттың қайта өзгеруіне байланысты елдің әл-ауқаты ... ... ... ... ... Батыс Шыңжаңның Іле
аймағындағы барлық ... ел ... ... бастауыш мектептер
ашып, балалар оқи бастады. «Жарсу» ... жас ... ... ... ... ... еді. Ол кісі ... өнерге құмар адам болатын.
Д.Рақышұлы осы кісіден сабақ алды. Дәнештің жас мөлшері 13-тен асып ... ... ... ... ән ... ... балаларды таң
қалдыратын. Қанжығасындағы қоржынға бір қатарлы кішірек сырнайды салып
жүретін. Сол ... ... ... «Сұрша қыз», «Елім-ай» әндерін
тамылжытып шырқағанда, тек балалар ғана ... ... ... адамдар да
жұмысын тоқтатып сүйсіне тыңдайтын. Д.Рақышұлының осы ... ... ... ... өз ... тастамай той-томалаққа бірге ертіп
барып, ән салғызатын. Тіпті қыздармен айтысқа түсіретін. Осындай ықпалдың
өзі Дәнештің қанатының ... ... әсер ... - ... ... ... ортаның ұрпағы болды. Суан руынан шыққан ақын
Әбіләкім молда, Төрехан ақын, Албан Олжабай ақын, ... ... ... ... әрі ... әрі әнші ... ... сол өңірде
мекендеген елдің сайрап ... ... еді. ... ... да ... - ... тұстас. Жастайынан өнер қуған Дәнешке осындай алғашқы буын
ағалар мен апайлардың ұлағатты әсері көп болды.
5 - ... өз ... ... ... ... Жарсу бастауыш
мектептерінде оқып, ескіше хат таниды. Ал ... ... ... ... ... ... ... Рақыштың ықпалымен Сайрам көлін ... ... ... Ондағы Найман, ... ... ... кездесіп, өнер өрісін кеңейтті. Қызай елінің салауатты
адамдарымен ... ... Осы ... қазақ даласының бұлбұл ақыны ... ... ... ... ... ... үйренді. Бұл
зерделі де өнерпаз жастың болашағына жарқын жол сілтеді.
Ауызша журналымыздың екінші беті – „Әнмен өрнектелген ...... ... өнер ... халықтың Дәнештің өнеріне тәті болып, таңдай
қағып тыңдауы 1960 ... ... жылы ... ... ғылым Академиясының үлкен
залында Республикалық ақындар айтысы өтті. Республикалық ақындар айтысына
Жаркент өңірінен Д. Рақышев ... Бұл ... ... ... С. ... ... ... бірге әйгілі халық
ақындары: Қалқа Жапсарбаев, Кенен ... ... ... - ... ... Д. ... ән салдырды Дәнеш әндерін ерекше
шабытпен орындады . "Ә" ... ... ... ... ... ... ... тынып қалды. Онан кейін ... мен ... ... ... әні ... ... ... дүйім халық ерекше
серпіліс жасап, ... ... ... ... Д. ... ... жеткізді.
3-оқушы:
Дәнеш өз білгеніне тоқмейілсіген емес. Алматыға бірнеше рет барып,
атақты ... ... ... ... ... ... ақыл кеңес алды. Композитор, музыка зерттеушілері: Борис
Ерзакович, Нұрғиса Тілендиев, Өмірбек Байділдаевтарға ... ... ... 8-ге жуық ... ... әнін таспаға жаздырып, Ғылым
Академиясының музыкалық қорына тапсырды. Осы ... ... ... ... ... ... «Ой, бұлбұл», «Ақмаңдай келін» әндері де бар ... ... ... ... әуе ... жиі беріліп, тыңдаушыларды елең
еткізді.
Ауызша ... ... беті – „Д. ... ... қызметі”.
1 - оқушы:
Педагог ғалымдар Серғазы ... ... ... ... қызметі екі кезеңнен тұрады.
1 Ұйғыр-қазақ театры мен музыкалық училищеде (1948-1959)
2 Халық театрында (1960-1971) ... және ... ... ... ... ... ... педагогикалық қызметі.
2 - оқушы:
Дәнеш Рақышевтың ... ... ... ... ... ауызша формасы (мұғалім мен оқушы ... ... ...... мұғалім, орындаушы – үйренуші оқушы).
Әнді міндетті түрде сөзімен бірге айтып үйрену .
2. Белгілі бір деңгейде практикалық ... ... ... ... ... ... халықтық мақамды үйрету.
3. Мақал, жаңылтпаш, терме, әндер сияқты ... ... ... ... ... ... пайдалану.
3 - оқушы:
Жалпы Д. Рақышевтың ағартушылық қызметі мынандай мақсаттарды көздеді:
1. Ауыл жастарын өнерге, халықтың рухани байлығына қызықтыра ... ... ... ойлылыққа, адамгершілікке, эстетикаға, еңбекті сүйе
білуге тәрбиелеу үшін, әрбір шығарманың өз ... ... ... ... ... ... ... жас өспірімдердің саздық-танымдылық, ... ... ... ететінін сезіндіру;
4. Әр түрлі эстетикалық категориялармен байланысты (қуанышты, қайғылы,
күлкілі, әсемдікті танытуға ... ... ... ...... педагогика ғылымдарының докторы Райфа ... ... ... ... ... өзінің «Қазақтың ән және әншілік
өнері» деген еңбегінде былай ... ... ... ... ... әнші ... - ... түйгені мол, әлеуметтік білімі жоғары,
халықтық дүниетанымы мен тәжірибесін ой ... ... ... ... ... ... ... балаларды 12-16 жастан дәстүрлі ән
салуға баулудағы вокалдық педагогикасы: бала дауысының ерекшеліктерін ... ... ... мәнерлі дыбыс, дауысқа сала айту ... ... ... сүйемелдегенде ерекше теріп тарту ... де ... ... ... ... бір көңіл аударарлық жайт - Д.Рақышев ... ... ... ... ... ... ... алуы. Мысалы, музыка педагогикасындағы дидактикалық
материалдың бірізділігі және оқушының жас ... ... ... ... ... ... жас, ... характерін қабылдау оларға қиын соқты.
Әрқайсысының өз шамасына қарай, дауыс ыңғайына ... ... - ... ... іс ... ... ... – дейді.
Ауызша журналымыздың төртінші беті – „Д. Рақышевтың сазгерлік өнері”.
1 – оқушы:
Д.Рақышевтың ... ... ... ... ... Ілия Жақанов:
«Дәнештің гауһардай сәуле шашқан бір қыры– композиторлығы. Оның ... әні бар. ... бәрі – бәрі бір ... ... ... ынтығуы, құлай беріліп, көзсіз сүюі, арбалуы, ... ... ... оқыс ... ... бір ... сұқтануы, керілген айдынға
алтын айды қондырып, жағасында жас аруды ... ... ... ... сол ... жүрек нені сезді, нені көрді, нені қалады, неден
тіксінді, не үшін ... неге ... - ... әр ... хал, әр ... ... ... дейді.
2 – оқушы:
Д.Рақышевтың сазгерлік шығармашылығы екі кезеңнен тұрады.
1. ... ... ... ... кезеңде он шақты әнімен дәстүрлі саздық ... күй ... ... оның ... ... ... келтіруге болады. Ал екінші
кезеңде 70-ке тарта ән жазып, «Шұғаның ... ... ... ... ... шыққан шайтандар», «Ақсақал аң-таң» сияқты пьесаларға
саз жазды. «Үшарал» ... ...... жылдары Құлжа қаласындағы ұйғыр - қазақ театрының қазақ тобында
жетекшілік ете ... ... ... ... Саздық училищеде сабақ
берген жылдары сазгерлік шығармашылықтың бастау алған жылдары ... ... ... ... ... ... – ау», ... осы жылдары жарық көрді. Дәнеш Рақышұлының туған жердегі алғашқы
еңбек жолы ... ... ... ... ... әнші ... ... самалын жұтып , саялы бағын аралай жүріп
шалқар шабытқа бөленді. Дәл осы кезде атақты «Саясында алманың» әні ... ... ... ... келе ... ... енді жаңа ... бір жола бет бұрыс жасады. ... ... ... ... ... т.б. ... шығарды. 1960 жылдан 1972 жылға дейін
Панфилов аудандық ... ... осы ... ... колхозында
қызмет етіп, Үшаралда халық театрының негізін қалады. Сол ... ... күй ... - ... «Мен үшін ... ... шығармашылығының ауызша үлгілері
жаңа шығармаларға ынталандырудың нағыз қозғаушы күшіне айналды. Ең ... ... оқып ... ... ... ... бір ... әнге
салып кеткенімді аңғармай қаламын», дейді. Әншілік өнердің талантты
шеберлігі сол - ... ... өлең ... ... әнге сұрануы –
сазгерді жаңа әндер жазуға еріксіз итермелейді.
5 - оқушы:
Дәнеш үшін ... ... ... ... ... ... ... «Бүкіл қызығын алдымызға жайып салып, жанымызды әлдилеген табиғатқа біз
де көкейіміздегі сырды сыйлайық», ... ... ... Рақышев -
патриоттық сезімге бай адам. Оны «Жер сұлу ... ... ... ... ... ... 1973 жылы май ... ансамбль мүшелері
Ақтөбе облысынан арнайы жолсапардан оралады. Туған жердің ауасы, ... ... ... бірі ... ... аға, ... ... қарғып түсіп, жата қалып жерді ... ... ... ... бір әсер ... да, ... ... Әбен Дәуренбековтың «Жер
сұлуы –Жетісу» атты өлеңіне ән жазады.
6 - ... ... ... ... ... ... «Қалқам-
ау», «Келші, аяулым», «Сәулетай» сияқты әндер халық әндерінің ықпалымен
жазылған. Әнші жүрегін ... мұң ... ... ақын тексіне
әуендік тебіреніс беретін минорлы лад арқылы ... ... ... ... әнші ... ... сезімін білдіреді. Осындай әндердің
бір қатары жұбайы ... ... ана, әрі ... жар ... ... ... Бұған «Ақмарал», «Мені есіңе аласың ба» әндерінің ... бола ... - ... ... ... шыққаннан кейін де, шығармашылықтан қол үзген
жоқ. Осы кездің өзінде де, ... ... ... келтірді. Олар:
«Аққулар, қош ... ... мені ... ... елім»,
«Кербезім», «Шаттық толқыны», «Соқ жүрек», ... ... ... «Ең ... ... «Ән ... «Жан ... «Наурыз», «Сағыныш», «Аяулы менің арайлым» деген әндер еді. ... бұл ... өз ... мұра етіп ... кетті.
8 – оқушы:
1984 жылы „Өнер” баспасынан Дәнештің өзі шығарған «Мақтанышым ... ... ... ... ... Бұл ... Дәнештің 22 әні кіргізілген еді.
Ән өнеріндегі өрен еңбегі жоғары бағаланды. 1976 жылы Қазақ ССР-інің ... ... 1986 жылы ... ССР-інің Халық артисі құрметті атағына ие
болды.
Ауызша журналымыздың бесінші беті – „Дәнеш ... сәні ... ... шашыраған дәні –шәкірттері”.
1 – оқушы:
Дәнеш Рақышұлы 60 жасқа толып, ... ... ... ... қол ... жоқ. ... ... педогогикалық
институтында ән-күйден сабақ берсе, ... ... ... ... арнаулы мектеп-интернатында жас өрендерді өнерге
баулыды.
Талантты әнші өзінің әншілік өнері арқылы ... ... ... ... ... рухани мұраларға ... ... үшін ... зор жігер жұмсады.
Дәнеш атамыздың «Гүл» атты әнінде
Қырда өскен қызда гүл,
Қамқор ата шал да гүл ... ана ... ... ер де ... ... ел де ... ... жерге гүл.
Мадақтай біл, мақтай біл.
Ардақтай біл, баптай біл.
Құлпырып өссін шоқ ... - ...... ... бұл ... арқылы шәкірттерімді өз аудиториясының
тыңдаушыларын сыйлап, бағалай және құрметтей ... ... ... қарт ... ... қамқорлық сияқты қасиеттерді сезіне білуге,
батылдық пен табиғатты сақтау ... ... ... ... ... ... Дәнеш Рақышұлы.
3 – оқушы:
1992 жылдың маусым айының екінші жартысында, яғни Дәнеш Рақышев қайтыс
болардан жиырма күн бұрын облыстық ... ... ... бір ... ... ... хабар ұйымдастырған еді. Осы хабарда: „Міне, біз
60-тан астық. ... да, ... да ... ... ... ... әкеткенше артымдағы ұл-қыздарыма үйретіп, соларды тәрбиелеп,
халықтың өзінің ... ... ... тапсырсам деген ойдамын”,- деп еді ол.
4 – оқушы:
Дәнештің әншілік ... ... ... ... өлмейді.
Туған халқымен бірге жасай береді, халық жүрегінде мәңгі сақталады. Артында
асылдың ұшқынындай өнерін ... келе ... ... ... ... ... Сая, Нұрдәулетова Айдынгүл, Қанатбек, Самат,
Шаяхметовтар сияқты ізбасарлар қалды.
5 – оқушы:
Үлкен дарын иесі, атақты әнші 12-16 ... ... ... ... ... өз ... ... жалықпады. Дәнеш аға
жеткіншектерге музыкалық ... ... ... ... ... ... Осындай ерен еңбектерінің арқасында
табиғатынан тым нәзік, кішкентай ғана дауыс диапозоны бар- ... ... ... ... ... ... «Ән ... «Саясында алманың», т.б.
және Әсеттің әні «Інжу-маржан», тәрізді шығармаларды аса бір ... ... ... жеткізді.
1994 жылы тұңғыш Президентіміз Талдықорған ... ... ... Қанатбек Шаяхметов арнау айтып қарсы алса, ... ... «Жер ... ... ... ел ... ... шықты.
6 – оқушы:
Ұзтазының әншілік мектебін жалғастырған Нұржан Жанпейісовтың шәкірттері
Гүлниза Жұмажанова, Әділов ... ... ... ... ... ... алдыңғы легі Гүлниза консерваторияның әншілік класында
ұстазымен бірге оқып жүр.
Дәнештің сәні шырқалған әні болса, шашыраған дәні― шәкірттері
Дәнештің ән ... ... ... ... ... ... сынып оқушылары үшін
дайындалған сауалнама
1. Сенің үйіңде магнитофон, DVD, бейнемагнитофон бар ма? (Қажеттісінің
астын сыз).
2. Олардан сен қандай ... жиі ... ... ... ... ... тыңдайсың?
3. Бұл музыка несімен саған көбірек ұнайды? Неліктен? (Толығырақ ... Сен ... ... ән, дәстүрлі ән (басқаларды) ... ... ... ... ән туралы не білесің? Өкілдерін ата.
6. Домбырамен ән салуға, Д.Рақышевқа сенің көзқарасың?
7. Д.Рақышев туралы не білесің? ... ... ... (тыңдадың)?
Неліктен? Бұл саған не береді?
8. Сен музыка ... ... ба? Қай ... ... ... Өз ... әр ... сыныптардағы ән сабағының өтуін қалай
бағалайсың? Сенің пікіріңше бұл сабақтарға не ... ... ... ... бұл ... (басқа бетке) өзіңнің «музыкалық»
түсініктерің бойынша толықтыруыңа болады.
Оқушылардың сауалнамаға жауап ... ... ... ... бір жарым сағаттық Д.Рақышев шығармашылығына арналған әдеби-
музыкалық кездесу ... ... ... соң оларға №2 сауалнама
үлестірілді.
Төмендегі адам өміріне ... ... ... Д.Рақышевтың
әндері тыңдалғанда, мұғалім түсініктемесі қоса беріліп отырды:
«Қоштасу» (өлеңі Таңжарық Жолдыұлынікі)
«Амандасу» (өлеңі Т. Жолыұлынікі)
«Жастық туралы» (өлеңі Ш. Құдайбердиевтікі)
«Жетім болып» ... Б. ... ғой» ... М. ... қош болыңдар» (өлеңі М. Мақатаевтікі)
«Санаулы менің сағатым» (өлеңі М. Мақатаевтікі)
«Сағындым» (өлеңі Ф. Оңғарсынованікі)
«Жан-жақтағы бауырлар» (өлеңі О. Асқардікі)
Берілген №2 ... ... ... ... (9-10-сынып)
жауаптарынан мысал келтірейік.
1.Бүгінгі кездесуден сенде дәстүрлі әндерге, Д.Рақышев әндеріне деген
қызығушылық райда болды ма? ... ... ... деп ... ... Дамыту мақсатында кейде мұндай әңгімелесулерді өткізіп тұруға
болады. Бірақ мұндай әндерді менің ... ... Жоқ, мені ... жоқ. – Иә, мұндай кездесулер қажет.
- Бұған дейін де қызығушылығым болған. – ... ... ... ... ... ... – Жоқ.
- Иә, мұндай әңгімелесулер қажет, Д.Рақышев туралы ... ... – Иә, ...... ... ең болмағанда, атақты
адамдарымызды білу үшін ...... ... ән салу ... ... ... сенде қандай эмоция, сезімдер туғызды?
- Қызықты. – Ұнаған жоқ. – ... ... ...... ... терең мағыналы. Оларды тыңдағанда ойға
шомасың. – Онша ...... Әр ән ... әр түрлі. - Әндері өте әдемі. – Маған Д.Рақышев ... ... ... «Жан-жақтағы бауырлар» әні. Мен өзім ... ба, бұл ән ... ... қатты әсер етті. – ... өнер ... ... етуіміз керек.
3. Д.Рақышевтың барлық әндері ... ... ... ме, ... да бар ма? ... ... жаз).
- Мен мұндай әндерді тыңдамаймын. – Бәрі де жақсы. ... ...... ...... ... ... жастарға дәстүрлі әндер
қызықты емес. – Ешқандай. – Тыңдаған әндердің бәрі де маған ұнады, өмірден
алынған сөздері ... сай. - Әр ән өз ... ... ... назарың қайсысына көбірек ауды: әннің сөзіне, ... ... әлде ... ... Барлығы үйлесімді. – Еш нәрсеге. – Бәрі де жаман емес. – Маған
ұнаған жоқ, қазіргі ... ... ... ...... ... ... екен. - Әншінің даусы ұнады. – Айту мәнері ұнады, қазіргі ... ... жоқ ... - ... мен орындауы.
5. Д.Рақышевтың өмірі мен шығармашылығы туралы өткізген әңгіме саған
ұнады ма?
- Ұнады. – Оның адамгершілігі, қарапайымдылығы ұнады.
- Маған ... әнге ... ... түсініктемелер ұнады.
6. Өзің тыңдаған Д.Рақышевтың әндеріне берілген түсініктемелерді қалай
бағалайсың?
- Жақсы. – Ешқандай. – Қызықты да мазмұнды. – ... ... - ...... ... ... бұл әндер маған қызықсыз. - Өте
жақсы. – Ешқандай. - Ән туралы әр адамның өзінің ... ... ... Айтылғандарға толық қосыламын.
7. Сен осы тақырыптағы әңгімені тағы да жалғастыруды ... ... Жоқ. ... ... алу үшін бір ... де жеткілікті. – Жоқ.
Өте іш пыстырарлық. – Аса қажетті емес. – Иә, өйткені қызықты. – Жоқ, ... ... ... - ... өте ... – Бұл мен ... музыка емес.
- Иә, қалаймын. – Махаббат лирикасы бойынша әңгімелесуге болады.
8. Д.Рақышевтың ... ... ... бола ма? Қай ... Үйрету керек. Жоғары сыныптарда. – Иә, ... ... ...... ойымша, 9-11-сыныптарда бірнеше сабақтар өткізу керек. –
Қажетті емес деп ойлаймын. – Жоқ, оқушыларға ... да ... ... ... Иә, 10-11-сыныптарға өткізу керек шығар. – Егер факультатив ретінде ... ... ... ... – Қалаулары бойынша қатыстырылатын болса,
5- сыныптан бастап өткізуге болады. - Әрине, қажет. Бұл ... ... деп ... ... ... беру мен ... ... жүзеге асыруда оқу-тәрбие
процесін ізгілендіру, оқытудың сапасын жақсарту қажеттігі ... ... 2015 ... ... ... беруді дамыту
тұжырымдамасында: «балаларға тән қызмет ... ... және ... ... ... ... қайта қарау және оқу-тәрбие процесін
ұйымдастыру кезінде ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету»,- деп атап көрсетілген. Оқушылардың Д.Рақышевтың
музыкалық-педагогикалық ... ... ... ... ... ерекшеліктерін анықтай отырып, философия, психология,
педагогика ғылымдары саласындағы зерттеу еңбектеріне ... ... ... ... мүмкіндік туғызды.
2. Бүгінгі таңда тәрбиелеу білім берудің ... ... ... ... ... (1999), ... ... және ғылым министрлігінің тұжырымдамалары (2003), ... ... ... ... ... таным
теориясындағы философиялық тұжырымдамалар, заңдылықтар, көзқарастар зерттеу
жұмысымыздың әдіснамалық негізі болып ... Д. ... ... мұрасын пайдаланудың ролін
анықтауға педагогикалық, әдебиеттік, музыкалық, ... ... ... ... ... Д. Рақышевтың музыкалық-
педагогикалық мұрасын пайдалану жағдайына ... ... ... ... отырған қажетілікті өтеуге бағытталған.
4. Зерттеу тақырыбымыз бойынша мектеп тәжірибесінде Д.Рақышевтың
музыкалық-педагогикалық мұрасын ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық, еңбек тәрбиесін
берумен байланыстырылып, музыкалық шығармаларының тәрбиелік мәні анықталды.
5. Д. ... - ХХ ... ... ... бірегей мектептің
негізін салушы. Д.Рақышевтың іс-әрекеті халықтық дәстүрдегі ... ... ... даму ... ... ... ... мұрасының оқушылардың тәлім – тәрбиесінде
пайдаланылмауы және оның әншілік (вокалдық) педагогикасының бүгінгі таңдағы
әлеуметтік–педагогикалық мәнінің ... ... ... ... ... пайдалану жүйесін жасауға себеп болды.
7. Дәнештің музыкалық ... ... ... ... ... ... ... вокалдық
педагогикасының әдіс–тәсілдері, жұмыс формалары, педагогикалық принциптері
музыка мамандарын даярлайтын оқу ... ... ... ... Біздің зерттеу болжамымыз тәжірибелік–эксперимент жұмысының
нәтижелерімен дәйектеледі.
9. Эксперимент жүргізу үшін ... ... ... педагогикалық
әдебиеттердегі эксперимент жүргізуге арналған тиімді ... ... ... зерттеулерге сүйене отырып, оқушылардың Д.Рақышевтың
музыкалық-педагогикалық мұрасына қызығушылығын айқындайтын компоненттері,
өлшемдері, көрсеткіштері және ... ... ... (жоғары, орта, төмен) белгіленді.
11. Эксперименттік сыныптарда жүгізілген анықтау эксперименті бойынша
тұжырым жасалып, оны толықтыру ... ... ... сабақта және сабақтан тыс уақытта Д.Рақышевтың шығармаларын
қажетіне қарай пайдалану, өзіндік қорытынды жасау, шығармашылық ... ... ... ... ... туғызылды.
12. Д.Рақышевтың музыкалық мұрасын ... ... ... ... ... екендігін көрсетті. Олар
эмоционалды ықпал ету ... ... жеке ... ... ... ... ... қызметі барысында халық театрын,
облыстық «Шұғыла», «Арай», ... ... ... ... филормония
әртістерін кәсіби әншілікке даярлауы, І.Жансүгіров атындағы ... ... ... сыныбын, Талдықорған қаласындағы №3
мектеп–интернатында әншілік мектебін ашуы, шәкірттерін музыкаға, ән ... адам ... ... ... ... Зерттеу тақырыбымыздың мақсаты мен одан туындайтын міндеттеріне,
жасалған болжамның дәлдігіне көз жеткіздік деп санаймыз.
15. Зерттеу ... ... ... ... атты ... ... ... «Атамекен» бағдарламасы
негізіндегі «Дәнеш тағылымы» тақырыбындағы тәрбие жұмысының ... ... игі ... тигізді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1 Назарбаев Н.Ә. Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан (Ел Президентінің
халыққа жолдауы). - ... ... ... Ж.Қ. ... білім алуға тиімді құқықтық ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы., 2003, -60 б.
4 Қазақстан Республикасыеың «Тіл ... ... ... ... ... ... ... туралы» Заңы. - Астана,
Ақорда, 2007 жылғы шілденің 27-сі. № 319-ІІІ ҚРЗ
6 Назарбаев Н.Ә. ... ... 2015 ... ... ... жүйесін дамыту тұжырымдамасы»// «Жетісу» газеті, 30.12.2003
7 Назарбаев Н.Ә. // «Егемен Қазақстан» газеті, 2003
8 «Мәдени мұра» 2004-2006 жылдарға ... ... ... -
Астана, 2004.
9 Әл-Фараби. «Философиялық трактаттар», -Алматы., Ғылым, 1972. –Б. ... ... Н.Ә. ... ...... ... ... Қазақстан» газеті
11 Жарыкбаев К.Б. Развитие педагогической ... в ... ... дис. ... ... 1982.- С. ... ... С.Қ. Қазақтың халықтық тәлім-тәрбиесінің ... ... ... дис. ... ... 1996.- 65 ... ... Қ.Б. Педагогика тарихы. Жоғарғы оқу орындарының
студенттеріне ... ... ... 1984.- 255 ... ... С. Қазақ АССР-ы қазақ совет мектебінің оқу-тәрбие жұмысының
тарихынан (1920-1936).- ... 1960.- 140 ... ... Г.М. ... ... народного образования
в Казахстане. Алматы: Рауан, 1998.- 146 б.
16 Герасимова А.Г.
17 ... А.Н. ... ... и ... ... ... ... : Автореф. дис. канд.- Алматы. 1989.- С. 28
18 Шаймерденова К.Ш. Педагогические ... Абая ... ... Рауан, 1961
19 Құдиярова А.М.
20 Сейталиев Қ.Б.
21 Әлсатов Т.М. Қазақ хандығы тұсындағы педагогикалық ойлардың дамуы.
Док. дис. ... ... 2000.- 43 ... ... ... ... М.Б.
24 Көккөзова М.Б. Педагогические идеи Ж.Жабаева.- Алма-Ата: РЦИК, 1988
25 Ибраева К.Ж. X-XIV ғ.ғ. ... ... ... және ... Докт. дис. автореф.- Алматы, 2005.- 50 б.
26 Камалиева К.К.
27 Көшенова Р.Н. Педагогические идеи М.Жумабаева.
28 Шалғынбаева Қ.Қ. ... ... ... 1998
29 Тұрсынова А.Б.
30 Халитова І.Р. Абай Құнанбаевтың ... ... ... ендіру
тарихы (1960-1965ж.ж.). Докт. дис. автореф.- Алматы, 1998
31 ... А.Е. ... ... ... қыздардың
адамгершілік тәрбиесі. Канд. дис. автореф.- Алматы, 1993
32 Буланова В.
33 Ахметов Т.Ә. ... ... ... ... ... ... ... 2003.- 28 б.
34 Ыбрайымжанов Қ.Т. ... ... ... ... ... ... Канд. дис. автореф.- Алматы, 2001.- 22 б.
35 Жарықбаев Қ.Б., Қалиев С. ... ... (Оқу ... ... Әлеуов Ө.
37 Қалиев С.Қ., Именбекова С. Ахмет Байтұрсыновтың ... ... ... пайдалану.- Алматы: Өлке, 2002.- 244 б.
38 Бөлеев Қ.Б. Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге
дайындаудың теориясы мен практикасы.- ... ... 152 ... ... Т.М. Қазақ хандығы тұсындағы педагогикалық ойлардың дамуы
(XV-VIII ғ.ғ.): Докт. дис. автореф.- Алматы, 2000.- 43 ... ... А.Қ. ... ... жазба мұраларындағы педагогикалық
ой-пікірлер (VI-VIII ғ.ғ.). Канд. дис. ... ... 2004.- 27 ... ... ... ... Қ.Б. Психология.- Алматы., Білім, 1993.- 272 б.
43 Кубесов А. Педагогическое наследие Аль-Фараби. Докт. дис. автореф.-
Ташкент, 1990.- 314 ... ... ... Түретаева Г.И. Абай Құнанбаев шығармашылығындағы дидактикалық
ойлар. Канд. дис. автореф.-Алматы, 2005.- 26 б.
46 Зейнуллина Ж.Е. Абай ... ... ... ... ... ... беру. Канд. дис. автореф.- Атырау, 2007.-
29 б.
47 Садуақасова С.
48 Көшенова Р.Н. ... идеи ... ... Қ.Қ.
50 Құрманбаева М.Ж. М.Ғабдуллин мұрасындағы ... ... ... ... ... ... дис.
автореф.- Алматы, 2003.- 24 б.
51 Ыбраимжанов Қ.Т. Ахмет ... ... ... ... мұралары. Канд. дис. автореф.- Алматы, 2001.- 22 б.
52 ... Т.Ә. ... ... тәлім-тәрбиелік идеялары. Канд.
дис. автореф.- Астана, 2003.- 28 б.
53 Қиясова Б.
54 Үсенбаева Р.
55 Құдиярова А.
56 Тұрсынова А.
57 Баймұратова С. ... ... ... Шонанова. Кант. дис.
автореф.- Алматы, 1997.- 22 с.
58 Қоянбаева Қ.Қ. Мағжан Жұмабаевтың шығармашылығындағы педагогикалық
идеяларын ... ... ... мектептердің оқу-тәрбие процесінде пайдалану.
Канд. дис. автореф.- ... 2006.- 30 ... ... ... Сманова С.Т. Ғ.Мүсіреповтың педагогикалық ой-пікірлері. Канд. дис.
автореф.- Алматы, 2001.- 31 ... ... А.Е. ... ... и
педагогические идеи Т.Жургенова. дис. автореф.- Алматы, 2005.- 25 с.
62 Жакибекова С.С.
63 ... Е.К. ... ... ... ... ... ... дамыту. Канд. дис. автореф.- Алматы,
2006.- 28 б.
64 Асаубаева А.К. ... ... ... болған қазақ
зиялыларының педагогикалық көзқарастары (1930-1938 ж.ж.). ... ... ... 2007.- 25 ... ... М.К. ... ... М.Дулатова. Канд. дис.
автореф.- Шымкент, 2006.- 240 ... ... Р. ... ... ... мұрасы арқылы тұлға
мәдениетін қалыптастыру. Канд. дис. автореф.- Алматы, 2006.- 25 ... ... М.Д. ... ... ... ... Канд.
дис. автореф.- Түркістан, 2006.- 22 б.
68 Төлебаева Ж. Мұқан Төлебаевтың музыкалық-педагогикалық мұрасы
69 Құламбаева Қ.Қ. ... идеи ... ... ... ... 1995.- 24 с.
70 Махметова Б.Т. Бақытжан Байқадамовтың музыкалық-педагогикалық
мұрасы. Канд. дис. автореф.- Алматы, 1999.- 28 ... ... А.Т. ... ... ... дис. ... Алматы, 2003.- 32 с.
72 Әуезов М.
73 Мұрағат деректері.
74 Бақбергенов С. «Сұқсыр».
75 Бақбергенов С. «Әнімен әлдилеген туған елін».
76 Нұржекеев Б. ... ... ... Сұлтанов Қ., Нұржекеев Б. «Жезтаңдай әнші еді».
78 Сұлтанов Қ. «Дәнеш ағамен алғашқы кездесу»// ... ... ... ... 2006.
79 Оразақын А. «Дарынды Дәкең».
80 Бейсенбек Е. «Балжан-ай».
81 Жақанов И. «Аспандағы аққуға әнін ... ... И. ... тоты».
83 Дүйсенбінова Р.Қ. Қазақтың ән және әншілік өнері: «Өнеріне тәрбиесі
сай әнші еді».- ... ... ... Р.Қ. ... музыкалық мұра арқылы тәрбиелеу –
ізгілендіру ... ... ... ... Р.Қ. ... ... – тәрбие арқауы»,- Талдықорған,
2007.
86 Мырқаев Ж. «Қас тұлпардың дүбіріне ілестік».
87 Мырқаев Ж. ... ... ... Ж., ... Р. ... сазгерлерінің шығармалары
арқылы оқушылардың атамекенге сүйіспеншілігін қалыптастыру».
89 Пірінбекова Д. «Ән өнеріндегі асыл бейне», - Алматы, 2007.
90 Шыныбаев С.Т. ... ... ... ұстаздық өнеге»,- Алматы,
2007.
91 Жанпейісов Н.Қ. «Әншілік әлеміндегі дара тұлға»,- Алматы, 2007.
92 Қармысов А. «Өнер жолымды өрнектеген аға»// ... ... ... ... 2006.
93 Мұқаманов М. «Аспандағы аққуға әнін қосқан»// «Өнер ... ... ... ... ... Т. Әнші Дәнеш. - Алматы, 2002. - 256б.
95 Толыбаев Қ. Әнші Дәнеш. - Алматы, 2001.
96 Рақышев Д. Өнермен ... ... - ... ... ... Қ. ... әдебиеті» газеті, шілде, 1992.
98 Елеманова А.С. социологической специфике устного профессионального
музыкального ... – В кн.: ... ... ... ... – Алма – Ата, ... Елеманова А. С. О профессионализме в до революционной казахской
музыкальной культуре. – Известия А. Н. Каз ССР. ... ... 1981, ... ... Р. ... бәрі ... Талдықорған, 1996
101 Ахметова М.М. «Ән өнері және уақыт».- ... ... 1993, ... ... ... М. ... взгляды казахского народа на певческое
искусство». – Известия АН Каз ССР. Серия филол,1978, №4
103 Қоспақ З. «Сыр ... ... ... . - ... ... - 168б. - ... Елеманова А.С. «О социологической ... ... ... ... – Вк и.: Социологические аспекты
изучения музыкального фольклора – Алма – Ата,1970г
105 Бекқожина Т. ... 200 әні» ... ... ... - Ата, ... ... Каз ССР, 1972 232 ... Сиркисян А.В. «О некоторых вопросах вокальной школы».
107 Дмитриеваның Л.Б. «Основы вокальной ... ... Л.Б. ... ... ... и
приспособления голосового аппарата у певцов».
109 Долива А.Л. «Певцы и песня».
110 Органов Б. «Певчиский голос» ... его ... ... М.Л. «Из ... ... искусства».
112 Ламперти Ф. «Искуство пения».
113 Морозов В.М. «Тайны вокальной речи».
114 Морозов В.М. ... слух и ... ... Н. ... әншілік әлемін зерттеу – шәкірттік
парызымыз»// ... ... ... №8, ... 2006.
116 Малышева К.М.
117 Мазурин К. Метадология пения. Курс педагогики пения, т. 1, часть
теоретическая. М., 1902.- стр. 187
118 ... В.К. ... ... в ... вып. 15: Сборник
статей / Сост. О. Апраксине. М.: ... 1982 – 160., нет, 51 - ... ... М. Школа пения. Москва, 1957
120 Левидов К.
121 Яковлев А. О физиологических основах формирования певческого
голоса.-Сб. «Вопросы певческого воспитания школьников». - Стр. ... ... С. Н. ... ... ... певческого голоса //
Акустический журнал.- 1956. Т. 1-27- Вып.2.- С. 210.
123 Дмитриева Л.Б. Гласные в пение. – //Педагогика: Учебн. Пособие для
педучилищ. С. ... ... Б. Пути ... развития юных скрепачей и
виоленчилистов.- М., 1970. С. 142-143
125 Ауэр Л. Мол. школа игры на ... ... ... классики.- М., 1965. С. 89.
126 Баранов С.П., Болотина Р.Л., ... Т.В., ... ... : ... ... для педучилищ/ -М.: Просвещение, 1981.- 367с.
С.84- 85.
127 Коркина В. И. «Дидактика в схемах и таблицах»// Учебное пособие
судентов дневной и ... ... ... специальности «Педагогика и
методика начального обучения».-Караганда: Издательство КарГУ, 2004.-211с.
С. 50.
128 Щукинаның Г.И. «Проблемы позновательного ... в ... ... сөздік.
130 Сухомлинский В.А.
131 Ысқабаев Ә., Құсайын К. «Дәнеш әндері»,- Талдықорған, 1993
132 Ожегов С.И. Словарь русского языка/ Под. ред. Н.Ю.Шведовой. 21 ... – М.: ... ... 1989 – 924 с. - 8. ... ... А.Н. Вопросы социологии и эстетика музыки. Статьи и
исследования. ІІ выпуск. – Л: Советский композитор, 1981. – 293 с. - ... ... Ш.Б. ... и ... ... ... средствами
казахской музыки. – Алматы., Ғылым, 1999 – 361с. С. 167 - 169.
135 Дүйсенбінова Р.Қ. Қазақ ... ... ... Алматы, 2001.
136 Жақанов И. Үзілген ән. - Алматы, 2001.
137 Жарықбаев Қ. ... ... ... ... ... -
Алматы, 1971.
138 Қожағұл С. Әсет ақын.- Алматы, «Қазақ тарихы» 2003, 144 бет.
139 Подласый И.П. Педагогика. ... ... ... для студентов
педагогических ВУЗов: В 2 кн. – М.: гуманитарное издание центр ВЛАДОС, ... Кн. 2: ... ... – 256 с.: ил. ... ... 2030 ... даму бағдарламасы.- Алматы, 1997.
141 Қазақстан Республикасы жастар саясатының тұжырымдамасы.
142 Мұқанов М. «Жас және педагогикалық психология». – Алматы Қазақ ССР-
нің Мемлекеттік ... ... - 1981.- 247 б. 93- 113 ... ... ... Алматы., Арыс, 2004.- 707 б.
-----------------------
Дәнештің репертуарындағы
әндер
Қ.Аманжолов-тың әндері
Қырғыз
әндері
Сарыарқа сазгерлерінің әндері
Халық
әндері
Өзім туралы
Ақан сері
Әсет
«Ой, бұлбұл»
«Қоңырқаз»
Біржан
Дариға сол қыз
«Қаракөз»
«Ақмаңдай ... - ... ... ... ... ... училище
Ұйғыр қазақ театры
«Шұғыла» ансамблі
Синьцзян қаласы
Құлжа қаласы
Панфилов ауданы «Көктал», «Үшарал» колхоздары
Талдықорған қаласы
Педагогикалық қызметінің жүйесі
Ұлттық ... ... ... ... ... байланыс
Теріп
тарту
Жаңылтпаш
Фольклорлық шығармалар
орындаушы
үйретуші
Әншінің
демі
Терме
Дәнеш әндерінің тақырыптары
Елге, жерге сүйіспеншілік әндері
Жастарға өсиет
Философиялық
Өнер құдіреті
«Соқ жүрек»
«Санаулы ... ... ... ... жастарының маршы
«Сұлу ән»
«Көктем гүлдері»
«Еңбекші жастарының маршы»
«Дом-быра»
«Жер сұлуы-Жетісу
«Инже-нер қыз»
Махаббат туралы
«Саясында алманың»
«Аңсаған аяулым»
«Бақы-тым бол»
«Жан сәулем»
«Сәулешім»
Сауықшыл – елім ... ... ... сол қыз
Амандасу
«Жетісу»
Сазгердің шығармашылық кезеңдері
Бірінші кезеңі Синьцзянь (1946-59)
Екінші кезеңі
Қазақстан (1960-92)
күй
шығару
ән
шығару
пьесаға ... ... ... ән
«Шұғаның белгісі»
«Салкүрең»
10 ән
«Сандықтан шыққан сайтандар»
«Ақсақал аң - таң»
«Жәлел жырақ»
«Сақал саудасы»
Дәнеш шәкірттері
Білім ордаларында
Филармония
Халық театрында
Мектепте
Университетте
Бейсенбаев Дүйсен
«Шұғыла» ансамблі
«Арай» ансамблі
Көкілбекова ... ... ... ... ... ... Қанатбек
Марқаев Жақсылық
Әбеуов Санақ
Сауранбаев Жансейіт
Нұрдәулетова Айдынгүл
Жанпейісов Нұржан
Найманбаев Ерғали
Ахмадиева Мамыртай
Сырттай ... ... ... ... ... Айдос
Сағымбаев Оқап
Юсипов Медет
Әділбеков Медет
Жанпейісов
Нұржан
Шыныбаев
Серікбол
Жұмажанова Гүлниза
Бұтабаев Ерболат
Сханова Толқын
Сейітқожаев Нұржан
Дәулетбаева ... ... ... Мұрат
Бескенбаева Гүлжан
Рақышева Данагүл
Әліпбекова Әділ
Мағынаны ашу
Ой толғаныс
Ой қозғау
Эссе жазу
Әдеби талдау
Үй тапсырма-лары
Кіріспе сөз
Әнші ... ... өз ... ... ... ... характері
Әнші туралы әдебиеттер
Көркем сөз оқу
Әнші шыңы
Әнші портреті
Ән сазының динамикалық өзгерістері
Эссе жазу
«Халық композиторларының әндері» ... ... ... ...... Саясында алманың.
3. Туған жер.
Д.Рақышев
Мақтанышым – Елім
Алматы «Өнер»
1984ж.
Дәнеш әндері.
1993ж.
Д.Рақышев.
Өнермен өзектес өмір.
1984ж.
Р.Қ.Дүйсенбінова.
З.Н.Бекбаева.
Қазақтың ән және әншілік өнері.
Қ. Толыбаев
Тума талант.
Т.Әбілдаев.
«Өмірсерік»
(өнер күнделігі)
Алғысқа
бөленгендер.
(өнер ... ... ... ... ... өзгерісі
Қиял сезімге бері-леді, ән қанат талды-рады, құс діріліндей аспанға
өрлейді.
Сұлу ән сызы-ла ... ... ... үй ішін ... ән ... ... ... күміс көмейден баппен шығады.
Әуелейді, мұңға батырады толықсытады.
Қоңырау-дай сыңғырла-ған асқақ.
Ет жүректі елжіретеді.
Үн көмейінен көміле шығады, ақтарыла төгіледі.
Тылсым тыныштық ... ... ... ызыңсыз, ән сезімтал
жүректі тербейді
Дауыс иірімі құлпыра құбылады.
Ыстық ықыласты , нұрлы жүзді, момақан
Жаны жайсаң, абзал жан
Дәнеш характері
Әнші ... ... ... ... ... шымыр
Әншілік өнерді ерекше меңгерген
Сезімтал, нәзік жанды
Сыпайы мінезді,
Талантына тәнті қылған ерен жүйрік
Сүйір саусақты
Арманшыл, жүрегі сағынышқа толы
Әнші ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 148 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
17 ғасырдың музыкалық мәдениеті19 бет
200 орынға арналған залы бар және 100 оқушыға арналған музыкалық мектебі бар словяндық ұлттық мәдени орталығы41 бет
Абай мұрасының зерттелуіне шолу23 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру13 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру туралы51 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Балалардың музыкалық орындаушылықтарын қалыптастыру23 бет
Баланың музыкалық қызметінің мазмұны, түрлері мен формалары23 бет
Естияр тобы балаларының музыкалық мәдениетін қалыптастырудың теориялық негіздері19 бет
Жасөспірімдердің музыкалық қабілеттерін дамыту52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь