Ақынның шығармашылық өмірбаяны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 АҚЫННЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ӨМІРБАЯНЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10

2 САПАРҒАЛИ ЛИРИКАСЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК
ДӘСТҮР ЖӘНЕ ДАРАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26

3 АҚЫН ПОЭМАЛАРЫНДАҒЫ ЭПИКАЛЫҚ
ЖӘНЕ ҚАҺАРМАНДЫҚ САРЫН ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64

4 САПАРҒАЛИ АЙТЫСТАРЫНЫҢ ЖАНРЛЫҚ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...102

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 127

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 131
Тақырыптың өзектілігі. Қоғам өміріндегі ұлы өзгерістер ұлттық тарихи-мәдени, көркемдік-эстетикалық құндылықтарымызды аса маңызды мәселе ретінде жан-жақты зерттелуіне толық жол ашты. Саяси-әлеуметтік, экономикалық, халықаралық салада да оң өзгерістер болып жатқанын, Тәуелсіз Қазақстан Республикасының дербес жол таңдағанын әлемдік қауымдастық біліп, танып отырғаны бүгінде жаңалық емес, ақиқат. Қазақ жұрты өзінің рухани-мәдени құндылықтарын түгендеп, генетикалық мәйегіне зер салып, нағыз ұлттық көркемдік-эстетикалық байлықтарын жүйелі түрде зерттеп, жаңа бағытқа бет алғаны, өзгесін айтпағанда, гуманитарлық ғылымдардың барлық саласында байқала бастады. Тіпті Еуропа, Америка Құрама Штаты, Шығыс мемлекеттерінен зерттеуші-ғалымдар келіп қазақ фольклорын, қазіргі әдеби даму процесін зейін қоя зерттей бастауы мемлекеттің саяси-экономикалық қана емес, рухани-мәдени құндылықтарының көркемдік-эстетикалық, танымдық-философиялық қуатын байқатса керек.
Отандық гуманитарлық ғылымда, соның ішінде әдебиеттану ғылымында да, оң өзгеріс, соны серпіліс бар. Басқасын айтпағанда қазақ мәдениетінің көркемдік және ғылыми арналы бағытының негізін қалаған алыптар тобы – Шәкәрім, Ахмет, Әлихан, Мағжан, Жүсіпбек, Міржақып сынды ірі тұлғалардың есімі мен шығармаларының ақталып халқымен қайта қауышуы, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шыпырашты Наурызбай, тағы басқа бірқатар батырларымыз бен би-жырауларымыздың “ақтаңдақтар” әлемінен ортамызға оралуы көптеген әдеби-мәдени ескерткіштердің, тарихи құжаттардың жан-жақты зерттелуіне, жарық көруіне жол ашты. Осының нәтижесінде ұлттық әдебиеттану ғылымында қазақ сөз өнерінің ірі тұлғаларының шығармаларын бүтін бірлікте, үзіп-жұлмай тұтастай қарастыруға мүмкіндік туды.
Академик Серік Қирабаев өзінің “Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет” атты еңбегінде: “Өмір бойы сыртқы елдердің шабуылы мен отаршылдығына қарсы күрескен халықтың әдебиетінде тәуелсіздік, бірлік идеясы ұлттық идея болғанын еске алуға болады. Ұлт әдебиетіндегі осы идеяның жаңғырып, жаңаша естілуі бүгінгі әдебиеттік көзқарас пен дәстүрдің жаңа байланысын зерттеуге жол ашады. Осы ұлттық дәстүрді қолдап, елдің тәуелсіздігін ту еткен азаматтардың, ақын-жазушыларымыздың көпшілігі кеңес заманында ұлтшыл ретінде қуғындалып, жойылып кеткені белгілі. Солардың шығармашылық жолын терең зерттеп, ой-пікірлерін, көркем образдарын бүгінгі күннің көкейкесті мәселелерімен үндестіру қажет” [1, 6 б.], – деп жазғаны әр кезең әдебиеті өкілдерінің қай-қайсысына да қатысы бар екендігін аңғартады.
Ұлт мәдениетінің ғасырлар бойы желісін үзбей дамып келе жатқан арналы бір саласы халық поэзиясы, тіпті халық ақындарының шығармашылығы екені, оны жан-жақты, жүйелі түрде зерттеу ісі бүгінгі әдебиеттану ғылымының сұраныстарының бірі екені дау тудырмасы анық. Дегенмен бұдан ұлттық фольклордың, қазақтың халық ақындарының өмірі мен шығармашылығы бүгінгі таңға дейін зерттелмеді деген ұғым қалыптаспаса керек. Керісінше бұрын жасалған ғылыми жетістіктерімізді бағалай келе алдымызда ұлттық рух, ұлттық мінез және халық менталитеті өресінде терең зерттеу мәселесі тұрғанын айтуымыз қажет.
1 Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 448 б.
2 Қазақ әдебиетінің тарихы. Т. 1, ІІ кітап. – Алматы: Ғылым академиясы баспасы, 1964. – 696 б.
3 Еспенбетов А. Мәдени мұра қазіргі ғылым контексінде. – Семей: Полиграфия, 2005. – 615 б.
4 Мұхамедханов Қ. Халық ақыны Сапарғали Әлімбетов. //Семей таңы, 1968. – 31 желтоқсан.
5 Алтынбаев Қ. Туған жерден шабыт алған. //Молшылық үшін, 1988. – 13 тамыз.
6 Ерменбаев Т. Отты жыры халықтың жүрегінде. //Семей таңы, 1988. – 5 тамыз.
7 Ерменбаев Т. Сапарғали ақын. //Молшылық үшін, 1988. – 25 ақпан.
8 Зүкенов М. Ақын өмірінің бір сәттері. //Молшылық үшін, 1988. – 4 қазан.
9 Серікбаев Н. Төгемін сөз маржанын суылдатып. //Дидар, 1998. – 7 тамыз.
10 Әуелбеков Ж. Сапарғали ойыма оралғанда. // Рауан, 1991. – 26 наурыз.
11 Әлімбетов С. Өлеңдер мен поэмалар. (Құрастырып, алғы сөзін жазған – Н.Исмағұлов). – Алматы: Көркембаспа, 1962. – 204 б.
12 Бес тұғыр. (Құрастырып, алғы сөзін жазған – М.Сәрсеке). – Семей: Тенгри, 2000. – 187 б.
13 Әлімбетов С. Өлең гүл. (Құрастырып, алғы сөзін жазған – М.Иманжапар). – Семей: Тенгри, 2003. – 116 б.
14 Әлімбетов С. Жырмұра. (Құрастырып, алғы сөзін жазған – М.Иманжапар). – Семей: Тенгри, 2004. – 160 б.
15 Жансүгіров І. Ащы сөз. //Социалды Қазақстан, 1936. – 18 қыркүйек.
16 Пушкин А.Таңдамалы шығармалар жинағы. 3 томдық (редакторлар: Сейфуллин С., Әуезов М., Мұқанов С., Мүсірепов Ғ.), Т. 2. – Алматы: КМКӘБ, 1937. – 350 б.
17 Исмаилов Е. Ақындар. – Алматы: ҚМКӘБ, 1956. – 340 б.
18 Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 557 б.
19 Байтұрсынов А. Ақ жол. Өлеңдер мен тәржімелер, публ. мақалалар және әдеби зерттеу. (Құрастырып, алғы сөзін жазған Р. Нұрғали). – Алматы: Жалын, 1991. – 464 б.
20 Әуезов М. Уақыт және әдебиет. – Алматы: ҚМКӘБ, 1962. – 426 б.
21 Кенжебаев Б. Жылдар жемісі. – Алматы: Жазушы, 1984. – 286 б.
22 Қабдолов З. Жебе. – Алматы: Жазушы, 1977. – 380 б.
23 Бердібай Р. Кәусәр бұлақ.. – Алматы: Жазушы, 1989. – 360 б.
24 Каскабасов С. Казахская несказочная проза. – Алматы: Наука, 1990. – 240 б.
25 Қирабаев С. Әдебиет және дәуір талабы. – Алматы: Жазушы, 1976. – 300 б.
26 Кәкішев Т. Оңаша отау. – Алматы: Жазушы, 1982. – 224 б.
27 Негимов С. Өлең өрімі. – Алматы: Ғылым, 1980. – 136 б.
28 Нұрғали Р. Күретамар. – Алматы: Жазушы, 1993. – 236 б.
29 Еспенбетов А. Уақыт өрнегі. – Алматы: Інжу-маржан, 2005. – 515 б.
30 Әбдіғазиев Б. Асыл арна. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. –
128 б.
31 Жолдасбеков М. Асыл арналар. – Алматы: Жазушы, 1990. – 352 б.
32 Тебегенов Т. Ақындық поэзиядағы фольклор мен әдебиет дәстүрі. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның Авторефераты /қолжазба құқында/ – Алматы: 2002. – 66 б.
33 Л. ММА. (М.О.Әуезовтің әдеби мемориалды мұражайы). 202 бума, 1 б.
34 Дүйсенов М., Сейдеханов К., Негимов С. Халық ақындары творчествосының көркемдік сипаты. – Алматы: Ғылым, 1982. – 192 б.
35 Сыдықов Т. Толғандырар тағдырлар. – Алматы: Қазақстан, 1977. – 139 б.
36 Төреқұлов Н. Қазақ Совет халық поэзиясының жанрлық ерекшеліктері. – Алматы: Ғылым, 1979. – 168 б.
37 Рахымжанов Т. Эпикалық дәстүр және халық ақындары творчествосы. //Кітапта: Дәстүр және жаңашылдық. – Алматы: Абай атындағы Қазақ пед. инст., 1984. – 82 б.
38 Шәкәрімтану ғылыми-зерттеу орталығы. – Семей: СМПИ, – 27 бума.
39 ҚРҰҒА ОҒКҚ. – 285 бума, №3.
40 Базарбаев М., Нарымбетов Ә. Ерлік пен еңбек дастаны. – Алматы: Мектеп, 1984. – 192 б.
41 Нұршайықов Ә. Махаббат қызық мол жылдар. Таңдамалы, Т. 1. – Алматы: Қазығұрт, 2005. – 472 б.
42 Көбдіков Т. Өлеңдері. – Алматы: ҚМКӘБ. 1955, –240 б.
43 Түкісов У. Ұлағат. – Семей: Семей печать. 2001. – 200 б.
44 Қабдолов З. Лирика сипаты: Сылдырап өңкей келісім. //Кітапта: Қабдолов З. Жебе. Әдеби толғаныстар мен талдаулар. – Алматы: Жазушы, 1977. – 380 б.
45 Ахметов З. Лирика. //Кітапта: Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырушылар: З.Ахметов., Т.Шаңбай) Үшінші басылым – Семей-Новосибирск: Талер-Пресс, 2006. – 398 б.
46 Уақыт және қаламгер. Әдеби сын. Алтыншы кітап. – Алматы: Жазушы, 1978. – 304 б.
47 Исмағұлов Н. Сапарғали Әлімбетов. //Кітапта: Сапарғали Әлімбетов. Өлеңдер мен поэмалар – Алматы: ҚМКӘБ, 1962. – 204 б.
48 Федотов О. Жанрово-видовое деление лирики. //В книге: Федотов О.И. Основы теории литературы, Т. 2. – Москва: Владос, 2003. – 240 с.
49 Әуезов М. Әр жылдар ойлар. Алматы: ҚМКӘБ, 1959. – 555 б.
50 Белинский В. Сборник соч.: в 3 т. Т. 2. – Москва: Наука, – 466 с.
51 Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. – Алматы: Жазушы, 1966. – 348 бет.
52 Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет. – Алматы: Ғылым, 1997. – 504 бет.
53 Нысанбаев Ә. Беташар. //Кітапта: Түркістан. Халықаралық энциклопедия. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2000. – 656 б.
54 Омарұлы Б. Зар заман поэзиясы. – Алматы: Білім, 2000. – 291 б.
55 Әуезов М. Абайдың лирикасы. //Кітапта: Әуезов М. 20 томдық шығ. – Алматы: Жазушы, Т. 20. 1985. – 496 б.
56 Ахметов З. Казахское стихосложение. – Алматы: Наука, 1964. – 460 с.
57 Әбдіғазиев Б. Шәкәрімнің лирикалық шығармалары. – Алматы: Респ. баспа каб., 1994. – 72 б.
58 Нарымбетов Ә. Қалижан Бекхожин творчествосы. – Алматы: Ғылым, 1983. – 176 б.
59 Жабаев Ж. 2 т. шығармалар жинағы. Т. 2. – Алматы: Жазушы, 1982. – 440 б.
60 Тұрысбекова Ж. Төлеу Көбдіковтің әдеби мұрасы. – Алматы: Альянс, 2003. – 148 б.
61 Шапай Т. Шын жүрек – бір жүрек: Эссе. Әдеби сын. Зерттеу. – Алматы: Жазушы, 1999. – 256 б.
62 Шаңбай Т. Арнау өлең. //Кітапта: Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998. – 720 б.
63 Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. – Алматы: Жазушы, 1970. – 544 б.
64 Қаратаев М. Туған әдебиет туралы ойлар. – Алматы: ҚМКӘБ, 1958. – 443 б.
65 Жамбыл Ж. Шығармалар жинағы. – Алматы: ҚМКӘБ, 1946. – 208 б.
66 Сейдеханов К. Қазақтың Ұлы Отан соғысы кезіндегі халық поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1974. – 310 б.
67 Құлағың сал әлеумет. //Екпінді (Қазіргі Семей таңы), 1941. – № 97
68 Қазақ әдебиетінің тарихы. 3 т. 1 кітап. – Алматы: Ғылым, 1967. – 643 б.
69 Қирабаев С. Революция және әдебиет. Т. 1. – Алматы: Жазушы, 1977. – 376 б.
70 Баймұратов Н. Қазына. – Алматы: Жазушы, 1982. – 240 б.
71 Ісләмжанұлы К. Өлеңге оранған отбасы. //Кітапта: Тал бесіктен жер бесікке дейін. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 272 б.
72 Сейдеханов К. Қазақтың қазіргі халық поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1973. – 313 б.
73 Нарымбетов Ә. Уақыт шындығы көркемдік кепіл. – Алматы: Жазушы, 1989. – 183 б.
74 Борев Ю. Героическая поэма. //В книге: Борев Ю. Эстетика. Теория литературы: Энциклопедический словарь терминов. //Ю.Б.Борев. – Москва: Издательство Астрель, 2003. – 575 стр.
75 Алтынбаев Қ., Жұмаханов Е. Ақсуат. – Алматы: Ер Дәулет, 1998. – 288 б.
76 Қазақ балуандары. – Алматы: Ер Дәулет, 1996. – 580 б.
77 Байзақов И. Таңдамалы. Т. 1. – Алматы: Жазушы, 1983. – 232 б.
78 Байғанин Н. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1991. – 397б.
79 Дербісалин Ә. Дәстүр мен жаңашылдық. – Алматы: Ғылым, 1976. – 204 б.
80 Тарихи жырлар. Көптомдық. Т. 1. – Алматы: Білім, 1995. – 288 б.
81 Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Мектеп, 1973. – 212 б.
82 Өміралиев Қ. Оғуз қаған эпосының тілі. – Алматы: Ғылым, 1988. – 280 б.
83 Жансүгіров І. Поэмалар. Т. 2. – Алматы: Жазушы, 1987. – 344 б.
84 Марғұлан Ә. //Социалистік Қазақстан, 1980. – 23 наурыз.
85 Мөдиұлы Б. Қамшыгер. – Семей: Полиграфия, 2001. – 340 б.
86 Сыдықов Т. Ғасырлардың кәусар бұлағы. – Алматы: Қазақстан, 1980.– 213 б.
87 Батырлар жыры. І том. – Алматы: Жазушы, 1963. – 540 б.
88 Құнанбаев А. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1968. – 319 б.
89 Қазақстан тарихы. Очерктер. – Алматы: Дәуір, 1994. – 446 б.
90 Ақтайлақ би. (Құрастырып, алғы сөзін жазған – С. Қорабай), Алматы: Журналист, 1991. – 115 б.
91 Нарымбетов Ә. Қазақ совет поэмасы. – Алматы: Ғылым, 1977. – 240 б.
92 Нұрмағамбетова О. Нұрпейіс Байғанин. //Кітапта: Байғанин Н. Таңдамалы шығармалар (Құрастырып, алғы сөзін жазған О. Нұрмағамбетова). – Алматы: Жазушы, 1991. – 400 б.
93 Әуезов М. (ҚӘТ, Т. 2. 2 кіт., 1961. – 448б.)
94 Нұрқатов А. Жалғасқан дәстүр. – Алматы: Жазушы, 1980. – 312 б.
95 Мұхамедханұлы Қ. Абайдың ақын шәкірттері. Т. 3. – Алматы: Дәуір, 1995. – 320 б.
96 Ердембеков Б. Әріп ақын. – Алматы: Ғылым, 2001. – 184 б.
97 Ысмайылов Е. Пушкин қазақ халқының әдебиетінде //Социалды Қазақстан. 1936, – 17 мамыр.
98 Әуезов М. Пушкинді қазақшаға аудару тәжірибелері туралы. //Социалды Қазақстан. 1936, – 22 қаңтар.
99 Пушкин А.С. Таңдамалы. 3 т., Т. 2. – Алматы: Қазкөркемәдеббас, 1937. – 360 б.
100 Найманбаев Ә. Шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1988. – 304 б.
101 Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
102 Мұқанов С. Айтыстар туралы. //Қазақ халық әдебиеті. Көп томдық. Айтыс. Т. 1. – Алматы: Жазушы, 1988. – 288 б.
103 Кенжебаев Б. Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы демократ жазушылары. – Алматы: ҚМКӘБ, 1958. – 308 б.
104 Ғабдуллин М. Халық ауыз әдебиеті – Алматы: Мектеп, 1974. – 215 б.
105 Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 288 б.
106 Базарбаев М. Көрікті ойдан көркем сөз. – Алматы: Рауан, 1994. – 367 б.
107 Қасқабасов С. Жырау, жыршы, әрі ақын //Жамбыл туралы сөз: Баяндамалар мен мақалалар жинағы. – Алматы. – 1996. – 116-140 б.
108 Бердібаев Р. Айтыс өнері. Сарқылмас қазына. – Алматы: Мектеп, 1983. – 248 б.
109 Негимов С. Халық өлеңінің ұйқасы мен ырғағы. //Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1975. – 270 б.
110 Жармұхамедов М. Айтыс. – Алматы: Ғылым, 1990. – 52 б.
111 Егізбай Қ. Сапарғалы жайлы ойларым. – Семей. СМПИ. Шәкәрімтану ғылыми-зерттеу орталығы, 2005. 27 бума.
112 ҚРҰҒА ОҒКҚ – 268, 285 бума. № 1-3.
113 Жолдасбеков М. Қазіргі айтыс. Т.1. //Кітапта: Алғысөз. М. Жолдасбеков. – Астана: Күлтегін, 2004. – 312 б.
114 Сапарғали мен Есенсарының айтысы. Халық ақындарының облыстық айтысы. //Екпінді, 1945. – 16 наурыз.
115 Асыл сөз, тасқынды жыр жеңіс үшін. //Социалистік Қазақстан, 1943. – 12 желтоқсан, № 25.
116 Мұхамедханов Қ. Жамбыл мерекесі. //Екпінді, 1946. – 21 сәуір.
117 Сыздықов Ж. Ақындар айтысы. //Социалистік Қазақстан, 1946. – 5 маусым.
118 Иванов С. Отпечаток перстия. – Москва: Наука, 1974. – 480 стр.
119 ҚРҰҒА ОҒКҚ – 244 бума. №1, 2.
        
        М А З М Ұ Н Ы
КІРІСПЕ...................................................................
.................................................3
1 АҚЫННЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ӨМІРБАЯНЫ....................................10
2 САПАРҒАЛИ ЛИРИКАСЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК
ДӘСТҮР ЖӘНЕ ... АҚЫН ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ұлы өзгерістер ұлттық тарихи-
мәдени, көркемдік-эстетикалық құндылықтарымызды аса маңызды мәселе ретінде
жан-жақты зерттелуіне ... жол ... ... экономикалық,
халықаралық салада да оң өзгерістер болып жатқанын, Тәуелсіз ... ... жол ... ... ... ... ... бүгінде жаңалық емес, ақиқат. Қазақ жұрты өзінің рухани-мәдени
құндылықтарын түгендеп, генетикалық мәйегіне зер ... ... ... байлықтарын жүйелі түрде зерттеп, жаңа бағытқа бет
алғаны, ... ... ... ... ... ... ... Тіпті Еуропа, Америка Құрама Штаты, Шығыс мемлекеттерінен
зерттеуші-ғалымдар келіп қазақ фольклорын, қазіргі ... даму ... қоя ... бастауы мемлекеттің саяси-экономикалық қана емес, рухани-
мәдени құндылықтарының көркемдік-эстетикалық, ... ... ... ... ... ... ішінде әдебиеттану ғылымында да, оң
өзгеріс, соны серпіліс бар. Басқасын айтпағанда қазақ ... және ... ... ... ... ... алыптар тобы –
Шәкәрім, Ахмет, ... ... ... ... ... ірі тұлғалардың
есімі мен шығармаларының ақталып халқымен қайта қауышуы, ... ... ... ... ... тағы ... бірқатар
батырларымыз бен би-жырауларымыздың “ақтаңдақтар” әлемінен ... ... ... ... ... ... ... жарық көруіне жол ашты. Осының нәтижесінде ұлттық әдебиеттану
ғылымында қазақ сөз өнерінің ірі тұлғаларының шығармаларын бүтін бірлікте,
үзіп-жұлмай ... ... ... ... ... ... ... “Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет” атты
еңбегінде: “Өмір бойы сыртқы елдердің шабуылы мен отаршылдығына ... ... ... ... бірлік идеясы ұлттық идея
болғанын еске алуға болады. Ұлт әдебиетіндегі осы идеяның жаңғырып, жаңаша
естілуі бүгінгі ... ... пен ... жаңа ... жол ... Осы ... дәстүрді қолдап, елдің тәуелсіздігін ту
еткен азаматтардың, ақын-жазушыларымыздың көпшілігі кеңес заманында ұлтшыл
ретінде қуғындалып, жойылып ... ... ... ... жолын
терең зерттеп, ой-пікірлерін, көркем образдарын бүгінгі күннің ... ... ... [1, 6 б.], – деп ... әр кезең әдебиеті
өкілдерінің қай-қайсысына да қатысы бар екендігін аңғартады.
Ұлт мәдениетінің ғасырлар бойы желісін үзбей ... келе ... ... ... ... ... ... халық ақындарының шығармашылығы екені,
оны жан-жақты, жүйелі түрде зерттеу ісі бүгінгі ... ... бірі ... дау ... анық. Дегенмен бұдан ұлттық
фольклордың, қазақтың халық ақындарының өмірі мен шығармашылығы ... ... ... ... ұғым ... керек. Керісінше бұрын
жасалған ғылыми жетістіктерімізді бағалай келе алдымызда ұлттық рух,
ұлттық мінез және ... ... ... ... ... ... айтуымыз қажет.
Мәселен Жамбыл Жабаев, Кенен Әзірбаев, Нұрпейіс Байғанин, Иса Байзақов,
тағы басқа халық ақындарының шығармашылығы өткен ... ... ... нысанасында болғандығын қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы
айғақтайды [2]. Кейінгі ... ... ... өңірлерінде қалыптасқан
ақындық мектеп өкілдері Сүйінбай, Бақтыбай, ... ... ... тағы ... ақындардың шығармашылық мұрасы қарқынды, жаңа деңгейде
зерттеле бастады. Бұл бағдарда еліміздің шығысындағы ... ... ... ... ... ... ақындық мектебінің ірі
өкілдері кеңестік көлеңкемен көмескіленіп, зерттеу ... ... ... әдебиеті тарихынан белгілі. Тек қоғамдық бетбұрыстардан
соңғы он-он бес жыл көлемінде ... ... ... ... ... ... Абайдың ақын шәкірттері – Шәкәрім
Құдайбердіұлы, Әріп Тәңірбергенұлы, Көкбай Жанатайұлы, оның ... ... ... ... ... ... Тайыр Жомартбайұлы
тағы басқа жыр ... ... мен ... ... ғылыми айналымға түсті [3, 615 б.]. Бұл ... ... оның ... ... ... іргелі жетістігі болды.
Алайда бұл алда болар ілікті ізденістерге салынған соқпақ жол ғана. Әлі
де болса Абайдың ақындық мектебінен нәр ... ... жыр ... ... алар орны айқындалмай жатыр. Кеңес ... ... ... ... еңбектерді зерттеуге социалистік реализм
шеңберіндегі ғылым аса құлықты ... ... ... ... ... дара табиғатын кеңес дәуірі ескіліктің сарыны деп таныды. Осындай
рухтағы еліміздің барлық өңіріндегі халық ақындарының шығармашылық мұрасын
толықтай зерттеу ... ... ... ... ғана қарқын ала
бастауы сондықтан болар.
Қазіргі таңда халық ақындарының өмірі мен шығармашылық әлемі бүгінгі
көзқарастар ... ... ... өз бағасын алуда. Соның бірі ... ... ... халық ақындарының белгілі де, белді өкілі
Сапарғали Әлімбетов. Жастайынан ... ... ... ... ... кең ... ... жанрлық қырынан жан-
жақты. Ақын мұрасында суырыпсалма (импровизатор) айтыскерлік, ... мен ауыз ... ... ... мен айтыс-әңгімелерді
жинаушы, жырлап-таратушы ретінде өзгеше өнер иесіне тән ... ... ... бейімділігімен қоса үлкен эпик ретінде де танымал. ... ... ... ... және көркемдік факторлар негіз болған.
Сапарғали Әлімбетовтің ... ... ... ... ... ықпал еткен. Ел ішіндегі қазақтың мол фольклорын, тарихи жырлар ... ... мен ... жас ... тыңдап өскен ол
кейіннен бірнеше тарихи негізді эпикалық шығармалар жазды. Сапарғали ... ... ... ... ... де ... ... көрінді.
Сапарғали Әлімбетов – өз шығармашылық ғұмырында соңына мол мұра
қалдырған ... ... ірі ... ... Ақынның лирикасы, атап
айтсақ, өлеңдерінің жанрлық, тақырыптық аясы аса арналы, мол ... ... ... ... ... ... кең ... тарихи
негізді болып келеді. Сапарғалидың ... ... ... жыршылық және шежірешілік қасиеттері халық жүрегінен айрықша
орын алған.
Ақынның өмірі мен ... ... ... аз ... ... ... ... қиындықтарға мойымай
өзінің шығармашылық өнерін дамыта береді. Ақынның шығармашылығы, өміріне
қатысты деректер ... ... ... объектісі бола алмады. Көзі
тірісінде көптеген шығармалары жарық көрмеді. Сондықтан ақын мұрасын ... ... ... ... талдау ғана емес, сонымен қатар
қолжазбаларын іздеп ... ... ... таныса отырып, түпнұсқасын
айқындау да ... ... ... бірі ... ... ... жинақтағы, мерзімді баспасөзде жарық ... ... ... ... ... нұсқалармен салыстыра қарастыру,
зерттеудің маңыздылығын арттыра ... ... көп ... ... осы
зерттеу объектісінің өзектілігін аңғартатыны сөзсіз.
Халық ақыны Сапарғали ... ... мен ... зерттеу –
бүгінгі күннің талабы, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... аспектісінің, өзекті бағытының бірі
болады.
Тақырыптың ғылыми зерттелу деңгейі. Қазақ әдебиеттану ғылымында, оның
ішінде қазақ әдебиеті ... ... ... ... Әлімбетовтің әдеби
мұрасы бұрын-соңды жүйелі зерттеу нысаны болмады. Әрине кезінде мерзімді
баспасөзде ақын өмірі мен шығармашылығы төңірегіндегі пікірлер, ... деп айта ... ... Оның ... ... шығармашылық
ғұмырына жалпылай тоқталып кейбір туындыларына, айтыс-қағыстарына пікір
түрінде ... ... ... ... шығармашылығына арнайы көңіл ... ... ... ... ... ... болды. Мәселен
белгілі абайтанушы-ғалым Қайым Мұхамедханұлы ақынның көзі тірісінде онымен
тығыз ... ... ... онан соң да ... ... ... туындыларын жинақтап жарыққа шығармақшы болған. Оған айғақ
Қайымның “Семей таңы” ... 1968 ... № 260 ... жарияланған
“Халық ақыны Сапарғали Әлімбетов” атты тұшымды мақаласы [4]. ... ... ... ... ... Қ. ... ... шабыт алған” [5], ақынның туған жиені ... ... жыры ... жүрегінде” [6], “Сапарғали ақын” [7], М.
Зүкеновтің “Ақын өмірінің бір сәттері” [8], Н. Серікбаевтың “Төгемін ... ... [9], Ж. ... ... ... оралғанда” [10],
тағы басқалардың әр жылдары мерзімді басылымдарда жарияланған мақалалары
ақын өмірі мен ... ... ... ... ... береді.
Ал баспа мәселесіне келер болсақ, алғашында 1962 жылы Нұрпейіс
Исмағұловтың ... ... ... таңдамалы шығармалар жинағы
жарық көрді [11, 204 б.]. Зерттеуші-ғалым Есмағамбет Ысмайловтың ықпалымен
шыққан бұл ... ... ... ... атты
кіріспе мақаласы да өзіндік құндылығын жоймақ емес. 2000 жылы Медеу
Сәрсеке өзінің ... ... ... ... өзің емес, сөзің мерген”
атты алғысөзімен Сапарғалидың бұрын жарық көрмеген ... ... 187 б.]. ... ... алдыңғы жарияланғандармен қоса, тыңнан
Алматы, Семей ... мен ... ауыл ... ... ... ... баспа бетін көрмеген туындылармен толықтырылып “Өлең
гүл” [13, 116 б.], ... [14, 160 б.] атты ... ... ... ... Әлімбетовтің шығармашылық ғұмырнамасына сонау 1936
жылдан назар аударыла бастады. Осы жылы төл ... ... бірі ... ... ... ... ... газетіне айтыскер ақынның бір топ өлеңін “Ащы сөз” деген ... ... ... ... ... [15]. ... ... 1937 жылы
А.С. Пушкиннің 100 жылдық ... ... ... үштомдықтың екінші
томында Сапарғалидың “Татьяна” поэмасы басылды [16, 350 б.]. ... 1956 жылы ... ... ... атты ... басқа халық ақындарының қатарында Сапарғали Әлімбетовтің де
кейбір шығармалары ... ... ... тұжырымдары өзіндік құндылығымен
ерекшеленеді [17, 340 б.].
Сондай-ақ жалпы қазақ әдебиетінің тарихына, айтыс өнерінің ... ... ... ... Ш. Уәлиханов [18],
А. Байтұрсынов [19], М. Әуезов [20], Б. ... [21], З. ... ... Бердібай [23], С. Қасқабасов [24], С. ... [25], ... [26], С. ... [27], Р. ... [28], ... [29], Б. Әбдіғазиұлы [30], М. ... [31], ... [32], тағы ... ... ... ... ... ой-пікірлер зерттеу жұмысына негіз болды.
Жинақтай келе атап ... жай – сөз ... ірі ... ... ... туралы әр кезде түрлі деңгейдегі
мақалалар жазуы оның ... ... ... алар ... орнын
аңғартса керек.
Ақынның жарық көрген ... ... ... ... ... ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасының
қолжазба қоры мен ... ... ... ... ... ... туған
өңірінде, ұлттық, облыстық, қалалық кітапханаларда мұрағаттарда кездеседі.
Ізденістердің нәтижесінде, ақын ... мен ... ... мол
материалдар жинақталды. Зерттеу нысаны бойынша сұранысқа ие ... ... ... Мүмкін болғанша сол материалдардың барлығымен толық,
жан-жақты танысып шығып, тұңғыш рет ... ... ... тырыстық.
Диссертацияда осы өзекті тақырыпты тереңдей зерттеуге талпыныс жасалды.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... ...
ақын өмірін хронологиялық тұрғыдан тарихи негіздеу, суреткер ... ашу, сөз ... ... ... суырыпсалмалық, айтыскерлік
өнердегі даралығын зерделеу, ... ... және ... ... аясында қарастыру.
Осы аталған мақсаттарға жету үшін ізденуші өз алдына мынадай міндеттер
қойып отыр:
... ... ... ... академиясы Орталық ғылыми
кітапханасының қолжазбалар мен сирек кездесетін ... ... мен ... ... ел ... ... ... мен шығармашылығына қатысты материалдарды жүйелеп, ғылыми-зерттеу
нысанына айналдыру;
– ақынның лирикалық шығармаларының өлеңдік ... ... ... ... қуатын, көркемдік-эстетикалық
ерекшелігін ашу ... ... ... ... ... ... орнын, суырыпсалмалық шеберлігі мен тапқырлығын,
айтыс ақыны ретіндегі ұшқырлығын басқа ақындармен ... ... ... ақынның эпикалық шығармалары, поэмалары мен дастандарының сюжеттік-
тақырыптық өзгешелігі ... ... ... дәстүр
жалғастығы мәселелерінің деңгейін таныту;
– Сапарғали шығармаларының көркемдік қуаты мен оның ... ... ... оның суреткер ретіндегі даралық ерекшелігін
пайымдау;
– ақын шығармашылығын ұлттық әдеби процесс аясында қарастыра ... ... ... ... ... табиғи сипатын
зерделеу.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негіздері. Диссертациялық
жұмыстың ... және ... ... ... ... ... жетістіктері, ғылыми әдістері алынды. Әсіресе,
қазақ халық ақындары поэзиясын, оның тарихы мен теориясын, ... ... ... ... ... ... ... негізгі әдіснамалық, әрі теориялық тірегі
болды. Ш. Уәлиханов, А. ... М. ... С. ... ... Е. ... С. Қирабаев, З. Қабдолов, З. Ахметов,
Р. Бердібай, С. Негимов, С. Қасқабасов, Р. ... ... Б. ... М. Жармұхамедов, Т.
Рахымжанов, Т. Тебегенов, З. ... ... А. ... Д. ... Б. Омарұлы, ... тағы ... ... ... ... ... ғылыми зерттеулерге назар аударылып, қажетті кезінде ретіне ... ... ... ... ... отырып, оның ақын
ретіндегі даралық мәнерін, қазақ поэзиясында алатын орнын, ... ... ... ... тарихи-салыстырмалы, жүйелі-
кешенді әдістер аясында зерттеудегі басты нысана – ақын шығармашылығын өзі
өскен орта, қалыптасқан әдеби дәстүр ... ... сол ... ... ... ... ... зерттеу, сол арқылы
типологиялық үндестігі мен даралық сипатын айқындау. ... ... ... ... поэмаларын, айтыстарын, басқа ... ... ... ... ... ... ... зерттеу оның шығармашылық ерекшелігін танып білуге мүмкіндік береді
деп танимыз.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Халық ақыны Сапарғали ... ... ... ... рет ... ... ... айналымға енуінің
өзі қарастырылып отырған тақырыптың жаңалығын аңғартса керек. Сапарғали
Әлімбетовтің өмірі мен ... ... тың ... ... ... табылған туындылары оның өмірі мен ... ... ... ... ... береді. Ақын мұрасын ... ... ... ... ... ... ... Сапарғалидың әдеби мұрасы тұтас қамтылып, ғылыми тұрғыдан алғаш ... ... ... баға ... ... ақынның шығармашылығына, әдеби мұрасына қатысты күні бүгінге дейін
айтылған ... ... ... бүгінгі көзқарас
тұрғысынан бағаланды;
– Сапарғали Әлімбетовтің шығармашылық өмірбаяны тың ... ... ... мен ... өсу жолы ... ... ... еңбектерін ғылыми айналымға түсіре ... ... ... ... ... ... ... қорытындылар
жасалды;
– ақын лирикасының тақырыптық-мазмұндық аясы, ондағы заман шындығы
көркемдік дәстүрлер арқылы қоғамдық таныммен ... ... ... ... ... Сапарғали поэмалары тұтастай зерттеу нысанына ... ... және ... сарынға баса назар аударылды;
– ақынның айтыс өнеріндегі мұралары сараланып, оның ... ... ... негізде талданды.
Зерттеу жұмысының нысаны. Зерттеудің тұтас құрылымына ақынның ... ... (1962), ... ... (2000), ... гүл” (2003), “Жырмұра”
(2004) атты шығармалар жинақтары ... ... қоса өзге ... жыр ... ... ... ... және ғылым
министрлігі Орталық ғылыми кітапханасының, ҚР ҰҒА М.О. ... ... және өнер ... ... ... Алматы, Семей
қалаларындағы кітапханалар мен мұрағаттарда сақталған материалдар, ақынның
жақын туысы Тәңірберді Ерменбаевтан алынған дүниелер, ... ... ... көздері, тағы басқа материалдар пайдаланылды.
Зерттеудің теориялық және практикалық мәні. ... ... ... өмірі мен шығармашылығын, ондағы қаһармандық және
көркемдік дәстүр сабақтастығын уақыт талабына сай ... ... ... ... ... ... ... мен бағыты
жұмыстың теориялық мәнін ... ... ... мәні ... нәтижесін қазақ әдебиетінің тарихы, соның ішінде поэзия туралы
оқытылатын дәрістер мен сабақтарға, осы тектес ізденістерге көмекші құрал
болып, ... ... ... ... Зерттеудің негізгі тұжырымдары
мен жинақталған материалдарын әдебиет тарихына, ... мен ... ... жоғарғы оқу орындарының қажетті оқулықтарын жазу
барысында, оқу құралдарын дайындауда пайдалануға ... ... ... ... Сапарғали Әлімбетов жиырмасыншы ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ
әдебиетінің тарихында ... ... ... мұра ... ... орны бар
халық ақыны;
– ақын шығармалары қазақ ұлттық әдебиеті мен халықтық рухани мәдениеті
дәстүрлерін жалғастырған ... ... ... мен ... ... ... ... өлеңдері өз кезеңінің шындығын ұлттық көңіл-күй,
отаншылдық, ... ... ... жырлауымен ерекшеленеді;
– ақын поэмалары тарихилық пен ұлттық-этнографиялық болмысты эпикалық
ауқымда, көркемдік шешіммен жырлаудың көрнекті үлгілерінің қатарында;
– Сапарғали айтыстары – ... ... пен ... ... ... ... белгісі;
– С. Әлімбетов Абайдың ақындық мектебінен нәр алған, оның реалистік
дәстүрін жалғастырушылардың бірі;
– Сапарғали халық ... ... мен ... ... ... ... ғана емес, соны халық арсында таратушы шебер жыршы
ретінде де танылады.
Зерттеудің ... ... ... ... мен ... ... ... Жоғарғы Аттестациялық Комитет
белгілеген басылымдардарда жарық көріп, халықаралық, ... ... ... ... ... Семей мемлекеттік педагогикалық институтының қазақ
әдебиеті кафедрасы мен М.О. Әуезов атындағы Семей университетінің ... ... ... ... және Абай ... ... педагогикалық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында
талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Диссертацияның ... ... ... ... төрт ... ... ... Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.
1 АҚЫННЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ӨМІРБАЯНЫ
Қазақ сөз өнері ұлттық құндылықтардың арналы саласы болса, оның ... ... ... өнер – ... ... өнер ... қабылданғаны
бүгінгі таңда ғылымда дәлелденген. Ұлттық поэзиямызда суреткер тұлғасы –
шығармашылық ерекшелігіне, ... ... ... ... ... ... ақын, жыршы, жырау сияқты шығармашылық тұлғалар атауына
ие болса, оның ... ... ... суырыпсалма ақын, айтыскер ақын,
лирик ақын немесе сазгер ақын ... ... ... ... ... ... поэзиясында ақын тұлғасы палитрасының қаншалықты ауқымды, мол
мағыналы екенін ... Ақын ... ... ... ... ... бірнешеуін бойына дарытқан бірегей тұлғаның бірі
– белгілі ... ... ... Әлімбетов.
“…ақындардың өмір тарихын білсек, солардың ... өмір ... тірі ... белгісін тауып алғандай боламыз” [33], – ... ... ... Абай ... ... ... ... ғылыми
құндылығын бүгінге дейін жоғалтқан емес. Сондықтан Сапарғали ақынның өмір
жолы мен шығармашылығын өніп, өскен ортасымен ... ... ... ... ... ... сөз шебері, айтыс өнерінің майталманы, жыр алыбы Жамбыл
бастаған ... ... ... ... ... орны ... бірі Сапарғали да – өзінің өткір де отты, мазмұнды ... ... ... ... ... мол ... өнер иесі.
Ақынның туындылары жөнінде пікірлер мен таныстыру ертеректе басталып,
әр кезде мерзімді баспасөзде ... ... ... ... ... ... болған емес. Сонымен қатар шығармаларының жарық көру
жүйесінде де бірізділік бар деп айта алмасақ керек. Мәселен, 1962 ... ... ... ... ... ... жинағында оның
өлең-толғауларының ширек бөлігі ғана қамтылған десек артық айтқандық емес.
Сапарғалидың ... ... ... ... ... ... ... өлеңдері, айтыс-қағытпалары, дастан-толғаулары мол болғанымен,
кезінде құнттап жазып отырмағаны, арнайы жинақталмағандығы ... ақын ... оның ... ... ... құжаттарды
жүйелі түрде зерттеп қарастыру ұлттық әдебиеттану ғылымына ... үлес ... ... ... те 2000 жылы ... Медеу Сәрсеке өзінің “Бес ... ... ... ... ... бұрын жарық көрмеген бірнеше
туындыларын бастырды. 2003-2004 жылдары ... ... ... Алматы, Семей мұрағаттары мен кітапханаларынан, ауыл ақсақалдарының
аузынан жазылып алынған, бұрын баспа бетін ... ... ... ... ... атты жинақтары жарық ... ... ... ортада ақынның шығармалары топталған алғашқы толымды жинақ
ретінде қабылданғанын атап өтуіміз қажет. Ал ... ... ... ... ... ... әр ... баспасөз беттерінде
жарияланған ақын өмірі мен шығармашылығының кейбір тұстарынан мағұлмат
беретін Қ. ... ... Қ. ... С. ... М. Зүкеновтің, Н.
Серікбаевтың, Ж. Әуелбековтің мақалалары мен естелік-әңгімелері ... ... ... ... ... ... ... білдірушілер І.
Жансүгіров пен М. Әуезов [14] болғанын айрықша атаймыз. Ақынның тұңғыш
жинағын құрастырушы Н. ... ... алғы ... басқа алғаш,
жүйелі түрде Сапарғали шығармашылығына басқа халық ақындарымен ... ... ... ... ...... ... Ысмайылов [17] екені
белгілі. Негізінде Сапарғалидың тұңғыш ... ... ... де осы
ғалымның ықпалы зор болғанын айтқанымыз жөн. ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектерде
Сапарғали Әлімбетовтің әдеби мұрасы үнемі назарда болды. Осы ... ... К. ... С. ... [34], Т. ... [35], ... [36], Қ. Мұхамедханов [4], М. ... [12], ... [37] т.б. ... ... еңбектерін атап
өткеніміз абзал.
Алайда Сапарғали Әлімбетов ... ... ... өнер ... ... ... қасиеттерді толығымен танып, насихаттап біттік
деу ағаттық болар еді. Сол себепті ақын ... мен ... ... елге ...... таңда ұрпақ алдындағы үлкен парыз,
ғылым алдындағы келелі міндет.
Жалпы ақын деген қасиетті атауды халық суырыпсалма нағыз өнер ... ... ... шаң ... шын жүйріктерге ғана берсе, Сапарғали
осы атаққа жастайынан ие болған адам. ... бес ... ... әр ... ... гүлі болып, өзінің оралымды ... ... жиі ... ... соң жұрт оны ... ... ... қошемет тұтқан.
Жетпіс жылға жуық ғұмырында ақын он тоғызыншы ғасырдың аяқ шені ... ... ... жартысында ел басындағы, халық өміріндегі әр
алуан оқиғалардың, ұлы өзгерістердің куәсі болып, өз жырларына өзек етті.
Оның ... ... ... ... дені бізге толық жеткен жоқ.
Ал жеткендеріне назар аударсақ, ақынның кер заманның келеңсіз тұстарын жыр
етіп, халықтың әлеуметтік жағдайын өткір ... ... ... көңілім жанар ма екен ?
Шөлдеп тұрған жүрегім қанар ма екен ... ... ... ... ... жоқ бай ... ... ма екен ? [11. 16
б] –
деген мына бір жыр жолдары өзгеше бір тебіреніспен, ... ... ... ... ... Әлеуметтік мәселені “ащы-тұщы” антонимдік
қарсылық, антитезалық ... ... ... ... көрсете
білген. Ақынның қарама-қарсылық арқылы үшінші мәселені көтере білуі өзгеше
сипат алған.
Әрине жастайынан ... ... ... ... шыға ... қоғамдағы
әлеуметтік теңсіздікті көп көрген ақын, кеңес үкіметімен бірге теңдік ... ... ... ... ... құрылысқа, партия мен оның көсеміне
бірқатар туындыларын да арнады. Өмір үшін, өнер үшін де ол кезеңде бұл
бағыт ... жолы ... ... ... Сондықтан біз ақын
шығармашылығына баға бергенде сол кезеңдегі әдеби процесс аясында ... ... күн ... қарағанда көркемдік қуаты айтарлықтай
болғанымен, біршама ... ... ... ... реализм аясында
жазылғаны байқалады. Бірақ ол сол ... сай ... ... ... ... еңбек адамдарының жаңа замандағы қол жеткен табыстарын,
шыққан биіктерін, жаңа тұлғалар бейнесін сомдаған, әсіресе, Отан ... ... ... ... ерлігін асқақтата жырлаған ... мен ... ... толы ... мен эпикалық дастандары,
айтыс-арнаулары ұлттық поэзиямыздың айтарлықтай табысына айналды.
Сапарғали (Сапарғалы) ... 1888 ... ... ... ... ... ... Жарма ауданындағы Егіндібұлақ деген жердің Қарақойтас
бұйратында 3-4 үйден құралған Шомақ ауылында (қазіргі ... ... ... ауданы, Егіндібұлақ ауылы) егіз баланың бірі болып дүниеге
келген. Егіздің екіншісі қыз – аты Төлеу. ... ... аты – ... ... ... ... ... әркім әрқалай түсіндіреді. Біреулер
бала кезінен айналасындағылар атаған десе, енді ... ... ... ... ... ... кеткен дегенді алға тартады.
Руы – Найманның Бес Байысының біреуі ... ... ... ... бесінші атасы. Әкесі Әлімбет момын шаруа, ескіше хат танитын
сауаты бар, ... ... ... ... ойлы, туысқанға сыйымды
жан ... әкем ... ... ... ... қолы ... шығымды адам.
Не ұрлық, не өтірік айтпайтұғын,
Қарындасқа қадірлі жұғымды адам [11, 117 ... ... еске ала ... сол ... болар.
Анасы Еркебала мен нағашы туыстарының да өлең-сөзге жақын болуы оны әу
бастан өнер жолын қууға ... Жасы ... ... ... Сапарғали немере ағасы Жақыпжанның ... ... ... ... ... өмір ... көп көріп өседі. Кедейлік пен
жетімдік жас баланы жалшылық торына шырмайды. Алайда көкірегі ояу өр ... ... иесі ... ... ... мойымай, қасқая қарсы тұрады.
Әкесі тірі кезінде алған ескіше білімін өз ... ... ... ... аузындағы қисса-дастандарды тез ұғып алып, жатқа айтып ... ... ... ... ... шешендік сөзге
әуестенуіне Әлімбеттің ауылдас досы, етікші Жайсаңбайдың тигізген әсері
мол. Әнші, домбырашы, әңгіме, қисса ... ... ... ... ... бала ... ... өскен Сапарғали, келе-келе өзі де ауыл
жастарының ұйтқысы ... ... ... жас ақын әр ... ... ... ақындармен айтысқа түсіп, сан рет суырылып үздік ... ... ... ... да айтыскерлер тілі орамды, сөзі анық, ... ... ... ... не ... жолын береді екен.
Әйтсе де бұған ақынның көңілі көтеріле қоймайды. ... ... де, ... ... ... қайтатын кездері де болыпты.
Ақын өскен орта, ұшқан ұясы туралы ... ... ... ... ... естелігінде: “Әкем Әлімбет ақын болмаса да, бұрынғы
шешендер ... көп ... ... еді. ... ... ... інісі Әділ
өлеңші болды. Олар тойда өлең айтатын, шығарып та айтатыны болатын. ... әуес ... ... ...... ... еді. Ол ... үйде
көп болып жүрді. Дауысы ашық, әнді әсем, нақышына келтіріп шырқайтын.
Менің бірінші ұстазым осылар сияқты. ... ... ... ... ... айттым да, 13-14 жасымнан бастап шығарып айттым” [4], –
дегенді келтіреді.
Осы кезден бастап халық қадірлеген ... ... ... ... дәстүрінде дамытқысы келмеген. Қоғам өміріндегі қайшылық, халқының
тұрмыс-ахуалы, басқа да ... ... ... ... ... ... тәуелсіз биіктігін сақтағысы келеді. Төмендегі ақын пікірі соған
дәйек ... ... ... ... де, ... ... дегізіп,
жетектеген тазыға ұқсап, біреудің жанына еріп, оның салтанаты болып жүру,
жаныма қатты батушы еді” [4], – дейді Сапарғали. Бұл ... оның ... таза ... – азаматтық, адамгершілік борышым деп білгенін
көреміз.
Халықтың ауыр әлеуметтік тұрмыс-жайын ... ... сол ... ... ... ... азаматтық сана-сезімі ерте оянады. Алғашқы
қадамынан бастап келеңсіздікті сынап, әділетті жақтайтын, ... ... ... ... ақын болды. Өзінің ақындық өнеріндегі қағидасын
ол:
Анадан шыншыл туған Сапарғали,
Көрген істі жасырып, ішке тықпас [11, 30 б.],

деген берік ... ... ... Бұл ... ... ... биік тұлғасы айқын көрініс тапқан. Күрделі әдеби үрдіс, ... ... ... реализмнің қарымы аясында өткір де өршіл сыншыл
реализм дәстүрін ұстану суреткерге оңай соқпағаны анық.
Бала кезден әкесі ... ... ... Қабаш ақсақалдың бай-
жуандардан көрген қорлығы және өз ағайындары сол жуандардың шоқпары болып
кеткені туралы айтқан сөздерін көп ... ... ... жүрегіне шоқ
салып, өшпес із қалдырған, ақындық сезімін өзгеше бір күйге ... ... ... ... “1913-14 жылдардың шамасында Жарымбеттің
Күншуақ, Ысқақ деген екі ұлы (Сапарғалидың немере ағалары) Бура ... ... ... жүреді. Бір күні қайырымсыз қатал байдан ақыларын
сұрай барса, ашуланып қыстың сақылдаған сар аязында екі ... ... қуып ... Аяз соңы ... ... Күн ... Екі ... көп сандалады да, аяғында әлі кетіп, құшақтаса құлайды. Бірнеше
күн өткеннен кейін ағайындары Қалақай бұйратының бір ... ... қар ... ... қос жалшының денесін тауып алады…
Жас Сапарғалидың жанына байдың ... мен ... ... ... екі ... ... ... батады. Ой-өрісіне үлкен қозғау салады.
Қорада жалғыз жылап отырып, “Қос жалшының өлімі” ... өлең ... ... б.].
Өкінішке орай ақынның бұл ... ... ... табылмай, тек
Сапарғалидың жақын ағайыны Бекмұхамбет ... ... ... екі ... ... алынған өлеңі берілді:
…Қайтейін, қос қыршыным қарда қалды,
Өмірім мұны көріп зарда қалды.
Не керек арманда өлген ағаларым,
Обалың қаны қара байда ... ... енді ... ... ... ... ... ағам қорлықта өліп, қарда қалды,
Бұл өлім барлық кедей намыстарың…[11, 7 б.]
Ақын өлеңінен ағаларының ... тек ... ... ғана ... ... да кінәлі екенін айта келе, қара халықтың намысын қозғамақшы
болғанын аңғарамыз. Басқаша ... осы ... ... ... көтере білген. Бұл ақынның суреткерлік шеберлігін ғана емес,
қайраткерлік ... да ... ... ... соң Сапарғали жиын-тойды азайтып, қоғам қайшылығын,
белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... ден қояды. Ақынның бұл өлеңдері халық арасына тез тарап, жатталып
кетеді. Жүрегі халқым деп соққан ақынның халық қамын ойлаған бұл ... ел ... ... ... ... тиіп, соңынан шырақ
алып түседі.
Дегенмен олардың ... ... ... ... діттеген жеріне
жете дөп тиіп жатқандығы Сапарғалиды одан әрі жігерлендіріп, шығармашылық
шабытын еселей түседі. Осы кезең туралы бір ... ... ... оңай емес. Кейде осы жолда өз басыңа талай қиындық, соққы ... Шын ... ... сол ... ... ... ... ауыр бейнет көрсем де көңіл ашар, күйік басарым – өлең ... ... ... ... бір ... ... өлең шығардым. Оным
дереу жұрт аузына таралып кетті. Бай мені ... ... ... ... ... тоқтат, тоқтатпасаң қолыңдағы жалғыз сиыр мен атыңды
тартып аламын”, – деп қорқытпақшы болды. Көп ... ... бола алам ... ... ... күш біткеніне іштей сүйсіндім де қойдым” [5], – дейді.
Әрине қазақ арасында ... асты ... ... өлең ... ... ... сол өлең ... көңілінен шығып, жүрегіне жол тауып ауыздан-ауызға тарап
жатса, бұл шығарманың өміршеңдігін, ақынның ... ... ... ... ... сол ... ... Әбділдәбекұлы дейтін атақты байын жамандап
өлең шығарғаны үшін бай оның сыртынан тісін қайрап ... Бір ... ... ... ... ақынның тегіне тисе сөйлеп, халық алдында
күлкі қыла ... ... ... Сақпан!
Сен бай болсаң, мен ақынмын!
Ол рас, тегім кедей, қу тақырмын.
Мұң-зарын ... ... ... ... гөрі мен жақынмын [38]! –
дей отырып, одан әрі оның ... ... ... қиянатын, туысы Қабашты
тәлкек еткендігін қаймықпай бетіне басыпты. Ақынның бұл қылығына күйіп-
піскен ... өз ... ... ... оны ... жығып, қолына
кісен салғызады. Бұл жайдан соң Сақпан Сапарғалиға күн ... ... ... ... ... ақын бір ... өзінің жастай қосылған
қосағы Сарамен Ақсуаттағы нағашы жұртына ауып кетеді.
Жалпы Сапарғали ... ... ... ... ... ғылыми
талдау жасап баға бергенде алғашқы ... орны ... ... ақын ... ... жағы қаһармандық рухында екендігі кейіннен
талай талданып, ... Сол ... ... ... мен ... осы өлең ... айқын көрініс тапқан. Әсіресе
Махамбет поэзиясына тән қаһармандық екпін бар.
Жоғарыда аталған оқиға шамамен 1913-14 жылдар ... ... ... ... жыл ... ақынды ағайын-туыстары елге қайта көшіріп алады. Сол бір
жайды еске алып кейіннен:
Сол кедейдің бірі ... ... ... ... ішімнен,
Заманның қиын түрімен…
Жоқ екен зауал ісі аққа.
Бір байға тілім тиіп қап,
Елімнен аудым, шет ... [11, 35 б.], ... ... ... қалаулысы болған ақын үнін өшіруге ел ... ... ... ... ... ... ... көп ізденіп,
өзінің ой өрісін кеңейтер кітаптарды көп оқып, ақындық шеберлігін ... ... ... да тек ... өлең-жыр шығарумен қатар,
халық арасындағы аңыз-әңгімелер мен ... ... ... ... айналысады. Ақынның бұл еңбегі зая кетпей жиған-тергендері, ойға
түйгендері кейіннен ... ... ... ... ... ... ... мұрындық болғаны белгілі. Сонымен қатар ұлттық
құндылықтарды жинауы ақынның халықтың ... ... ... ... көрсетеді.
Жаңа ғасыр басында хакім Абайдың тұңғыш өлеңдер жинағының ... ... ... ... ... ... өзгеше құбылыс ретінде қабылданды.
Сол кітапты Әріп ақыннан алып құмарта ... көп ... ... сақтап,
ел арасына таратады.
Сапарғали Абайдың тікелей шәкірттерінің бірі Әріппен де әрі аға, ... ... ... ... ... тұта ... Бұл ретте ол:
“Балалық шағымнан менің сүйіп оқитыным Абай шығармалары болды. Мен ... ... ... санадым. Онан соң ақындық өнерге төселуіме себепкер
болған Әріп те мені осы жолда ұқыпты ... ... ... ... ... ... ... жырларын неше күндей
астан, ұйқыдан қалып жаттаған күндерім болды. Менің мектебім ... ... 148 б.], – деп ... ... ақындық дәстүрінен нәр алып, Әріпті
үлгі тұтқан шәкірттерінің бірі екендігін атап өтеді.
1917 жылғы ... ... ақын ... ... алып, өзінің “Патша түсті”
деген ұзақ толғауын шығарады. Бірақ бұл қуанышы ұзаққа ... ел ... ... ... Аумалы-төкпелі, алмағайып кезеңде күн көріс үшін
бір жағынан бас сауғалап, Үлбі өзенінің бір ... ... атты ... ... деген жездесімен барып, орыс байларына жұмысқа жалданады.
Сонда жүріп аздап орысша тіл үйреніп, өз бетімен ізденуінің арқасында ... ... оқи ... ... жетеді. Абай аудармасы арқылы ғана
білетін Пушкиннің “Евгений ... ... ... ... осы ауылда
танысады.
Дегенмен өмірдің талай тепкісін басынан өткерген ақын бірер жылдан соң,
ауыр жұмысты көтере алмай науқасқа шалдығып, ауылына қайтады. Жолда күздің
қара ... ... ... ... нашарлатып алып, үйіне жеткеннен
соң белі шойырылып, жүре алмай жатып қалады. 3-4 жылға созылған бұл ауру
ақынды әбден әлсіретеді. Көп ... ... ... ... ... ... 1924-25 ... “Ақжал” алтын кенішіне барып жұмысқа орналасады.
Табиғаты ... ... ... кен қазу ... өте ауыр тигенімен,
табандылығының арқасында бара-бара ... ... ... ... ... ... ... де болған екен. Көзін ашқаннан көргені
кең дала мен төрт ... мал ... ... үлкен өндіріс, жер
астындағы шахта жұмысы, кеншілер өмірі өзгеше көрініп, оның ... Сол ... ... ... ... ... ұлттық поэзиямыздағы
алғашқылардың бірі болып өндіріс тақырыбындағы өлеңдерін де өндірте
жазған.
Алайда бұрынғы ... тағы да сыр ... соң ... ... жарамай, 1930 жылы бұрынғы Семей облысы Аягөз ауданындағы
Мыңбұлақ совхозына барып мал бағу жұмысына ... ... ... да өзінің ақындық-айтыскерлік өнерін шыңдай келе, сол ... ден ... мол ... алады. Жоңғар шапқыншылығы
кезеңінде аты алты алашқа ... ... Қу ... Құттыбайдың ұлы Ботақара
батыр туралы деректерге қаныққан ақын, кейіннен өзінің “Ер ... ... ... ... Бұл ... ақынның эпикалық туындыларын
қарастырған тарауда ... ... ... иесі бола ... ... деп дандайсуды білмейтін аса
қарапайым, кішіпейіл, адамгершілігі мол Сапарғали өміріне ... ... ... жолын басқа арнаға бұрған, сөйтіп республика
жұртшылығына танылуына ... ... ... адам ... Жансүгіров
болатын. Ол 1936 жылы Семей өңірінде болған бір сапарында оның ақындығын
естіп білгеннен соң, ... ... ... танысыпты. Ілиясты
С. Әлімбетовтің ақындық дарынымен қоса шығыстық үлгідегі ... ... ... ... Әсет ... жыр ... туындыларын,
ел арасындағы аңыз-әңгімелерді жатқа білетіндігі, халық ... ... ... ... ... ... тәнті етіп, бірнеше күн
қасында болған екен. Ақын аузынан оның ... ... ... ... “Түбек пен Айым Жекей қыздың”, “Адық пен Торытайдың”, ... ... ... жазып алып, Қазақстан ғылым академиясы Орталық
кітапханасының қолжазбалар қорына ... осы ... ... ... орыс ... ... ... Онегин”
поэмасының Әріп, Әсет және Сапарғалидың өзі жырлаған ... 1937 ... ... 100 ... арналған қазақша үш томдығының екінші томында
жариялайды. Ілияс өз ғұмырында тұрмыс тауқыметін көп көріп, ... ұзап ... ... ... ақынға жаңа қоғамдағы жаңа әдебиет
туралы ой тастап, оған ... бере ... ... ... одағына
келіңіз. Ел ішіндегі ақындарға қамқорлық жасаймын, ... ... ... ... ... береміз” [14, 126 б.], – дегенді айтады.
Сапекең бір ... ... ... адал інім ... ... ... ... тазартты. Көп уайым-қайғыдан басымды
босатты. Арнамды ... ... ой ... ... болды…
Ілиясқа кездеспегенде, тұтана жанып, бықсып өшіп қор болатын едім ... ... ... де тордай тозып, тозаңша ұшып жоқ болатын еді ғой”
[11, 9 б.], – деп осы кездесуін аса бір ... ... ... ... ... алғашқы жолығуы тіптен қызық. Ақпа ақынның бір
өлеңінің шығу ... ... оның ... ... ... ... ... толығырақ тоқталып өтуді жөн көрдік:
“…Сапекеңнің өз аузынан естіген ойымдағы бірер ... ... ... ақын ... ... жүргенде Ілияс Жансүгіров кезігіп,
Алматыға шақырмай ма. Бір айдан соң ... ... ... ... ... ... ... Әуезов те бар екен. Ілияс Мұхтарға
жерлес ақын ағаңыз деп таныстырады. Екеуі ақынға ... ... ... ... ... соң, неге ... ... Мұқаңның көңіліне
жақпағанға ұқсайды. Ұнатпаған сыңай танытады. Дегенмен ақын жанына қаяу
түсіргісі келмеген болса керек, Мұхтар: ... ... ... ақын ... жерде отырып, бірер шумақ жазып беріңіз”, – демей ме. ... ... ... ... секілді жем іздеген,
Қияннан қызыл көрсе текке ілмеген,
Қырандай, жедел көріп сорғаласа,
Алмай тынбас, бөгеттен іркілмеген.
Ақын сөйлер, тіл-аузын байламаса,
Айтар ойын ... ... ... жаны жоқ ... ... ... майламаса.
Ақынның тілі – ине, ойы – табақ,
Тізіліп, маржан сөзден берер сабақ.
Оның да араны сау, көмейі бар,
Ұшқан құс, жүгірген аң – бәрі ... тіл ... ... үйі бір ... ... ... келмейді ашып-арып,
Бір ерке көптің ішін жүрген жарып.
Көмейіме тамызсаң көк сұйық май,
Күмбір кеудем сайрайды ... ... жыр ... төге ... Мұхтар ұялыңқырап кетіп, бір жағынан
сүйсіне: “Оу, аға! Өзіңіз тасада жатқан тап ... ақын ... ... ... ... ... ... Көмегімізді аямаспыз. Қазір
жиналысқа асығып барамыз, кешке үйіме ... ... ... ... жалғастырайық”, – деп әдірісін жазып береді.
Кешкісін, Сапекең Мұхтардың үйін тауып барып, ... ... ... ... ... Ақын ... де, осы ... бірнеше рет еске алып отырғаны
құлағымда қалыпты…”[14, 139 б.] Сапарғали сол кездесуден соң ... ... ... ... ... ... екен.
1936 жылы оның бірнеше өлеңі алғаш республикалық “Социалды Қазақстан”
газетінде “Ащы сөз” атты ... ... ... ... Осы ... ... Семейде болған сапарымда, біз бұрын атын естімеген
Сапарғали Әлімбетов деген ақынға жолығып, ... Өзі ... көп ... ... адамға ұқсайды. Алайда бірнеше күндік сұхбатымыздан, жырлаған
өлең-толғауларынан оның басқалардан ... ... ізі бар, ... ... ... Тек ... тарапынан ақын шабытына қанат бітірер аз-маз
көмек ауадай қажет сынды. Газет ... осы бір ... ... бірнеше
туындысын тұңғыш рет жариялағалы отырмыз” [38], – деген қысқаша алғысөзі
ақын ... ... баға ... ... ... ... да жоймақ
емес.
Расында, осы жылдан бастап шығармашылығы жаңаша жолға түскендей ... жаңа ... сол ... құрылысшыларын, еңбек адамдарын, туған
жер мен оның табиғатын шабыттана жырлаған өлең-толғаулары ұлттық баспасөз
беттерінде ауық-ауық жарияланып тұрды. ... ... сол ... ... ... ... мен жас жазушыларға арналған төрт
айлық курс-семинарға қатысып, СССР ... ... ... 1936 жылдың күзінде Аягөз ауданынан Жармадағы Ақжал кенішіне
қайта ... ... Оның ... жолы ... Жансүгіров сынды айтулы
ақынның қызыға көңіл аударып, қолдау жасағанынан соң, өз ... қас ... ... ... ... Кім білсін, егер 1937
жылдың зобалаңы болмаса қазір бізге меймәлім айтыскер ... мол ... ... ... кітап болып басылар ма еді. Сол жылдардағы
“қызыл қылыштың” құрбаны болған алаш арыстарының ішінде асыл ... ... кете ... 1936-40 ... ақынның шығармашылық жұмысындағы жемісті кезең
болып табылады. Ел өміріндегі елеулі ... ... ... ... да үн ... ... бірсыпыра туындыларын жазды. Ақынның
халық арасында белгілі болып, біршамасы баспасөз беттерінде ... ... ... осы уақыттың еншісіне ... Бұл ... ... ...... ... (1937) поэмасын, “Алтай” (1937),
“Ақсуат” (1938), ... (1939), ... ... (1939), ... ... айқас” (1940) сынды көлемді дүниелерін ауызға алуға болады.
1940 жылы кезінде казақ, орыс, қытай елдеріне аты ... ... ... ... ... ... ... балуан” дастанын жазады.
1939 жылы Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің Президиумы қарт ақынның ұлттық
поэзиямызға сіңірген ... ... ... ... ... Сол ... ... сый-құрметке ие болу кез келген ақын үшін
биік мәртебе.
Жалпы ... ... ... шығармашылық әлемі ... өсе ... бір шағы – ... ... ... ... ... болып халық ақындары өздерінің жалынды жырларымен, өршіл
өлеңдерімен барша жұртқа ұран тастап, отан қорғауға аттанып бара жатқан
елдің ержүрек ... ... ... мен ... үшін ... үндеді. Солардың қатарында Сапарғали да майдан мен тылдың ... ... ... ... ... мәні зор жырларын толғады.
Ақынның осы тұрғыда жазған “Өлім ... ... ... ... ... шер толқыны”, “Жаудың бірі – жауған мұз”, тағы ... ... ... ... ... ашу-ызасын, құдіретті
кекті сезімін отты жыр шумақтарымен бергенін анық байқаймыз:
Тіл қаруым әскердің қаруындай,
Қиялым ... ... ... ... сау қалмайсың,
Өлеңім бейне оқтың даруындай [11, 80 б.], –
деп қылыштай қызыл тіл мен атылған оқтай өлеңді қару еткен ақындар ... ... ... ... пен өшпенділік отын тұтатар, қаһармандық
рух беретін жігерлі үндеуін жолдайды. Тоқтала кетер жай, “қаруындай”,
“бауырындай”, “даруындай” деп ... ... ... ... ... ... ... тасқынды екпіннің динамикалық қозғалысын
байқатады.
“Бұл тұстағы поэзияның халық өмірімен тығыз байланысы бұрынғыдан бетер
арта түсті. Ақындар туған ... ... ... ... де, ... ... Халық өмірін қалтықсыз бейнелейтін шынайы шығармалар нақтылы өмір
ортасында туатыны ... ... ... жан-жүрегінен жарып
шыққан ақындық лебіздері айғақ. Сондай-ақ тылдағы ... ... тыл ... ... ... ... ... жазды. Әсіресе халық ақындарының колхоз, совхоз, фабрика,
заводтармен бірге түрлі өндіріс орындарын тікелей аралап жүріп ... жыр ... ... сол ... ... тығыз байланысты
болғаны анық” [40, 14 ... ... күн ... ... ... ... қатарында Сапарғали да
облыс, аудандарды тынбай аралап жүріп, тыл ... ... ... жырларымен жұртты ауыртпашылыққа мойымай, еңселерін биік ... ... ... ... ... шақырды.
Майдандағы жауынгерлермен хат жазысып, оларға ерлікті дәріптеп, отан-
сүйгіштікке баулитын өлеңдерін жіберіп тұрды. Сол ... бір ... сыр ... ауру ... шыға алмай, екіншіден, сүйген жары
Сара Наймантайқызының өмірден озуы жанына қатты батқан ақынның жүдеп-жадап
жүрген кезі еді. Мұнымен қоса, он ... ... аман ... жалғыз ұлы
жалынды жас ақын Маман да ... ... ... білім алып
келіп, ауылда мұғалім болып жүрген жерінен алғашқылардың бірі ... ... ... кете ... ... ... ... жалғызды” атты
өлеңі осы кезде жазылған болатын-ды. Алайда ... ... ... ... ақын ... ... күш-қайрат бітіріп, шабыт отына май құйғандай
шарықтата түсті:
Бүркіттей шарықтайын асқар асып,
Теңіздей толқындайын жатқан тасып.
Ұстайын сөз құланын қуып ... шың, құз ... ... [11, 10 б.], ... ... ойы өрлей шауып елді қажырлы еңбекке, Отан үшін адалдыққа,
жауға ... ... ... Бұл ... ... ... даралығын
айқындайтын көркемдік факторлардың бірі – тармақтарды егіз ... ... ... ... аяқтауы көрініс береді.
Ақындар елдің майдан мен тылдағы ерлік істерін ... ... ... ... ... ... салған, оларға рухани күш-
қуат құйған шығармаларымен сол кезең поэзиясына ерекше бір сөз ... Осы ... ... Сапарғалидың “Бәрің де шық егіске”,
“Қособаның ерлері”, “Ауыл жеңісі”, “Ел ... тағы ... ...... ... ... болашағы деген мәселелерде өзіндік тұғыры бар
туындылар.
Сапарғалидың айтыскерлік қырының да ... ... осы ... ... ... ... өрті ... тұрған шақта Қазақстан
Жазушылар одағының жанынан құрылған ... ... ... республика көлемінде өткізілген ақындар арасындағы жыр
додасына ... ... рет ... ... ... ... жылы ... Семей мен Талдықорған облысы ақындарының арасында
болған сөз сайысы кезінде айтыскерлер өз облыстарының жеткен жетістіктерін
мақтан тұтып, біраз ... ... ... Оның ... Қуат пен ... ... мақтап, қайта-қайта айналсоқтай берсе керек. Сонда
Сапарғали, кен орнындағы ... ... ... ... етіп ... бер ... ... Қалқа,
Халқыңа жырласаңшы осыны айта.
Осы сенің еңсеңді көтертпейді,
Өзіңе тура тиген сөзден байқа…
Кеніңнің кемшілігін ашып түзет,
Біз қойдық бұл міндетті мойныңа арта [11, 191 б .], ... қалт ... ... ... ... оғындай сөздерімен түйреп өтеді.
Сапарғали Әлімбетовтің Қалқа, Есенсары, Тәңірберген, Мағжан, Қуат сынды
ақындармен сөз жарыстары – сол кезеңдегі айтыс ... ... ... ... ... ... жыр ... Сапарғалидың жиені
Қалихан Алтынбаев өзінің бір өлеңінде:
Айтыста біздің Семей бас ... ... биік ... ... мен қарт Нұрғали,
Айғайсыз жүрегіне ас батпаған.
Қаптаған қара боран қайран ерлер,
Кетіпті сарқытынан тастап маған [14, 143 б.], ... ... ... ... ... Ол Сапарғалидың туыстығынан бұрын,
ақындық шеберлігін шыңдауда тағылым ... ... ... ... ... отырып: “Соғыс кезінде Сапарғали мен Төлеу ақын жанына еріп Жарма,
Аякөз, Шұбартау аудандарын араладым. Олардың өлең жазу машығынан, ... ... ... [5], – ... бір естелігінде.
Ақынның сол тұста жеке басына аса ауыр соққы болып тиген тағы бір жай –
жалғыз ұлы Маманның ... қаза ... ... ... болған жас
лейтенант 1944 жылы небары жиырма екіге қараған шағында қыршыннан кетті.
“Маман үлкен ақын болар еді..,” – деп ... ... ... оқып, бірге
майданға аттанған жан досы, белгілі халық жазушысы Әзілхан ... сыр ... ... ... артықшылығы, ол ақын ғана емес, оның
үстіне әнші де болатын. Неше түрлі ... ... ... ... ... шертетін. Сырнай да тарта білетін. Оның көрші ауылдан ... ... той ... ... ... үйге халық көп жиналды. Маман
сонда өз өлеңдерін оқып, тамаша әндер ... ... оның ... ... ... ... ... әні ерекше әсер етті. ... ... ... тыңдаушылардың көздерінен жас парлап, қатты әсерленді. Өзінің
асқақ дауысымен, зарлы үнімен шалқыта айтылған осы ән ... ... ... ... ... ... соң, түн ... ауа Маман екеуміз құшақтасып менің
әкемнің төрінде қатар жаттық. Ұйқымыз шайдай ашылып ... ... ... ұзақ ... таң ... көз ілмедік…”[38] Жазушы
ғұмырындағы естен ... осы бір ... ... ... атақты “Махаббат,
қызық мол жылдар” [41, 472 б.] романында өте әсерлі суреттелген. Романдағы
Ерболдың досы Заманның прототипі – ... ... ... ... ... ... Көршілес екі ауылда тұрып, бір-бірімен өлеңмен хат жазысып тұрған
достардың бір ғана ... ... ... асыл ... ... бойынан келешегі мол, болашағы зор тұлғаның ... ... ... ауыр ... соң, онсыз да денсаулығы нашар Сапарғали қатты
күйзеліске ұшырап, сүйікті ұлын жоқтаған “Рас болса бұл ... ... ма ... ... ... ... атты ... толы
өлеңдерін жазады:
Қайғырдым-ау, аһ ұрып,
Қайғыратын заман кеп
Көгерер күнім бар ма екен,
Маманым үйге аман кеп
Елдің күні шықса ... ... ... ... қалың өрт,
Су мен жардан ықпайды.
Қайтқан көңіл – қара ... ... ... [12, 97 б.], ... ... ... ... қазасына ет бауыры елжіреген шерлі
әкенің жүрек-жарды сөздерін сеземіз. Көңілі бұзылып, ... ... да кәрі ... кәрі ... да жас ... жас ... бәрінен де артық болды,
Бір сүйем СССР-дің шекарасы [10], –
деп ... ... бар өлең ... да ... ... болыпты. Алайда
ақынның осы сарындас өлеңдері бүгінгі таңда бізге беймәлім болып отыр.
Бұл жөнінде жазушы Медеу Сәрсеке: ... ақын ... ... ұзап ешқайда шықпаған, өлең жырларын да осы жерде толғаған. ... ... ... те ... ... ... ... келбетін асыл
сөздермен кестелеген үлкен жыршының ... ... ... сақталмауы,
әркімнің үйінде, сандық түбінде мәлімсіз боп қалуы өкінішті жайт. ... біз ... ... ... көрмеген, кеңестік қызыл идеологияға сай
келмегендіктен жария болуы екі талай мұралары ... ... ... ... ... бұрын жария болмаған өлең-толғауларын іздестіре
бастағанда, нақ осы Сапарғали туындыларын табуға ... ... [12, ...... қынжылысын білдіреді.
Ақын басына түскен ауыр қайғыны арқалай жүріп, жан жолдасы өлеңін ... де ... ... ... ... “Ел ... “Жеңіс үшін”,
“Келешек ұрпақ үшін” деген сүйікті тақырыптарына қаламын тартуды қоймайды.
Отан соғысының батырлары Мәлік ... ... ... ... туралы өлеңдерін, “Қойкелді ... ... ... ... айтысы” атты мысал айтысы мен көптеген ... ... ... айтылған күйінде халық арасына ... ... ... ... ... дер кезінде құнтталып, жинақталмауы көңілге
өкініш ұялатары сөзсіз.
1945 жылдың 12 ақпанында Сапарғалидың ақындық ... ... ... ... ... рет ... грамотасымен марапатталынады.
Сүйген жары Сара мен сүйікті ұлы ... ... ... соң, ақыннан
ұрпақ қалсын деп ауыл болып Рәмилә атты ... ... ... ... көтермейді.
Соғыс ала келген қайғы-қасірет пен ауыртпашылықты халқымен бірге көріп,
бірге көтерген ақын, ... ... ... күнін:
…Дұшпанның шалқар көлін суалтқан күн
Бізге ашық, оған түн боп ... ... күн ... ... ... еді жанның бәрі құмартқан күн.
Ал енді бұл жеңіске, мына тойға,
Не лайық мұндай үлкен абыройға.
Аянбай адал еңбек еткен лайық,
Қайраттың ... жиып ... [11, 103 б.], ... ... жыр ... ... ... қазақ жұртының мақтанышы, өзінің рухани ұстазы – ұлы Абайдың Одақ
көлемінде аталып өтілген 100 жылдық мерейтойынан да ... ... ... ... ... ақын Абай ел ағасы” атты ұзақ толғауын арнайды.
Осы туындысы жөнінде, ... ... ... ... ... әріптесі,
белгілі халық ақыны Төлеу Көбдікұлының:
Жармадан Әлімбетов Сапарғали,
Сөзінің маңызы зор, артық ... сөз ... ... ... соқты қошеметтеп жанның бәрі.
Өлеңі айтқан сайын қабындайды,
Өмірі жаман атақ тағылмайды.
Сөзі бар қиюына қыл сыймайтын,
Зәредей кір мен ... ... [42, 171 б.], ... ... ... ... асыл ... шын шебері екенін паш еткендей.
Сапарғали Әлімбетовтің басқа да әлеуметтік мәні зор, терең сезім ... ойға толы ... ... ... насихат”, “Адам туралы”,
“Бір сырым” сынды толғауларымен қатар, ақындық әлемді, сол ... ... ... – ақын жанын ашып көрсеткен шығармаларын атап өтпеске
болмайды. Осы орайда жазған “Ақын жолы”, “Елімнің ақын ... ... ... ... ... ... мына бір жолдарды келтірейік:
Ақын бүркіт секілді жем іздеген,
Қияннан ... ... ... ... ... ... сорғаласа,
Алмай тынбас, бөгеттен еш іркілмеген…
Өлең гүл, гүлді сүйіп күлесіңдер
Құлаққа тәтті жерін ілесіңдер.
Ол қалайша күлдіріп, қуантады,
Ақынның өзін кім деп ... [13, 44 б.] ... ... ақын ... ... құдіретін таныта отырып, оқырманға
терең сырлы сұрау қояды.
Сапарғалидың ақындық ерен ... сол ... ... ... тағы ... ... 1946 жылы ... “Қызыл жұлдыз” орденінің иегері
атанады. Мұндай орденмен тек ... ... ... үшін ... ғана ... Бұл сый-құрмет тағдыр тауқыметін көп
тартқан ақынға соны ... бере ... ... ... ... 1947 жылы “Ақжал” кенішінен өзінің туған жері “Еңбекші” колхозына
(қазіргі Егіндібұлақ) қоныс аударып, елдің тұрмыс-тіршілігі, колхоз өмірі
туралы туындыларын ... ... Жан ... ... ... ... ел
аралап, Абайдың, үлгі тұтар басқа да ақын-жазушылардың ... ... ... өз ... ... ... тәнті
етеді.
“Жасы егде тартса да сұлулықты, көркемдікті ұнататын. Жаз шықса ... ... жуан ... ... алып сапарға шығатын. Анық жарты ай
ешқайда шыға алмай қалса, ... ... ... ... ... ел ... ... бетінде көрсеңіз, құдды қарға аунаған алтайы
қызыл түлкі дерсіз. Тұжырып айтсақ, нағыз түз ... ... бел ... [5], – деп ... ... ... ... осы бір белеңі болар.
Белгілі абайтанушы ғалым Қайым Мұхамедханов пен Сапарғали арасындағы
шығармашылық байланыс ... ... ... ... ... ... ... жалғасқанын ғалымның естеліктерінен аңғарамыз. Сапекең
Семейге келген сайын тек Қайымның үйіне түсіп, бірнеше күн ... ... ... ... Қайым ақынның “Ер ... ... ... атты ... ... ... белгілі.
1951 жылы Семейдегі Абай мұражайының директоры ... ... ... ... ... ... ... атты диссертациялық еңбегі
кеңестік идеологияның ... ... ... деп ... 25 ... ... ... күнде қамауға алынған Қайымның ... ... ... Сапарғалидың да баспаға ұсынамыз деп қойған
бірталай қолжазбалары мұражайда қала береді. ... 1955 ... ... ... ... ... сол ... баға жетпес қазынаны белгісіз
біреулер жоғалтып жібереді. Ақын да екі аралықта ... рет ... ... ... жиі айтып өткен екен [14].
Өмірінің соңғы шағында артында ұрпақ қалмай ... ... ... ... ақын ... ... ... Есін жиған бір
тұста замандас досы, халық ақыны Нұрлыбек Баймұратовқа мына бір ақырғы жыр
жолдарын жолдапты:
-Е, Нұрлыбек, Мен өлсем – шын ... жоқ, шың ... жоқ, не іні жоқ, бала да ... жоқ мені ... ... жым боп.
Отым деп кімнің отын өттім жағып,
Малым деп кімнің малын жүрмін бағып.
Қалады иесіз мал әлдекімге,
Бір күні кетсе мені ажал ... ең, ... ... көп ойнаушы ең,
Мен саған өлең жаздым мұңым шағып [43, 31 ... ... ... қиыншылығына қақталған, оның үстіне
жалғыз ұлының қазасының ... мен ауру ... ақын 1956 жылы ... ... ... өлсе де сөзі ... жылдар бойы жеке адамдардың жадында сақталып
келе жатуы Сапекеңнің бүгінгі айтқаны ертеңгіге ... ... ... ... жерге тамырын тереңге жайған, кезінде өз ортасымен біте
қайнасқан нағыз халық ақыны екенін ... ... ... ... көп жатталуы еш қоспасыз, жөн-жосықсыз лепірген әсіре қызыл
сөзсіз, ... ... ... ... тілімен жазылуына байланысты. Әр
өлеңінің арнасы өмірдің өзінен өрілген. Әр қайсысы ... ... ... туған” [5], – деген Қалиқан Алтынбаевтың қысқаша ғана
тұжырымы, Сапарғалидың барша ... ... ... ... ... Әлімбетовтің шығармашылық әлемі – поэзия мен халыққа қызмет
етудің жарқын мысалы. Өз ... өнер ... ... ... бар ... жұртына жұмсаған, кезінде қоғамдық өмірдің зәру,
көкейкесті мәселелеріне баса көңіл аударып туындыларын халықтың ізгі ... ... ... жолы ... бағалауды қажетсінеді.
Сапарғали Әлімбетов ақын ғана емес, азамат ретінде де дараланып
көрінетін ... ... өзі ... ... ... ... ... елдің жарқын болашағы үшін күрессе де, тағдыр, соңынан ізін ... ... Ақын ... ... жүрегінде болса да, басым көпшілігі
бір ізге түспей, жарық көрмей жатты. Осы олқылықтың орнын ... ... ... мен ... ... ... бірнеше рет жарыққа
шығарылды.
Болашақта Сапарғали ақынға туған елінде ескерткіш орнату, толық ... ... ... ... шығару, республикалық
мәртебелі мұражайын ашу жұмыстарын жүргізу – алда тұрған міндеттер.
Ақын ... ... ... әлі де ... ... сөзсіз. Ал біз
оның өмірі мен ... ... ... бар ... мен ... тұжырым жасап негіздеуге тырыстық.
2 ... ... ... ... ... ... Сапарғалидың шығармашылығы – арналы, тақырыптық тынысы терең.
Атап айтсақ, поэзиясы – ... ... ... бай. ... мол түрі ... ғылымында, оның ішінде қазақ әдебиеттану ғылымында жанр
табиғатын, оның ішінде лириканы әр қырынан зерттеген еңбектер ... ... ... ... ... туралы анықтамаға назар
аударсақ: “Лирика – поэзияның негізгі үш (эпос, ... ... ... ... ... көбіне ақынның ішкі дүниесінің сезім ... ... оның өз ... ... ... ... тән. Ақын
басында болатын мұндай толғаныс оның өзі өмір сүрген ортаға, өзін қоршаған
әлеуметтік ортаның моральдық бітіміне тығыз байланысты ... ... ... ... да, ... ... да лирикада сол өз кезінің шындығы мен
сыры жатады. Оқушы мұнан ақын өмір сүрген мезгілдің рухын, ... хал ... ... ... [44, 295 ... – лирикалық тұлға мен ақындық тұлғаның үндесе келіп, домбыраның
қос шегінің құлақ күйі келген сәтіндей ... ... ... ... ... ... ... артық айтқандық емес. Лириканың көркемдік
қуатымен қатар, танымдық ... де ... ... келеді. Лириканың
өзгеше табиғатын, ерекшелігін дәл басып анықтап, оның ішкі ... ... Зәки ... ... ашып ... “Лирика – көркем
әдебиеттің негізгі саласының, жанрының бірі, басты ерекшелігі – адамның
көңіл-күйін, ... ... ... ... көрсетеді. Оған тартымды қуат-
күш дарытатын – терең оймен суарылған, нәрленген жалынды сезім. Әсерсіз,
құрғақ ... ... ... ... ауыз ... өлеңнің барлық түрлері – еңбек
туралы өлеңдер, тұрмыс-салт жырлары, нақыл-өсиет жырлар, терме, толғау,
тақпақ ... ... ... ... ... өркендеген кезде лириканың
жаңа түрлері – саяси-әлеуметтік лирика, философиялық лирика, көңіл-күй
лирикасы, ... ... ... ... ... дамыды. Лирикалық
шығармалар тақырыбы, құрылысы жағынан да сан алуан. Кейде айталық, арнау
өлең, ... ... ... хат ... ... шығарманың
бөлекше үлгілері ретінде қарастырылады ” [45, 224 б.].
Ғалымның берген анықтамасынан лириканың жанрлық түрлерінің молдығы,
генетикалық жағынан ... ауыз ... ... ... ... ... ... Әлімбетов лирикасының да жанрлық-стильдік,
көркемдік-эстетикалық ерекшеліктерін қарастырып, ... ... ... ... Ақын ... ... кең, ... мол. Әлеуметтік-философиялық, табиғат немесе азаматтық лирикасына
арналған өлеңдерімен қатар, арнау өлеңдері де бар. ... ... ... де ... ... ерекшеленеді. Мәселен, ақынның “Алтай”,
“Ақсуат”, ... ... ... ... ... жер, елге ... ықлас, сағыныштан туса, “Қазаққа ақын Абай ел ағасы” туындысы өзінің
бөлекше табиғатымен көрінеді. Сапарғали Абайды жалпы ... ... ... Осы аталған, басқа да мол лирикалық шығармалары
Сапарғали Әлімбетовті айтыс ақыны немесе эпик ақын ғана ... ... ... ... ақын ... де ... Алайда Сапарғалидың
өлеңдерінің барлығы бүтіндей осы талаптың деңгейінде деп айта алмаймыз.
Кеңестік ... ... ... ұраншыл, ортанқол дүниелері де жоқ
емес. Осы тұрғыда “Ленин күні”, “Октябрь”, “Кеңес отыр бір ... ... ... тағы басқаларын атауға болады. Әйтсе де бұл жайт сол
қоғамдағы басқа ақындардың да шығармашылығына жат ... ... ... ... ... ... өрлеу, іздену
ерекшеліктеріне орай олардың шығармашылық стилі де өзгеріп, дамып, өңделіп
отырады. Сапарғали ақын суреттеген жайлардың ... ... ... ... ... уақыт пен адамның, табиғат пен адамның,
қоғам мен адамның тікелей ... ... ... ... ... оның ... стильдік ерекшелігі болғанын аңғарамыз. Бұл
суреткердің поэтикалық ... да ... ... ... ... ... жайлы толғаныстармен өрілген.
“Поэзия – халық өмірі мен тіл ... ... тау, ... ... ... ... жүрегінің лүпілі. Туған жерінің бал-шырыны ақын
қанына араласып, оның ... нәр, ... ... ... ... танып-білсең, оның ой-сезім, образдар дүниесіне енесің. ... ... ... ... маржандай тізілген сөз өрнегіне тұнған
тамаша жырларын сезінесің, сөйтіп, ақын жүрегіне жол ... [46, ... ... ... ... Әлімбетовтің де шығармашылық жолы
өзі өмір сүрген заманның тыныс-тіршілігімен, ... ... ... ... ... ... ... Оның көркем туындыларынан
– туған жерінің тынысын, тамылжыған тамаша табиғаты мен туған халқының
үнін ... ... ... Гете бір сөзінде: “Мен өз поэзиямда ... ... Өз ... ... ... ұшына өзі тіленіп тұрмағанды мен
ешқашанда жырлап көрген емеспін” [46, 107 б.], – деген екен. Өз ... ... жіті ... ... ... да қоғамдық-
әлеуметтік жайларды еш қоспа-бояусыз, нақты да ... ... ... аясы өте ... ... – ең алдымен “барды
– бар, жоқты – ... ... ... ... жолдас қылған шыншыл ақын.
Басқаша айтсақ, Абайдың ақындық дәстүріндегі өршіл ... ... ... ... ... істі жасырып ішке тықпас [11, 30 б.], –
деп ақын ішкі жан дүниесін айқара ашып ... ... еді. Сол ... туындыларының дені ел өмірі мен шындығының шынайы болмысын суреттеуге
құрылған.
Ақынның ерте кездегі өлеңдері өкінішке орай, бізге ... ... ... ... ... қолымызға түспей,
кемшін қалып жатқан жайы бар. Жастайынан жиын-тойдың мәнін де, сәнін де
келтіріп, ... ... ... ... ақынның дәл осы тақырыптар
төңірегінде толғанбауы мүмкін емес еді. Ал қазан төңкерісіне ... ... ... ... ... ... ... сарын мол
аңғарылады.
Жастайынан жетімдік пен жоқшылықтың дәмін ... өмір ... ... ақын ... ... ел ... әділетсіздігін,
қоғамдағы, өз ортасындағы келеңсіз жайларды күйіне жыр етті. ... ... ... ... бай мен ... арасындағы қоғам қалыптастырған жер
мен көктей әлеуметтік алшақтықты, ақын 1913 жылы ... ... ... жанар ма екен?” өлеңінде өткір де, ащы сарказмға құрады.
Ойлашы бай кісіде “жаман” бар ма,
Бай көркем, батыр, өктем шамаң бар ... ... ... ... ... шапаны артық, шараң бар ма? [11, 15 б.] –
деп ... ... ... Ақын бұл ... байлықты, батырлықты
сынап отырған жоқ. “Аузы қисық болса да, бай баласы сөйлесін” ... ... ... ... ... болмаса, бір таптылық
қашан да әлеуметтік теңсіздікке әкелетінін айтып отыр. Соны біле тұрып,
солардың шашбауын көтере жалпақтайтын жағымпаз ... ... ... ... па, ... пе ... ... талай кедей көңіл бостар.
Шатасып сөйлей білмей отырса да,
Жалпақтап, сол ессіздің сөзін қостар [11, 15 б.].
Әлеуметтік ... ... ... топтан да қауіпті құбылыстың
бар екенін ақын бір деңгейде ашып берген. Ол – жағымпаздық. Күні үшін ... ғана ... ... адамгершіліктен ада болу мәселесі. Сапарғалидың
осы сарындас тек өз заманының ғана емес, тіпті қазіргі ... ... тән ... ... ... мен ... дөп ... тауып,
сезінгендей болған терең пәлсапа, парасатты ойдан ... ... ... де ... ... өте ... Ақын ... адымын аштырмай,
аяқтан шалған кісендей болатын өмірдегі кейбір келеңсіз құбылыстарды, оның
себеп-салдарын атап айтып, болашақ ... ... ... ... ойлы ... ... ... үңілерсің, қойып сыртын…[11,18 б.]
Ақын ұлт деңгейінде “қалың жұртым” деп ... Осы ... ... ... Абай ... ... кездеседі.
Бұл жерде Абайдың “қайран жұртым” дегендей қынжылысқа толы сөздерін айтып
отырмыз.
Айтылар ... ... ... ... ... ұйғарым жасарсыңдар” деген
ниетпен толғай келе автор, төрт кісенге: “еңсесін ... бір ... ... ... “біліп айтқан ақылға көнбей, үлкенді сыйламайтын” –
жаман баланы, “ізіңді аңдып, ... ... ... ... ағайынды,
“жігерлі, өршіл жігіт талабына” тұсау болатын кедейшілікті ... ... ... ... ... ... әлсіздігін аша білуі –
үлкен танымдық-философиялық құбылыс. Мәселен, “шайпау ... ... ... Еңсесі көтерілмеген ердің болашағы бұлыңғыр ... ... адам ... ... ... басты шарттары осы төртеуіне
келіп сая ма дермісің. Қазақ жұрты есте жоқ ескі ... бері ... ... түгел ме?” деп сұрауы бекерден-бекер емес. Соның ішінде:
жақсы жар, ... ... ... ... береке-байлық – адамзаттың маңдайына
біткен бағы, асыл қазынасы ғой. Онсыз адам өмірі өзіндік құнын, мақсат-
мәнісін жояр ма ... Осы ... ... ... ... елегінен өткізе
отырып, оларды мадақтайтын ... ... ... ... ... суреттей келе, адам өмірінің сүреңсіз жолдарын көрсетіп, нақты
себептерін ашып айтады. Үлгі алмауды ескертеді.
Жібермес етегіңнен иттей ... сөз ... ... тым ... дос, дұшпанның адыраңдап,
Қайтарар ажарыңды бек жұқартып [11, 19 б.], –
деп бейнелесе де, ар ... ... әйел ... ... ... болып, ер-
азаматтың басын сыйлап, беделін түсірмеуге шақырған ... ... ... ... ... кісен жаман бала екі қолға,
Жүрмейді өзі біліп түзу жолға.
Көнбейді ақылыңа біліп айтқан,
Ісіңді бастырмайды ешбір оңға [11, 20 б.], –
деген жолдармен ... ... ... ... жүріп, үлкенді сыйлап, ... ... ... ... ... жастарға арналған ағалық ақыл, көл-
көсір тілек бар:
Балалар, осы сөзге құлағың сал,
Әкеңе ажырайма, болса да шал.
Келсе де ... жасы ... ... ... ... ... ұғып ал [11, 21 ... бұл өлең – Абайдың сыншылдық дәстүріндегі шыншылдықтың ащы сарыны
бар, тәлімдік тәрбиесі мол, нағыз ... ... ... баса ... Бір қызығы, өлең ел арасына тарай салысымен, кейбір ауылдастары
мен туыстары “бізді келемеждедің” деп ... ... ... ... да болыпты.
“Төрт кісен” туындысы жанрлық жағынан әлеуметтік-философиялық лирикаға
жатады. Ақынның 1914 жылы ... бұл ... ... ... ... ... ... тынысы табиғи, көркем дүние. Ең
алдымен ... ... ... ... ... ... ... тапқан. Ақын төрт шумақтық кіріспе-
эпилогын “төрт таған” ретінде пайдаланған. ... ... жоқ. ... ... ... ... білетінін, сол дәстүрдің аяқ асты болмауын
алғашқы шумақтан-ақ білдіреді. Халық ... ... ... сіңірген
ақын, “Дейтұғын “төрт кісен” бар ер мойнында” деген нақылды, ... ... ... Және жай ғана жаңғыртпайды, төрт кісеннің
жауабын табады, ... ... ... ірі ... ... “Білімдіден бес түрлі
сөздің шешуін сұраймын?” – деп сауал ... оған ... ... Есімнің жауап беріп жатуы жанрлық табиғаты жағынан Сапарғали
Әлімбетовтің “Төрт кісеннің” нақты шешімін табуымен ... ... төрт ... екіншісі өзінің библиографиялық тегіне ... ... сол ... “өз ... екенін айтуында және ... “Ал ... ойлы ... ... ... ... Сондықтан қайсыбір
ағайын өкпелейтіндей шығарма емес, халыққа арналған, өзін ... ... ... ... ... ... ... осы кіріспе-
эпилогтан айқын көрініс тапқан. ... ... ...... ... ... стилінің көркем көрінісі дей аламыз. Жай құлақ
емес – “ойлы құлақ”. Халықты ... ... көру – бұл ... ... ... ... ... кісен – “шайпау қатын” бір отбасының ғана емес, сол арқылы
қоғамның да кеселі екенін айта келіп, ... ... ... ... Оның зардабы тереңде жатқандығын түйінді шумақта ... ... жоқ оны ... кете ... – су, ... өте ... соң ... қысқа амалың жоқ,
Кісенді аяғыңнан шеше алмайсың...[11, 20 б.]
Ал баланың ...... ... нақты талдап түсіндірген
педагогикалық, дидактикалық еңбектер ... ... ... оның
жаман болуының себебін өздерінен іздейтін концепция бар. Ақын бұл екінші
кісенге келгенде де төтеден тиісіп, ... ... ... ... ... ... ... осы, дейді екен қолға кісен – жаман бала” деп
халық даналығына сүйенеді. Автор қоғам ... ... ... болып
қалыптасуына ортаның да әсері бар ... ... ... Жаман бала
бейнесін ашу үрдісінде де ақын күшті көркемдік қуат танытады. Мәселен,
“Жұмсаса ата-анасы тырп ... жер ... ... ... ... ... тармақ тұтас метафоралық бейнелілік биігінен көрініс
тапқан.
Ал үшінші және төртінші кісен, ағайын мен ... ... ... ... ... Көпшілікке тән “жоғыңда – бере ... – көре ... ... ... ... ... ... шынайы жыр жолдарымен өрнектейді. Сонымен, туындыға идеялық өзек
болған “төрт ... ... ... ... ортаның көңіл-күйін
танытып қана қоймай, ақынның азаматтық тұлғасын ... ... ... ... “Бір сырым” өлеңінде ағайын-туыс арасындағы алауыздықты, сол
ағайынның арасын ашып, бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... алады. Сапарғалидың соңынан шырақ алып түскен ел
жуандарына араша болған тек аталас жақын ... ... ... Қабаш еді.
Қабаш ақсақалдың олардан көрген қорлығы мен өз ... ... мен ... істеріне жастайынан қанық боп өскен Сапекеңе оның:
“Бай-жуандар өздерін зор, басқаларды қор санайды. Нашар ... ... ... пышағы, қолындағы шоқпары, жетегіндегі ... ...... сөздері ендігі өмірінде есінен кетпейді. “Қабаш турашыл,
ештеңеден қаймықпайтын жан болыпты. Би-болыстар мен ... ... ... сөздеріне, озбыр істеріне қарсы шыға береді екен.
Сондықтан олар Ақымбеттің өз ... топ ... ... Қабашқа айдап салып,
малын ұрлатып, жерін тартып алады” [47, 6 б.].
Ақынның “Талатып Қабашқа да не қылмадың”, “Пендеге пенде ... ... ... ... кет тырнағынан” деп күйінуі де осыдан. Ал
өлеңдегі ... өз ... ... ... ... ... ... байланысты “Балапан” атты поэмасын жазған. Дегенмен туынды бізге
жетпей, тек қысқаша ... ... ғана оның ... ... Ерменбаевтың
аузынан жазылып алынды. Міне, осындай ел жуандары мен ағайынның өрескел
қылықтары ақын жанын жаралай, ашу кернетіп, ... ... ... ... үміт арта:
Мұны жаздым кейінгі жас ұрпаққа,
Сендер жет, біз бұларға ... ... ... 30 б.], ... ... ... ... те, сендер көнер жайт емес” деп, өз тарапынан
келешек жастарға үкілі үміт арта нақты талап-тілек те ... ... ... аты аталған адамдар – қалың Найманның ... ... ... бірікпейтін ағайын арасындағы алауыздық – өз кезеңінің
шындығы. Өлеңнің идеясы күшті. “Көптігіңе сенбе, ұйымшылдығыңа, бірлігіңе
сен” деген ел бірлігін ... идея ... Бұл – ... ... да аса
қажет идея. Қай кезде де болса халыққа бірлік керек. Ақын өз ... ... ... ойын ... ... қаратып: “Жастарға
жазып кеттім бір документ”, – дейді. Бұл өлең жолының ерекшелігі сол,
“документ” ... ... деуі ... жоқ ... ... ... саяды.
Жалпы өнердің, соның ішінде сөз өнерінің басты мақсаттарының бірі –
“жақсыдан үйренуге, жаманнан ... ... ... ол ... ... өнер ... ... дән. Ақынның айтар ойы – өткеннің
кемшілігін өнер арқылы білдіріп, өмірде оны ... ... ... ерекшелігі – айтпақ ойдың автордың ішкі әлемімен
астасып жатуы. Тіпті кей кездері автор ... өз ... ... ... Ол – ... ... ... тән ерекшелік. Ғалым Олег
Иванович Федотовтың мына бір пікірі ... ... ... ... ... лирического произведения оказываются сам его
создатель, поэт и его ... ... [48, 208 б.]. ... ... ... ... жан-дүниесі мен өзін айқын көреміз.
Сапарғалидың осы тектес жырларының өткірлігі мен ақынның ... ... ... әу бастан-ақ оның беделін арттыра түседі. Сақпан,
Солтабайдай жуандармен ... ... тек қана ... ... ... үшін елінен кетуге мәжбүр болса да, өз ... ... ... одан әрі шыңдай түсті.
Сонымен Сапарғали Әлімбетовтің қазан ... ... ... идеялық шеңбері негізінен, Абайдың “Қалың елім қазағым қайран
жұртым”, ... ... ... да, ... да”, “Жігіттер, ойын арзан,
күлкі қымбат” тағы ... ... ... ... ... ... келетінін байқаймыз.
Сапарғали әдебиет әлеміне алғаш ... ... ... ретінде
келгенімен, сол деңгейден асып, жазба поэзияның да қыр-сырын меңгерді.
Меңгеріп қана қоймай, халық поэзиясының игі ... ... ... ... ... ұластырды. Белгілі ғалым Есмағамбет
Ысмайылов өзінің “Ақындар” атты монографиясында сол ... ... ... үш ... ... ... соның үшіншісіне енгізеді.
“Үшінші топ – хат танитын, қазіргі өмір шындығын да, жазба ... де өз ... оқып ... ... ... ... Ғабдіман тағы басқалар)… Үшінші топтағы ақындар өмір ... ... ең ... ... ... ... отырып, жазба поэзияның
өнерімен жырлауға тырысады… Халық ақындарының ішінде хат танып, өз ... өз ... ... ... ... ... ... идеялық,
көркемдігі жағынан жинақты, жатық келеді” [17, 319 б.], – дей келе сыншы,
жазба поэзияның халық ... ... ... ... ... ... кең жол ... атайды.
Халық ақындарының шығармашылық өрлеуіне, әсіресе, әлемдік әдебиеттің
классикалық үлгісінде дамыған Абай ... ... ... ... ... ұшан ... Абай ... Мұхтар Әуезов атап
көрсеткен үш арнананың [49,199 б.] ұштасып, тоғысуынан жаңа түр, ... ие ... – жаңа ... дәстүр Абайдан соңғы қазақ поэзиясынан
мықтап орын алғаны белгілі.
Жалпы дәстүр, оның ішінде поэзиядағы дәстүр, ... ... ... ... ... бұл үшін ... халықтың тіршілігінде,
өмірінде, санасында, көркемдік дүниетанымында жаңа бет ... ... ... бір ... ... аса ... ... осы талаптарға сай туындап,
жалпы қазақ әдебиетіне келген ұланғайыр әлем, ерекше бір ...... Абай ... Абай ... ... ... ақын шәкірттерінің бірегейі – Шәкәрімнің
шығармашылығын зерттеген ... ... ... ... ... да
көркем ой мейлінше жаңа қиырларға ұмтылады, беймәлім болып келген ... ... ... ашуға талпынады. Өнер әлеміндегі ... ... ... ... ... бір ... жинақтаған
тәжірибесін үйренумен шектелмейді. Дәстүр желілері әр дәуірде өмір сүрген,
бір-біріне ... ... ... өнер ... ... ... ... Сондықтан да олар уақыт пен кеңістік шеңберінде аса
кең ауқымда көрінеді.
Қазақ әдебиетіндегі Абай ... ... біз ... кең ... ... ... еске ... [30, 16 б.], – деген тұжырымы айтпақ
ойымызды толық дәйектеп ... Абай ... ... ... ... ... ... ауызға алғанымызда төл әдебиетімізде туындап, өркен ... бір ... ... ... ... ... ... мен уақыт
кеңістігіне симай, белгілі бір кезеңде тұтастай бір ... ... ... жарқыратқан, үлгі-өнеге болып, одан соң да ... ... Абай ... ... ... ... даму жолынан да
белгілі.
Он сегізінші ғасырдың соңы мен он ... ... ... ... ... ... мен ... өркендеуіне “Гете
дәуірінің” қосқан үлесі мол. Гетенің (1749-1832) ... ... ... ... ... ... мен реализмнің,
неміс романтизмінің қалыптасуына, жаратылыс, философия ғылымдарының қанат
жаюына ерекше ықпал етті. Оның бір ғана ... ......... ... ...... үлгі тұта отырып, әлемдік
кеңістікке аттарын шығарғанын білеміз.
Ал орыс сыншысы Белинский: “Әрбір ұлы ақынның ұлылығының өзі – ... мен ... ... өмірімен, тарихымен терең тамырлас болуында.
Осындай өмірі де, ... да ... ... ... ... ... зор ақын – Байрон” [50], – деп айрықша атаған
әлем әдебиетінің жарық жұлдыздарының бірі, ... ... Ноэл ... ... өз заманында барша еуропалықтардың ұлттық мәдениетінің
символына айналып, “байронизм” деген ұғым қалыптасты. Сол уақыттың, одан
соңғы кезеңдегі ... ... ... оған ... ... Байрон
үлгісіндегі шығармалар жазуға тырысты. Пушкин, Лермонтов, Мицкевич сынды
поэзия кемеңгерлерінің өзі Байронның ғажайып ... ... мен ... жоқ ... ... өмірін мейлінше қадір тұтып, өздеріне ... ... ... ... Абай мен Батыс шайырлары
қалыптастырған әдеби ортаның, ... ... ... ... ... қызмет етіп, жалғасын табуы, ұлт мақтанышы болуы тұрғысынан алғанда
– өзара үндестік пен тарихи ... ... ... аңғарылады.
Абайдың Гете мен Байрон әлеміне қызыға көңіл аударуы да осыдан ба ... ... ... үлгі алған тікелей шәкірттері – ... ... Әсет ... жыр тарландарының ізін баса өмір сүрген хакім
ақын поэзиясының кәусар бұлағынан ... ... ... өз ... оқиғаларына өзінше үн қоса, жыр шашуын шашқан халық ақындары – Иса,
Төлеу, Сапарғали, Нұрлыбек, Шәкір, Тәңірберген, Қалихан тағы ... да, осы ... ... ... үрдісін, үздіксіз жалғасын
көреміз.
Жалпы кейінгі поэзияда Абай дәстүрінің ... ... ... өзінің “Абайдың ақындық дәстүрі” атты еңбегінде нақты ашып
көрсете келе: “Шын мәнісінде халықтық бағыттағы, ... сау, ... ... ... қаламгерлердің қай-қайсысы да дәуір талабын батыл сезіну мен
сол жайында толғануды, алға және ... көз ... ... үйренді. Сөйтіп
олар Абай дәстүрін дамыта отырып, оның поэзиялық халықтығын, өзекті
принциптерін дәуір талабына сай ... ... ... ... ... әрі ... оны жаңа тақырыптармен байытып молықтырды, сол заманда
өмір ағысы алға тартқан күрделі ... ... да, шеше де ... ... б.], – ... ... ... аталған халық ақындарына тікелей
қатысы ... ... ... ... ... ... Абайдан және оның
шәкірттерінен шығармашылық жолдағы мол рухани азық алғандарын, көпшілік
ақын-жыршылар көзі ... ... ... Мәселен Ілияс Манкин жас
шағында шығыстың “Сал-сал”, “Зархұм” тәрізді діни ... ... ал Абай ... танысқаннан соң, ол дастандардың ұнамсыз
болып қалғанын айтса, Сапарғали Әлімбетовтің балалық шағынан сүйіп оқығаны
Абай шығармалары ... оны ... ... ... ... ... ... ақындық өнерге төселуіне себепкер болған Әріп ақынның да
оны осы жолда ұқыпты тәрбиелегенін ерекше бір ілтипатпен есіне алады. Қуат
Терібаев – ... ... ... тұта ... ... ... ... туындыларымен танысқандығын, осы жолда Әсетті ұстаз санағанын
жазды. Ал Төлеу Көбдіков – Абайдың алдын көріп, ... ... ... ... тыңдап, шығармаларын жастайынан жаттап өскендігін, ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие алғандығын өз
естелігінде ерекше ескертеді.
Аталмыш ақындардың айтқандары тек сөз ... ғана ... ... де ... ... тұрғанын олардың соңдарына қалдырған Абай
дәстүріндегі мол мұраларынан анық байқаймыз. Осы орайда халық ақындарының
шығармашылық тынысын ... ... ... ... ... Есмағамбет
Ысмайылов: “Абайдан, Абай арқылы орыс әдебиетінен үлгі алған ақындардың
творчествосындағы ... бір ...... ... ... өмір ... ... айқын жырлауға келуі. Ақын бұрынғы
ақындық дәстүрдегі дайын, қалыпты сөз өнерін қайталап ... ... ... ... өткір көркем сөз образдарын қолдануды ... ... Бұл жаңа ... ... өмір шындығы дерексіз жалпы сарында айтыла
бермей, белгілі мекен, мезгілге, қоғамдық ортаға, ... ... дәл ... Бұл ... ... ... ... ақындары нағыз жазба әдебиет уәкілдері шығармаларынан қандай айқын
көрінетін болса, солардың ақындық ... ... ... ... ... ... – Төлеу, Қуат, Сапарғали, Иса, Нұрқан
ақындардың шығармаларынан да айқын көреміз” [17, 267 ... ... ... ... ғалымның жоғарыдағы құнды
көзқарасына, байыпты ... ие ... ... ақындарының бел ортасында
Сапарғали Әлімбетовтің де тұруы – ... ... ... ... ... ... алып, өрлей-өсіп, үлгі тұтқан рухани мектебі –
Абайдың ақындық дәстүрі болғандығына шүбә жоқ.
Бұл дәстүрдің Сапарғалидың ... ... ... ... ... ... молдығы оның көптеген
өлеңдерінің құрылысы мен өлшемдерінен де, ... сөз ... ... де анық ... ... Сапарғали туындыларының дені Абай талғамына сай ... ... жылы ... сөз ... ... Оның поэзиясының
тілі таза, қарапайым және сонымен бірге бейнелі де көркем. Ең ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінде Абай құптамайтын сырттай ... ... ... ... ... бәрі ... ... сұлулықтан қашқан.
Толстойдың, Чеховтың, Горькийдің сөз өнерін ... ... неге сұлу ... неге ... ... ... ... ғой, дейтіні осы қарапайымдылыққа мегзеуі де”, – дей отырып,
академик ... ... өз ... ... жазушы Лев Толстойдың
Максим Горкийге ... ... ... тіліңіз тым сойдақы, фокусы көп, бұл ... ... жазу ... ... қарапайым сөйлейді, тіпті сырт қарағанда
байланыссыз сияқты, бірақ соның өзі жақсы,” – деп ... ... ... жайында сын айтқан екен. Абай да әу бастан осы ... ... ... ... ... ... [52, 169 б.].
Осы тұрғыдағы ақын талғамы, әсіресе, оның лирикалық ... ... ... ... атты өлеңінде:
Қас-қабағы түскиген сораңына,
Қонғалы бүркіт келер күнде шүйіп.
Бойына күшін жинап айбаттанар,
Сәлделі сеңсең бөрік баса киіп,
Бұлт та, қар да, ... да өз ... оған ... ... түйіп [11, 44 б.], –
дей келе автор, Алтай тауының асқақ бейнесін адамзаттың кескін-келбетіне,
мінез-құлқына балап, суретті сөздерді орынды қолдана ... ... ... ... ... асқан шеберлікпен, өзгерте өрілген батыстың
“жансыз денеге жан бітіру” дәстүрін Сапарғали да осы өлеңінде ... ... ... Абай – “үсті-басы – ақ қырау, түсі суық, дем
алысы – ... аяз бен ... боп ... әлек ... қыс айын кәрі ... Сапарғали – Алтайды, сәлделі (қарды айтады), сеңсең бөрікті (мұзды
айтады) баса киіп, қас-қабағы түксиген болса да, баурайына, ұшар ... ... ... ... пен қар, аң мен құс) ... ... ... мол, төрт ... түгел еңселі қартқа балайды. Алтай
тауының сілемдерімен жалғасып жатқан Қалба мен Тарбағатай тауларын, ... деп ... иіп ... ... ... ... ... суретті
сөз. Екі өлеңде де нақтылық бар. Орынсыз асқақ, асыра ... ... ... бой ... қазақтың қара сөзіне құдірет бітіре
қиюластырып, табиғат бейнесін көз алдыңызға ... ... ... ... Алып ... қана ... көрсін, сезінсін, сынасын, тамашалап-
толғансын деген әсерде қалдырады.
Ақын өр Алтайдың кескін-келбетін, оның байлығын жоғарғы ... Өлең ... рет 1948 жылы ... ... ... үш ... тұңғыш шыққан жинаққа енбей қалған. Біз 2003 жылы
ақынның лирикалық шығармалары топтастырылған ... ... ... ... ... ... ... түпнұсқамен салыстыра
отырылып, толықтырылып басылды.
Сапарғали ақынның “Алтай” өлеңі – қазақ әдебиетінің табиғат лирикасы
жанрында ... орын алар ... ... ... ... стилін
байқатар өрелі туынды. Жалпы “Алтай” өлеңі – ... ... ... ... ... терең, полифониялық шығарма. Мәселен, өлеңнің “Байлықтың
барлығына пана болған, Атақты Алтай деген ақсақал бар” деуінде терең ... Ақын өмір ... ... ... түркі дүниесі туралы айту оңай емес
еді. Ақынның көркемдік көру ... мен ... ... тұңғиық бойламас
тереңде жатыр. Алтайдың барша түркі жұртына “ақсақал”, ... ... ... ... өткір айтыла бастады. ... ... ... тұңғыш халықаралық “Түркістан” энциклопедиясына жазған
“беташарында”: “Бағзы замандарда Еуропа асып, Румға ат басын тіреген ата-
бабаларымыздың бүгінгі ... ... Қиыр ... ... ... етіп ... ... дейін Алтай десе әлі күнге елең ете
қалады. Бұл – ұрпақтан ... ... ... ... ... он ... астам уақыт бұрын өсіп-өрбіген өлкеге суымаған ұлы сағыныштың
күші.
Алтай – ... ... ... ... халықтарының алтын бесігі.
Бәріміз Ергенеқон ... сол ... ... ... ... төрт бұрышына
таралғанбыз, өзімізбен бірге жұмақ таудың өлең-жырын, ертегі-аңыздарын ала
келгенбіз. Әлгі жыр, әлгі аңыз әлі күнге дейін бесік жырымен ... ... ... ... сіңіп, ұлы сағынышқа айналып, жадында жаңғырумен
жүреді” [53, 5 б.].
Өр Алтайды қайта жаңғыртқан қазақ ақындарының ... ... ... ... Әлімбетов. Ақын өлеңінде тарихи астар бар. Өлеңнің ... ... да ... Ең ... ... ел ... ғана емес, жер
тарихын да жақсы білетіндігінің куәсі боласыз.
“Ел ағасы” дер болса бастаушыны,
“Жер ағасы” демей ме ... ... ... ... ... ... аясы кең. Немесе “Өтіп ап Қара
Ертістен бөктерлесең, Бір айлық жол емес пе ... ... ... ... ... жүзіп аққан сал бар” деуі, Алтай өңірінің, тіпті, барша қазақ
жерінің ауқымдылығын меңзейді. Ақынның “Алтай” өлеңін ... ... деп ... ... ... құс”, “сұлу тоғай”, “шамдай сұлу ағаш”,
“құмырсқадай ... ... ... ... ... көркемдік қуатының
айғағы. Ал “Алтай – ақсақал” метафорасын қазақ әдебиетіне тұңғыш кіргізген
– Сапарғали ақын.
Зерттеуші-ғалым Бауыржан Омарұлының: ... ... ... оның
өміршеңдігінде. Ескі заманнан бүгінге дейін жеткен рухани ... ... сыны ... ... – шын ... өлмейтін өнер, өшпейтін із
қалдырғанының белгісі. Әдебиет тарихының қай кезіне үңілсек те, ... ... ... ... биік ... ... тұрады” [54, 291
б.], – деген сөздері С. ... ... ... ... ... ... ... секілді туындылары өзінің мәнділігімен,
көркемдік қуатымен дараланған ақын шеберлігінің тамаша ... ... ... жыл ... ... әлемін суреттеуде Сапарғали ұлы ұстаздың
үлгілі дәстүрін жалғастырып, әрі ... ... ... ... ... Атап ... ақынның табиғат лирикасының тұнығы – “Қыс кетті”,
“Май айы”, “Жаз келді”, т.б. ... ... ... Сапарғали “Қыс
кетті” өлеңінде:
Қара жер сілкіп ... ақ ... қой ... түйе ... отыр ... қалып, мал болды деп,
Бір қараға бағалап бір серкешін…
Алты ай қыс ауырған көп жөтеліп,
Төсек шал, төсек кемпір бас көтеріп.
Қалың қар, ... ... сары ... бір-ақ күнде кетті өтеліп [11, 46 б.],

деп Абайдың “Жаз”, ... атты ... ... ... мен ... ... ... өрнекпен өре отырып, ақын құлашын
кеңге сермейді. Сапарғали қырдағы елдің тыныс-тіршілігін табиғатпен шебер
астастырады. Осы бағыттағы ... ... ... ... ... “Абайдың пейзажы, тауы шығыс ақындарының тұманды ... ... ... ақындары айтатын фольклорлік “заңғар тау”, “қара аспан
тауларға” да бармайды. Жаңаша берілген тау бейнесі, кеше ғана өзіңіз жүріп
өткен ... адыр ... ... жотасы мен қорым тастарын, қия
беттерін, соны қарға түскен іздерімен дәл ғана, түгел көрсетеді. ... бір ... ...... және ... ... тек сол тау ... үшін ғана алмайды. Адамның іс-әрекеттерін, тартыс-талабымен, неше
алуан мінездерімен араластырып, ... ... ... ... да іс-әрекетін, сезімін тегіс табиғат ортасында береді” [55, 106
б.], – дейді. Бір ғана детальға көңіл ... Ұлы ... ... жаңа
тұрғандай кемпір мен шалын” Сапарғали, алты ай қыс ауырып, бас ... ... ... кемпір” эпитеттерімен көркем ... ... Ал ... ... ... ... күн ... жаз келеді,
Жазбен бірге қалжың сөз наз келеді.
Қиқулап қош айтысып кетіп еді,
Қатар-қатар аққу мен қаз келеді [13, 27 б.], –
деген ... де тың ... ... ... ... бере отырып, сол
табиғатты қоғам, адам ... ... ... ... құлашын кеңге
сермейді. Жаңа заманның, жаңа адамның бейнесін табиғатпен астастыра келе,
оның мол байлығын ел игілігіне айналдырып ... ... ... ... ... жоғарыда айтқан дәстүрдің элементтері бар.
Шәкәрім, Көкбай, Ақылбай, Мағауия сынды тума таланттарды өз ... ... ... ... ... ... да, ... ақындық орта құрғанын қазақ әдебиетінің тарихында бүгінде белгілі.
Сапарғали да бір кездерде маңайына ақын жанды ... ... ... өз
халінше ақындыққа баулуға тырысқанын Қалихан Алтынбаев өз естелігінде еске
алады: ... бір ... өз ... ... ... ... Соғыс алдындағы жылдары Ақжалда аздап өлең шығаратын Смағұл
Нұрашевты, менің әкем ... ... ... ... Саяқ
Тілемісовті, Мұса Өтеновті ақындық өнеріне баулып жүретіні әлі есімде.
Сапекең олардың әрқайсысына ... ... ... мерзімді уақыт
өткен соң тапсырмасының орындалған-орындалмағанын тексеретін. Жазылған
тақырыпты бәрі бір үйге ... ... ... ... ... ... ... “Социалистік еңбекке” ұсынатын.
Ал тапсырмасы орындалмай қалса Сапекең – өте ... Бір жолы ... ... ... ... ... Саяқ ... мынадай өлең арнағаны
бар:
Баласы Тілемістің ақын Саяқ,
Бұл күнде Мұса шықты маған таяп.
Тұсында ақ патшаның айтқаныңды,
Отырсың үкіметтен несіне аяп?
Саяқ ақсақал осыдан ... ... екі ... болды. Қазір ойласам,
Сапекең маңына талапкерлерді топтастырып, кәдімгідей әдеби үйірме құрған
екен ғой. Кезінде қадірін кім біліпті” [5]. Бұл ... ... да, ... Сапарғалидың, әйгілі ұстаз салып кеткен үлкен дәстүрді жалғастыруға
деген талпынысы байқалады.
Сапарғали кейіннен өзінің рухани ұстазы Абайға ... ... ... ел ... ... атты ... ұлы ... мақтан тұта
жүрек-жарды сырларын ақтарып салады.
Абай лирикасының даралығы туралы, әкелген ... ... ... Зәки ... мына бір ... ... негізділігімен өзіне назар
аудартады: “Одна из заслуг Абая состоит именно в том, что он укрепил в
казахской ... ... ... ... Не будет преувеличением
сказать что он ... ... ... ... чуть ли не во всех основных
видах лирических произведений. Покозательно, что многие произведения ... ... ... ... ... Они как вся ... Абая,
отличаются глубоким психологизмом, умением ... и ... ... ... Лирика Абая, достигщая небывалого ранее
богатства содержания, ... ... ... ... ... ритма, гибкостью интонаций” [56, 211 б.].
Қазақ поэзиясындағы Абай ... ... ... мәдениеті
тарихындағы тұтастай бір дәуірді құрайды. Сондықтан сол дәуірдің ажырамас
бірлігі болған халық ақындарының шығармашылығындағы Абай дәстүрі мен ... ... ... өте ... ... тоқталар мәселе екендігін
айтқымыз келеді.
Ақын туған елі мен өніп-өскен жерін, оның әсем ... мен ... ... ... ... ... Осы ... “Жарма”,
“Ақсуат”, “Тарбағатай” тағы басқа өлеңдерінде туған өңірдің көз тартар
табиғатынына ... ... оның әсем ... айшықты жолдармен әшекейлей
білген:
Кәрі қар сай-салада жатыр толып
Өмірі бірге жасап мәңгі болып.
Қалың аң қар үстінде үйездесе,
Шаңқылдар қиясына қыран қонып.
Жосылса жотасында елік ... тай мен ... ... ... мен ... ... қиқуына,
Маңқылдар маң төбеттер ала мойнақ.
Үкі, байғыз шақырса, әнші көкек,
Қайталар екеуінің үнін кекеп.
Бір ... ... ... бұлаң етсе,
Бір сайдан көкше қоян қағар секек [13, 39 б.].
Тарбағатай тауының осынау бір көрінісі кез-келген жанның сыр ... ... қыл ... ... ... салған суретіне жан бітіргендей
әсерде қалдырады. Ақын “сұңғақ та сұлу” таудың бөктеріндегі ен байлықтың –
аң мен құстың, мал мен ... ... ... ... ... “Ойында тай мен құлын салады ойнақ”, тағы ... ... ... еліктеу бар. Сапарғали еліктеп қана қоймаған, өзінің
даралық мәнерін де ...... ... бай ... қоныс. Оның әрбір шатқалының өзі
тұнып тұрған тарих, ал бойындағы таңбалы ... – әлі ... өз ... ... аспан асты ескерткіштері. Ақын Тарбағатайды суреттегенде
уақыт пен ... ... ... ... ... ағып шыққан
қыруар судың бір бөлігі Ертіске құйып, бір бөлігі Жетісуды аралап кетсе,
тура аққаны Сарыарқаның байтақ ... ... ... Ақын ... мен ... өсімдігі мен табиғатын түстеп таниды. Аю мен марал, арқар
мен киік, расында, Тарбағатайды ежелден ен ... ... Бір ... ... ... ... жеке алып қарамай, Алтай мен Алатауды
үндестіре жырлайды. Бұның өзі ... ... ... ... ... ... ... құралдарды қолдануының өзінде де даралығымен
ерекшеленеді. ... ... сұлу ... ағаш” – осындай даралық
шеберліктің көрінісі. Сапарғали сөзден сурет ... жөні осы екен ... ... ... ... пейзаж іздейді. Осы өлеңнің соңғы
екі жолы соның айғағы: “Аяқ ... ... ... ... ... жоқ оймен ойлап”. Реалистік дәстүр – Абайдың ақындық мектебінің
негізгі көркемдік факторы. Шәкәрімнің лирикасын зерттеген еңбегінде ... ... ... ... ... дәстүр Шәкәрім
шығармашылығының идеялық, көркемдік нысанасына айналды. Оның реализмі,
әсіресе, саяси, ... ... ... көрінеді. Азаматтық асқақтық,
поэзиялық пафос, оның өлеңдерінің қазығына айналды” [57, 72 б.].
Сапрғали ақын да өз туған жері ... ... ... ... ... ерекше сезімге құрады:
Өз елім, туған жерім Жармам менің,
Жарма деп, айтпағаным бар ма ... ең ... ... ап, елім ... ... едім! [38]
Қай ақын болмасын өз заманының, сол уақыттың ырғағына үн ... ... ... “Жарма” атты лирикалық шығармасын ақын толғау
түрінде айтқан. Жыр ... ... бұл өлең кең ... фольклорлық
тынысымен ерекшелінеді. Сондықтан болар ауыз ... ... ... ... мол ... ... Алтайдан көшіп келіп,
Алжанға қонып жатыр бұлт мұнартып” деген жолдары, Сәкен ... ... ... ... ... ... ел ... дегенде қазақ халқының “бәйшөгелін” түгендеп
кеткен ақындардың бірі – Сапарғали Әлімбетов. Осы пікірді негіздей түсетін
факторлар ... қай ... ... ... ... ... ... “Жарықбас”, “Қарақия”, ... ... ... тағы басқа атаулар – атадан балаға мирас болып
қалған халықтың жадындағы ... ... ... Кеңестік дәуірде
“Глуховка”, “Петровка”, “Дмитриевка” деген сананы жаулаған атаулар қазақ
жерін жауып кеткені ... Ал ... ... ... ... ... ... күйінде сайрап жатыр. Бұлар әлі ... ... ... ... ... жан ... ... түпкірінен шымырлап, қайнап шығатын
әрбір туындысы өз заманының, өз дәуірінің үні ... ғана ... ... ... ... ... ... бір қызмет
атқаратыны баршаға аян” [58, 40 б.].
Жамбыл бастаған барша халық ... легі куә ... одан зор ... үн қосып, шаттана қарсы алған, өмірлеріндегі үлкен өзгерістердің бірі
– Қазан төңкерісі болғандығын жасырмаймыз. Екі ғасырдың, екі ... ... өмір ... бұл ... ... ... саралып,
бағалауға толық мүмкіншіліктері бар еді. Орыс ... ... ... ... ... ... ауыр ... әлеуметтік
теңсіздіктің тауқыметін көп тартып, өз бастарынан ... олар ... сол ... ... ... арнаға бұрған жаңа дәуірдің, соны
өзгерістердің келгенін аңғарып, баршаға ортақ ... таңы ... ... ... сол кезде көпшілік ақындардың танымдық өресі кеткен
империялық биліктің орнына, кеңестік тоталитарлық жүйенің ... ... ... ... дәрежеде болмағандығы белгілі.
Ғасырлар бойы түндігімізді тұмшалаған “қараңғылыққа” Сұлтанмахмұттың да
күн болғысы келген тұсы осы емес пе? ... ... ... ұзап
шықпаған, әлемдік өркениеттен хабарсыз, ескіше ғана сауаты бар халық
ақындарының түсінігінде бұл өзгеріс – оңды ... ... ... ... ... шау ... ... қарсы алып:
Бір күндерде боздаған,
Жарлыны көпке теңгерген.
Жұмыскер мен кедейге,
Адаспастай жол берген [59. 208 б.], ... ... ... ... жаңа ... ... ... жаңа қоғамға
үкілі үмітін артады. Ол үміті ақталды да. Жамбылдың ... ... ... өз ... әділ бағасын алып, өзіндік орнын айрықша
айқындағаны әдебиет тарихы растайды.
Сапарғали да басқа халық ақындарындай төңкерісті құшақ жая ... ... жылы ... ... ... атты ... ... жазады. Алайда жүз
жолдан асатын бұл туындының небәрі екі ... ғана ... ... ... ... ... ... Исмағұлов атап өтеді. Қалған
жолдары табылмаған.
Алайда патшаны ... алса ... ... бой ... ... ... көзқарастағы, “ақ пен қара” дегендей қарабайыр таным
болмаған жөн. Ақын аталмыш өлеңінде ұлттық мінез ... ... ... ... ... патшалық империяның құлауы Ресейдің бодандығындағы көп
халыққа өзгеше тыныс әкелетіндігін шынайы сезінді. Осы жайында жазылған
ақын өлеңінің ... ... екі ... ... ... қан арыстанға бас ұрып ек,
Ол залым берекені қашырып ед.
Қою қара тұманды заңғар таудай,
Әлемнің нұр сәулесін жасырып ед.
Асқанмен ... жоқ ... ... ... ... ... ... жалын шыққан арыстанның,
Ақыры күні бітіп тақтан ұшты... [13, 31 ... өлең ... ... ... ... өзіндік көзқарас
көрінеді. Халқын езгіде ұстаған патшалық ... ... ... лебі ... Оны ... қан ... теңейді. Арыстан
бейнесіндегі империялық езгіден жапа ... өз ... ... ... ... азаматтық әуен бар. Автордың бұл туындысы – әлі
кеңестік “ызғардың” ықпалына түспеген, ешқандай тапсырыссыз, жүректі жарып
шыққан шығарма. Халық тағдыры ... ... ... ... ... көрінетін поэтикалық леп.
Төңкерістен соңғы бізге белгілі туындыларында ... ... ... ... көп ... бірі екенін (“Сол кедейдің бірі мен”) ... ... жарқ ... өмір сүріп ем, –
деп жай оғындай жарқ етіп келген кеңестік ... ... ... халық
басындағы ауыр тұрмысқа оңды өзгерістер әкелер бірден-бір күш деп түсінді.
Дегенмен ... ... жаңа ... мақтау жоқ. Өлеңде әлеуметтік
теңсіздік мәселесін ... бар. ... ... ... өз ... ... ... күш көрсетіп, жер ауғызғандарын сынаған. Қорған ... ... ... ... ... ... ... өлеңді, әлеуметтік
сарынды шығарма ретінде танимыз.
Мәселен ақын: “Бір байға тілім тиіп қап, елімнен аудым шет ... ... ... ... боп, неше күн кісен салмақ боп, Ұстаса егер
бай Сақпан, тасаттыққа шалмақ боп”, – дейді. ... ... ... ... ... да ... шамалы, ал төңкеріспен келген өзгерісті,
ақынның осы ... ... ... ... деп түсінуі заңды.
Сапарғалидың дәл сол кездегі өзінің әлеуметтік сипатына сай, осы ... ... ... ... ... еді. ... ... ақын, қоғам
өзгерістеріне алғашқылардың бірі болып жауап бере алған.
Алайда осы өзгеріске себепші Қазан ... ... ... ... ... ... қоғамға (“Кеңес отыр бір мүшел жасқа
толып”) арнап шығарған өлеңдері нақты тапсырыспен жазылған ... ... Бұл ... ... сол кезең ақындарының кез-
келгені аттап өте алмаған еді. Әр ақын ... өзі өмір ... ... ... оған ... болған белгілі тұлғалар
туралы өзіндік көзқарастарын білдірмей тұрмаған. Ал бұл ... ... ғана ... барша ұлттық мәдени байлығымызды тап тартысының, ел
билеудің қарадүрсін құралына күштеп айналдырмақшы болғандығы бүгінде өткен
тарихи жолымыздан ... ... ... ... ... ... көлеңкелі жақтарын суреттеуден бас тартып, жалған мадақтаушылыққа
ұрынған кездері де болған. Ұлт ... ... өз ... ... жеп, ... ... ... білдірген Алаш арыстарының, ... ... ... ... ... ... қылыштың құрбанына айналып,
есімдері әдебиет бетінен сызылынып тасталғаны кімге де болса үрей ... ... ... ... ... ... мадақтаған Совет үкіметінің
ұстанған саясатының жіберген қате тұстарын араға ... сала ... ... халық ақындарының кейбіреулері де дұрыс ұғынып, өз ойларын там-тұмдап
болсын білдіре бастады.
Солардың ішінде, өздерінің өршілдігімен, турашыл ... ... ащы ... өз ... ... ... үшін Төлеу
Көбдіков, Нұрлыбек Баймұратов, Шәкір Әбенов сынды жыр тарландарымыз ... ... ... ... Көп ... көлемінде олардың
“қоғамға жат” туындылары өз оқырманымен қауыша ... Тек ... ... көтергеннен кейін ғана жұрт осы ақындардың тарих ... ... ... ... мүмкіншілік алды. Біраз дейтін
себебіміз, бізге ... ел ... ... ... ... жұрнағы ғана. Олардың денін авторлардың ... ... ... ... ... ... жойып жібергенге ұқсайды.
Десек те Төлеу мен Нұрлыбектің сотты болып, көп жылдар бойы ... ... ... ... ел ... ... ... бертінде
ғана жарыққа шыққан отты жырларынан үзінді келтірейік. Төлеу ... ор, қар ... ... ... деп,
Кәмпеске қатар жүрді малымызға.
Келген соң басқа қысым, малы құрсын,
Бір қайран болар ма екен жанымызға
Үй басы бірді-екілі қара ... ... ... ... бар ... сыпырып ап,
Тамақсыз, шуылдап аш бала қалды.
Мүбәрәк ұстаған соң қолымызды,
Көрерсіз қайнап жатқан сорымызды.
Сыпырды белсенділер жонымызды [60, 59 б.], ... жыр ... ... ... ат, ... сиыр ... ... жылап қалды жас пен кәрі.
Көрсет деп ел ішінде белсенділік,
Кедейдің жалғыз атын сұрайды әлі.
Ат ... ... ... мал жидың деп, болдық дұшпан.
Ортақшыл Кеңесімнің арқасында,
Аш арық, өлер болдық жоқшылықтан
Ашынып заңсыздыққа өлең жаздым,
Қолынан не келмекші өнерпаздың?
О, жұртым, ақылға сап ... туып тұр екен ... ... [43, 35 б.], ... келе ақындар кеңестік биліктің жіберген үлкен бір ... ... ... ... ... түсірген ауыртпашылығын, ашаршылық пен
әлеуметтік жай-күйді, надан да ақылы аз шолақ белсенділердің қарекетін бар-
жоғы екі-үш шумаққа сиғыза келе, ашық ... ... ... ащы ... көрінісін суреттейді.
Ілгерідегі ақындардай Сапарғали Әлімбетовтің де ... осы ... сын ... қарап, қатты күйінгенде шығарған бізге ... үш ... оның ... ... ... ... ... заман, қай заман - сасқан заман.
Кәмпеске жұрттың көңілін басқан ... ... ... үйіріп,
“Мал тап” деп түкірігін шашқан заман.
Жүруші ек кеңестен бек үміт күтіп,
Қорғаны кедейдің деп, шатып-бұтып,
Жарлы мен ... ... ... ... ... жүндей түтіп.
Азғана алдыдағы малды алып
Аш қалды бала-шаға, өңшең ғаріп.
Құдай-ау, өкіметке не жазып ек,
Соншама қинайтындай салмақ салып…[38]
Иә, аталмыш ақындардың жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... Абайдың төл әдебиетімізде салып кеткен
сыншылдық ... сара ... ... ... өз ... ... сүрлеуін
жыр жолдарымен аяусыз түйрегенін байқауға болады. Мұндай ерлік іс сол
кезең ақындарының кез-келгенінің ... келе ... еді. Ал бұл ... ... Және ... түрде барды. Кәмпескеден соңғы халық ... ... ... ... бұқарашыл арыстар, бастарына тікелей
төнген қауіп-қатерден қаймықпай, осындай жыр жолдарын төккендері – ... ... ... ... ... Осы сарындас, ұлттық рухтағы
туындылар жазған аталмыш арыстарды таза кеңесшіл ... деп ... ... ... ... ... өзінің құрсауын кейінірек
тарылта бастады. Алайда халық ақындары қай ... ... да, ... ... да, ... адамгершіліктің жолынан таймай, әр уақытта
халық жағында қалды. Қоғамдағы аласапыран, содырлы ... ... ... ... ... қай ...... заман” немесе “Құдай-
ау, өкіметке не ... ек” деп айту ... ... ... ... ... ... ерлік қасиеті сонда – қай жүйеде болмасын ... ... ... болар, әдебиеттану ғылымында халық ақындарын ... ... ... зерттеу ісі бір сәт те толастаған емес.
Сөйтіп Төлеу, Нұрлыбек, ... ... ... болған осы
шумақтарынан олардың тек сол кезеңнің жетістіктерін жырлап, зор табыстарын
дәріптеумен қатар, ... ... ... ... өлең
жырларында бір уақ назардан тыс қалдырмай, көзге түскен кемшілік ... ... оны ... ... шақырғаны байқалады. Алайда ақындар осы
тектес ойларын ашық жеткізуге нақ сол ... ... ... ... ... ... шындықты айтып, халық тілегін жырлауға қаншама
тырысқанымен саяси-экономикалық үстемдік ... ... топ ... ... өзінің таптық тілегіне қарай бұрмалап ... ... ... ... нағыз турашыл деген ақындардың өзі де амалсыз
екі жақтылыққа, жалтақтыққа салынады, турашыл, сыншыл ақын ... ... ... ... жырлай отырып, екінші жағынан өзі жасаған дәуірдегі
үстем таптың идеологиялық әсерінен құтыла алмайды” [17, 112 ... ... ... ... мен оның ... жырлаған кейбір
өлеңдеріне бола, сол ... ... ... ... ... ... ... тарихынан алар орны лайығымен бағаланғаны жөн.
“Кеңес үкіметі өмір сүрген 70 жылдан ... ...... бастан
кешкен тарихымыз. Жоғарыда айтылғандай, ондай қайшылықтармен бірге пайдалы
нәрселер де жасалды. Жасырмай ... ... ... ... ... ... әдебиетіміз – сол жылдардың жемісі.
Әдебиет жанрларын байытып, жетілдірді, ... ... кете ... оның
қайшылықтарына сын көзімен қараған, адамзатқа ортақ мұралар қалдырған ақын-
жазушыларымыз аз ... ... ... ... ... ... дәл айту, әр
құбылысты диалектикалық қайшылығымен даму, өзгеру үстінде көру, зерттеу ... ... ... [1, 140 б.], – деген академик Серік Қирабаевтың
тұжырымы ілгерідегі ойымызды нақтылай түспек.
Қазан төңкерісінен кейінгі барша қазақ жерінде ... ... ... мен оңды ... Сапарғали ақынның да назарынан тыс қалған ... ... ... ... ... оқып ... ... жастар – бәрі-
бәрі оның мерейін өсіріп, ... ... ... Қазақ даласындағы
үлкенді-кішілі өндіріс орындарын, ... мал мен ... ... ақын жүрегі қайтіп шаттанбасын. Әсіресе, “Жердің күші елдің ісі”,
“Кеңес отыр бір ... ... ... ... тағы ... ... ... өлкенің жаңа тұрмысын суреттегенде ақын шабытына
қанат бітеді. Өз жұртының оңтайлы кезеңге тап келіп, ен бақыттың ... ... ... дән риза ... аққу- қаздай көлге жүзіп,
Ұлымыз тас түлектей көкте сүзіп.
Еліміз ен ... ... ... ... тасты бұзып [13, 59 б.], –
деп жырлайды. Өмірдің ащы-тұщысын көп көре, ... ... бір ... ... бұл ... ... кем болмағаны рас еді.
Туып өскен ел-жұртына, Отанына деген ерекше сезім мен шынайы ықыластан
туындаған жыр тасқыны – ... ... ... ... ... Жаңа ... келген жаңа құрылысты, оның жарқын
бейнесін бедерлеген отаншылдық туындылар сол кезең ... ... Ақын ... да осы ... өз ... шабытты
шумақтарын арнаған. Оның “Бір үйміз”, “Ел қуаты”, “Жүрек шат, көңіл ... ... өз ... ... паш ... ұлттық поэзиямыздағы
париоттық жырлардың тәуір үлгілерінің қатарынан орын алады. Ақынның осы
қатардағы туындыларының өзге де ... ... осы ... үлкенді-кішілі шығармаларымен үндестігін сол шығармалардың
мазмұны, көркемдік қуатынан байқаймыз.
Бір үйміз үлкен Одақ ... ... ... өгей ... жоқ.
Өсіріп, өркендеткен саясында,
Отаным әлпештейді бабамыз боп [13, 42 б.].
Автор шығармасында бабасындай ... ... ... ... өркен
жайып жатқан көп ұлтты халықтардың ынтымағы жарасқан тіршілігін көркем
сипаттайды. Отан ... ... ... ... жүрекжарды осы сарындас жолдар
әр ақынның шығармашылығында бар. ... ... ... ... ... ... ... Көбдіковтің “Алып күшті Отаным”, Нұрлыбек
Баймұратовтың “Октябрь нұры”, сондай-ақ басқа халық ... ... Отан ... ... ... ... келе, болашақ ұрпақ
бойына патриоттық рух ұялатып, ... ... ... ... ... бірі болғаны аңғарылады. Сондықтан да “Көп
ғасырлық әдебиетіміз – біздің ешкімде жоқ рухани байлығымыз. Соны ... ... ... ... ... ... халықтардың қолына ұстату –
біздің алдағы міндеттерімізді нақтылайды” [1, ... ... ... ортасының тұрмыс-тіршілігіне, ондағы
атқарылып жатқан игі істерге баса назар аударып, үнемі жыр мәйегіне ... ... бірі – ... ... ... кеңестер идеологиясының басты
тұғырының бірі – қарапайым еңбек адамы болғанынын білеміз. Осы ... ... ... ... ... ... мәселелерін келесі кезекке
ысырып тастаған шақтары да жоқ емес. Тек еңбекке байланысты ... ... етек ... Бірқатар ақындарымыз науқаншыл, ұраншыл
шығармалардың жетегінде кетіп, төл әдебиетіміздің тосырқаған тұстары ... ... ... қалам сілтеген ақындардың ... ... ... ... шек ... реті жоқ. ... қайта бейнелі тілмен, ұтқыр образбен заманымыздың тұтқасы
болған, еңбектен атақ, абырой ... ... ... ... ... тамаша шығармалар жетерлік. Сол себепті еңбек, еңбек адамы
және оның жаңа қоғамды ... ... ... істері, жеткен
жетістіктері мен шыққан биіктері халық поэзиясының да лейтмотиві ... ... ... да ... бір ...... өндіріс орындарын, колхозды ауыл тұрмысын, ... өзі ... ... ... ... өмір ... ... бағытталған.
Ақын өз заманының ерекшелігін сол замандастарының нақтылы түрде көрінетін
қадір-қасиеттері арқылы көрсетуге ... ... ... ... адамдарының қажырлы еңбек жолындағы мәртебелі істерін, әр ... ... ... ... сомдайды. Оның кейіпкерлері – ел
ризығын өндіріп ... ... ... күші ... ... ... ... егілді”), кең даланы мыңғырған малға толтырған малшы (“Шопан”),
қырдың қыраны жылқышы (“Жылқышы ... ... кен ... ... ... ... ... Бокинге”), тауды тесіп жол салған теміржолшы
(“Шығыс жолы”, “Қалбадағы айқас”), темірден түйін түйген ұста (“Ұсталар”),
мал-жанның арашашысы ... ... ... ... ... та, еңбек адамының тыныс-тіршілігін, заманмен бірге соққан жүрек
тынысын нақты бейнелеуде автор көркем ... ... ... сақтай
отырып, ештеңені қырағы көңіл көзінен қағыс қалдырмауды мақсат еткен. Осы
жайларды бейнелеп, бедерлеуде ақын ізденістерінің сәтті жағы аз ... жан ... ... ... ... ... қара ... қаулан шөпке,
Кем емес өрттен келген ұшқыннан да.
Далада кім жүреді сондай күнде,
Аң ... ... ... ... да қалың қардан кеуек қазып,
Түлкі де паналайды жатып інге.
Құста бүркіт, адамда жылқышы ғой,
Қасқайып сондай күнде ... ... [13, ... ... жыр” атты бұл өлеңінде ақын еңбегімен ер атанған
жылқышының еңбек жолын жіпке тізгендей ... ... ... ... ... ... ... астастыра суреттейді. Адам баласы ... аң ... ... ... ... аязы мен ... оның
кейіпкері бір сәтке ықпай, керісінше:
Оның еті суыққа пісіп кеткен,
Жүрсе де жел ... ... ... беті ... со ... аяздың тұрғанын шөп-шөп сүйіп.
Жамылғаны қысқы аспан, қар төсегі,
Ол өзіне бір жайлы үй ... [13, 112 б.], ... ... ... ... қиыншылығы мол жылқышылық кәсібін абыроймен
атқарады. Бұл жерде “суыққа піскен” ет пен сар аяздың ... ...... ... ... ... ақын ... тамаша кейіптеулердің бірі.
Кейде Сапарғалидың халық игілігі ... ... ... етіп ... ... тұлғасын суреттеуді көтеріңкі пафоспен толғап
бастайтынын да байқаймыз.
Ал тілім, гуле желдей, сөйле екпінмен
Құлдыра құландайын ... ... ағып ... сөз ... алып ... [13, 35 б.].
Келісті келісім. Шумақта қанша асқақтық жатса да, асыра баламалардан
ада ақын жүрегінен ерекше ... пен ... әуен есіп тұр. ... ... жарқын істерін жырлағанда өзін ағып ... ... оның ... ... ... ... түседі.
Тарихи фактілер мен нақтылы өмір шындығынсыз ... ... ... мүмкін емес. Сапарғали да еңбек адамдарының ... ... көп ... ... ... жасағаны оның
шығармашылығынан анық аңғарылады. Осы орайда белгілі еңбек озаттарымен
кездесіп, тікелей ... ... ... ... ... ... ... ері”, “Жылқышы туралы жыр” тағы басқа өлеңдерін
мысалға аламыз. ... осы ... ... ... оның өзін
толғантып, шабытқа бөлеген өмір фактілерін, соның ... ... ... ... өлең ... қосатындығы. Сол арқылы еңбек адамының жарқын
бейнесін ... ... ... бар. Ақын ... ... ... ізіне түсіп кетпей, қайта бейнелі ... ... ... ... ... ... ... болған қаһармандардың
поэтикалық келбетін өзіндік шеберлікпен бедерлейді.
Ақын жырлаған қай тақырыпқа ... ... та, ... ... ... ... ерекшеленеді. Өз халқының өнер дариясынан
еркін сусындап өскен ұлт дәстүрін, салт-тұрмысын ... ... ... ... кез-келген туындысының халықтық, ұлттық бояуы қанық. Осы
жайлар оның өсиет өлеңдерінен айқын көрінісін тапқан.
Өсиет өлең – ... ... ... ... әлеміндегі қалыптасқан
дәстүрлі құбылыс екені белгілі. Ал қазақ әдебиетінде сонау ертедегі ... ... ... ... ... ... ... қалдырған өсиеті мен ғибраты мол ...... ... ... ... ... ... дүниелер.
“Қандай бір шығарма болмасын, бәрі де – өз ... ... ... ... ... Сондықтан да ақын әрбір
шығармада өз уақытының ерекшелігін байқататыны белгілі. Өсиет өлеңдерден
де өз ... ізі ... ... ... ... өңге туындыларға
қарағанда өсиет өлеңдердің көтерген ... ... ... ... ... бірге ұмытыла қалатын өткінші дүние де емес. Қайта өсиет өлеңге
өзек болатын өмір құбылысы – ұзақ уақыт ... ... ... ... ... ... ... ақыл-кеңестер болып келеді.
Ақындардың өсиет өлеңдерінің ұрпақтан-ұрпаққа көшіп, жатталып, ел ... ... ... сондықтан” [58, 61 б.].
Өсиет өлең шығару дәстүрін халық ақындары да үзбей жалғастыра түсті. Өз
замандастарының қатарында Сапарғали Әлімбетовтің де осы ... ... бар. ... ... ... туралы”, “Төрт кісен”, “Келіндерге
өсиет”, “Жігіттерге насихат” тағы басқа туындыларын өз кезеңінің өзекті
мәселелерін ... ... ... мол халық поэзиясының
тәуір нұсқаларының бел ортасынан көреміз.
Ақын адам бойындағы ... ... ... ... ... ... жетіле түсуіне үнемі көңіл аударып отырған.
Ажал бар қайда қашсақ табыламыз,
Шалдырып алдырар күн жаңыламыз.
Өлімнің осы ... ... ... не қыламыз.
Келіңдер, бір ниетке алыс-жуық,
Ақымақтар мұны білмес көңілі суық.
Есептеп бір тиынды пайда көріп,
Жүргендер көп емес пе қулық қуып [11, 27 ... ... әділ бол, ... берме, ақыл бер ашқа-тоққа…[ 11, 23 б. ]
Мұндай жолдар өмірдің көлеңкелі қырларынан, оғаш қылықтардан ... ... таза ... татулықты, әділдікті, адалдықты паш етеді.
Тұтастай алсақ Сапарғалидың өсиет ... ... ... әсер ете
отырып, ғибраты мол лебіздерімен жүрекке жылы жол ... Сол ... ... өлеңдерінің өз кезеңіндегі атқарған рөлі ерекше болғанын
ауыл қарттары әлі де толғана естеріне алады. ... ... ... қай ... де ... ... халық ақындарындай Сапарғали Әлімбетов ... ... ... ондағы замандастарына өзіндік көзқарасын білдіретін арнау
өлеңдерге мол орын берілген.
Төл әдебиетімізде арнау ... ... ... ... ... ... ... қырын үнемі назарда ұстанғанын Сапарғали
өзінің алғашқы арнауларынан-ақ байқатты. Жалпы арнау өлеңдер – ... ... ... импровизаторлық шабыттың қайнарынан күркірей
шығып, көбіне аяқ асты туындайтын жыр ... Қай ... ... шеберлігі осы арнаулардан анық байқалады. Халық ақындарының
ішінде, әсіресе, Жамбыл мен Иса шығармашылығында осы бір туа бітер ... ... ... ... Әлімбетов арнауларының да өзекті арнасы – қоғамның, адамның,
ортаның ортақ синтезінен құрылған. ... өз ... ... ... ... қоршаған ортаның жай-күйін ... ... ... бір ... ... сыни-
парасаттық рухтағы ой-тұжырымдарын барша жұртқа бағыштайды.
Өз ... ... ... ... ... Абай тәрізді Сапарғалидың да
алғашқы ... ... ... ... ... ... келеңсіз
қылықтарына қарсылық, наразылықтан туындаған. Олардың топас та тоғышарлық
портретін жасай отырып, жыр ... ... ... оның ... ... ... анық байқалатынын ілгеріде келтіргенбіз.
Бұл ақын арнауларының тақырыптық аясының бір ғана қыры. Одан өзге, рухани
ұстазы Абайға – ... ақын Абай ел ... ... ағасы Жамбылға –
“Елімнің ақын Жамбылы”, “Жамбылға”, Отан соғысының қас батырлары Мәлікке –
“Халық батыры”, Төлегенге – “Батыр ... ...... ... ... елге танымал болған Көпжасарға – “Ақжалдың
айтулысы Бокинге”, Қабдүрәсілге – ... ... ...... ... – “Бір сатушыға”, “Әбілқайырдың қосағы Бәдеш ... ... мен ... ... тағы ... арнаған
ақынның арнау өлеңдері бізге мәлім болғандарының ширек ... ... ... өзге ел ... ... әр адамның қимыл-ісін, мінез ерекшелігін
айқын көрсететін, сын-сықаққа, ... ... ... қысқа қайырымдары қаншалықты болғанын тап басып айту қиын.
Жалпы, ақын арнауларының алған ... ... ... ... ... ... белгілі тұлғаларға арналған шығармаларында көтеріңкі пафос пен
құрмет тұту қыры басым болса, бірқатар арнау өлеңдері өткір ... ... ... ... ... ... шығу тарихы да қызық.
Соғыс жылдарында Сапарғали, Нұрғали, Салық ақындар Көкпекті ауылына ел
аралап ... ... бір үйге ... соң, екі ақын ... ... Сапекең жалғыз қалғанда, есіктен бір жап-жас келіншек кіреді де, ... ... ... келгенін айтады. Үйге келгеннен соң дастархан
басында жылап ... сол ... жасы ... ... ... ... бір
жексұрын шалдан қорлық көріп жүргені жайлы мұңын ... ... елге ... ... ... ... өлең ... беріңіз, мен оны көпшілікке
балалар арқылы жайып масқарасын шығарайын”, – деген екен. ... ... ... болып: “Ол иттен не алып едің?” – деп сұрайды. Сонда
келіншек шөп ... деп ... айыр ... ... салған жерден кейіннен елге жайылып, шалдың ... екі ... ... ... ... Дүкенбай мен сенен арқан алдым,
Алсам да арқаныңды, қайран қалдым.
Маңайыңды баспайтын қу екенсің,
Бірісің көрде өкірер сұмырай ... ... ... арам ... да ... ... ... боз жігіт отыздағы,
Сен итке жолда жатсаң қарамаспын.
Бірде Сапекең “Егінбұлақ” совхозына келе қалса, Жансәби деген сиыршы
қыстың қақаған күндері, мал ... ... он төрт ... ... ... Оған сол ... зоотехнигі Кәдірбай мән бермей сиыршыны алдап,
өтірік уәдені қардай бората берсе керек. Сонда ... ... ... ... ... сен ... ... сылап,
Базыңда он төрт сиыр жатыр құлап.
Япырмай, малдан ұрық ... ... ... ... отыр жылап.
Өтірік, қу сөзіңнен өгіз туар,
Бұзауын ұстаймын деп бала қуар,
Көкке жетіп құрығы көк ешкінің,
Көрден тұрып өлген жан ... ... ... ... ... өтірік өлеңмен әжуа айта ... ... ... ... ... шөпті ертеңінде-ақ жеткіздіріп
береді. Міне, өлең-сөздің, ақындықтың ... ... ... ... ... ... үні болғандығын оның бүтіндей шығармашылық
жолы байқатады. Өзінің жеке басынан гөрі халық тағдыры көп толғантқаны ... ... та ... көрініс береді. Ақын әр уақ өзі көрген кемшілік
атаулыға көз жұма қарамай, ... ... мен ... ... ... ... ... түсіп отырған. Айтқан сыны да, әзіл-қалжыңы да өз
нысанасына нақты бағышталып, дөп тиіп ... ... ... ... жеке ... ... ... заңды
құбылыстарын сипаттап, қоғамдық, тұрмыстық-әлеуметтік мәселелердің
тамырына терең бойлай, жақсы мен ... ара ... ... ... ... ... табылады.
Сапарғали арнауларының ішінде ақындық жолдағы рухани ұстазы ... ... ... ... айтқан “Қазаққа ақын Абай ел ағасы” толғауының
шоқтығы жоғары. Өз ... үлгі ... ... ... өнеріне бас ие
отырып, оны жырлағанда шәкірт шабытына қанат біткендей болады.
Шығыста атақты Алтай жер ағасы,
Қазақта ақын Абай ел ... ... ... аққан,
Ертістей үлкен арна кең саласы.
Ертістен өткел салмай өте алмайсың,
Өтем деп өзге талап ете алмайсың.
Абайдың сол Ертістен сөзі ... көп ... жете ... [13, 86 б.], –
дей келе, дана ақынның әр сөзінің поэтикалық қуатын Шығыстағы өр ... ағып ... асау ... тұңғиығынан терең етіп суреттейді. Өлең-
сөздің құдіретін, соның ... ... сөз ... ... бұл теңеулер
– сәтті қолданылған Сапарғалидың өзіндік көркем бояларының бірі. ... көп ... жете ... Абай поэзиясы уақыт кеңістігінде
қашанда жарқырай беретіндігіне ақын сенімі мол.
Ақын тағы бірде туған елін “самал желдей оятқан” Абай ... ... ... ... оны ... ... ... ақын-жазушылардың өз
кәдесіне жаратып жатқандығына тоқталады. Олардың Абайдың асыл қазынасынан
рухани азық алып, үйреніп, үлгі тұта ... өз ... сын ... ой ... ... тиек ... терең ойлы Абай шығып,
Күрескен көп наданмен белін буып.
Абайдың үлгісімен барлық ақын,
Сөзінің тазалаған “кірін” ... ақын ... алып ... ... ... ойы ... бойды.
Абайсыз қашан қазақ білуші еді,
Гете, Байрон, Лермонтов, ... [13, 87 ... ... ... ... көре ... Сапарғали әлем
әдебиетінің жарық жұлдыздары Гете, Байрон, ... ... ... ... ... ... алғаш танытқандардың бірегейі ретінде
бағалайды. Ақын бұл тұста Абай ... ... ... ... ... ... ... жасап жатқандығын да аңғартқандай. Сапарғали
арнауын Абайды, оның шығармашылығын ақындық өнердің өнегелі үлгісі ретінде
өлмес мұра, ... ... ... өмір ... өлмейтұғын,
Әлемге екі көзін аша туып,
Тарихта жарық жақты ... [13, 88 б.], ... ... ... ... ... көркем дүниелердің сапындағы
өзіндік орны бар бұл туындыда Сапарғалидың даралық қолтаңбасының айқын
көрінісі бар. Автор ... ... ... мен ... ... ... Оның бойындағы барлық қадір-қасиетті еш қоспасыз нақты
көрсете келе, табиғи ортамен байланыстыра, салыстыра ... ...... ... ... кенінен – “бай” поэзия төл
әдебиетімізде некен-саяқ болар. Ал Абай ... Абай ... ... ... саятындығына ақын сенімі мол. Бұл көркемдік әдіс –
Сапарғалидың ұлы ... ... ... ... ... ... оны
дамыта түскендігін паш етеді. Осы орайда Сапарғалидың үзеңгілес досы Төлеу
ақын өзінің “Семей ақындарына” атты толғауында:
Жармадан Әлімбетов Сапарғали,
Сөзінің ... зор, ... ... сөз ... ... ... соқты қошеметтеп жанның бәрі [42, 209б.],

деп баға беруі тектен-тек емес. Ол Сапарғали өлеңінің өресі жоғарылығын,
алар тұғырының ... сол ... ... ақын ... шынайы
сезінген.
Әдебиеттегі Абай бейнесі, Абай тұлғасы – аса ауқымды ... ... ... бейнесін терең ашып берген ... ... ... ... ... ... Ал бейнелеу өнеріне келсек, сәтсіз
суреттер жоқ ... ... ... ... шағы, басқа да суреттер
данышпан тұлғасын толық аша алмады. Сол суреттерді сынаған ... де ... ... ... ... ... Тұрсынжан Шапай айтты: “Абайдың бізге
белгілі суреттеріне қараңыз – толық ... ... ... (Жас ... ... ... ешкімнің санасына сіңбей-ақ қойды). Абайдың
барша жұртқа әйгілі “ресми” портретіне зер салыңыз – тақия киген, жүзінде
ой ... ... ... жоқ ... егде” [61, 136 б.]. Сол секілді
көркем поэзияда да ... ... ... деп, ... ... ... жетегіне
кетпеген жөн. Ал осы Абай бейнесін ... ... ... ... ... орны бөлек. Сапарғали Абайға бір емес, үш туындысын
арнады. Осы шығармалардағы Абай ... ... ... ... те, өзге ... өз ... да ... жылы қабылдағанын ақын
Төлеудің “Асыл сөз Абайға арнап сөйлегенде, қол ... ... ... ... сөздері айғақтайды.
Ал Абайдан соң халық ақындарының шығармашылық әлеміне ... ... жыр ... Жамбылға арнауын Сапарғали:
Елімнің ақын Жамбылы,
Адамның жүйрік даңғылы.
Шарықтай келіп түсетін,
Ақ иық құстай шалғылы.
Томағасы бөріктей,
Топшысы жұмыр ... ... ... кең ... ... кең ... үнің ... басып, бұлттан асып,
Жұлдыздар ұқты тіліңді [11, 81 б.], –
деген көтеріңкі леппен бастай келе, әйгілі жүйрікті ... ... ... құсқа теңейді. Кең алқымды, кең үнді Жамбылдың ақындық қуатын
танытарда тіптен ... ... ... ... ... ... ... символдық бейнелерді орынды қолданады. Өлеңімен “ғылым
шашқан” Жамбылды бүгінгі жастардың ұстазы ретінде көретін ... ... ... ... мен ізгі ілтипатын “Жамбылға” атты арнауында тағы да
нақтылай түседі.
Ақынның жоғарыда аталған Отан соғысының батырларына, еңбек ... ... ... арналған арнаулары да осы тектес, олардың соғыс уақытында
көрсеткен ерлік істері мен атқарған ерен ... жеке ... ... мен ... ... көрсете келе, шабытты
шумақтармен бедерлеген.
Жалпы ... ... ... ... ... “Ұлттық энциклопедияда”
мынадай анықтама беріпті: “Арнау өлең – ... ... ... ... ... өлең қазақ ауыз әдебиетінде, жазба әдебиетінде ... ... ... өлең ... ... түрге жіктелгенімен белгілі бір ортаға,
қауымға, жеке адамға т.б. арналып айтылғандықтан онда ортақ үндестік, бір
жанрға тән ерекшелік айқын байқалады. ... ... ... ... ... яғни ... қалай арналуына байланысты. Жарлай арнау
– көпшілікке, белгілі бір ортаға, ... ... жеке ... да ... ... ... – көпшілікке, не жеке адамға арналып айтылады және
жауап күтіледі. Зарлай ...... ... ең көне түрі. Мұнда халық
басына түскен қиын кезең немесе жеке ... ... ... ... ... азабы ерекше ашылып көрсетіледі” [62, 445 б.].
Сапарғали Әлімбетов ... ... ... ... да ... берілген. “Әйелдер мейрамы” атты өлеңінде оның өткені мен бүгіні сөз
болады. Кешегі қоғамдағы әйел затының құны – мал, теңі – шал ... ... ... ... халін барлық болмысымен шынайы
бейнелеп, ашына ... пен ... ... ... ... “күйеу” деп атын атап.
“Алпыс беске” “он бесті” әйел қылып,
Туғызған арасына үлкен шатақ…
Құны мал қыз баланың, күйеуі шал,
Жалғанда тең бола ма ... мен ... ... ... де ... бұл не ... ... хал [11, 65 б.]?!
Ақын теңсіздіктің ара қатынасының алшақтығын тайға ... ... ... пен ... “қайың мен талға” теңей келе, лирикалық контраст
арқылы өткір сарказммен береді. Өлеңдегі қазақ қыздарының аянышты тағдыры
– сол ... ... көбі ... дәуір шындығы. Сапарғали да өткеннің
ащы шындығына бойлай отырып, өзгерген замандағы өзгеше құбылыс – ... ... ... от ... ошақ ... ... ... істерге
араласып, әр-түрлі мамандықты игеріп, ерлермен қатар, тіпті кейбіреулері
олардан асып ... етіп ... ... ... Оларға үлкен құрмет
ретінде арнайы күн белгіленіп, жыл сайын “әйелдер мейрамы” тойланатындығын
айтады:
Осы күн кей әйелдер ... ... ... шойынжолмен келер тартып.
Сот та әйел, дәрігер де әйел, басшы да әйел,
Ер істейтін істердің бәрін қамтып [11, 66 ... ... ... ерте ... бері ... соғыстардың талайын
бастарынан өткергенін білеміз. Бұл ... ... ... ... паш ... нағыз патриоттық эпос
дүниеге келді. Белгілі батырлық жырларды айтпағанда, жоңғар шапқыншылығы
кезеңінде туындаған жауынгерлік рухтағы талай туындылардың ... ... ... бар ... ... туындылардың өз заманында, одан соң
да атқарған рөлі айрықша, ұрпақ бойына құйған рухани күш-қуаты ерекше мол,
мәңгілік көркемдік құндылық ... ... осы ... ... қайта оятқан, адамзат болмысындағы ең ... ... бірі – ... ... ... аяқталғанына алпыс
жылдан асыпты. Бұл соғыстың жер ана жүрегіне салған жазылмас жарасы, әлем
жұртшылығының басына ... ... ... бойы ... ... салмағымен төнген, кешегі өткен дүние көрмеген обыр соғыс совет
халықтарының бірлік ... ... ... ... ... ... ... қатал сын болды. Соғыс әуедегі, жердегі, судағы соғыс
құралдарының инженерлеріне қандай сын ... адам ... ... мен ... да сондай сын болды” [63, 178 б.], – ... ... ... елімізге басып кірген фашистік
Германияның әскерлеріне ... ... Отан ... көп ... ... үшін ... сын болып, мемлекет тағдыры таразыға түскен тұс осы
еді. Өлім мен ... ... ... ... ... сезімі мен
күйініш-толғаныстары айрықша қырынан көрінетіні өзінен-өзі түсінікті.
Соғыстың алғашқы күндерінен бастап үкімет барша ақын-жазушыларды неміс
басқыншылырына ... ... ... ... ... күреске өз қаруымен
үлес қосуға, отан қорғаушылардың майдандағы қаһармандығын, ... ... ... ... ... ... ... үндеді. Әрбір
адамның жүрегінде Отанға деген перзенттік махаббатты лаулатуға, ... ... ... ... шақырды. Отан тарапынан қойылған
осы талаптарға сол кезең әдебиеті ... ... ... ... ... биік ... көтерді.
Сұрапыл соғыстың қиын да, ерлік уақиғаларын шынайы бейнелей ... ... сол ... ... ... жасады.
Майдандағы ержүрек солдат, тылдағы қажымас еңбеккер бейнесі тұлғаланды.
Қаһарлы кезеңнің қымбат мұралары жөнінде ... ... ... ... ... ... майдандағыларға да,
тылдағыларға да қолма-қол күш-жігер берген, рух, сенім берген таптырмас
жан ... ... ... ... бағасы, тарихи мәні кезіндегі өте
қымбат үгіттік, ... ... ... ғана ... ... ... ... үлкен документальдық, дүние
танытқыштық және ... та, ... мәні бар ... ретінде де үлкен орын алады” [64, 390 б.], – ... ... ... түседі.
Соғыс жылдарында басым бағытта дамыған жазба поэзиямен қатар, халық
поэзиясы да жауға ... ... ... отты ... жай ... Жамбыл, Нұрпейіс, Кенен, Иса, Төлеу, Сапарғали, Нұрлыбек,
Нұрғали, ... ... ... ... ... ... азаматтық әуен мен
қаһармандық рухқа толы туындылары халық поэзиясын тың бір белеске көтеріп,
поэтикалық дәстүрді жаңа ... ... ... Аталмыш ақындардың
жалынды жырларының ... ... ... ... ... күшті
болғандығын аға буын жақсы біледі.
Әсіресе, халық ақындарының көшбасшысы қарт Жамбылдың осы ... ... тек ... ... ғана ... сол ... ... Кеңестер
Одағы әдеби өмірінің көркемдік табысы, рухани тірегі болғаны баршаға аян.
Ақынның “Ленинградтық өрендерім”, “Екі ... ... ... тағы
басқа өлеңдері дер кезінде аударылып, газет беттерінде жарияланғандықтан,
майдан шебіндегі жаужүрек жауынгерлерді, қоршаудағы елді ерлік ... ... ұран ... ... Осы ... ... қорғаушы
орыс ақыны А. Прокофьевтің кейіннен Жамбылдың “Ленинградтық өренім” жыры
туралы жазған пікірі баршаға ... [65, 38-39 бб.]. ... ... ... күші көрінген бұл отты жыр ақынның каһармандық поэзиясының
құдіретін паш етеді.
Өзге де халық ақындарының отты жылдары ... отты ... осы ... ... ... моральдық қасиетінің асылдығын, рухани күшінің
құрыштай беріктігін одан әрі ... ... Олар ... ... ... ... ыстық сөздерін барша халыққа, көп ұлтты қалың
елін, кең ... ... ... бара ... ... ... арнап,
басқыншы жауға лағнет жаудырды:
Асқар таудай еліме,
Байтақ ... ... ... ... ... да келді көмейге
Қаһар қаулап денемде [59], –
деп қарт Жамбыл қаһарланса,
Ешкімге қиянат қып ұрынбаймыз
Тегістік тура жолдан бұрылмаймыз
Соқтыққан өзі ... ... ... ... [42], ... ... ақын айбаттанады. Ал Сапарғали өзінің “Өлім ... ... ақын ... ... ... ... жүзіп, жерді шалып,
Ал дұшпан әрі қарап бұр бетіңді
Аламын тіл ... тура ... ... ... үлкен полк
Түп-түгел қаруланып алдық толып.
Қан іздеген жауызға қан жаудырып
Сөзбен өртеп, сазайын бермек болып [13, 52 б.], –
деп киелі домбыраны қару ... ... ... халық ақындары атынан
басқыншыларға қарсы намыс пен өшпенділік отын тұтатар, ... ... ... үндеуін жолдай келе, алдыңғы ақындардың айтпақ ойын
түйіндеп тұрғандай. Мысалға алынған осы шумақтардан-ақ, өз елін ... ... ... отандасымыздың жауға деген кемерінен асқан ... ... ... осы бір қасиетті сезім күйін ақындардың ... ... оны дөп ... ... ... ... аңғарамыз. Көпшілік
халық ақындары майдан тақырыбын Жамбыл ... ... ... ... да жыр алыбы поэзиясының әсері көрініс тапқан.
Елімізді сұрапыл соғыс өрті ... ... ... соң көп ... түпкір-түпкірінде халық поэзиясы өкілдерінің облысаралық
слеттері ұйымдастырылып, олардың әрқайсысының соғыс кезіндегі ... ... ... ... ... ... өздерінің
слетін 30 маусым күні Семей қаласында ... ... ... ... ... ... ... қарт бұлбұлдары Төлеу Қөбдіков,
Сапарғали Әлімбетов, Нұрлыбек Баймұратов, Естай Беркінбаев тағы ... ... [66, 36 б.], – деп ... ... Көбей Сейдеханов.
Осы жай төңірегінде 1941 жылғы сол ... ... ... ... таңы”) газетінің №97 санынан “Құлағың ... атты мына бір ... да, ... жыр ... ... ... ... біліммен,
Ақын болсаң жырыңмен.
Шешен болсаң тіліңмен,
Әнші болсаң әніңмен.
Малшы болсаң малыңмен,
Дихан болсаң дәніңмен.
Үдемелі өндіріс,
Жаңа табыс ... етіп ... ... ... қарсы шығуды,
Байтақ жатқан әлеумет,
Біз сұраймыз бәріңнен! [67]
Қарт ақындар қолдарына қару алып, майданға тікелей араласпаса да, осы
жиындардан соң, ... ... ... ... ... ... үгіт-насихат жұмыстарын жүргізіп, тылдағы еңбеккерлерді майдан
үшін, жеңіс үшін ... ... ... ... үндеді. Қалам мен домбыраны
қару қылған ... ... ... жырларының лебі майдан шебіне
жетіп, жауынгер жадында жатталса, ... ... ... ... рух ... ... ... өз еліне, жеріне деген патриоттық сезім мен
сүйіспеншілігін ... ... ... шер толқыны” атты өлеңіндегі:
Мына бір үлкен соғыста,
Құрбанның көрдік талайын.
Сондықтан жүрек қанына
Қаламның ұшын малайын.
Ашынған ой мен ... ... ... ... ... сазайын [13, 57 б.], –
деген жолдардан, қанқұмар неміс басқыншыларына бағышталған “ашынған ой мен
ашудан” туындаған ызалы ... ... ... Ақын ... ... ... жеңіс күнінің де алыс емес екендігіне сеніммен қарайды.
Қалармыз бұдан біз аман,
Жасармыз әлі көп заман.
Есірме фашист, есірме,
Түбінде ... іс ... [13, 57 ... ... ... ... ... сапында Сапарғали да
соғыстың алғашқы күндерінен-ақ өздерінің ... ... ... ... жырларымен, еліміздің “Отан үшін!” деген ұранын барша
жұртқа ұғындырып жеткізу, майдан мүддесіне сай ... ... ... ... ... көмек көрсету, халықты ерлік күрестерге ... ... да ... істерде алдыңғы сапта көрінді.
Соғыстың алғашқы кезеңіндегі халық поэзиясының ... аясы ... ... ... болса, кейіннен кеңес әскерлерінің
алғашқы жеңістерінен соң, Отан қорғаушылардың майдандағы ... ... ... ақындары отан үшін қасықтай қаны қалғанша шайқасып, мерт болған
қазақтың қас ...... ... мен ... Әлия ... тағы басқа ерлердің ерлік істерін көркем поэзия тілінде
кестелеп, олар туралы өлең-арнаулармен ... ... ... ... Осы ... Нұрпейіс Байғаниннің “Ер туралы жыр”, “Жиырма ... ... “Ер ... ... ... ... Сапарғали Әлімбетовтің “Қойкелді батыр” сынды туындыларының қай-
қайсысы да өз кезеңінің ... ... ... ... сомдаған үлкен
жетістіктерінің бірі болып саналса, бүгінгі таңда да жас ... ... рух ... зор ... қыры бар ... ... ... көреміз.
Расында, аталмыш туындылардың бірлі-жарым кемшіліктері байқалғанымен,
тұтас алғанда, бұл ... ... ... ... ... бір ... көзге түсті. Бұл шығармалармен қатар жауынгерлік лирика да қаһарлы
жырлардағы халық ... ... ... ... да, ... ... ұлттық жауынгерлік дәстүрді жаңа белеске көтеріп, нағыз,
шын мәніндегі ... ... ... молынан аңғартты.
Сол кезеңде қазақтың ержүрек ұлдары, Кеңестер Одағының ... ... пен ... ... ... істерін жырламаған ақын
кемде-кем шығар. Сапарғали да қалыс қалмай, өзінің ... ... ... ... олардың қаһармандық тұлғасын ... ... ... ұлы Төлегенім,
Көп жауды жер бесікке бөлегенім.
Дұшпанның атқан оғы жауып тұрса,
Именіп бас тартайын демегенім.., [13, 68 ... ... ... ... ... сүйсініп жатыр халық.
Бесіктегі бес жасар бала менен,
Жүздегі қарт біледі атыңды ... [13, 66 б.] ... ... ... Отан ... ... қос батыр көрсеткен ерліктің ерен
үлгісін дәстүрлі халық поэзиясының стилімен астастыра отырып, ... ... кем ... ... ақын көне ... ... қоймай, батырлықты жырлаудың жаңаша үлгісіне қарай ... ... ... ... ... ... ... Батырдың бес қаруы найза, қылыштың орнына автомат пен гранатты
орнымен қолданған ... өз ... ... ... ... ... ... әсірелеулерге бармай, нақты майдан көріністерін беруге тырысқан.
Отан соғысы жылдары дамыған ... ... ... ... ... ... шығармалар да қарқынды дамыды. ... сол ... ... ... ... ... ... “Соғыс
кезіндегі лирикалық шығарманың басты кейіпкері – халық. Лирикалық поэзияда
эпостық сипаттардың ұшырауы әбден мүмкін. Ал бұл ... ... ... ... ... ... сәттер де кездеседі. Өйткені халықтың
көңіл-күйін, ... ... ... оның алып тұлғасын, ұлы
қимылын аңғарту үшін ақындарға эпостық сарынды кең ... ... ... 226 ... ... осы тұста халық ақындары қазақ жұртының еңбек
майданындағы ... ... ... да ... ... ... ұлттық поэзиямыздың еншісіне қалдырды. Бұл жырларда “барлығы
Отан үшін”, “барлығы майдан үшін” жасалған жанқиярлық еңбекті, осынау қиын-
қыстау шақта басына ... ... ... ... ... қаһарман халықтың ерлік тұлғасы сомдалып, типтік бейнесі
бедерленді.
“Соғыс кезіндегі ... ... ... ... ... ... өмірінің бір саласы – тылдағы еңбек тақырыбы. Жеңіс ... ... ... зор ... бұл ... ... көбінде-ақ
майдандағы күреспен тығыз байланыста қаралды. Тыл еңбегі фашизмге қарсы
күреске қажет көмір, мыс, жез, ... ... ... ... Әйелдер майданға кеткен ерлерінің орнын басып, станокқа тұрды,
тракторға отырды, мал бақты. Сондықтанда тылдағы қажырлы еңбектің майдан
қамы үшін ... ... ... үлес қосып жатқанын тұтастықта жырлау-
поэзияның ұлы міндеттерінің біріне саналды. Қазақ ақындарының тыл ... ... де ... сарын басым болуы осыдан туған еді” [69, 132
б.].
Жеңіс үшін қыруар іс тындырған тылдағы еңбек ... ... ... ... қиялына шоқ тастап, жалынды жырларынан жарқын көрініс
тапқанын Сапарғали, Төлеу, Нұрлыбек, тағы басқа халық ақындарының ... анық ... ... ... ... ... ... поэзиясының лебі бар екендігіне шүбә жоқ. Дегенмен әр
ақынның өзіндік сөз саптауы, өзгеше ... да әр ... әр ... Мәселен, Нұрлыбек “Еңбек ерлері” атты өлеңінде :
Ағалар, күш ... ... ... ... ... ... ат су ішіп ауыздықпен,
Етікпен су кешер мезгіл ғой бұл”.
Әр адам өз қолынан келер істі
Істемек ынтаменен міндет деп біл.
Отан үшін, халық ... ... ... ... ... ... тыл [70, 46 б.], –
деп жырласа, Төлеу “Егін” атты ... осы ... ... ... ... ... ... фашист жан қоярға жер таба алмай
Сандалып сая таппай теңселіп ... ... қаны ... ... ... жоқ осы күнгі әйелдердің
Тылдағы адал еңбек табысына [42, 187 б.], –
деп ... ... да ... “Бәрің де шық егіске” атты өлеңінде осы
тақырыпты одан әрі өрістетіп әкетеді:
Уа, жұртым мынау қай кез, ... ... ... ... ... кезі,
Жастар жауды жапырса қан майданда,
Кәріге мына міндет борыш кезі:
Майданда жастар жүрсе жауға шауып,
Оқтан, оттан, ... ... ... адал егіс үшін ... ... ... азық ... ер бол, мейлі әйел, мейлі жас бол,
Зор міндет жүктеледі бәріңе сол.
Атқарып мына егістің зор ... ... ... ... жол [13, 60 ...... қиын-қыстау кезеңінде халық арасында жұптарын ... ... ... ... ... ... жыр төккен замандас-дос үш
ақынның қыруар мұраларының бір ғана үзінділері. Бірге жүріп, бір тақырыпқа
шығарма арнағанымен де, олар ... ... ... ... ... ... осы бір ... басты тақырыпты жан-жақты
көркемдік өрнекпен, өзіндік шеберлікпен кемеліне келтіре жырлауға ұмтылды.
Сонымен қатар бір-бірінің азаматтық-адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... дейін сыйластықта өткен.
Осы тұрғыда Нұрлыбек Баймұратұлының мына бір естелігін мысал ... ... ... ... ... ... қиыстыра өлең шығарудың
шебері еді. Соғыс кезінде Сапарғали, Төлеу үшеуіміз ел аралап, ... үгіт ... ... Қай ... ... та көздері мұң-шерге
толы әйел-балалар, жарларын майданға аттандырған жас ... ... келе ... ... өлең ... ... Бірақ Төлеу екеуіміз
жөнді ештеңе шығара алмадық. Сонда Сапарғали лезде ... ... ... көп жырланған “Келіндерге өсиет” деген өлеңін құрастырып жіберді.
Келесі ауылға ... бір үйде ... осы ... ... ... күйеуі
соғысқа кеткен бір жастау әйел егіліп жылап қоя берді. Кейбіреуі ... ... ... ... ... ... ақындықтың, өлең сөздің күші
осындай. Сапекеңнің дарындылығының күші деу керек” ... ... ... ... тыл ... патриоттық еңбегі Сапарғалидың
“Қособаның ерлері”, “Ауыл жеңісі”, “Ел қуаты” сынды ... ... ... Бұл туындыларда қажырлы еңбекке шақыратын үгіттік
сарынмен қатар, еңбекердің нақты бейнесін ... ... зор ... ... ... ... ерлер орнына жер астына түсіп кен қазған, еңкейе
жүріп егін егіп, мал баққан ... ... мен ... ... ... ... еңбегі ақын жүрегін тебірентпей ... ... ... ... ... ... малшы бала
бейнелері – сол тұстағы еңбек ерлерінің нақты символындай.
Бұл тақырыптас туындылардың ... ... та тыл ... ынта-
жігерін шыңдаған, олардың жеңіске деген құштарлығын арттыра ... ... ... ... өз ... ... ... айтқанымыз жөн.
“Ел басына күн туғанда өнегелі іске бастап, Отан қамы үшін елеулі еңбек
сіңірген тыл адамдары ... ... ... ... аз болған жоқ.
Ақындардың мұндай өлеңдері жеңіс жолында еңбек еткен адамдардың ... ... ... сезімін ұштай түсті, майдандағы және ... ... ... ... ... ... жеңіске
деген ұлы сезімінің күшейе беруіне үлкен ... ... ... [40, ... ... басына түсірген қайғы-қасірет жүгі айтып-тауысқысыз.
Талайды қыршыннан қиған өкінішті өлім, қайғылы қаза аз ... ... осы бір ... ... ... ... ... да
айқын көрініс тапқан. Ақындардың жоқтау, естірту, көңіл айту өлеңдері
барша халықтың жүрек ... ... ... ... сезіледі. Осы
жайлар Жамбыл Жабаевтің ұлы Алғадайды жоқтауы мен Кенен Әзірбаевтің ... ... анық ... ... ... қайыстырар қайғылы қаза Сапарғали ақынды да
айналып өтпеді. Жалғыз ұлы ... ауыр ... ... ... ... ... болса бұл өлім”, “Жалғызды жоқтау”, “Шынымен сынғаны ма жалғыз
қазық” атты жоқтау өлеңдерін ... ... ... естірдің алдында ғана
майдандағы жалғыз ұлын қатты сағынғандықтан ба, әлде ... ... ме, ... ... ... толы “Сағынды жүрек жалғызды”
атты өлеңін ауыл адамдарына оқып беріп, жұрт көзіне бір жас ... қиын тиді осы ... ... ... ... қолым.
Сен барда алдымнан ай, артымнан күн,
Толықсып тұр екем ғой оң мен солым.
Онда мен бар да ... бай да ... ... өте ... ... ... ... соққан болдым енді,
Біле алмай сол жалғыздың қайда екенін... [13, 72 б.]
Ұлынсыз “белге соққан жыландай” болған ақын оның ... ... ... ... ... ... қана ... жан тебірентерлік
сөздермен жеткізген. Сапарғали Маман туралы жаман хабарды ұзынқұлақтан
естісе де:
Рас болса бұл өлім, ... ... ... ... ғой деп көп елің [13, 71 б.], –
деп жаманатқа ... ... ... ... Тек өзі ... ... қағазды алғаннан соң ғана, көкірегі қарс айрылған шерлі әке,
жүрегінің қанымен жыр моншақтарын тізіп, сай-сүйекті сырқыратарлық жоқтау
сөздерін жаза ... ... ... ... жалғыз ұлының қайғысы жанына
батқан ақын:
Желі-арқаны жанымның үзілген ғой,
Жазым тауып сынған ғой жалғыз қазық [13, 73 б.], ... ... ... ... ... де оның ... ... бірден
аңғарылады. Қаншама қайғы-қасірет үстінде отырса да, ақын дәстүрлі
жоқтаулардағыдай ... ... ... кетіп, терең ой мен шынайы
көркемдікті шебер ұштастара алған. Аталмыш өлеңдердегі әр сөздің ... дәл ... ... ... ... нәзік қылын дөп ... бұл ... ... ... жан ... қоймас.
Әсіресе, “Жалғызды жоқтау” өлеңін осы жанрдағы поэтикалық қуаты айқын,
көркемдігі жоғары дүниелердің қатарына қоюға болады. ... ... ... ғана ... бұл жоқтау қазадан біраз өткеннен соң жазылған
болса керек. Жиыны 186 жолдан ... ... ... ... мен
пәлсапалық ой жүйесінің астасқан арнасын көрсетеді:
…Жарқылдап ... ... ... той ... де ... ... ... дәметкен.
Қасқыр құйрық табар-ау,
Аямаса табанын.
Бөрідей жортып іздесең,
Табылмас менің Маманым.
Үзілді үміт үздігіп,
Таусылды табар амалым.
Қайдан келсін оралып,
Сен бардағы заманым…[13, 75 ... ... ... ... ... ... мен ... элементтері астасып келеді. Ол ... да. ... ... ... бұл ... табиғаты бір-біріне жақын. Арнау өлеңге
берілген анықтаманы ілгеріде келтіргенбіз. Ал фольклорист-ғалым Кенжехан
Ісләмжанұлы жоқтау жанрына ... ... ... “Азалау ғұрып
жырларының мәйегі – жоқтау. Әлем халықтарының барлығында кездесетін ... ... ... алатын орны ерекше. Күнделікті тірлікте жоқтау
қаза болған адамның барлығына айтылады. Ел ішінде жоқтауды, негізінен,
әйелдер айтады. Ол ең ... ... ішкі жан ... ... ... ... ... шеберлік үлгісін танытатындары ақын-
жазушылардың арнайы шығарған жоқтаулары. Мұндай ... ел ... ... би, ... қаза болған кезде арнайы шығарылады. Олардың дәстүрлі
жоқтаулардан айырмашылығы – қаза болған адамдардың аты ... ... ... ... елге ... ... ... істері мен өткен өмірі
термелене дәріптеле жырға қосылады. Әрине, жоқтауға тән ... ... да ... ... ... ... шығарушы ақын-жыраулар
тапқырлық, шешендік, шеберлік тізгінін де еркін ... ... да аса мән ... [71, 18-19 бб]. Осы ... ... ... көркемдік деңгейге көтерілгені аңғарылады. Яғни жай ғана ... ... ... ... ... ... ... көркем шығарма.
Халық ақындарының соғыс кезіндегі шығармашылығы тек қана өлең-жыр
шығарып айтумен шектелген жоқ. Сонымен ... ... ... ат ... өнері – ақындар айтысы болды. Сапарғалидың да белгілі ... ... ... ... оған ... ... ... еншісіне қалдырдық.
Сарғая күткен жеңіс күнін көппен бірге қуана қарсы алған Сапарғали
ақынның ... ... ... ... көлін суалтқан күн
Бізге ашық, оған түн боп мұнартқан күн.
Талай күн жатпай-тұрмай тілек тілеп,
Осы еді жанның бәрі құмартқан күн.
Ал енді бұл ... мына ... ... мұндай үлкен абыройға.
Аянбай адал еңбек еткен лайық,
Қайраттың қажырлысын жиып бойға [13, 80 б.], ... жыр ... ... ... күніне лайықты тарту – адал еңбек
екенін атайды.
Сөйтіп ... ... ... ... шеберлері соғыс жылдарында
халқымыздың фашизммен күрестегі жеңістерін, ... ... ... ... ... ... ... да күшейте түсті. Сан
ғасырлық тәжірибесі бар эпикалық дәстүрден нәр ала отырып, халық ақындары
қазақ поэзиясын жаңа ... ... жаңа ... ... ... Сапарғалидың да қосқан үлесінің салмақты ... оның ... мен ... ... ... ... ... тарапынан екі рет
Құрмет грамотасымен, жауынгерлік “Қызыл жұлдыз” орденімен марапатталынуы
айғақтайды. Бұл – ақынға ... ғана ... ... ... ... үлкен құрметі, берілген жоғары бағасы деп білген
жөн.
“Халық жырлары – Отан ... ... ... ... ол ... документті ақпарат емес, өмір шындығының, дәуір бейнесінің
кескіні, ... ... ... ... ... ... ... эстетикасының жиынтық сәулесі” [72, 123 б.].
Жылдар жылжып өтеді. Кез келген кезең тарих тереңіне қарай бойлап,
сырғи ... ... ... ... тұлғаланып көрінетін белестер
болады. Отан соғысы эпопеясының бел ортасында болған халық поэзиясы ... ... дәл ...... құбылыс екені ақиқат.
3 АҚЫН ПОЭМАЛАРЫНДАҒЫ ЭПИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... генезисін эпостан
бастайтын тарихи ... ... жанр ... ... ... ... тарихына үңіле келе, оның даму жолында да поэманың
басқа жанрлармен бірге басты да ... орын алып келе ... ... ... ... ... ... ерте заманнан бой көрсете бастағаны
белгілі. “Ер Тарғын”, “Алпамыс”, “Қобыланды” сынды батырлық жырлар, “Қозы
Көрпеш-Баян сұлу”, “Қыз Жібек” ... ... ... одан ... батыр”, “Шақшақұлы ер Жәнібек”, “Олжабай батыр” тағы ... ... ... шығыстық үлгідегі қисса-дастандар – қазақ
әдебиетіндегі эпиканың жанрлық түрлері.
Ал ... ... ... ... ... ... ... “Құбағұл”, “Төрехан”, Нұрқанның “Есім сері”, Сапарғалидың
“Мейір батыр”, “Ер Бота”, ... ... ... ... ... “Қанды жорық”, Әбдіғалидың “Саурық батыр” сияқты
эпикалық сарындағы жыр-дастандарын да сол ауыз әдебиетіндегі қазіргі ... ... ... түрлеріне жатқызамыз. Осы тұрғыдан алғанда
қазақ ...... ... ... ... ... бар халықтың
рухани қазынасы, эстетикалық құндылығы.
Ұлттық әдебиетімізде ... ... ... ... – аса ... ... Дәстүр тұтастығы әдебиеттану ғылымында өткен ғасырдан
бастап кеңінен қарастырыла бастады. Белгілі ... М. ... ... М. ... З. ... Р. ... ... С. ... Р. ... Т. ... Ә.
Нарымбетов, Ә. Дербісәлин, М. ... К. ... ... өз ... ... ... мен ... ақындары
шығармашылығындағы дәстүр мен жаңашылдық мәселелеріне байланысты әр кезде
жан-жақты ғылыми талдау ... ... ... ... өнер ... ... көркемдік дәстүр ғасырлар тезінен тұнған
заманалар жемісі. Халық шығармашылығынан поэманың ... ... ...... ... ... ... ең жақсы, ең сүбелі,
ең озық қасиеттерін бойына сіңіруінде. ... ... ... ... ... жатқан бай ауыз әдебиетінің эпикалық дәстүрінен, әлем әдебиетінің
озық үлгілерінен халық ақындарының мейлінше нәр алып қалыптасқаны ... ... ... ... сөз ... ... ... тұратын
өзіндік даралық сыр-сипаттары бар. Поэма, дастан, жыр – сөз ... ... ... ... ... ... бағытта дамыды.
Оған негіз болған көркемдік фактор – халық поэзиясындағы мол эпикалық
шығармалар. Ал енді сол ... ... ... ... ... ... сол ... өз шығармашылығында қалай пайдаланды, олар дәстүрге не
қосты, несімен байытты деген мәселелер ... ... ... жайлардың бірі. Осы тұста Ә. Нарымбетовтың: “Поэма ... ... ... ... халқының ғасырлар бойғы жиналған,
қорланған бай көркемдік дәстүріне сүйенуді басты мұрат тұтты. ... ... ... ғана деп ... ... Гәп, сол ... бойғы бай
көркемдік тәжірибені қалай игеріп, қалай қорытуда болса керек. Бұл жерде
жалғыз ниет, тілек, ... ... ... қоса творчестволық ізденіс,
ақындық зор дарын, тапқырлық, шеберлік ауадай қажет. Сонда ғана ... ... ... игеріп, сом, жаңа, шынайы шығарма тудыруға
болатынын әдебиет тарихы растап келеді” [73, 22 б.], – ... ... ... ... ... ... ... Сапарғали Әлімбетовке
де тікелей қатысы бар дегенді айтқымыз келеді.
Сапарғали – поэзияның көркем де күрделі, айшықты да ... ... өз ... баса ... ... қарымды қалам сілтеген
ақындардың бірі. Бізге ... ... ... ... ... ... ... “Ер Білісай” (Ақтардың әрекеті), “Балапан”, “Байбосын”,
“Жәһуда”, “Қойкелді батыр” атты поэма-дастандары айтқан ... ... ... орай бұл ... біразы сақталмай,
қайсыбірі үзінді күйінде ғана жетіп, ... ... ... ... тыс
қалып отыр. Соның ішінде “Ер Білісай”, “Ер ... ... ... үзінділері ғана жеткен болса, “Балапан”, “Байбосын”, “Жәһуда”
поэмалары мүлдем қолға түспей, тек қысқаша ... ... ғана ... ... ... ... белгілі. Қолда бар ... ... ... қазақ халқының әр кезеңде басынан
кешкен ... ... бел ... ... ... ... бейнесін
халық поэзиясының уақыт тезінен өткен игі дәстүрін жаңғырта пайдаланып,
өзінше өрнекпен ... кең ... ақын ... ... ... ... ... – жанрлық-стилдік, идеялық-
көркемдігі жағынан әр ... ... ... әр ... ... зерттеуді қажет етеді. Ақынның “Ер Білісай”, “Ер Бота”, “Қойкелді
батыр”, “Молдабай балуан”, ... ... тағы ... ... ... ... эпос ... жазылған, ерлік, елдік дәстүрі мол шығармалар.
Бұл туындылардың табиғаты терең талдау барысында ашылмақ. Осы ... бәрі де өз ... ... тарихи жайларды бүгінгі идеялық
нысанадан дұрыс суреттеуге талап жасағаны, арғы-бергі ... ... ... үшін ... әр ... ... ... да өз әлінше
өлеңмен бейнелеуге күш жұмсағаны сөзсіз.
Қазіргі замандастар өмірін жырлаумен қабат, ... ... ... суреттеу арқылы да олар қазақ поэзиясының идеялық-көркемдік қорын
байыта түсті. Өздерінің ақындық ... ... ... болды.
Бұл жолда олардың сәтсіздіктерге де ұрынған шақтары да жоқ емес. ... ... ... ... әр ... де ... ... ие болып
отырды” [73, 126 б.], – деген Ә. Нарымбетов пікірі қай ақынның суреткерлік
шеберлігі, ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы әр алуан, сан салалы. “Ер Бота”,
“Мейір батыр” – сонау қазақ-қалмақ ... ... ... ... ... ... “Ер Білісай” – қазан төңкерісінен соңғы
ел арасындағы қанды қырғын, ... ... көз ... әкеледі. Ал
“Қойкелді батыр” – Отан соғысы жылдарындағы ел ... ерді ... ...... ... ... ... арналған алғашқы
туындылардың бірі. Бұлардың барлығы – ... ... ... ... сарындағы туындылар. “Татьяна” – ақынның рухани
ұстаздары ... Әріп ... ... ... белгілі “Евгений Онегинін” назирагөйлік дәстүрде өзінше жырлаған
поэмасы. Одан өзге “Жәһуда” атты лиро-эпикалық ғашықтық жыры, “Балапан”
атты азаматтық сарындағы, ... атты ... ... ер бейнесін
сомдаған поэмалары ақынның басқа да біршама өлеңдерімен бірге жоғалып
кеткен. Оған ... ақын ... көзі ... ... ... ... жырлап, құнттап жазып отырмағандығы, жазылғандарын сол ... ... ... ... ... мүмкіншілігі шектеулі
болғандығы, кейбір дүниелері сол заман идеологиясына сай келмегендігі
болар. Тіпті ақын қайтыс ... соң да ... ... ... көз ... ... ... жарияланбаған оның туындыларын кезінде
тірнектеп жинап, қағазға түсірер ... ... ... да ... атап ... ... ... – Сапарғали Әлімбетовтің
шығармаларында ерекше орын алады. Қаһармандық рух халық басына күн туған
қатерлі кезеңде ... ... ... табады.
Кеңес дәуірінің алғашқы кезеңінде, әсіресе, Отан соғысы жылдары
батырлық, ... ... ... мол жазылды. Бұл тарихи тұрғыдан заңды
да еді. Бір өкініштісі, теориялық ... ... ... ... да батырлық немесе қаһармандық поэма деген ұғым ол
кезде қалыптаспады. Әйтсе де ... жанр ... ... ұғымның
бар екенін атап айтқымыз келеді: “Героическая поэма (впервые ... ... ... Т. ... – один из жанров поэзии. Разрабатывая теорию
этого ... ... ... на ... но, в ... от ... отдавал
предпочтение не трагедии, а Героической поэме, и ... свой ... на её ... [74, 95 б.]. Бұл тұрғыдан алғанда ... осы ... ... ... ... биік рухты
“Батырлық поэма” немесе “Қаһармандық поэма” болып ... ... ... ... ... бұл ... тұтас теориялық концепциясы
жасалар.
Біз зерттеуімізде ақын поэмаларындағы қаһармандық сарынға баса ... ... Ал ... ... ... ... ісі – ... алда айналысар мәселесі.
Сапарғали поэмаларының дені тарихи жайларға байланысты жазылған дедік.
Бұл қандай да тарихи оқиғаларға арналған шығарманың негізі болып ... ... ... ... ... ... де ... бейнелей
алғанында. Мұны сол шығармалардың идеялық мазмұны мен ... да, ... ... да ... ... тарихи тақырыпты эпикалық поэзияға арқау ету дәстүрі,
өткен тарихымыздың ... ... ... ... ... мен ... ... мен қайыспас күш аталары туралы туындылар жасау
дәстүрі – ертеден қалыптасқан құбылыс. Бұл ... ... ... ... ... бірі ... ... “Күй”, “Күйші”,
“Құлагер” поэмалары ел поэзиясы ... ... рет ... өнер адамын
жырлаудың үздік үлгісін паш етіп, эпикалық поэзияның алтын қазығы болғанын
білеміз.
Кейінгі ақындар Ілиястың шығармашылық жаңалығын тез қабылдап, оны ... оған ... ... ... де осы ... ... туындыларды
өмірге әкелді. Сол кезеңде жазылған Әбділдә Тәжібаевтың “Оркестр”, ... ... ... ... ... ... “Ақсақ құлан”,
Сапарғали Әлімбетовтің “Молдабай балуан”, Жұбан Молдағалиевтің “Кісен
ашқан”, Саттар ... ... ... ... ... ... сөз құдіретімен салған сара жолын, суреткерлік шеберлігін
жалғастыра ... өз ... үн ... тың ... ... ... беруге
ұмтылғанын айту керек. Алайда аталған туындылардың дені өнер ... ... ... Ал ... кезеңдерде өмір сүрген
батыр бабаларымыздың ізбасарлары, ... исі ... ... ... болған
ұлттық күрес өнерінің өкілдері, біртуар ... ... ... ... ... ... ғана, тіпті жоқтың қасы десек те
болады.
Бағзы ... ... ... ... Қобыланды, Қамбар сынды
майданда қалың ... ... ... ... ... белдессе –
қарсыласының құтын қашырып, ебін ... алып күш ... мен ... қара ... иесі ... ... ... елінің мақтанышы
Дәулетке дейінгі аралықта көптеген балуандарымыз ұлттық ... ... ... көрсетті. Кезінде Қажымұқандай алыптың күш-қайратына бас
иіп, аға тұтқан Балуан Шолақ, өмірінде жауырыны жерге ... ... ... Мұхтар Әуезовтың “Абай жолы” эпопеясына Дондағұл деген
есіммен ... ... ... иесі ... ... ... қаймықпай Балуан
Шолақпен белдесіп, батасын алған Битабарлар өткен ғасырда өтсе де, олар
жайында деректер мен аңыз-әңгімелер – ... ... ... ел жадында
сақталып, жазылып, жырланып келе жатқан түпсіз терең ... ... ... ... ... ... – қазақ ақындарының ішінде ұлттық
спорт өнеріндегі балуандық дәстүрді жеке ... етіп алып ең ... ... ... ... ... Оның ... ғасырларда өмір сүрген
қазақ балуандарының көрнекті өкілі Төкеұлы Молдабай туралы 1940 ... ... ... ...... дәлел бола алатын тың да
тегеурінді дүние.
Ары кетсе Орта жүзге, қалса ... ... ... ... ... ... жұртының талай-талай келелі жиыны мен ... ... ... ... ... алған Молдабай есімі кімді де болмасын елең
еткізбей ... ... ... аралығында өмір сүріп, бұл жалғаннан
озғанша жауырыны жер ... ... ... ... ... ... аңыз болып тарады. Мәселен, құдыққа түсіп кеткен атан өгізді
мүйізінен тартып шығарғаны, бес тиындық екі бақырды қосақтап бел ортасынан
бүктегені, бәстесе келе ... екі ... ... ағаштан он пұттық
салмақты ары-бері асыра лақтырғаны секілді әңгімелер осы күнге дейін ауыл
қарияларының аузынан ... ... ... ауыл ... 13 жасынан
күреске түсіп, ғұмыр бойы осы ... ... ... ... мен Шәуешек
арасында, ескіше Өскемен, Зайсан уездері мен ... ... ... кәделі жиындардың ол қатынаспағаны кемде-кем. “Пәлен жерде
атақты палуан бар” деп естісе соған ат ... ... ... ... екен.
Балуанның өмірінің соңғы жылдары күш атасы Қажымұқанмен жолығып, ... Қ. ... ... ... “1924 ... ... ... қаласына
атақты Қажымұқан келіп түрлі цирк, күш ойындарын көрсетіпті. ... ... түйе ... сол ... Шорға болысы атқару комитетінің
төрағасы екен. Қажымұқанды цирк ойынынан соң арнайы қонаққа ... бір ... осы ... ... ... ... ... қазір оның
Зайсан түбегіндегі Тұғыл ауылында қонақтап жатқанын естіртпесін бе.
– Шақыр ол ... ...... ... ... сағаттан соң,
пар ат жеккен пәуескемен Молдабайды алып келіпті. Ол есіктен сәлем ... ... ... ... ... ... Молдабайға қарағанда
мұның денесі зор да кесек, әрі бойшаң. Және жас ... ... ... ... болуы керек, Қажымұқан қазақ салтымен төс түйістірмейді,
қала салтымен ... ... ... ... жалпақ. Сондықтан Молдабай
оның бір қолын екі қолымен қапсыра ұстап, ... ... Осы ... ... Молдабайдың дене бітімінде үш ерекшелік болған. Біріншісі,
түрегелсе орта бойлы ғана, ал ... жүз ... ... ... ... ... бөксесі қысқа, кеудесі ұзын жаратылған. Екінші ерекшелігі
– төс сүйегінің шығыңқы бітуі. Көз ... ... ... ... үш айлық нәресте жатып ұйықтағандай дейді. Үшінші ... ... Әр ... түбі ... басқа кісінің екі саусағындай. Ал
ұшы сүп-сүйір. Қажымұқан ... оның осы ... ... жіберіп:
– Ақсақал-ай, адамның жезтырнағы екенсіз ғой, – деп сүйсіне күліпті.
Қазақтың екі ... бұл ... ... ... соң ... ... ... Ертеңінде балуандар аттанарда үй иесі Әбділдабек
“келген жолыңыз” деп, Қажымұқанға қызыл шұбар ат ... ... айта ... ол атты ... ... аға ... – деп, Молдекеңе
ұсынады. Үлкенді құрметтеу – қазақ салты. Ол салттан ... да ... [75, 218 б.]. Тізе ... ... туралы аңыздар мен оның
белдескенді белінен ... ... ... ... деректер бір
кітапқа жүк боларлықтай. Сапарғали Молдабайдың күш ... ... ... ғана ... өз ... өзек етіп ... оның ... әрі
адамгершілік биік те өр тұлғасын сомдауға тырысты.
Ақын туындысына ... ... ... осы бір ... ... ... үшін сәл ғана ... бетіне үңілсек. Шамамен 1876 жылдың қыркүйек
айында қазіргі Мақаншы мен Қытай еліне шекаралас орналасқан Көктұма ... ... мен Орта жүз ... арасындағы даулы сұрауларды шешу үшін
үлкен жиын болады. ... ... ... ... ... ел ... бас қосуда адам құны, жер мен мал дауы келелі мәселе ретінде
қаралады. Он ... ... бұл ... Орта ... ... ... ... ұстар балуандары, әр түрлі өнер иелерімен ... ... ... Абай ... ... ... Мұса Шорманов барған
екен. Күн сайын жиын соңы әр ... ... ... күресіне
ұласып отырған. Міне осы жиында Орта жүздің атынан күреске түскен он тоғыз
жасар ... ... ... ... ... жер ... ел намысын
қолдан бермей, атағы екі елге бірдей жайылғанын көнекөз қариялар жыр ғып
айтады.
Тарихи ... ... ... ... ... ... ... көріп-біліп немесе естіп, шынайы деректерге үңіле отырып, әбден
анық-қанығына жеткеннен соң ғана жыр толғауға кіріседі. Мұнда ол ... және ... ... ... мол ... ... да осындай даярлық кезеңді басынан өткергенін аңғару қиын
емес. Ол поэзия ... Абай ... ... жалғастырған көркемдік
дәстүрдің тұнығынан сусындай отырып, өзіндік ізденістер жасай келе, осынау
тың тақырыпты поэзия тілінде алғаш жырлаудың жауапкершілігін де, қиындығын
да ... осы ... ... ... ... ... ... деп түсінді. Оны біз туындының ... мына ... ... ... ... бір ... ... ісім деген.
Бұл елге ақын Сәбит мен-ақ болдым,
Ерді жұртқа танытар кісім деген.
Сондықтан қолыма алып қағаз-қалам,
Молдабайды жазуға ... ... ... жұрт жек ... ... да оқуы жоқ, ойға шалаң…[76, 38 б.]
Бұл жерде автор Сәбит Мұқановтың сәл ертерек ... ... ... ... екенін, күш-қайраты жағынан Шолақтан кем ... ерді ... ... да өз халінше елге ... ... ... ... ... ... Расында, қас балуанды көзі көріп, оның
аңызға бергісіз өнеріне тәнті болған куәгерлермен сұхбаттаса отырып, ... ... ... ... түйген Сапарғали сынды көкірек көзі
ашық, бұқарашыл ақынның бұл тақырыпқа үн ... ... ... емес еді.
Міне, осы тұрғыдағы рухани қажеттілік ақынды шабытқа бөлеп, ... ... ... ақынның баспа бетін молырақ көрген туындысы деуімізге
болады. Әйтсе де бұл шығарманың Сапарғалидың көзі тірісінде, одан соңғы
жылдары да ... ... ... өте алмаған туындылардың
қатарынан орын алып, поэзия әлемінде көп жылдық тылысым күй ... ... ... тек ел ... көтергеннен соң ғана өткен ғасырдың
тоқсаныншы жылдарынан бастап ... ... ... ... соңынан 1996 жылы “Ер Дәулет” баспасынан “Қазақ балуандары”
[76] деген ... ... ... Қ. ... алғы ... енді. Ал 2000
жылы жазушы Медеу Сәрсеке өзінің “Бес тұғыр” кітабында ақынның бұрын жарық
көрмеген бірнеше ... қоса ... ... ... ... [12].
Халық поэзиясында ежелден бері келе жатқан ақындық дәстүрдің бір саласы
– ақындық кіріспе сөзге ... ... ... ... алсақ та
қай кезде болмасын өз айтпақ ойын салған ... жарқ ... ... ... ... бір ... немесе кіріспе арқылы келіп отырған. Поэтикалық
туындыға кіріспе ретінде беташар беру ... ... ... ... ... ... осы бір ... дәстүрге сүйеніп,
оны өздерінше қолданып, пайдаланғанын байқаймыз. Әрбір дәстүр өзінің
бастапқы қалпын сақтай ... әр ... ... мен ... ... ... өзгеріп отырады. Мәселен: “Құралай ... Есім ханы ... ... ... жапан түзге толған кезде,
Болыпты Монтай атты бір әділ би
Руы Ойбас ... Орта ... [77, 24 б.], ... ... Иса Есім ... ... “ой өліп, өмір сөнген”, өткен күндерге
“үн қосып күңіренумен” біраз жерге ... ... ... “Нарқызын”
бастағанда:
Өткеннен жыр бастайын,
Кіші жүз - Әлім Алшыннан.
Бұрынғы өткен бұл ... ... ... [78, 198 б.], –
деп шолақ қайырып кетеді. Ал Сапарғали негізгі ... ... ... ... ... ... ... шыққан руын, ата жұртын тарата келе
оның тегін адам емес, текті жерден шыққан жан ... ... ... ұлы Сыбан, Мұрын,
“Құйды – деп Сара да айтқан, - құдай нұрын”.
Мұрынның бай Жолымбет, кең Назары,
Ауызға а дегенде ... ... ... Назары көп,
Алашты адақтаған кіл қаракөк.
Тауға тау мінгескендей көрінетін,
Сықылды тұтас жатқан бір қалың шеп... [76, 36 ... ел ... ... ... ... шежіреші екенін танытатын
поэмадағы он шақты кіріспе шумаққа бола “рушылдықты, ... ... ... ... ... жетпісінші жылдары ақынның туған ... ... ... газет бетіне ұсынғанда баспай да қойыпты.
Бұл жерден біз сол кезеңнің солақай ... ақын ... ... ... ... ... жіті үңілмей, тұрпайы топшылауға ұрынғанын
аңғарамыз. Сапарғали ... ... көне ... ... тауып,
қиыстыра отырып, өзінше өре келе:
Осындай бір ауылдан туды бір ... – нар, өзі – ... өзі бір – ... ... Шәуешекке,
Белгілі бас балуан – Молдабай бұл [76, 36 б.], –
деп айтылар басты ойдың өн бойына ... ... ... ... ... ... дәстүрдің ақындар творчествосына сіңісу,
одан өзінше тіршілік табуы, ең алдымен, ... ... ... екіншіден, оның ауыз әдебиетімен арасының алыс-жақындығына
байланысты. Ақын ауыз ... ... ... ... жазба
әдебиеттің көркемдік, психологиялық, философиялық шарттарын жете ... ... оның ... де ... ауыз әдебиетімен байланысы да
жаңаша сатыға көтеріліп, өзгеше нақышын, ... таба ... ... ... жай ... ... көріне, байқала бермейді, ақынның
творчествосымен біте қайнасып, оның ажырамас, айрылмас қасиетіне айналып
кетеді” [79, 60 б.], – ... ... ... поэзиясындағы
жырға кіріспе тәсілін бар бояу нақышымен толық та тартымды күйінде сақтай
да, жеткізе де ... ары ... өз ... ... тұлғасын оның бойындағы ерекше
қасиеттерімен ұштастыра отырып, ... ... ... ... ... шығармашылығындағы ежелден келе жатқан кейіпкердің толық сипатын ашу
үшін оның ... ... беру ... ... ... жөні осы екен деп ... пішінін суреттеп тізе бермей, оны
туындының композициялық, идеялық бағытына қарай бейімдей ... ... ... ... ... ... жырындағы Жәнібектің тұлғасын:
Есіктей кең кеуделі, кере құлаш,
Кең иық, қақпақ ... тай ... ... аяқ ... еті ... тисе ... ... бір тас.
Қап-қара кішкене көз жалпақ бетті.
Қыр мұрын, шықшыты кең ... ... тіс ... ... ... ... ... ерін, сақалды епті [80, 120 б.], –
деп бейнелеуінен немесе Нұрпейіс Байғаниннің:
Балтыр еті бесіктей,
Омырауы есіктей,
Жауырыны ... ... бар ... [78, 97 б.], ... ... суреттеген шумақтарынан көркемдік компоненттердің біразы
байқалғанымен, бұл жерде жалаң тізбе, сипаттаманың лебі де жоқ ... ... ... ... ... шалқақ кең иықты,
Ұзын да, қысқа да емес шып-ширақты.
Аударып ақыл-есін мінезімен,
Түсірген талай сұлу кермиықты...
Шекелі, шоқша сақал, қиылған мұрт,
Кеспелтек кердең ... ... ... мың кісінің сол бар десе,
Тұлғасынан танитын білмеген жұрт [76, 37 б.], –
деумен одан әрі оның ... ... ... ел ... өзге ... ... ... қатар ойын-тойдың қызығы
екенін, шынайы шымыр сөздермен ... ... ... ... түрі,
Бір кісідей тағы бар ішкі сыры.
Домбырашы, өзі ... өзі ... ... ... қыры [76, 38 б.], ... ... отырып, кейіпкердің түр-тұрпатына қоса, оның өн ... ... ... ... ... ... ... бір сырлы өзгеше
адамның бейнесін көз алдыңызға ... ... қана ... ... ... жанның күш-қайраты, балуандық өнері қандай екен деген заңды
сұрау туғыза, оқырманды алға жетелей түседі.
Міне, осы келтірілген ... ... ... адам ... ... үлкен мән берілетінін және сан түрлі тәсілдер,
сөз нақыштары қолданылып отыратынын аңғарамыз. Осы орайда: “Адамның тұрпат-
бейнесін, бет ... әйел ... ... бой ... елім ... ... кейпін кескіндеп, бейнелеп, көркем портрет жасау – қазақ
поэзиясында аса көп тараған, ... ... ... өзін ... ... ... ұлттық сөз өнерінің көркемдік
рухын айқын танытатын жарасымды көрініс деп қараған жөн. ... ... ... ... ... ... қыл ... түрлі түсті бояумен салған портретіндегідей ... ... ... портретте адамның өң-түсін өзінің табиғи
көрінісіне мейлінше жақын етіп көрсете ... ... ... ... ... жасаған бейнесінің сурет-портреттен артықшылығы да ... ... ... ... ... мол
бейнені көрсеткенімен, бір белгілі келбет-пішінді ғана танытады. Ал ... ... ... ... ... әр қилы ... бейнесін
елестетуге негіз боларлық мүмкіндігі одан гөрі ... ... оны ... бойынша сан алуан адамның бойына жанастыра қабылдай алады” [81, 37
б.], – ... ... З. ... ... ... өз туындысында
орынды дәлелдегендей.
Поэмадағы Молдабай тұлғасы оның толық бейнесін ... ... жай күш ... ... күш иегері екенін жырлаған тұста одан әрі
сомдала түсті:
Онікі жай күш емес ... ... ... ... ... бір ... көкжал арлан қасқыр кірген,
Адамға кез болмай ма керемет іс.
Шошынған жарады-ау деп ішімді енді,
Салған соң кере ... ... ... ... ... ... сынап көрсе күшін енді…[76, 38 б.]
Негізінде алып күш иелері мен асқан дарындардың бойындағы қасиетінің
оянуына қозғаушы күш болған ... ... ... ... ... баршылық.
Олар – үлкендерден бата алу, белгілі бір ... кие ... бой ... түс ... ... аян беру ... жайларға табына сену,
психолгиялық тұрғыдан аталған жандарға игі әсерін тигізбей ... да өз ... иесі деп ... ... ... өмірінің соңына дейін
сеніп өткен екен.
Бұл жайында ел арасындағы естелік-деректен үзінді келтірсек. “Молдабай
балуанға еріп, оның күрестегі талай-талай жеңістерінің куәсі болған, ... иесі ... ... оған арнап жоқтау жырын жазған шежіреші
Омарқажыұлы Кәтәй ақсақал ... ... ... өз ... ... мына бір сырды айтқан еді: “Ол қозы ... ... бір күні ... ... ... ... көк ала қасқыр омырауын жұлып, талап жатыр
екен. «Қабанбай», “Боранбайлап” ұрандап, орнынан атып ... ... ... ... ... айтады. Сол кезде ол он үш жаста екен. ... ... ... қой шалады. Көрші-қолаңды шақырып, баласының көрген
түсін жорытып, ауылдың үлкендерінен бата ... ... осы ... ... ... ... ... қарсыласын қиналмай
жеңеді екен деген сөзді көне көз қариялардан естігеніміз бар. Ақын ел
аузындағы осы бір ... ... ... тиек ете ... балуандікі жай күш
емес – дарыған күш екенін айтады. Сөз жоқ, бұл ... ... ... ... ... әдістердің бірі.
Белгілі ғалым Құлмат Өміралиевтің осы ... ... ... ... ... ... ертектерде, батырлық эпостарда батырды
қолдап, көмектесіп ... ... ... ... олар ... ... не сырттан қорғап жүреді, не болмаса ... ... ... я ... ... ақыл ... отырады, олар кейбір ... ... ... Ал ... аң ... келетін “жол серіктер”
батырды бастап отырады” [82, 280 б.].
“Көк бөрі” де Молдабайды өмірде өрге ... ... ... ... аясын кеңейте, түрлендіре келе ... ... ... ... оның сыртқы тұлғасына балуан бойындағы сол өзгеше күштің
үйлесе біткенін ақын шебер кескіндеген. ... ... ... ... ... ... ақ маралды,
Молдабай өзге жаннан жат жаралды.
Маңына түйе барса түтетұғұн,
Мекендеп жолбарыстай бір ... етіп қолы тисе ... ... ... екі ... баса ... ... түсетін бауырынан…[76, 39 б.]
Кейіпкер бойындағы күш-қайраттың тасқынын, аң сыртандары аю ... ... ... ... ... да, ақын оның ... орынсыз әсірелеулерге бармай, шынайы бояумен ... ... ... ... ... ... жете ... шебер
екенін оралымды шумақтармен келістіреді.
Поэма барысында ақын балуанның атақ-даңқын ... ... ... әлеуметтік мәніне, оған қатынасқан екі елдің ... ... осы бас ... ... ... мәселелерге де соқпай өтпейді.
Автор осы ... ел ... ... тіпті мемлекетаралық
қатынастардың дұрыстығын қалайтын азаматтық рухтағы өзіндік көзқарасын
білдіре келе:
Тыныштық ... ... екі ... жөн ... ... ... екі жағы келісіпті,
Жол бермеуге ішінен жеген құртқа [76, 4 б.], –
деп сол кезеңдегі қазақ даласының жайлаған ағайын арасындағы алауыздық ... жер ... ... дауы ... келеңсіз құбылыстарды “іштен жеген
құртқа” теңеуі оның бұқарашыл бітімін айқындап тұр.
Ұлттық болмысымызда қалыптасып оның өн бойына ... біте ... өнер ... қай ... ... ... ... зор құрмет,
ерекше ықылас көрсетудің игі дәстүрі – ... ... ... ... байлығының бір қыры. Ақындар айтысы, ... ... ... ат ... ... да өнер бәсекелерінде кімнің болмасын құмарлығы
артып, делбесі қозбай қоймайтыны бесенеден белгілі.
Ақиық ақындар мен білекті ... туа ... ... ... ... ... да ... топ алдында сайысқа шығып, жеңіс тұғырынан көріну
үшін көп даярлықтан өткенін, өмірлік тәжірибесін ... қоса сол ... ел ... өзгеше өң бере таныстыру, олардың жеңіске деген жігерін
арттыра түскен. Мәселен, айтыскер ақынды үкілі домбырасымен үстіне айқара
шапан жауып, ... ... ... жұрт ... ... ... атқа, пәуескеге отырғызып әкеліп халық ортасына қаумалай түсіруі,
оның күш-қайратын асыра ... үшін ... ... тіпті шынжырлап
әкелуі – сайыстың әрін ... ... ... ... ... ... ... басатын ерекше көрініс.
Ақын осы бір дәстүрлі көріністі, оның қалың қауымға әсерін ... ... ... ... ... ... ... қалып
қоймай, өзгеше өң беруге тырысқан. І. Жансүгіровтың “Құлагер” поэмасындағы
“Балуан бәйге” тарауында:
Аттатып, атандайын алшаңдатып,
Ақситып бір балуанды арсаңдатып.
Аруақтап жетелеген бір қараның ... ... әкеп ... мұны халық қалды қатып,
“Мынаған шыға алмас, – деп, ... ... [83, 289 б.] ... ... ... ... кескіндеген “Молдабай балуанда”:
Басына кигізгені темір ноқта,
Ауыздығы салулы келді топқа.
Езуін екі кісі ... ... бой ... десе ... олай ... ... кетті,
Арасын екі топтың жарып өтті.
Сегізін селеу құрлы көрмегенге,
Сескеніп жұрттың көңілі қауіп ... 41 ... ... ... екі ақын да балуандарды алшаңдап, арындап,
жолындағыны жайпап келе жатқан сұрапыл қара күш иелері ... ... ... қалың көпшілікке қалдырған әсерінен туындаған оған деген ... да ... ... ... балуан қылығына астарлы
мысқылмен қараса, Сапарғали өз кейіпкерінің іс-қимылын ... ... ... Бұл – ... ... ... ... оны өскелең
ұрпаққа үлгі-өнеге қылуда басты мақсат тұтқан ақынның азаматтық идеясын
аңғартады.
Шынжырлап, ноқталап әкелген сегіз адамды “селеу ... ... ... ... ... ... бере алар ма екен деген ел көңілінде
түйткіл сұрақ туындайды. Қытайдың сыртқы ... де тым ... ... ... жауырынды, бейне бір “герафорт бұқадай” күжірейген ... ... Бұл ... ақын ... суреттеуде шендестіру тәсілін де
Ілияс салған дәстүрлі шеңберге сиғызып, заңды түрде жалғастыра түскендей:
Сияқты бірі жуан, бірі ... ... жүр екі ... ... қара қабан сар мысыққа [83, 294 б.], –
деген жолдарды “Құлагерден” оқысақ, “Молдабай балуанда”:
Қарағанда көзі де сол бұқадай,
Мынау оның қасында ... ... ... адамдарым,
Екен ғой деп ойлады жүн-жұрқадай.
Арбасқан аю менен жолбарыстай [76, 42 б.], ... ... ... ... ... өзгеше сипатының аясында Молдабай
тұлғасы одан әрі күшейіп, айқындала түскендей. Молдабай да осал жан ... ... алып ... бұл – ... айлалы, шапшаң, тегеурінді. Қарсы
жауға қаймықпай қарсы шабатын ... ... ... ... ... ... ... “неше бұрап тастаса да”
оған беріле қойған ... жоқ. ... ... ... ... алты жасар асауды құйрықтан алып дедек қақтыратын ... ... ... ... екі ... ... ала алмай біразға дейін
алысып, алас ұрады:
Қытай да көп көрсетті кереметті,
Кереметке керемет келе ... ... ... ... деп,
Көзіне “көк бөрісі” елең етті… [76, 43 б.]
Міне, осы тұста ғана ... ... ... ... бөрісі” көзіне
елестеп, түрі бұзыла қаһарланып, намысына қамшы басады. “Ер намысы-ел
намысы” – ... ... ойды ... ... жығылса да,
Бірдей болар елін жауға алғызғанмен [ 76, 44 б.], –
деген жолдармен келістіре отырып, ... ... өз ... ғана
емес, исі қазақ жұртының намысы, атақ-даңқы үшін үлкен жауапкершілікті
мойнына артқанын, сол міндетті абыроймен ... ... ... ... бар. Халық та қарап тұрған жоқ, ... ... ... жер ... ... бөрісінің” қолдауымен,
Боранбай атын ауызға ала отырып, күш-қайратына басқан Молдабай ... ... ... ... Алып ұрып, астына басқан қарсыласының сол
жерде екі-үш қабырғасын күйретіп жіберген екен:
Қаумалап ортаға алды ... ... шат ... көңіл жалын.
Орнынан әзер тұрып қытай кетті,
Сындырып қабырғаның екі-үш талын… [76, 45 ... ... ... ... жүлде алумен аяқталады. Әйтсе де
Сапарғали шығармасында тек ... ... ... ... ... ... жырлауды мақсат тұтпай, әріден шалып сол кезеңдегі қазақ арасындағы
әлеуметтік санаға сіңген кейбір көлеңкелі тұстарды да түйінді ... ... ... әр ел ... ... деген беріп сертті.
Бұл топта балуанға құн болмайды,
Не өліп, не ауырып болсаң дертті…
Бәйге алды ... ... бір ... ол ... жол тысырақ.
Он алты айғырменен он бес байтал,
Жұмсайды олар малды солай ысырап [76, 45 б.].
Балуандар – қанша күш атасы ... да, өз ... ... ... күй ... ... ... үстінде жазым болып кетсе де құнын сұрар
ешкімнің шықпайтынын, ал соншама қатерге бас ... тер төге ... ... ... ... ... орнына, аш қасқырша талап алатын
ағайын жұрттың келеңсіз қылықтарына сын ... ... ... өнер
иелерінің тағдырына ортақтасқандай. Ілияс та өзінің “Құлагерінде” осы бір
штрих арқылы олардың адам тағдырын елең ... ... ... Осы ... да екі ... ойы бір ... ... өзектесе
үндесіп жатқанын аңғарамыз.
Жалпы белгілі бір тарихи ... ... үшін оның ... ... ... аяқ баяндап ішекше созып жатпай, олардың басты ерекшелік,
қасиеттерін көрсететін кезеңін немесе оқиға желісін ғана ... ... ... ... ... ... ықшамды поэмалар шоғыры
Сапарғали ... да ... ... ... ... ... өнерінің ерен үлгісін көрсеткен балуан тұлғасын ... бір ғана ... ... шебер сомдап, толықтай аша білген ақын
халық арасында аңызға айналған осы ... ... ... мен ... алып ... ... ... дәлдікті, нақты деректерді
көркемдік нақыштаумен, шынайы оқиғалар жүйесінен ауытқымай, туындысын
тарихи жыр ... ... ... мен ... ... – бұлардың нақтылы болған
уақиғаларды ... ... ... ... мұндай шығармалар
тарихи құбылыстардың сыры мен шындығын тереңірек ... ...... ... ... ... ... сай Сапарғали поэмасының
тарихилық тұғыры ... ... ... ... Поэманың сюжет желісінде,
композициялық құрылысында, әңгіме болатын ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі, өзгеше ... бар. Ақын ... тән ... ... ... троп түрлерін поэмаға орынды
кірістіріп, жан-жақты, ... ... ... тілі ... ... ... ынтықтырып отырады.
Бұл ретте Қалихан Алтынбаевтың ақын туралы естелігінде: “Ақынның Отан
соғысы жылдарындағы сіңірген еңбегін ... ... ... өлеңі бұқараға кеңінен таралып, үлкен насихаттық қызмет атқарды. Ал
“Молдабай балуан” поэмасын жайбырақат, салқынқанды отырып тыңдау ... ... ... ... ... ... ... өз-
өзінен қопақтап қозғалақтап, көздері жайнап ... ... ... шыдай алмай ұран салып жіберген кездері де бар” [5], – деп баға
беруі ... ... ... ... ... келгенде Сапарғалидың осы шығармасы сюжеттік, композициялық
құрылымы жағынан аса ... ... да, ... ... ... ... ... танып-біліп, өнеге тұтуда, жалпы ұлттық спорт ... ... ... ... ... ... ... да өскелең ұрпаққа берері көп құнды дүниелердің бел ... ... ... ... тағы бір ... де таңдаулы
поэмаларының бірі – “Мейір батыр”. Н. Ысмағұловтың құрастыруымен 1962 ... ... ... тұңғыш жинағына кірген бұл туынды 1937-38 жылдар
аралығында жазылған. Поэманың сюжеттік ... ел ... ... ... ... ... ... автор сол аңыздың шеңберінде қалып
қоймай, реалистік бояуларға бай, романтикалық сарындағы көркемдігі келісті
өзгеше шығарма тудырды. Поэма жарық ... бері ... ... ... ... зерттеуші қауымды да бей-жай қалтырмай, өз көзқарастарын там-
тұмдап болса да білдіріп жатты.
Зерттеуші-ғалым Н. ... ... ...... ертегілер
негізінде туған ерлік, қаһармандық, патриотизм ... ... ... ... [36, 111 б.], Т. ... ... өнер
атаулының анасы – фольклордағы мотивтерді ақындар өз ... ... ... жалаң еліктеу күйінде емес, үйрену, тіл ... ... соны ... ... мақсатында. Мысалы, С. Әлімбетовтің “Мейір
батыр” поэмасында ел қамын ойлаған батырдың қым-қиғаш ... толы бір ... сөз ... ... ... ... ... түз тағысындай айлакерлігі, үлкен жүректі адамгершілігі жорық
үстінде ... [37, 15-16 бб.], – ... ... пікірін келтірді. Ал
Қалихан Алтынбаев: “Мейір батыр” поэмасында ескі ... ел кегі ... ... ... ... ... ... поэманы оқып жүрміз
ғой, дәл осы поэмадай ... ... ... ... салтын асқан шеберлікпен бейнелеудің үлгісін ешқайсысынан
көргенім жоқ. Шоқтығы бәрінен биік тұр” [5], – деп ... ... ... Сөз жоқ, ... ... бағыты мен авторлық нысанасын танып білу
үшін бұл пікірлердің маңызы өте зор.
“Мейір батыр” поэмасымен таныса келе, онда ... ...... ер ... ел мен ел шабысқан ерте кездегі шапқыншылық дәуірді
қамтитындығын аңғарамыз. Поэмада сол ... ... бар. ... ... халық шығармашылығында баяндалатын ел арасындағы қарулы
қақтығыс, барымта, жер дауы, жесір дауы дегендер ... ... ... өзі куә. ... ... сол ... осы бір ... жайға
сыни тұрғыдан қарап суреткерлік сүзгіден өткізе, ашып көрсетуге тырысқанын
да аңғаруға ... ... ... ... ... ... ... өз
тарапынан туындыны жазуға түрткі болған жайларға кіріспеде ... ... атын ... ақын ес біле ... бала кезінде өлең сөздің шебері өз
әкесінің аузынан естісе, ... ... оның ... тағы да ... ... ем, тағы да айтты жұрттың бәрі,
Неғып түгел естіген жас пен кәрі.
Бәрінің әңгімесі осы Мейір,
Бекер ... бұл ... ... ... өз ... ... ... оған ойым жанбай жүрдім.
Білемін әр ел өзін мақтайтұғын,
Сондықтан жалған ба деп нанбай жүрдім [11, 118 б.], –
деген жолдардан ... ... ... ... сөз ... ... ... отырып, болған жайдың ... ... ... ... ... ... қаныққандаймыз. Ақыры Мейірді
көзі көрген, жасы сексеннің сеңгіріне тақаған Маусымбек шалдың сөзінен соң
ғана ой ... ... Осы ... ... ... бойы ... сынаптай
еніп, дүйім жұртпен бірге оны да өз рухына бағындыра білген Мейір кім? Ол
тарихи тұлға ма, әлде ... ... ба? Оның шын аты ... ме? – ... ... ... ... тұрмаса да көзім көріп,
Қозғалдым осылардың сөзіне еріп.
Көптің аузы бір жерге құйылған соң,
Тербеттім ойға толғақ өзім ... [11, 119 б.], ... ақын да ... ... ... ... Десек те тарихи деректерге
үңіліп, сөз құдіретін қастерлеген көне көз ... ... ... деген батырдың аты аталмайды. Поэма сюжетіне ... ... ... ел ... ... ... батырдың есімімен
сақталған. Оны сол қариялар растайды да.
Орақбай шамамен он сегізінші ғасырдың екінші ... мен он ... ... ... ... өмір ... дегенді айтса, Биғазы
Мөдиұлы өзінің “Қамшыгер” [85] атты кітабында 1851-1911 жылдарды Орақбай
өмір сүрген уақыт деп ... ... ... ... 1785-86 ... ... Бұл ... Мөдиұлына
илансақ, оқиға бертін болғанға ұқсайды. Сапарғали керісінше сонау қазақ-
қалмақ шапқыншылығының соңғы кезеңімен ... ... ... ... ... туғаннан өмірінің соңына дейінгі басынан кешкен
оқиғаларын бастан-аяқ тәптіштеп тізіп шыққан. Негізінде еңбек ... ... ... тартып жатса да, тарихи таным тұрғысынан берері
мол туынды. Міне осы ... ол ... ... ... ... ... Орақбай есімімен қайталай шығармасының бір тарауы етіп
енгізген. Осы тұрғыда:
Айта ... ... іш ... ... тарлан қапы жеген.
Өтпек боп сол заманның кеденінен,
“Мейір” - деп Орақбайды межелеген.
Оқырман бұл сөзіме халқым куә,
Халық айтса – қалып ... ... бұл ... ... ақын,
Сапарғали ағадан қалған мұра [85, 118 б.], –
дей отырып, кітап ... ... асып ... да ... ісін ... ... тарау кіріспесінде айқындап береді. Осы шумақтар
оқыған жанға ой ... ... ... ... кейіпкер исі
Орта жүзге белгілі Орақбай болса, есімін неге ... ... ... ... ... жауап іздегендейсің. Егер кейіпкер сол ... ... ... көп, ... екі ... атайды. Әлде Сапарғали
жоғарыда жыр жолдарында келтіргендей Орақбайдың шыққан ... ... ... кереғар саясатынан сескеніп, елге белгісіз бір есімді
алып, оқиға жылын да ... ... ме ... Тағы бір ескерер жай, поэма
жазылған уақыт та ... ... ... ...... қан тамып тұрған кезеңімен тұстас келіп жатыр ғой. Осы факторлар
Сапарғалидың поэманы жазу барысында біраз өзгерістерге баруына өз ... ... ба ... ... бұл – пайымдаулар нақты деректерді,
мұрағат материалдары негізіндегі дәйектілікті қажет ... ... де ... ... ... ... кезеңіндегі алшақтықтар
поэманың өн бойына ешбір нұқсанын келтіріп тұрған жоқ, керісінше өзгеше өң
бере тылсым тарих қойнауына жетелей түсетінін айтқымыз келеді.
“Мейір батыр” ... ... ... ... батырлықтың белігісі
– ер жүректілік, қайтпас қайсарлықпен бірге асқан адамгершілікті паш еткен
туынды екенін ... атап ... Ақын ... Қарақалба тауында туғанын
айта келіп:
Мейір туды сол таудың қуысында,
Сыны бар ерге лайық туысында.
Анасы бөрі етіне жерік болған,
Қызыл қан қысулы екен ... [11, 119 б.], ... ... ... да осал ... фольклорлық туындылардағыдай азулы қыр
тағысы бөрі ... ... ... ... “Халықтың қаһармандық жырларында
ел қорғаған батырдың алып қара ... ... ер ... сипаттауда
ежелден өзгермей келе жатқан көне дәстүр бар. Мәселен, ... және тағы ... ... дүниеге келетін болашақ батырдың
анасы ... ... ... бөрінің немесе аюдың етіне ... Ер ... ... бекіген соң, батыр өзінен айласы, қара күші
басым ... ... ... жекпе-жек үстінде жеңіп отырады” [37, 115
б.].
Дегенмен ақын осы ... ... ... ... одан әрі ... желісін
шынайы өмір шындығымен ... ... Бұл ... ақын ... ... бар ... ... тізіп жатпай, оның өмірдегі өр
де ер тұлғасы мен азаматтық ... ... ең ... қырларын алып,
жинақтап бейнелейді. Осы тұрғыда ақын Мейірдің қазаққа қырғидай тиіп, қан-
қақсатып жүрген шекаралас Қызай жұртының ... ... кек ... ... бір ... ... сюжеттік тұғыры ете отырып,
тарихи шындықтың шеңберінде, басты кейіпкердің ... ... ... қауыпты елі Қызай жағы,
Қазақ пен қалмақ жерге тартыс шағы.
Сол Қызайда Қарабас батыр бар деп,
Осы Мейір еститін оны ... жүр ... ... ... ... кісі ... қолын жиып.
Сонымен бір қағысып көрсем-ау деп,
Ызаны Мейір жүрді ішке түйіп [11, 120 б.].
Бұл шумақтан Қарабастың астамшылық қылықтарына ... ... ... ел ... ... ... ... аңғарамыз. Мейірді тек ыза буып
қана қоймай, жауынан қарымта қайтару мақсатында ... ... ... ... ... қанқұмар қаражүрек жан емес, нақақ елде ісі ... ... бір емес ... рет ... тиіп, малын айдап әкеткендігін
естігеннен соң барып, батыр шыдамы шегіне жетеді.
Қарабастың ... ... ... Қызай жері қазақ шегі.
Шет жақтағы қазақты қан қақсатты,
Айтақтап Қарабасты Қызай бегі.
Мұны Мейір естіді ... ... ... ... боп ... – деп, осыны алмай”
Аттанды ашу-кегін бойға жиып [11, 121 б.].
Мейірдің “ой уланып, кек ұлғайып болған кезде” аттануынан оның ... ... ... ... мен ... ... кездесуді ғана мақсат
тұтқанын автор өз тарапынан тағы ... ... ... ел қорғаны үшін, басқыншы жаулар мен
қанаушыларға қарсы күресіп, ерлік көрсеткені ... ... ... қамқор
болғаны үшін ардақтайды. Халықтық жырлар ел талауды, басқа елдерге ... ... ... ... ... ... жиіркенішті
түрде көрсетеді. Сондықтан да халықтық жырлар Отанды сүюді, халыққа қызмет
етуді сүйсіне жырлап бейнелейді. Демек эпос ... ... ... патриотизм рухында тәрбиелеуде өнегелік жағы күшті деп білеміз”
[86, 123 б.], – ... Т. ... ... сай, ... ... ... ... нақты нысанасы етіп алғандығын әу бастан білдіреді.
Ел шетіне жау ... ... ... ... ойнатқан” Мейір сынды ер
қол қусырып ... жата ... ... үш ... ... ... деп ... береді:
Бақтыбай, Құлжым еріп Ақдәулетпен,
Жә дескен “Жүрелік,-деп бір сәулетпен”.
Ел кегін Қарабастан алмақ болған,
Ұмытпай оның ісін әуре еткен [11, 121 ... ... ақын ... тән ... ... отырып, өзгеше
өрнекпен өре, жортуылшылардың түнгі ... ... бір ... алып ... тура көз ... ... ... келбеті де жаннан бөлек. “Кеуде мен мойын тұтас бұрылмайтын”,
“қасқыр кеуде”, “саптаяқтай бұлшық етті”, “қолының ... ... ... ... сол ... ... тән киер ... қару
жарақ пен ішер ас шынайы да нақты тілмен ... ... бір ... ... ... ... ... шақпақ салған жанқалтасы.
Саптаяғы, торсығы қанжығада
Сусыны үлкен құрттың ақ малтасы.
Жекей тымақ, көн садақ, сұр шекпенді.
Қарайды жапан түзде қылт ... ... күн өтіп ... ... ... ... ұзақ жол кеткен-ді [11, 12 б.].
Поэма оқиғасымен бірге Мейір де әр қырынан танылып, оның ... ... ... ... өсу ... ... Оның ер жүректілігі мен
қайтпас қайсарлығы алғаш аң сырттаны аюмен ... ... ... Түн ... әлде бір ... ... ... төрт
тағандап жүрмей, қасына ... ... ... кейін қайтпақшы
болғанда Мейір оларды ... ... ... Алғашында алдынан не
пәленің күтіп тұрғанын ... де ... ... ... қарсы шабады:
Мейір айтты: “Қайтпаймын мен бетімнен,
Сендерді батыр деуші ем мен шетіңнен.
Жапанда жау болмайды дейсіңдер ме?
О да біздей ер ... бір ... ала ... ақ ... ... ... деп жау қайдасың!”
Атына қамшы басып қайраттанып,
Көрсетті батырлықтың бір ... [11, 124 б.], ... ... ... де ... түтіп жейтіндей қайратты батырдың өр
тұлғасын танимыз. Қаһарлана ұмытылған Мейірдің алдынан Тарбағатай ... аюы ... ... Бұл ... ... ... ... ер
Қамбардың арыстанмен жекпе-жегіне ұқсас. Поэмадағы түз жыртқышының адамға
жасаған шабуылы ... ... ол ... ... ашып,
Мейір таяр кісі емес жаудан қашып.
Аюдың шабардағы әдеті екен,
Тарпитын топырақты бетке шашып [11, 124 ... ... ашып ... ... ... жерді көшіріп,
Нар маядай бақырды [87, 121 б.].
Сөз жоқ бұл жерден біз ел ... аңыз бен ... ... ... ... оған ... жыр мен ... поэманың элементтері
ұштасқандығын көреміз. Туындыда мифтік оқиғалардың сарыны, сәулесі ғана
сақталып, ақын ескі жырлардағыдай ... ... ... ... ... ... ілгері жетелей түседі.
“Кейбір аңыз әңгімелерде тарихи герой аю, жолбарыспен, ... ... ... жыр ... ... ... болған адамдар жайлы
уақиғалар әлі толық түрінде эпостық жырға айналып жетпеген, ол ... ... ... ... жырланып, соған аңыз, мифтік элементтер
қосылып романтикалық ажар, көрік беріп отырады. Тарихи уақиғаларды, ... ... ... ... ... туған тарихи жырларда да үлкен
орын алады” [17, 214 б.], – деп ... ... ... ... ... ... ... Нұрлыбек, Иса, тағы басқа
бірқатар халық ақындарының поэма-дастандарында да ... ... ... ... өзі көне ... ... оралу емес. Бұл ретте, реалистік
негізде жырланатын оқиғаларға романтикалық бейне, көрік бере ... ... ... ... үшін ... бір ... ... мифтік
бедерлерді орынды пайдаланған аталмыш ақындар өз туындыларымен жаңа
эпикалық ... ... ... ... ... ... ... ақындарының жырлары түгіл, жазба
әдебиетке де ... ... ... Оны біз ... ... ... ... Лермонтовтардың романтикалық поэмаларынан, Горькийдің
әңгімелерінен көрсек, әлем әдебиетіндегі ... ... ... түп ... де ... негіз жатқаны белгілі. Сонымен,
мифтік элементтердің бәрі тек ... ... ғана ... ... ... бірге жасап, тарих көшімен бірге ілесіп, құбылып, ... ... ... де ... тигізе романтикалық леп туғызған,
тарихи қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... Сапарғали да өз поэмасында осы бір тұжырымды айқындай
түскендей.
Алайда “Мейір батырда” автор осы бір эпизодқа ... ел ... ... ... шығармашылығы кейіпкерлеріндей Мейірді құр қолмен
көзсіз батырлыққа апармайды:
Атының батыр тұрған басын ... ... ... алған тасқа безеп.
Ат үстінен, өзіне шапшығанда,
Аузынан ақ найзаны сұқты кезеп…
Бұрылтпай құлағынан басып мықты,
Қанжарды екі өкпеден ... ... ... ... көп алысып,
Іші қанға толғанда азар жықты [11, 125 б.].
Поэмадағы “аң ... ... ... ... тарпынып топырақ шашқанын”,
“аузына ақ найзаны сұғып, қанжарды екі өкпеден ... ... ... іші ... ... азар ... ... жолдардың бәрі де
көңілге қонымды, өмірде кездесетін шынайы жайттар. Бұл жерде ... ... ... ... арқылы, өзіндік көркемдік мотивті дамыта
отырып, тарихи шындыққа терең бойлай түскендігі көрінеді.
Мейір бойындағы қайтпас ... ... тән бір ... ... ... аю ... көңілі соққан эпизодта тіптен айқындала
түседі:
Мейірдің мінезі бар ... ... ... ... ... жау ... қаптағанда,
Бетін бұрып, тізгінін тартпайтұғын [11, 126 б.].
Батырдың аю етін жеуі – ... ... ас ... ... ... ... ерекше қырын ұлғайта көрсеткен автордың орынды қолданған
көркемдік әдістерінің бірі:
Қой, жылқының еттерін теңдеп жүріп,
Ердікті түсіп кеткен бір ... [11, 129 ... ... ... қарлы жаңбырдан түн ішінде бір ... ... Осы ... Мейірдің жүрек жұтқан ер екендігі тағы бір
көрінеді. Мола ішіндегі жас қабырдың ішінен шыққан ... ... ... ... үш ... ... ... тұра қашады:
Үшеуі бірдей кетті асып-сасып,
Соғып тұр дауыл-жаңбыр араласып.
Атын тастап басына, жаяу қашты,
Қалды деп ер ... қара ... ... ер ... ... ... ... ұстап, байлап алды,
“Осыны не болса да ашамын” деп,
Жас қабыр топыраққа қолды салды [11, 131 б.].
Оқиға желісі одан әрі ... суға ... ... ... ... өлдіге санап жерлеген моладан, сескенбей қазып алып ... ... ... драмалық сарында өрбиді. Мейірдің өлім халінде
жатқан жігітті мүсіркеп өз баласындай жанын бере күтуі, жігіт ... ... ... суреттері – кейіпкерлердің көңіл-күйі ... ... ... біткен арнасын байқатады. “Өлгені – тіріліп,
өшкені – қайта жанған” Қалдан бай ұлан асыр той ... ... ... ... ... ... жау боп келген Мейірлер дос болып елдеріне
қайтады.
Поэмадан ... әу ... ел ... қан ... ... ... ... сол ерліктің, жүректіліктің үлгісін қым-қиғаш қиын-қыстау
сәттерде, жеке бастың адамгершілік ізгілік қасиеттерімен ұштастыра
бейнелеуді ... ... ... басты тұғыры, өзекті ... ... ... ... той ... кезіккен ежелгі жауы Қарабаспен
де шайқаспай, ашуын ақылға жеңгізген Мейір ара ... жұрт ... ... екі ... ... татулықты ойлай, өзін тоқтатады. Үлкен жүректі,
адал да ақ пейілді батырдың бұл ісін үлгі ету – Сапарғалидың поэманы ... ... ... ... ... ерлік, адамгершілік сыпаты оның іс-әрекетімен ғана
емес, ойлаған ойы, сөйлеген сөзі арқылы да ... ... ... ... ... ... поэма жанрында жиі қолданылатын
көркемдік нақыштаулар – монолог пен диологтың маңызы зор. ... ... ... ... ... мен ... “Мен мұны жемей
қойман..,” “Осыны не де болса ашамын..,” “Құй жын бол, құй сиқыр бол, ... бол. Үш есе ... ... ... де мол..,” тағы басқа осы тектес
жолдардан ... ... ... оның ерге ... өр тұлғасы, мінез-
құлқы, адамгершілігі, ар-ұжданы айқын танылып, өзгеше қырымен көрінеді.
Осы тұрғыдан автор ... ... ... өз атынан баяндай бермей кейіпкер
сөздері арқылы шиленістіре дамытып отыру әдісін “Мейір батырда” тиімді
пайдаланған. Бұл ... әдіс – ... да ... ... ... Нұрқан т.б.) шығырмашылығында жалғасын тапқан құбылыс.
Ақын поэмасында жүрек жұтқан батырлық, ... ... ... ... ... ... топтастыра қазақ батырларының типтік
образын сомдай отырып:
Ердің аты ... орын ... ... бір ... ... ... ... өмірде есті өлмейді,
Өзі өлсе де өлмейтін ісі қалар [11, 138 б.], –
деп тұжырымдайды. Сөйтіп, Сапарғали өзінің рухани ... ... адам ... бой алдырған,
Бой алдырып, аяғын көп шалдырған.
Өлді деуге сыя ма, ... ... сөз ... [88, 211 б.], ... пәлсәпалық толғамымен үндестіре ұштастырып, шығармасын шарықтау
шегіне жеткізеді.
“Алдымен эпикалық ... ... ... ... сюжет болуы керек.
Поэма кейіпкерлері төтенше іс, айырықша ... ... ... ... ... жан ... ... көрікті тіл, оқушыны
желпіндіріп, тамсандырып отыратын көркемдік-бейнелеу амалдары да ауадай
қажет. Оқушыны ... ... ұзақ ... ... кетпес терең
ой, тағлымды пікір болуы керек поэмада” [73, 182 б.], – ... ... ... ... ... поэмасының аясында айтылған ба дерсіз.
Поэманың өн бойынан ақынның өзіндік бедері мен ... ... ... ... ... тән ... ... бейнелеу тәсілдерін
шығармада кеңінен келістіре, жан-жақты, ... ... ... тілі
ерекше, оқырманды еліктіре отырып, терең толғанысқа түсіреді.
Тұжырып айтқанда, “Мейір батыр” ... ... ... ... ... жазылған өзіндік орны айқын елеулі туынды.
Жалпы, халық поэзиясындағы тарихилық мәселелер – ауқымы кең тақырып.
Қазақ ... ... Асан ... ... ... ... ... тарихи
кезеңдерді басынан өткергенін жақсы білеміз. Жеті ғасырдан ... ... ... ... ... ... аласапырандардың куәгері болды, ал оның
аяулы ұлдары сол дәуірдің қаһармандарына айналды. Халық ақындары болса сол
ерлердің, елдік үшін ... ... ... елге ... ... ... бедер-бейнесін өз жырларына өзек етті. Соның ішінде ... ... із ... ... шығармашылығы әлеміндегі жыр тасқынына
негіз болған үлкен оқиғалардың бірі 17-18 ... ... ... ... қаһармандық рухын, ерлік күресін суреттеу
ауыз әдебиетіндегі батырлық жырлармен ғана шектеліп қалған жоқ, керісінше
халық ақындары кейінгі ... да бұл ... келе ... ... ... ... ... “Ақтабан шұбырынды” аталған жоңғар
басқыншылығына ... ... ... ... ... арқау еткен
шығармаларына үңіле отырып, ел қорғаған ерлердің тамаша бір ... ... ... ... Иса, ... ... ... тағы
басқа көптеген халық ақындарының қаһармандық сарындағы поэма-дастандары –
қазақ әдебиетінің тарихындағы өзіндік орны бар, ... ... ... Бұл ... Исаның “Құралай сұлу”, Сапарғалидың “Ер Бота”,
Шәкірдің “Таңшебер-Жапал”, “Тоқтамыс батыр”, ... ... ... ... мысал ете аламыз.
“17-18 ғасырларда Қазақстанның шығысын мекендеген Жоңғария соғыс
жөнінен ең күшті ... ... ... ... ... ... ... үздіксіз шабуыл жасап, қазақ халқының өміріне ірі ... ... ... ... [89, 186 б.], – деп ... ... халқының басынан кешкен осы жайды халық ақындары ел ... ... ... ала ... ... шығармашылық елегінен,
көркемдік көрігінен өткізген, сұрыптап, іріктеген. Содан барып олардың
идеялық мазмұны ... ... ... айқын, көркем де келісті
туындылары ... ... ... бір ... – “Ер Бота”(Ботақара) поэмасы.
Жазылған ... ... бұл ... ... ... ... ... Поэманы ақын шамасы өмірінің соңғы кезеңінде жазған болуы керек.
Себебі аталмыш шығарма жайында бұрындар ... ... ... ... ... ... жылдар бойы сақтап келіп тапсырған, ақынның туған
жиені ... ... ... дастанды Жарма ауданындағы “Социалистік
еңбек”(“Молшылық үшін”) газетінің корректоры болған Зираш Омарғалиевадан
алдым. Марқұм Зираш ауырып жүргенде, бұл ... ... ... ... деп, дастанның жартысын үйіндегі ... ... ... еді.
Дастанның толық нұсқасын ақын өз қолымен 1954 жылы алып келіп ... ... бір ... ақын шығармасы басылмайтын болып, тек
жартылай машинкаға терілген қалпы үйде жатты. 1961 жылы Нұрпейіс ... ... ақын ... ... етіп бастырамын дегеннен соң,
қолжазбаны соған табыс ... ... ... ... деп, ... ... он ... бетті маған ұсынды. Қолыма ... ... ... ... табылып қалар деген үмітпен баспа бетіне ұсынуды
жөн көрмей, көп ... бойы ... ... ... ... Енді ... [11] – деп 2003 жылы ... сұхбат құрғанымда қолыма
ұстатқан. Содан поэманың үзіндісін алғаш рет, ақынның 2004 жылы шыққан
“Жырмұра”[14] ... ... Осы ... тағы бір ... ... ... Жинағымыз жарық көргеннен кейін, Аягөздік ақын-журналист Ғаббас
Шөкімұлы да Ботақараға арнап поэма жазыпты ... ... ... ... ... 1968 ... бір ... аталмыш поэманың
үзіндісін кезіктірдік. Екі нұсқаның ұқсас жерлері көп, тіпті ... ... ... келіп жатқан жерлері де ... ... да аз ... ... шығу ... ... әлі ... қажеттігі туындап отырса да, мақсатымыз туындының тақырыбына,
көркемдік қырларына үңілу болды.
Ер Бота ...... ... ... ерлік
істерімен көзге түскен белгілі ... ... ... Оның ... ... шежіреге үңілсек: Жәңгөбек-Нарынбай-Құттыбай-
Ботақара-Қаруыл-Омарбек-Шакет-Бектай…[90, 70 б.]
Нарынбай – 17 - ... ... ... ... бек ... ... қабырғалы би. Оның екінші әйелінен туған Құттыбай да жас ... ... ... ... ... шабатын батыр атанған. Алайда
ол ел басқарушылық қабілетімен, шешендігімен ерекшеленеді. Билік айтқанда
сұңқылдап шығатын дауысына орай, ел оны – Қу ... ... атап ... Міне, осындай тұлғалардың ұрпағы Ботақара да осал жан болмағанға
ұқсайды.
Ақын Ботақараның батырлық оқиғаларын алғаш балалық шағында өз ... ... ... ... болған кезінде, көнекөз қариялармен сұхбат
құра жүріп, батыр жайындағы аңыздар мен тың ... тағы да ... ... ... ... жоңғар шапқыншыларын ойсырыта жеңген
тарихи оқиға – атақты “Алакөл шайқасының” төңірегінде өрбиді. ... ... ... ... болмағандықтан, шайқастың алдында болған
жайларды суреттеген үзіндімен ғана қанағат тұтамыз.
Қысқаша қайырсақ, қалмақтың Қалдан атты батыры тоғыз мың ... ... ... ... қазақ ауылдарын шауып, аяусыз ... ... ... ... Осы ... Қу дауысты Құттыбайдың ұлы
Ботақара қайын жұртында “күйеулеп” жүрген болатын. ... ... ... ... Қаймақ сұлумен жедел қоштасып, еліне асығыс аттанады.
Елінде әкесі Құттыбайдың шатырының астына қазақтың белгілі ... бас ... ... ... ... отыр екен. Содан жиылған
қазақтың қалың қолы үлкен жиыннан соң, жаудың беті ... деп ... ... ... бар ақын ... қысқаша ғана сюжеті осы. Шамасы,
бұл поэманың ... ... ... ... ... 350 ... тұратын осы
үзіндінің өзінен, Сапарғалидың жазба ақындық шеберлігінің, эпикалық
қарымының қалыптасқан арнасын анық ... бір ... ер ... ... едім сөз қуғалы.
Арқада өтті талай қанды майдан,
Қазақ-қалмақ соғысып көп тұрғалы.
Сеземін өткен күннің қияметін,
Ес біліп, етек жауып ұғынғалы.
Ақтарсақ біраз ... ... ... ... күн мөр ... тар ... жұрт ... қалдырыпты із тұлғалы.., [14, 66 б.] –
дей келе ақын поэмасын лирикалық шегініс түріндегі ... ... ... кіріспелер халық поэзиясындағы жиі кездесетін
көркемдік қадам болғанымен, Сапарғали өткен тарихи жайларға деген өзіндік
көзқарасын, поэмадағы ... өмір ... ... алып,
идеялық позициясын бірден айқындап береді. Кешегі, күңіренген күндерде
өткен Махамбет, Төлеген, Кебектей ерлердің ... ... ... ... батырдың да жаугершілік тар заманда сүйгеніне қосыла
алмай, арманда кеткендігін айтып өтеді.
Ақын ... ... ... ... да, сол ... ... ... істеріне сай етіп, бұрынғы жырларға тән қиял, ертегілік
элементтерден ада, жаңаша, жаңа ... ... ... ... Оның өмір ... ... эпостық және лирикалық ... ... ... ... ... ... іс-әрекетті айта
бермей, кейіпкердің сезім ... дөп ... ... ... ... ... бар. Поэманың сюжеті ескі жырлардағыдай
батырдың ... ... ... ... ... өмір ... жіпке
тізгендей қылып баяндамай, ең маңызды, ең ... ... ... ... Бұл – ... ... тән бір ... өзіндік
қолтаңбасы деуге болады.
Қазақ жұртын аяусыз шауып, қан қақсатқан қалмақтың хан-батырларының
зұлымдық бейнесі ... ... ... ... болды. Соның бірі –
Қалданның (Қалден-Церен) озбырлық істері тарих бетінде өшпес із қалдырғаны
белгілі. Сапарғали да өзінің ішкі сезімі, ой ... ... ... ... шапқыншылығының қазақ даласын апатқа ұшыратуын айқын бейнелейді.
Оның қазақ ауылдарына жасаған ... ... өмір ... ... найза шаншып өлмегенге,
Тойымсыз, тонап тегіс алды жұрдай.
Қиратып қырық ауыл үйін бұзып,
Кемпір-шал, жас баланы шашты бырдай.
Уықты, керегемен отқа жақты,
Өртеніп ... бес күн ... ... отқа ... әйелдерді бытырлатты…[14, 69 б.]
Тосын келіп шапқан Қалдан осылайша шет жақта ... ... ... ... етіп, мал-жанын талан-таражға салады. Қапыда қалса да, Шынғожа батыр
бастаған есіл ерлер соңдарынан қуа ... ... ... жауды біраз
шығынға ұшыратады. Бірақ күші басым жау қолы дес ... ... де ... Ел ... жау ... ... Аякөз жақта “күйеулеп” ... ... сол ... болмағандығына қатты налиды. Себебі Ботақарадай
батырдан Қалдан да сескенетін. Оның ел шетінен жырақта жүргенін пайдаланып
қана қаражүрек қалмақ ... ... ... жаудан сағы сынып көрмеген ер,
Қалдан да сескенетін Ботадан тек.
Тұрғанда батыр Бота өлмей тірі,
Қалмаққа оңай боп па ... ... [14, 71 ... ... алса да, ... кек ... ... білетін Қалдан
бастаған қалың қол үлкен көлдің ... ... ... ел ... ... аңызды, тарихи деректермен астастыра отырып,
өмірлік шындықтан алшақтамауға тырысқан. Тіпті, ел ... ... ... ... шынайы махаббатымен байланыстыра, тұтастықта
бейнелейді. Батырлық жырлардың қай-қайсысын ... та, қас ... ... мен ... ... ... деген ерекше сезімі ... ... ... ... ... ... Назымы тағы-
тағылар – батырлардың сенімді серігі, ақылшы досы, айнымас жары, жауынгер
жолдасы ретінде суреттелініп, жаугершілік ... ... ... ... ... Сапарғали да өз туындысында Ботақара мен Қаймақ
арасындағы нәзік сезімді, ел қорғау идеясымен ... Ақын ... ... ... мен алда ... ... шайқастың арасына екі
жастың сүйіспеншілік, ... ... ... ... ... ... контраст жасаған. Ерботаның батырға тән нар ... ... ... ... сай сұлу бейнесін айшықты өрнекпен бедерлей
отырып, екеуінің сүйіспеншілікке толы ішкі жан ... ... ... ... жау қылығы алай-дүлей еткеніне автор да ... ... ... есіл ... ... кеп сүйген жары қосылғанша.
Жау жатыр қалың қалмақ күші басым,
Көмескі күн көрінер, бөгет қанша [14, 73 б.].
Алайда ... ... ... ... ... қас ... ... сезімдерінен
бірден айығып, сүйгенімен жедел қоштаса атына қонады. Осы ... ... ... ... қорғау жолында өмірінің барлық асылын тәрк еткен сол
замандағы қазақ батырларының жиынтық ... ... ... ... ел билеуші Құттыбайдың да ... ... Қаз ... ... ... өмір ... Құттыбайдың
талай қалмақты тақымында ойнатқан бұрынғы батырлық істері мен қазіргі ел
басқарған абыздығын сабақтастыра ... ... ... арқылы оның барлық
қасиетін ашып береді. Қартайған ... да ... ... ... ... данагөй қарттың өз шатырының астына барша ... ... ... ... қол ... оның ... арасындағы
беделі көрінеді. Ежелгі жауы қалмақ шапқыншыларына бұрынғының ерлеріндей
қарсы тұрып, кек алуға шақыра ... ... ... ... ... қатты күйінеді:
Қалайша қу қалмақтан күйік тартам,
Зорлыққа тізе бүгіп қалай жатам.
Бір-бірің мыңға тартар саңылақтарым,
Бермес деп жауға кегін сөзімді ... [14, 74 ... ... біз ... ғана емес, елін-жерін кез-келген жаудан
қорғауға әрқашан дайын, барша ... ... ... патриоттық рухтағы
көңіл-күйін көргендей боламыз. Поэманың бірінші бөлімі абыз қарттың ... ... ... ... бұл ... ... ... жеке бастарындағы драмалық жағдайлар ... ... ... ... ... қоғамдық оқиға – Отан, ел қорғау
мақсатына байланысты тарихи жайлар төңірегіндегі нағыз қаһармандық идеяны
уағыздауында жатыр.
“Қазақ ... ... аса ... ... ... бұл ... ... өмір шындығын дұрыс бейнелеп берген. Ең алдымен халық
өміріне төнген хауіпті, жоңғар хандары мен ... ... ... ... ... ... ... реалистік бояулармен
өрнектегенін айрықша атаған жөн. Екінші ол ... ... ... басқыншыларына қарсы халықтың қаһармандық күресі, патриоттық сезімі
шынайы шабытпен толғанады. Ақындар ел басынан кешкен ... ... ... ... бетін батыл ашып көрсетеді. ... ... оның ... жау ... ... ауыр ... ... да дұрыс жырлауға ... ... ... басқыншыларына қарсы сұрапыл майданда айрықша көзге
түсіп, үлкен ерлік, азаматтық көрсеткен халықтың батыр ұлдарының әр ... ... ... ... [91, 150 ... ... поэмалардың ішінен идеялық-көркемдігі қырынан өзіндік
ерекшелігімен көзге түсетін Сапарғалидың бұл туындысы – жұртшылықтың ... ... ... бөленіп, әдебиет тарихында тиісті орны бар
құнды еңбектердің қатарын толықтырары сөзсіз.
Қаһармандық дәстүрді одан әрі ... ... ... Отан ... тақырыбына арналған поэма-дастандардың да
алатын орны айрықша. Соғыс жылдарындағы қазақтың кең құлашты ... ... ... ... неміс-фашист
басқыншыларымен күрестегі халқымыздың майдан мен ... ... ... ... ... ... ... енді осы тұста атағы елге жайылған
Төлеген, Мәлік, Мұсабек, Панфилов, Қойкелді ... – Отан ... ... ... паш ... үлгі тұта ... ... Соның
нәтижесінде ұлттық ерлік эпосымызға жаңа бағыт, жаңа ... ... ... “Жиырма бес”, “Ер туралы жыр”, Нұрлыбек Баймұратовтың
“Ер Төлеген”, Қалқа Жапсарбаевтың “Сеңгірбаев Мұсабек” сынды ... ... ... ... Бұл ... көпшілігі әр жылдар
зерттеуші қауымның назарынан тыс қалмай, жан-жақты талдана ... ... орны ... ... ... ... да ... көздеген нысанасы бір болатын. Отан үшін отқа түсіп, батыр
атанған арыстардың ... ... ... ... ... ... ... көтеріп, жігеріне жігер қосуды басты мұрат деп білді.
Осы ... ... ... ...... ... ... 1945 жылы Кеңес Одағының батыры Қойкелді Аухадиевке арналып
жазылған. Бір ... бұл ... үш ... ... ұзақ
қолжазбасы ақынның көзі тірісінде-ақ, 1951 жылы жақсы араласатын әріптесі,
үлкен ғалым Қайым Мұхамедханов нақақтан ұсталғанда, “баспаға ... ... ... ... ... қоса Абай ... ... ұшты-күйлі жоғалып кетеді. Соңынан, есінде қалғандарын ... ... ... ... ... жүретін жақын бауыры Бекмұхамбет
ақсақал айтқан екен. Бар-жоғы он шумақтан асатын сол үзінді 1962 ... ... ... ... ... ... ... Қойкелді Аухадиев – бұрынғы Семей облысының Көкпекті
ауданында артель бастығы болып жүріп, 1942 жылы ... ... ... ... бір ... ... қаза тауып, батыр атағына ие
болады. ... сол ... ... жан аямайтын жалынды
жүректілігін, ер мінезділігін шынайы тұрғыда жырлайды. Бүгіндер туындының
бас-аяғы жоқ болғандықтан, ... ... ... ... ... еді. ... де Сапарғалидың бұл поэмасының ... ... ... ... ... ... ... өрілген сәтті
шумақтар, ұтымды жеке штрих-детальдар да жоқ емес. Соған ... ... ... қатар Сапарғалидың да “Қойкелді ... ... ... ... ... ... қорындағы өзіндік
орны бар ескерткіштерінің бірі болғандығын айтқан жөн.
1916 жылы қазақ даласы басынан кешірген ұлт-азаттық көтеріліс, қазан
төңкерісінен ... ... ... ... ... ... бен
мәдениетіміздің даму бағытына түбегейлі өзгерістер ... ... ... ... уақытқа байланысты қоғамдағы өзгерістер әсері, халық
ақындарының да шығармашылығына жаңа сипат бергені ... ... ... ... ... ... тақырыптарының негізгі желісін,
сол дауылды жылдардың оқиғалары маңында өрбітуі заңды құбылыс.
Әсіресе, осы ... ... ... ... ... ішінен,
батырлықпен байланысты ерлікті дәріптеп жырлайтын ерлік-күрес рухындағы
туындыларының өзіндік орны бар. Осы тұрғыда жазылған ... ... ... ... ... ... “Әлібидің ерлігі”, Нұрлыбектің “Қанды
жорық” поэмаларынан дәстүрлі эпосты қазіргі қаһармандық поэзияның ... ... ала ... оны ... ... шығармашылық жолмен
пайдаланғандары байқалады.
Бұл ақындар ертеден келе жатқан батырлық жырларды жақсы біліп, оған
қанық екендіктерімен ... ... ... он ... ... ұлт-
азаттық, бостандық алу жолындағы патша үкіметінің отаршылдық саясаты мен
хандық-феодалдық қанауға қарсы көтерілісін жақсы білген және оны ... Оның ... сол ... ... ... идеясын дәріптеген өлең-
жырлар да өзіндік ... ... ... ... қоса ... ... жалғасы іспетті болған 1916 жылғы халық көтерілісі,
1917-1920 жылдардағы қазан төңкерісінен ... ел ... ... ... ... әсіресе, жиырмасыншы ғасырдың басындағы ересен
жауынгерлік істер мен орасан қимылдар, аталмыш ... ... ... ... жыр құя ... ... ... сусындатты.
Сонымен, халық ақындарының ілгеріде аталған поэма-дастандары – азамат
соғысы жылдарындағы қазақ жұртының патриоттық ... ... ... ... ... ... ... Сапарғали Әлімбетов те
“Ер Білісай” атты өзінің поэмасын жазып, төңкерістен кейінгі ел ... ... ... ... ... Колчак, Анненков, Дутовтардай
жендеттердің бүлігін, әсіресе, ... ... ... қырсығын ашына
суреттейді. Ақынның алғашқы бұл көлемді де көркем туындысы, ... ... ... ... “Ер ... ... да, ... бірулердің
ақылымен бе, әлде басқа ... ... ма, ... ... қылып өзгерткен екен. Өкінішке орай, туындының үзіндісі ... ... осы ... енген. Жинақты құрастырушы Н. Ысмағұлов
“бітпей қалған ... деп ... да, ... ... бел ... ... ... шығарманың толық жазылуы мүмкіндігін жоққа шығармайды.
Егер поэма ... ... ... ертеректе жазылғандықтан, ақын кейіннен
бұл тақырыпқа қайта айналып соғар еді. Және туындының өзі сол ... ... ... ... ... емес ... «Ер ... поэмасын Семей өңірінде болған Қазан төңкерісінен
кейінгі ... ... ... оқиғалардың нақты бір көрінісін
суреттеген. Поэманың бас қаһарманы – Білісай, ... ... ... ... ... жай ғана ... от басы, ошақ қасында жүрген ер мінезді
әйелі. Туындыдағы Білісай – күшті, терең ... ... ... ... ... Оның ... адалдығы, өткірлігі, өжеттігі
өзіндік бояуымен ... ... ... ... бояулармен
бейнеленген әйелдердің әдеби тұлғасы тек осы поэмада ғана емес, қазақ
әдебиетіндегі өзге шығармаларда да ... ... ... бас ... көп жырланған әйел теңдігі
мәселесі төңірегінде жазылған Иса Байзақовтың ... ... ... Байғаниннің “Ақкенже”, “Нарқыз”, Омар Шипиннің “Масаты қыз”,
Қайып ... ... ... ... ... ... ер ... өжет жандар болса да, ескіліктің шырмауынан шыға
алмай, азап шегеді. Ал Білісайды олардан бөлектейтін, даралап, оқшаулайтын
оның ... ... бар. Ол ... ... ... ... ... Ел, халық намысы үшін оның жалындап ... тұсы да ... ... ... ... ақ ... жендеті
Смағұлды соққыға жығып, ел ... ... ... ... ... елдікке жетелейтін қаһармандық, патриоттық, азаматтық
дәреженің де ... ...... ... ... орта ... бөгеліп, тоқтамайтын,
қайратты, кесек мінезді тұтас характер. Ол мәмілеге келуді, шегінуді,
бұлтартуды білмейтін, ... өр ... ... есте ... Смағұлдың “ат
бермедің” деп нақақтан қамшымен тартып жібергені шымбайына батып, намыс
отына күйінген ... ... ... ... де ... ... ... ала ат үстінен жұлып алып, итше тепкілейді:
Ол ... соң әйел де алды ... ... ... сағасынан.
Бұл әйелдің төмен деп кім айтады,
Бағасын қандай ердің бағасынан.
Жағадан босамады ұстаған ... да ... адам ... ... “Өзіңнен зор ерді көрсең,
Тақымында күлесің” – дегені сол [11, 15 б.].
Бұл ... ... ... тұлға-бітімі айқын көзге елестейді. Оның
осы қылығы – сол кезең ... ... ... жат ... ... ... ... тік қарауға жүректері дауламайтын әйел ... ауыл ... ... ... жағасынан ала түсіп алысқан, ер
жүрек әйелдің қылығынан сасқалақтай шошынып, араша түсіп, Смағұлды ... аман алып ... ... ... “ақ ... кез болған арыстандай”
қайраттанған Білісай жауының алқымынан езе есеңгіретіп жіберген екен.
Алайда оның адуынды ... ... ... да жетерлік. Ашуын ақылға
жеңгізіп, бандыны өлтірмей тірі қалдырғанымен, істің арты жаман болатынын
сезіп, араша ... ... ... ... жедел түрде көшуге
қамдандырады. Не керек, кеш қалып, көш ... ... ... ... ... ... ... туындысында Смағұл бастаған жау өкілдерінің қаныпезер
қылығын, сол кездің ... ... ... суреттейді. Шығармаға
объект болған сол бір тарихи оқиғаны автор реалистік бояулармен, салмақты
жыр жолдарымен сыпаттап беруге тырысқан. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... аударсақ:
Бірін шапты сиырша келтесінен,
Бірін жарды түйеше өркешінен.
Қойдай шулап, ... ... қаны ақты ... қора ... ... қамап,
Тауықша өртеп, пісірді отқа қалап.
Түн шыққанда, шыл болып шырылдады,
Маңайына бара алмады ешкім шыдап [11, 155 б.].
Бұл көрініс ... ... аман алып ... ауыл адамдарын
опасыздықпен алдап, қарулы жендеттерді ертіп ... ... ... ... ісін ... ... ... шектен асқандығы
сондай, мылтықтың оғын аяп атпай, жазықсыз жандарды қойша бауыздап,
қылышпен ... ... ... ... ... Жан ... бұл
қырғыннан Білісай бұл кезде көш басында болып, аман қалады.
Поэмадағы ... ... ... бейнесі – автордың үлкен көркемдік
табысы болып шыққан. Ол – ошақ басындағы еркек мінезді, еңгезердей есерсоқ
әйел ... ... ... ... ... да нәзік жанды, сұлу
мүсінді, нағыз келбетті керімнің өзі. Оның ерлік істерімен ... ... етіп ... үшін, ақын белгілі дәстүр бойынша оның сыртқы
келбетіне айрықша назар аударған. ... ... ... ... ... ... тың ... жаңа кескін табуға
тырысады:
Керме иық, керілген қас, бойы сұңғақ,
Жарасып жайтаң басқан ... ... ... ... ... күлген күлістері.
Аузын ашса, көрініп маржан тісі,
Тізілген ақ жамбының күмістері.
Кең маңдай, келте мұрын, қаймақ ерін,
Арық та, семіз де емес ... сұр, ... ... бүркіт көзді,
Қаз дауысы саңқылдаған қандай керім.
Ат құрсақ, алма мойын, сырты сымдай,
Тік иық, кең жауырын, белі қындай.
Не еңкіш, не төстігі қайқаң ... дене ... ... мұндай [11, 161 б.].
Әрине, ер жүректі, от мінезді қыздар бұрынғы ... ... ... тарихи дастандарында ежелден жырланып келеді. Бірақ сондай ер
тұлғалы өжет қыздарды дәл осылайша суреттеу – кейінгі ... ... ... ... жемісі, анығын айтсақ, Абай поэзиясының
әсері, ықпалы. Осы ... ... ... ... ... Абай ... ... келе, Білісай бейнесін асқақтатып
тұрғандай.
Әйтсе де поэмада Білісай өзінің ерлік ісімен, ... ... ... ... ерекшеленіп тұрса да, сол кезеңдегі жалпы
қазақ әйелдерінің басына тән теңсіздіктен құтыла алмаған еді. Сол ... ... жайт та ... ... ... ... күнде бағалайды байды халық,
Кедей мен әйел күні тіпті тарық.
Білісайдан қыз туды, ұл тумады,
Әйелдің ажарына ол бір салық…
Сондықтан Білісайды кем ұстады,
Ұл ... ... тең ... [7, 162 б.], ... ... ... ... Сөйтіп, ақын сол кезеңнің шынайы көрінісін
поэмаға арқау ете ... ... ... ... ... танытатын,
жинақтаушылық күші мол, әдебиетіміздегі қазақтың ер жүрек әйелінің шын
мәніндегі типтік образын жасады. Білісай бойындағы ... ... ...... бойы қалыптасқан қазақ әйелінің, ерлік, адамгершілік,
азаматтық, батырлық тұлға-бітімінің айқын да жарқын көрінісі іспетті.
Зерттеуші Оразгүл Нұрмағанбетова ... ... ... ... жазған алғысөзінде ақынның “Нарқыз” поэмасына тоқтала келе
мынадай ... ... ... ... ... ... екендігін дәлелдейтін поэмасының тағы бірі – ... ... ...... әйелінің өз теңдігі үшін жасаған жан ... ... Ақын ... – ел ... намыс, кек иесі болған
күрескер қыздың образын ... [92, 14 б.]. Бұл Ер ... ... жасау
дәстүріне ұмтылыс, басқа халық ақындарында да болғанын дәйектейтін фактор,
яғни реалистік өмірдегі қазақ ... ... ... ... ... ... ... Білісай” поэмасы Сапарғалидың қазақ әдебиетінің тарихына қосқан
көркемдік ... ғана ... Бұл ... кейінірек драмалық туынды да
жазылды. Белгілі ғалым, ақын, жазушы, драматург – Қайым ... осы ... ... “Ер ... ... ... Семейдің
Абай атындағы драма театрының саханасында бірнеше жыл қойғызғаны,
туындының өресінің биіктігін ... ... ... ... шығармашылық өрлеу жолында
классикалық Шығыс әдебиетінің озық ... ... ... ... т.б.) ... ... ... ел арасына тарата жүріп, тіпті кейбіреулері сол туындылардың ізімен
жаңа дастан, жаңа хикая шерткені де ... ... ... ... атау ... бұл ... тәсіл жөнінде М. Әуезовтің
жазғанына жүгінсек: “…Олар біреуінің тақырыбын ... ... ... ... Тек алдыңғының өлеңін алмай және көбінше алдыңғы айтқан оқиғаларды
негізінде пайдаланса да, көп ... өз ... ... отырып, тыңнан жазып
шығаратыны болады. Бұлайша бір тақырыптың әр ақында қайталануы еш ... деп ... ... ... Ол ... бір қайта жырлау, тыңнан толғау
немесе ақындық шабыт-шалым сынасып, жырмен жарысу есепті бір салт ... ... бұл ... ... деп ... осы ... ... деген атау да берген” [93, 265 б.].
Шығыстың осы бір ... ... одан әрі ... жаңа ... беруде
Абай Құнанбаевтің прогрессивтік көзқарасының тигізген ... мол ... ... шығармашылық мол тәжірибесінде Шығыспен шектеліп қана қоймай,
Батысқа баса ... ... ... ... ... ... Әрине,
Батысымыз – орыс, орысымыз – Батыс екендігін дәлелдеп жатудың қажеті
шамалы ... Осы орыс ... ғана Абай – ... ... ... ... ағылшынның – Байронын тағы-тағыларды біліп, өз ... емес пе. ... ... ... ... ... орыс ... шыққан шыңын, болашақта әлемдік өркениеттен
алатын орнын, данышпан Абай сол ... көре ... ... ... ... қана қоймай, сырына терең қаныққан ... өз ... енді ... ... ... ... ... осындай құнды мұраларының бір қыры – оның
аудармалары. Соның ішінде ... биік ... – орыс ... ... ... ... ... Өз кезінде Абай аудармасы арқылы
бүкіл қазақ сахарасында ән болып шырқалғаны, кейін бұл ... ... ... – сол күйінде бір емес, бірнеше рет аударма жасалғаны
назар аудартарлық жай. ... ... ... Абай ... ... өз ... поэмаларды көптеп жазуының сыры неде? Оның сыры –
Пушкиннің ұлы ... ... ... ... ... ... ... дәстүр сабақтастығында, аударма
мәдениетінің жоғарылығында, сол ... ... ... ... ... қалыптасуында жатқан болар.
Тіпті шығарма кейіпкерлерінің халық жүрегіне ұялап, санасына сіңгендігі
сондай – Татьяна есімі ... ... ... ... қыз аты ... ... жанды, пәк көңілді, майда мінезді орыс қызы Татьянаның, Абайдан соң
қазақ арасында өзіміздің аяулы аруларымыз Баян сұлу, Қыз ... ... ... келісті көркімен, абзал адалдығымен, биік адамгершілік
қасиетімен қазақша жырлануы, ұлттық болмысымыздың ... ... ... ... ... нақтылай түскендей.
Абайдың осы аудармасы төңірегінде Айқын Нұрқатовтың айтқан пікірі де
назар аудартады: “Пушкиннің ... ... және ... ... ... тек Татьяна Ларинаның өз бейнесін ғана көріп қоймайды,
қайта, жанды аялайтын бұл тамаша образдың ... ол ... ... ... ... ... ... және оның қасиетті көз жасын
ұққандай болады. Қазақ тілінде ән шырқаған Татьяна атынан Абай өзінің ... жары ... ... ... ... және ... ... ақтарады, солардың да арманы мен мұң-шерін тербейді. Сөйтіп, Абай
Татьянаны қазақ қызының жүрегіне соншалықты жақын етті, оларды айрылмастай
етіп ... [94, 122 ... ... ... ... ... ... нұсқаларын жан-
жақты зерттеп, алғаш рет жүйелі ойын білдірген Есмағамбет Ысмайылов ... атты ... ... ... ... ... осы
туындының қазақ арасында ... ... ... ... ... “Евгений Онегиніне” халықтық ықыластың ... айта ... ... ... жетіп, сөзі кең жайылған халықтың
бірі – қазақ. Қазақ халқы Пушкинмен 19- ғасырдан бермен қарай таныс. Абай
және басқа ... ... ... ... ұзақ ... істеген орыс
ғалымдары арқылы Пушкин шығармалары қазақ арасына жайыла ... оның ... ... ... ... ... ақындары да аса
қызығып тыңдап, сүйіп ... ... ... ... атағы қалың
бұқараның арасына халық ақындары арқылы да таралғандығын, ... ... ... ... тума ... сүйіп жырлағандығын “Евгений Онегиннің”
халықтық варианттары толық дәлелдейді” [17, 272 б.], – ... ... ... өрбітеді. Жырдың халық арасынағы нұсқаларын Әсет, Қуат, Сапарғали,
Есенсары сынды ... ... ... ... өзге ұлт әдебиеті өкілдерінің арасында ... ... ... ... ... жоқ. Оның аталмыш туындысының ұлттық
әдебиетімізден алған орны нағыз ауыз толтырып, ... ... ... ... ... ... терең бойлай толғанта, шабыт отына бөлеп,
жыр тасқынына негіз ... бұл ... ... көзі ... ... ... жаңғырта жырлауларына тікелей әсерін тигізуші Әсет ... ... жөн. ... де Абай ... ... ... ... мақамында еркін аударма жасатқаны ... ... ... өз ... атап ... “Б. ... жолдас Әсет туралы
мақаласында “Евгений Онегиннің” халық арасында таралып жүрген вариантын
Әсет ақын бұрынғы ... ... ... ... Әбішпен екеуі
бірігіп аударыпты дейді. ... ... ... жырының халықтық
вариантын жырлап таратушы Әсет екендігі даусыз. Жырдың көбірек ... ... ... ... аймақтары (Семей, Талдықорған облысы). Әсет
өлең айтып, ән салып осы жерлерді көп аралаған” [17, 27 б.].
Сондай-ақ аталмыш ... ... ... ... жырлағандарына
дәлел боларлықтай ғалымның ой-тұжырымдары айтпақ оймызды нақтылай ... ... ... Қуат ... “Евгений Онегин” жырын белгілі әнші
ақын Әсеттен 1911 жылы үйреніп ... ал ... ақын ... 1916 ... ... ... ... жүргенінде “Татьяна” атты
жырды Әсеттен естіп жырлағандығын жазады.
Ал Сапарғали Әлімбетовтің де Әсеттің көп уақыт қасында ... ... ән айту ... ... өнеге алып, айтқандарын жаттап, ел арасына
таратушылардың ... ... ... ... ... өз
еңбектерінде атап көрсетеді. “Әсетті көрген, онымен дос болған, ... ... ... ... ... ... облысында Сапарғали Әлімбетов
сияқты белгілі ақын бар еді. Бізге 1949 жылы Әсеттің “Арғынмын атым Әсет
арындаған”, “Болжаусыз осы екен ғой өлім ... ... ... ... ат” атты ... ... өз ... жазып берген
болатын...” [95, 192-193 бб.] – деп жазғанына қарағанда, ... ... ... да Әсет жырының ізімен шығарылған болса
керек. Себебі жырдың Қуат пен ... ... ... ... ... ... ... Әріп ақын да аударған деген мәлімет бар.
Дегенмен ол нұсқаның қолда жоқтығынан, қаншалықты ... қай ... ... мүмкін болмай отыр. Бұл жөнінде Әріп ақынның әдеби
мұрасын ғылыми жүйеге түсіріп, ... ... жас ... ... ... ... шым-шымдап қазақ сахарасына таралған
кезде, ең алдымен, ұстаз жаңалығына оның шәкірттері ... ... ... Пушкиннің “Евгений Онегинін” енді өздері ... ... ... ... осы ... ... ... Пушкиннің бұл шығармасына
аударма жасаған Әріп пе, Әсет пе деген пікірталас қалыптасты” [96, 16 б.],
– дей келе, ... ... ... ... ... өткен. Оның
түйіні Әріптің де, Әсеттің де Абай аудармасынан соң, назира жасады деген
нақты тұжырымға әкеліп саяды.
Осы ... ... ... ... де ... ... болып,
шығармашылық байланыс жасағанын, өзі көзі ... ... ... ... ... Әріп те мені осы жолда ұқыпты тәрбиеледі.
“Біржан-Сара”, “Мәлике-Хасен”, “Ләйлі-Мәжнүн”, ... ... ... неше ... ... ұйқыдан қалып жаттаған күндерім болды” [4], –
деп айтқан естелігіне қайта үңілсек, Сапарағалидың “Татьянасына” Әріптің
де қатысы ... ба ... ... Әріп ... бұл ... дәйектеудің мүмкіншілігі шектеулі екендігін айтқан жөн.
Жалпы, “Евгений Онегиннің” дастан нұсқасы алғаш 1936 жылы ... ... ... ... ... 16 ... ... санында
Е. Ысмайыловтың “Пушкин қазақ халқының әдебиетінде” [97] деген көлемді
мақаласымен бірге басылып ... Сол жылы ... ... ... ... осы ... ... айындағы бір санында М. Әуезов
те “Пушкинді қазақшаға аудару тәжірибелері туралы” [98] атты ... ... ... ... ... ... үңілген.
Ал 1937 жылы орыстың ұлы ақынның қайтыс болғанына жүз жыл ... ... ... ... бірі – оның қазақ тіліндегі үш томдығының
Алматы қаласында жарық көруі. ... ... томы ... ... ... [99]. ... ... қазақ әдебиетінің іргетасын
қалаушы С. Сейфуллин. М. ... С. ... ... ... ... ... оның мәртебесін биіктетіп
тұр. Алайда осынау асыл мұраны парақтай отырып, “қызыл қылыштың” құрбаны
болған Сәкен мен Ілиястай ... ... ... (бірнеше
мың тираж) қара сиямен баттита бояп, өшіруге тырысқан цензураның масқара
қылығына қайран қаласың.
Қайыра айтсақ, бұл ... ... ... ... мен Абай ... ... Шәріповтің, Қуат Терібаевтың, Сапарғали Әлімбетовтің
роман желісімен жырлаған шығармалары ... ... ... 1936 жылы ... ... ... ... Ілияс Жансүгіров
ақынның өз аузынан жазып алып, сол күйінде баспаға ұсынады. Ал Шәріпов пен
Қуат ... ... Е. ... ... соң “Социалды
Қазақстан” газетінің редакциясына келіп түседі.
Мұндағы басты назарды Қуат пен Сапарғали вариантына аударар болсақ,
екеуінің де өз ... Әсет ... ... ... ... ... қос ақын да Әсет салған сүрлеуге бүтіндей бас ... ... сөз ... ... ... кеткен сәттері болса да,
әркім өз шама-шарқынша романның сюжетін, ондағы қос ғашықтың сүйіспеншілік
сезімдеріне құрылған драматизмді құбылтып, өзгертіп отыруға тырысқан.
Қуат нұсқасының ... ... ... ... орыстың ақылы асқан
жазушысы Пушкин Онегин мен ... ... ... жер жүзіне
таратқанын айта келе, жігіттің сұлтаны болып өскен Онегиннің ... ... ... ... ... ... ... ғылымға беріліп,
әйел затына көңілі суық болады. Баянсыз, тұрақсыз ... ... ... ... ... да ... Сол ... Москвадан көркіне ақылы
сай, білімді қыз Татьяна Онегиндей ерді ... ... ... ғашық
болып, ақыры шыдай алмай жігітке үшбу хатын жолдайды. ... пәк ... жоқ ... ... сыпайы түрде қайтарған жауап-хатында өз
басының тек ... ... ... ... ... ... айтады. Татьяна өкініш құшағында қала береді.
Араға екі жыл салып, сұлу қыз министрдің баласы ... ... Міне осы ... Татьянаны алғаш көрген Онегин бірден ғашық болады.
Енді қыз ... хал ... өз ... ... Оның ... ... ... Татьяна “өз қақпаңды өзің қатты серіптің”, ... ... ... де, ... ... жол ... деген сыңайдағы жауабын жолдайды.
Ертеңінде қыз үйіне қонаққа шақырып, ... ... ... ... ... ... ... ашып береді. Қыз “қапалы көңілімді
көтермекке, биыл еріксіз ... ... ... бірақ екеуіңді де тең көремін,
ендігі қалауды өздерің жасаңдар” деген сөзін ... ... ...... ... да ... құрылымы, сөз саптауы Қуат вариантымен
ұқсас. Алайда басты айырмашылығы – негізгі кейіпкердің атын Онегин емес
Пушкин ... ... ... ... ақын ... ары ... өрбіте
отырып, кейіпкер тағдырын драматизмнен нағыз махаббат ... ... ... мен ... ... ... толық қаныққаннан соң,
ешқандай бітімге келе алмай, бар жайды баяндап патшаға хат ... ол ... ... ... ... ... келеді. Дуэльде
Пушкин мен қыздың күйеуіне бірдей оқ тиіп, екеуі де өледі. Соңында Татьяна
да өзіне-өзі оқ ... бұл ... ... Осы ... баяндай келе
Сапарғали, “осы қыз қайсысына лайықты, оқыған айырарсың ақиқатты” деген
сұрақ қоюымен поэмасын тәмамдайды.
Тоқтала ... жай, ... ... ... ... өзгертуінің өзіндік
мәні бар. Бұл Сапарғалидың тек атақты ... ... ... ... оның өмір ... да ... ... екендігін анық айғақтайды.
Дуэльден болған Пушкиннің қайғылы қазасын естіп, тебіренген ақын, өз
кейіпкеріне соның атын ... ... ... ... құруы бұл
нұсқаға өзгеше өң беріп тұр. Бір ... ... өз ... ... оның ... ... ... Сапарғали туындының тыңдарман
қауымға тигізер әсерін еселей, үстемелей түсу ... ... ...
ауыстыруға саналы түрде барған. Осы тұрғыда 1988 жылы жарық көрген Әсет
Найманбаевтың жинағына алғысөзіндегі Б. Нұржекеевтің: ... ... ... ... Онегин дегенді ұмытып қалған соң, есінде
қалған автордың есімімен ... ... [100, 31.], – ... қосыла алмаймыз. Керісінше Е. ... ... ... орнына Пушкиннің өзін герой етіп жырлануы – фольклор
дәстүрінде ... ... ... ... ... жаңалық – Пушкин мен генерал
күйеуді дуэль үстінде өлтіруі, Татьянаның да өлуі. ... ... ... ... жат та емес. Пушкиннің өміріне де, ... ... да ... ... образының аянышты хал, сипатын күшейте түседі”
[17, 278 б.], – ... ... ... ... ... Есенсары Құнанбаевтың баспа бетін көрмеген нұсқасындағы
“Әсеттен қалған бірер шумақ” деп Е. ... ... алда ... 1956 жылы өз ... жазып алғанын айтып, қосымша бір-екі шумақ
қана келтірген. ... ... Әсет ... ... екенін айтады.
Сонымен аталмыш халық ақындарының ... да ... ... ... “Евгений Онегин” романының еркін аударма нұсқасының
сюжетін ғана алып, ... ... ... ... ... нағыз
лирикалы поэмалар шоғырын әкелгенін аңғарамыз. Сөйтіп Пушкиннің тамаша бір
мұрасының ... ... өз ... ... ... таңда да тұғырынан
таймайтын қазақ әдебиетінің тарихына, ғылымына енген ... ... ... ақындық айналасы арқылы таралған “Евгений Онегин” романның бұл
халықтық варианты сөз жоқ ... ... ... елеулі шығармалар.
Бұл поэмаларда Пушкиннің ... ... ... ... берген
негізгі идеялық мотив, мінездемелер, ықшам көлемде болсын, барынша
сақталып отырған” [17, 279 ... ... те ... ... өз ... ұлы
ақынның идеялық көзқарасы, творчестволық мотиві тұрғысынан алып сомдауға
тырысқан. Ақын өз кейіпкері Пушкинді ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар ашық-жарқын, сауықшыл сері болса да,
ғылым, білім жолында дүниенің бар қызығын тәрк еткен, ... ... жан ... ... ... ... хатынан кейінгі ішкі
сырынан, қызға жолдаған жауабынан жігіттің асқан адамгершілігін, моральдық
рухының биіктігін, кіршіксіз адалдығын аңғартады. Дегенмен Пушкин де ... Хат ... ... ... ... ... селт ... ақын
жүрегі, Татьянадай аруды көрген шақта ғана бар тағатынан ... ... ... Өзінің екінші хатында бар жайды ақтарғанымен, кеш қалған
баянсыз махаббаттың қияметін сезіне отырып, ... қиын ... ... ... ... ... ... “жалған жастық” деп өмірден
түңіледі. Татьянамен ... ... соң, ... ... рухани
күйрегенін, енді ол жарадан жазыла алмасын ақын анық байқатады. Сөйтіп,
басты романдағыдай кейіпкердің ... өлуі ... ... да дұрыс
ұғына отырып, ұлы ақынның өз тағдырына ... ... ... ... сарын Абайда да бар. Сапарғали Абай жасаған осы ... әрі ... ... ... да бұл ... ... ... Поэмада сұлу қыз
Татьяна бойындағы кіршіксіз таза ... ... ... ... ... ... өрген ақын, сүйгеніне қосыла
алмай құсалықта жүрсе де, қыздың уәдеге беріктігін, зор ... ... ... ... не ... дағы ... ... басқалардан кеш сермедің” деген жауабынан кінәсын түсініп,
алдына бас иіп ... ... ... ... ... инбаттылықтың
тамаша үлгісін көрсетеді. Сонымен қатар қыздың өз басы да байлаулы,
бақытсыз жан екендігін ... ... ... ... болады:
Бұл күнде мен де өзіңдей шын сорлы зар,
Басымда өз басыңның сол ... ... отта ... ақ ... ... жасым дария сел,
Бақытсыз, тіршіліксіз мен нәзік бел…
Татьянаның ... ... ... ... халді көрсететін осы
жолдарда-ақ, өз бақытын таба алмаған сол ... ... ... ... көз ... ... жатқандай. Сапарғали басқа да халық ақындары өз
жырларында бұл жайға баса ... ... ... ... халық
арасында көп жырлануының сыры осы тұрғыдан қазақ жұртының ... ... Сол ... ... ... ... ... “Нұр
Тәтіш”, “Жан Тәтіш” деп қазақ ұғымына сай ... ... ... ... ... аяулы аруды сүймеген адамының құшағына қимай,
махаббат трагедиясын барынша ... ... ... ... аянышты өлімге құрады. Бұл мотив қазақ поэзиясына жат емес. Қыз
Жібек пен ... Қозы мен ... ... мен ... ... пен ... тағы-
тағылардың тағдырларымен тамырлас келетін Татьяна мен Онегиннің оқиғасы да
оқырман қауымның ... ... ... жол ... ... ... сыры ... болар.
Шығыстық үлгідегі кейбір жырлармен салыстырғанда “бұл поэма ... ... ... ... ... ... келіп кірген зор жаңалық
еді. ... мен ... ... ... ... мен ... жаңа ... үлгі болатыны даусыз еді. Онан соң қазақтың ғашықтық жырларында
шығыстық махаббат мотивтері ғана болып қоймай, енді Абай дәуірінен бермен
қарай ... ... ... ең ... ең ... ... да қазақ әдебиетінен орын ала бастағандығының ... ... осы ... ... [17, 284 ... ... тұғыры биік туындысының қазақша жырланған нұсқалары –
қазақ поэзиясының тарихында болған елеулі бір ... Орыс ... идея мен ... ... ... ... ... сіңірген бұл
туындылар өздерінің терең тынысымен, көркемдік қуатымен, сол кезеңдегі
белгілі лирикалы поэмалар шоғырын толықтырды. ... ... ... ... ... ... ... шешіп қана қоймай, оның тереңіне
бойлай отырып, қос халық арасындағы ... ... ... өз жырларында
жастарға екі ғашықтың адал да ... ... ... ... ... ... зор ... тұлғасын, инабатты мінез-құлықтарын
үлгі етіп ұсынған. Тұжыра айтсақ, бұл туындылар өздерінің осындай ... ... ... ... ордалы орнын тапқан, жалпы
әдебиеттану ғылымында да ... ... өз ... ... ... ... ... алғанда, Сапарғалидың поэмалары – Абай үлгісіндегі халық
ақындарының дәстүрін ... жаңа ... ... ... кең ... бірі. Өзінің поэмалары арқылы ақынның
суреткерлік ... жаңа ... ... ... ... ... он бір ... қара өлең формасында жазған. Автордың
өзіндік ойын жеріне жеткізе баяндауына, оқиға ... ... ... ... ... ... мұның
мүмкіндіктері мол. Ақын қара өлеңнің құдіретін шығарманың композициялық
құрылымы мен сюжетін өрбітуде ұтымды ... ... ... үндесіп
жатқан көркем де келісті поэмалар шоғырын әкелді.
Сапарғали – халық тарихынан, ұлттық болмыстан, ... ... ... ... мол ... көне көз ... Осыған
орай оның эпикалық туындыларындағы бейнеленген көріністер, халықтық орта
нанымды да нақты бояулармен бедерленген ... ... ... ... ... тілінің кәусар бұлағынан еркін сусындап, әр сөзіне келісті
көрік, өзіндік өрнек беруге тырысқан. ... ... ... ... ... ... келе, оған астар бере көркемдеу Сапарғалидың ақындық
шеберлігінің бір қыры ... ... ... ... ... тұтас алып қарағанда, оны
өзіндік үні, өзгеше қыры бар тұлғалы ... ... ... ... – жеке ... ғана ... ұлттық эпикалық поэзиямыздың
мәртебесін биіктете түскен көркемдік жетістік. ... ... ... ... ... ... да нанымды бейнелеу ... ... ... ... ... ... САПАРҒАЛИ АЙТЫСТАРЫНЫҢ ЖАНРЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Фольклордың іргелі жанрларының бірі, ұлттық құндылықтың ерекше түрі –
айтыс өнері. ...... ... ... өтіп, жаңа ғасыр
табалдырығын тосырқамай аттаған нағыз өміршең жанр.
Сонау жыраулар заманынан бермен ... ... ... ... ... ... Шөже, Кемпірбай, Түбек, Сүйінбай, Жамбыл, Құлмамбет сынды
айтыс өнерінің майталмандары ... ... ... де ... ... айтыс өнеріне деген талап пен талпыныс, ықылас-ыждахат ерекше
болды. Ал ... ... ... ... асыл мұрамыз Аманжол,
Мұхамеджан, Айнұр, Ринат, Бекарыс, Мэльс, Сара, ... ... ... ... ... ... ... ат салысуымен қайта түлей
жаңарып, жаңа бір белеске көтерілді.
Айтыс өнерінің ... ... ... Ш. ... [18] бастап, М.
Әуезов [101], С. Мұқанов [102], Б. Кенжебаев [103], М. Ғабдуллин ... ... [17], Ә. ... [105], М. ... [106], ... [107], Р. ... [108], С. Негимов [109], Н. Төреқұлов [36],
М. ... [110], тағы ... ... әр ... ... әр ... қарастыра келе,
белгілі бір ғылыми жүйеге түсіріп, әдебиеттану ғылымындағы, жалпы қазақ
фольклорындағы орнын ... ... ... ... ... қастерлі өнерге, іргелі жанрға Мұхтар
Әуезов: “Айтыс” деген атау – айтысу, ... ... ... ... ... ... ... үлкенді-кішілі даулар кезінде
шешендер айтысы болған. Ақындар айтысы – өлеңмен айтыс. ... ... өнер ... ... ... Ақындар айтысы көпшілік алдында,
тыңдаушы, сыншы жұрттың көз алдында ... ... ... не ... ... сарынымен қобызға, домбыраға, гарьмонға қосылып айтылады.
Ақындардың осылайша кезектесіп, жауаптасатын өлеңдері екі ... ... [44, 318 б.], – ... ... ... ... ... “Айтыс –
халық өмірін бейнелейтін көркем әдебиет ... ... Одан ... да, ... да, саяси-шаруашылық тұрмысы да, мәдени дәрежесі де,
замана идеологиясы да, әдет-ғұрпы да, жалпы ... және ... ... да, ... лайық өрбіген ... да ... [102, 5 б.], – ... ... ... ... ішіндегі ең күрделі де көркемі – ақындар айтысы.
Ақындықтың, ... ... ... мен ... қиыстырар тапқырлықтың
ең биік шыңы – суырыпсалма (импровизаторлық) айтыс десек, ақиық ... сын ... ... ... елге ... ... өрге ... осы.
Сапарғали Әлімбетовтің де ақындық өнерінің, суырыпсалмалық қасиетінің
нақты көрінісі, шығармашылық жолындағы ауқымды арналарының бірі ... мен сөз ... ... ... ... белгілі
Нұрғалимен, Қуатпен, Қалқамен, Есенсарымен, Мағжанмен айтыстары, “Арқар
мен Бөкеншінің айтысы” атты ... ... бар. Ал ... ... ... ... Есенгелдімен т.б.) үзік-жұлық күйінде ғана ел
есінде сақталған.
Сапарғалидың ақындық қуаты мен айтыскерлік ... ... ... күні бүгінге зерттеу нысанасында болмады. Оның тарихи-этнографиялық
деректерден мол ... ... ... әр түрлі жыр-дастандар мен
айтыс-қағыстарды жатқа айтатын үлкен жыршылық қабілеті де ... ... ... ... ... Сапекеңнің барған жерінде бірнеше күн
қатарынан дамылдамай жыр ... ... ... ауыл ... көз
көргендер айтады.
Мұхтар Әуезов: “Жалпы бұл жанр жөнінде келешекте ... ... ... сол ескі ... айтыс ақындарының болсын және
бергі белгілі, азды-көпті дерек бар, аттары анықталған, сақталған ... бар ... ... болсын, істелетін ғылымдық үлкен істер бар.
Ол – сол ақындардың өмірбаянын және қолдан келгенше, ... ... ... ... жағдайларын түгел, мәлім ететін материалдар
жиналып жариялануы шарт” [101, 10 б.], – ... ... ... ... осы тарауда Сапарғалидың да айтыс ақыны ретіндегі ... ... ... ... ... ... ақындар үлкен айтысқа түсіп, дүйім жұртқа танымал болғанға
дейін ақындық мектептің ... ... ... ... ... ... қыз бен жігіт, құрбы-құрдас, замандастар
арасындағы әзіл-қалжың, сөз қағысулардан басталса, соңы ... ... ... Бұл – ... ... ... үйрену кезеңі болған десек те артық емес.
Әрине, “әу” дегеннің барлығы шетінен ақын ... ... ... көзі мен ... ойы ... ... ... айтыс ақынына тән
қасиеттің жатқанын қапысыз ажыратып, ... жалт етіп ... түсе ... ... ... ... тарапынан көрсетілген бұл
үлкен құрметтің ар жағында жас ақынға деген зор ... те ... ... жан ... ... ... ... күйін шарықтатқан шын таланттар
ғана кейіннен от ауызды, орақ тілді ... ... ... ... ... айтыс ақынының шеберлік мектебінен
Сапарғали да өткен. Жастайынан ауыл арасындағы ... ... ... сөз қағыстырып айтысқа түсетіндігінен жұрт ... ... ... атап ... ... талантты жастың өрелі де
өтпелі сөздерінен қаймыққан қарсы ... ... ... ... де ... ... ... назарын аударып, елге танылған алғашқы
айтыстарының бірі – ... ... ... ... ... елдегі бір
бай қызының ақындығын сыртынан ... ... Қыз сөз ... ... ... ... ... өзінің өктем де, дөрекі тілімен тұқырта,
әжуә-мазақ қылып, масқарасын ... ... Ақын ... ... де
кездесудің сәті түспей жүрген Сапарғалиға сол ауылдағы бір той ... ... ... ... үйге сәлем бере кірген жұпынылау ... ... ... ... қыз ... килігеді. Тегі, қыз ақын
жайында бұрындар естіп-біліп, тойға келгенінен де ... ... ... ... бөрік үрпиген.
Кірген пақыр, кім екен,
Жоқ іздей ме бұл үйден?-
деп тиісе жөнеледі. Жас Сапарғалидың да іздегені осы:
Болса да ... ... ... ... де мен ... сол, осы елдің бір асауын,
Бір салып сауырынан құрықтайын,-
деген ... қыз да ... ... ... ... ... ... Қыздың
дөрекілеу сөздеріне қайтарған Сапарғалидың ұтымды да өткір жауаптары ... ... ... ... “Сапарғалидың ағасы Қабашпен әзілдесуі”, “Есенгелдіге
айтқаны”, “Әбдірахманға жауабы”, тағы ... ел ... ... ... ... ... ауыз ... айтыстары баршылық.
Олардың көбісін сол айтылған сәтінде ақынның ... ... ... ... ... ... жібергенге ұқсайды. Өкінішке орай көпшілігі
ұмытылып, бізге жеткендері сол дүниенің ... ... ... ... ... ақындық, айтыскерлік қырын толық танытарлық үлкен
туындылар емес. Бұл – ... ... ... ... шағын жиын-
тойларда, құрбы-құрдастар ортасында өзін сынап баптаған, өзін нағыз
ақындық жолға қайрап салған, ... ... ... ... ... ... ... баспалдақтары, бастауыш мектебі ғана.
Ақындық жолдың қалыптасқан дәстүрлі ... ... да ... алда ... ... айтыстарға жолдама алғандай болады. Ақынның қазан
төңкерісіне дейін де біршама айтыстарға қатысқаны туралы ел ... Бір ... көбі ... ... ... ... ... тек кеңестік дәуірдегі, оның ... ... ... ғана ... ... бар. Сапарғалидың
соғысқа дейінгі айтыстарының ... ... ...... Сүбебек,
Алтай, Рамазан, Қуанышбай сынды ақындармен жазба айтыстары.
Халықтық ... оның ... ... ...... айтыс ертеден
өріс алған құбылыс. Нұржан мен Бибісара, Серікқұл мен Жәмилә, Ақан ... ... ... ... мен Таубай, Молда Мұса мен ... ... бен Кете ... ... ... хат ... ... белгілі.
Бергі уақытта халық ақындарының ішінде де осы айтысқа жүгінген Төлеу мен
Уәйіс, тағы басқалардың ... ... ... ... ... М. ... ... қазақ әдебиеті көлемінде,
жазып айтысу, өткен ғасырдың аяқ ... бері ... хат ... ... бастаған өзгешелік екені рас еді” [49, 359 б.], – деп
айтқан екі өнердің бірлескен ... ... ... айтыс әлеміне
Сапарғалидың да ... ... оның ... аталған айтыстарынан
аңғарамыз. Өкініштісі, ел аузында жүрген бірер шумақ үзінділерінен басқа,
бұл айтыс-қағыстардың толық нұсқалары табылмағандықтан тереңдей ... ... ... отыр. Әйтсе де, көнекөз шежіреші, тарихшы-
этногроф, ақсуаттық Қарпық ақсақалдан ... ... оның ... ... ... ... мағұлматтарға қанықтық: “Сапарғалы –
үлкен дарын иесі еді. Менің әкем Кәрім Егізбайұлының өте жақын ... ... ... жүрсе де, біздің үйге жиі қатынайтын.
Сондықтан ес білгеннен оның өлеңдерін ... ... ... ... де биік болатын. Сапекең айтысқанда ... ... Және тез ... Атап ... бір ...... ... барын білсе болды, сонымен ізденіп айтысу әдеті еді. Оның осы
өңірдегі Омардың Алтайымен, ... ... ... айтысқанын
білемін. Әсіресе, Алтаймен айтысы есімде жақсы сақталыпты...” [38].
Сапарғали мен Алтай арасындағы айтысқа түрткі болған жайға тоқталсақ.
Ақын 1935 ... ... ... ... мал ... ... Бір ... болса керек, ақынның түс мезгілінде көзі ілініп ... ... ... ... ... көрген ферма бастығы Қайыржан (ауылға кірме,
ақсуаттық) ақынға ... ... ... деп тіл ... ... ... Сапарғали Қайыржанды аямай ... ... ... ... ұзақ өлең хат ... жібереді. Бұл бір жағынан
Қайыржанға білдірген өкпесі болса, бір ... оның ... ... ... ... жүрген жақын інісі Алтаймен қалайда айтысып көру ... ... ол ойы ... да. Кәрім жауапты Алтайға өлеңмен
жазғызады. Соңынан Сапекеңнен қайта жауап ... ... ... қыза ... ... ... барған бұл жауаптасудың толық мәтінін ... жеке ... ... ... ... ... те, ... үзінділер бергенді жөн көрдік [111].
Сапарғалы:
...Жоқ болсақ, бүгін жоқпыз мезгіл меңдеп,
Аласа біздің көңіл жоқтық дендеп.
Бір кезде жас та болдық, мас та ... ... жоқ тура ... ... ... ... ... мұқтаж түзетеміз кімді жөндеп.
Мүшел кіші баладан сөз естіртіп,
Қойған соң амал бар ма мезгіл “көн” ... ... ... інім,
Кеңеске адал еңбек еткен інім.
Жаратылыс солай ма жалықты ма,
Ақылын ашу жеңіп ... ... ... онда кет, ... ... шыдамсыздың төркіндейді).
“Қаскүнем, предатель, ит шошқа” деп,
Бар болғыр ағасына селкілдейді.
Кеңес отыр “бай, құлақ арылды” ... ... ... ... ... бола ма ... күйгелек Қайыржан тарылды деп...[111]
Қайыржанды “інім” деп отырғаны ол ақынның нағашы жұрты Ақсуаттан. Руы ... ... ... ... жақын туысы болып ... ... ... ... деп, ... төркіндеп
жүргеніне тисе келе, ашуын ақылға жеңгізсе несі кетер еді ... ... ... ... ... жүріп, өзгеден емес дәл өз туысынан ауыр-ауыр
сөздер естігеніне қатты қынжылыс білдіреді. Кім ... да, қай ... да ... туыстық қасиеттерді қастерлеп, биік ұстану
керектігін ескерткендей. Ақынның “Ешкімді көргеміз жоқ тура ... ... соң амал бар ма ... ... деп ... ... астар жатыр. Бұл
жерден қылт еткенді “бай-құлақ”, “сатқын” ... ... ... ... ... ... ызғарлы саясатына деген қарсылық
нышанын аңғарамыз. ... ... ... ... хат келеді.
Алтай:
...Бұрынға өтіп кеткен келмес дәуір,
Ол дәуірді аңсаған болмас тәуір.
Ағаға – іні, әкеге – бала басшы,
Жас сөзін көтереді ... да ... бір ... ... ... ... емес, сізге бауыр.
Ағаны – бор, демей ме ініні – тас,
Көпті көріп, талайға болдыңыз ... ... ... ... ... де ... емессіз жас.
Жұмыстың жағдайымен айтқан шығар,
Қайыржан Сізге, әйтпесе, болмайды қас.
Ағалы-іні екеуіңіз ... ... ... ... әлі ... де, ... сені,
Өлеңнің, байқауымша, сіз бір кені.
Кешіріп, түзетерсіз оқығанда,
Сөзімнің ... егер ... ... атым – ... деп хат ... ... ... – жас та болса, сол өңірде суырыпсалмалық қабілетімен аты ... ақын ... ... ... жас ақын ... ... да, оны ... алуға тырысады. Қайыржанды да сөйлетіп ...... ... – баланы” басшы қылған заманның өзгеше әрекеті
екенін ... ... ... аңсамай, ініңіздің сөзін көтерерлік
ағалық ақылыңыз бар емес пе дегендей, тоқтау айтады.
Сапарғалы ... ... ... Алтайына,
Жас бала ғой қатарға тартайын да.
Бізге жазған өлеңің келді бүгін,
Осы жылы бесінші март ... кейі – ... кейі – ... ауыл ... ұқты тегіс.
Не құрметтеп кетпейсің, не сөкпейсің,
Алды жайпақ болғанмен, арты – ... ... ... ... ... қайтқан дене сығылам деп.
Сыдық пенен Омарды аузыма алдым,
Қайыржаннан “қорыққанда” тығылам деп...[111]
деген сөздермен бастай келе, ... ... ... де ... ... ...... дегенді әр уақ ұмытпауды ескертеді. ... ... ... ізгілік қасиеттерден қай заманда, қандай
жағдайда болмасын айрылып қалмауымыз қажет екендігін айтады. ... ... ... ... тәрк етіп, барлық қадір-қасиеттерден ада
қылған ... ал ... бас ... ... келгенінен хабар беріп, қынжылыс
білдіргендей. Сапарғали ... ... ... ... деп ... ... ... білдірмей, кешіріммен қарап, қайта, оралымды
сөздерімен ақылын айта, “жас бала ғой, ... ... да” ... ... ... ... білдіреді. Бұл Сапарғали бойындағы
үлкен бір қасиет болатын. Айтыстың басты мақсаты да ... ... ... ары ... ... еді. ... ол ойы діттеген жеріне
жетті. Осы айтыстан соң Алтай Сапекеңді ақын ағасы ... ... ... өнердің қыр-сырына қанығады. Оған ... ел ... ... ... деген көптеген айтыс-қағытпалары куә.
Сапарғалидың жазба айтыстарынан Шайкеннің Рамазанымен ... ... ... ... ... ... керек. Рамазанның кезінде елге
жайсыздау болған, белсенді Қабыжықұлы Рақұл деген ағайынымен ақын келіспей
қалады. Рақұлдың басы таз ... Соны ... тиек ... ... ... соң Рамазанға:
Еліңе басшы бопты Рақұл таз,
Оған сын айтатыным өзіңе наз..,-
деп басталатын ... хат ... ...... ... ... ... Рамазан да қарап қалмай, жауап хат жазып, содан айтыс бірнеше
айға созылған екен. Алайда, “Сапаң өзі де жырлап айтатын, ... көп ... ... осы бір ... айтысты қазір білетіндердің мүлдем жоқтығы
қынжылтады” [111], – деп Қарпық ақсақалдың жазғанына ... ... ... ... ... ел ... ... күйінде жүрген, толық нұсқасы
табылмай жатқан айтыс-қағыстары жетерлік. Солардың бірі – ... ... ... ... ... ... айтыстарының
ішіндегі ең көлемдісі де осы болса керек.
Халық ... ... ...... ... ... ... құрбаны болып кеткен “Алаш” азаматы Рымғали Түнқатаровтың
ағасы. Кезінде қаншама ... ... да, ... өңірінен ұзап шықпаған
осынау үлкен ақынның да ... ... ... ... өз ... ... – 1945 жылы ұлы Абайдың 100 жылдық тойында өткен ақындар айтысында
ешкімге дес бермей, бас жүлде ... орақ ... ... Сапарғалимен
айтысуына Нұрғалидың төтесінен соғатын түрпідей тілі себепкер болса керек.
Нұрғалидың жасы ... ... соң, ... ... ... ... ... екі ақынның бір-бірімен жақын араласпаған ... ... ... басы ... ...... ал Сапарғали – Ақымбет Сыбан. Бір
Найманның балалары. Нұрғали Сапарғалидың ақындығын сынап көрейін деген ... аз ғана ... ... ... өз ... ... ... бетіне басып, өлеңмен хат жазады. Сапарғали жедел ... ... ... хатында матай руының атқамінерлерінің келеңсіз
қылықтарын әжуалап сынайды. Сөйтіп, екі арада ру ... ... ... екі жақ та дес бермей, бір жылдан астам хат жазысады. Екі жақтың
айтысынан ел арасы ... іс ... ... бара ... соң, ... бірігіп ақындарды әрең тоқтатыпты. Қос ақынның ... ... соң ... керісінше, көзі тірісінде бірін-бірі ... [38]. Дәл ... жайт ... мен ... ... жазба айтыста
да болғандығы әдебиет тарихынан белгілі [60].
Сапарғали Әлімбетовтің тағы бір ерекшелігі – айтысты жазып шығарған
ақынның бірі. ... ... ... ... академиясындағы орталық
ғылыми кітапхананың сирек кездесетін кітаптар мен қолжазбалар қорындағы №
285 буманы парақтай отырып, ақын ... өз ... ... ... ... кездестірдік. Олар: “Жанақ пен Бибаланың”, “Түбек пен Айым
Жекей қыздың”, “Адық пен ... [39], ... ... ... ... “Өз ... ақын ... айтысқан” деп
басталатын айтысы бірден көңіл аудартты. Себебі ... ... ... ... жазған Сапарғали Әлімбетұлы. Жазып алған – Смағұлов
Мұхаметсалық, 1938 ... ... ... тұр. Бұл ... ... ... деректің, бүгіндер айтар ауыздың болмағандығынан, ... ... қана оның ... ... жөн ... Ақын Адық жезде
мен Торытай балдыздың арасында жазысқан ... ... ... өзгерткен.
Айтыста айтылған жайларға көңіл аударар болсақ, ақынның өз ... ... ... ... ... сәйкес келетінін аңғарамыз. Ал
Сапарғалидың өз есімін Торытай қылып өзгертуінің сыры неде ... ... ... жас кезіңде “Тұлпардай оза шауып түстің алға”, ал қазір
өзге жерде “сиыр жайып, өгіз мініп” ... ... ... ... ... бар:
...Алладан істің артын сұрап едің,
Өнермен жоқты бар ғып құрап едің.
Бұл күнде сиыр жайып, өгіз міндің,
Жорға мен жүйрік жайлап ... ... ... ... ... ... ... қыран едің.
Арманға мінген адам қосылғандай,
Ұжымақта Райханның пырағы едің.
Жүйрік нәсіл тегіне туған тартып,
Іс қылдың жас ... өнер ... аз ғана деп айып ... тар ... ... ... [112] –
дей отырып, балдызына деген ізгі көңілін білдіре “қолың тисе келіп қайт”,
дүниеге жаңа ... ... бар, егер ... ... Шүңке берер болса,
көрімдікке “май мен сүзбе” ала келерсің деп, тағы да тиісіп ... сөз ... Адық ... ... өнер ... ... мен шыныңды қоса сөйлеп,
Аз өлең жіберіпсіз жазып жезде,-
деп толғай келе, өзге жұртта жүргені, “жан ... қамы ... ... ... де ... кенде емес екендігін айтып, енді Адықтың ... ... ... басы ... ... пәлен демек.
Бай-жуанның баласын кісі қойып,
Бұл осы “ана күнде” болған ... ... ... соң ... нең ... ... жүйрік атта нең бар.
Бұл сөзің өміріме жараспайды,
Айта алмасаң өлеңмен хатта нең ... ... ... ... ... асыл зат, шырақ қылдың.
Біресе қырағы көз бүркіт қойып,
Сөзіңді сонша неге құрақ қылдың...[112]
Торытай Адықтың жазған сөздерінің төркініне шүйлігіп, сөзіңде еш ... ... ... емес, басын сыйлаған жөн болар, не мақтап, не ... ... ... ... ... ... тура ... балдыздығым болар,
қатты айтсам жалғыздығым болар, өзіңді жақын таратар ... ... ... дей келе, кішкенесіне “бауы берік болсын” айтады. Бұл жерде
қалжыңы жарасқан жезде мен балдыз арасындағы адами ... ... ... ... ... ба, әлде ... ба, айтыстың
аяқталмағаны көрініп тұр. Айтыстың толық мәтінін білмей тұрып, ... ... де жөні ... ... қолда бар шумақтарынан айтыстың
қарапайым болса да, сол кезеңнің шындығын көрсеткен, тілі ... ... ... ... ... ... айтыс өнерінің қайта түлеп, жанданған тұсы соғыс
жылдарымен сәйкес ... ... ... ... саябыр табуына сонау
1916-40 жылдар аралығында қазақ қоғамында болған әр қилы ... ... ... пен ... ... ... ... науқанының зардабы өз әсерін тигізбей қоймады. ... ... ... ... ... ... өзінің бай рухани құндылықтарының
тұнығынан сусындап, тереңіне еркін бойлай ... Тек, елге ... ... туындаған қажеттілік жоғары жақты айтыс өнеріне қайта
бет бұруларына “мәжбүр” етті. Тұңғыш рет үкімет ... ... ... ... ... ... болса да, сол ... ... ... ... ... ... ... түпкір-түпкірінен суырылып шыққан от ауыз, орақ тілді
көптеген халық ақындары жаңа ... ... ... ... түсті.
Дәстүрлі айтыс жаңа мазмұнда дәуір үніне үйлесіп, пәрменді үгіттік қызмет
атқарды. Оның ролі патриоттық өлең-жырлардан кем ... 1943 ... ... Қазақстан Жазушылар одағының жанынан құрылған халық ақындары
бөлімшесінің ... ... ... өткен жыр дүлдүлдерінің
республикалық айтысынан соң, ... өріс ... ... ... ... нәтижесін берді. Айтысқа қатысқан әрбір ақын облыс, аудан я
өндіріс пен колхоздардаң атынан ... ... ... ... жеңу ... жатқан игі істерін, еңбектегі табыстары мен ... ... ... ... М. Жармұхамедов: “Басы Жамбыл болып, бір топ халық
ақындары сол жолы бізде айтыстың әлі тоқтап, тоқырап ... ... ... Ұлы Отан ... ең бір ... жылдары өткен бұл айтыс
халық бойындағы дарын-қуаттың түгел сарқыла қоймағанын паш етті” [109, ... – деп ... ... ... жыр ... түскен Нұрпейіс, Кенен, Шашубай,
Доскей, ... Иса, ... ... ... ... ... да
жарқылдай көрініп, елге танылған тұсы осы еді. ... ... ... өркен
жаюына жол салған бұл үлкен өнер жарысының өзіндік маңыздылығы бар.
“Ежелгі, көне жанр мән-мазмұнын жаңартып, тың сапаға ие болды. Бұрын ру
мен ... ... ... енді ... бен ... аудан мен ауданның,
облыс пен облыстың ақындары жарысатын жаңа дәстүр туды. ... – сын ... ... ... да ... ... құралына айналды. Онда халыққа аса
қажет күн ... ... ... ... ... болды. Жаңа
айтыстарда ақынның жеке басын мадақтап не мұқатудан гөрі елдің өміріндегі
қуанышты ... ... ... ... ... ... мен
жемістер мадақталып, кедергі мен кеселдер таңбаланатын салт туды. Мұның
аты – айтыс жанрының жаңаруы еді” [107, 100 ... ... ... тіпті онан соңғы айтыстардың да қазіргі айтыс
өнерінен өзгешелігіне көңіл аудармасқа болмайды.
Кеңестік идеологияның “тар ... ... ... ...... өнері. Сол заманда, тіпті бертін де айтыскер ақынның әр сөзі
“советтік” сүзгіден ... ... бір ... ... шектелетін.
Ақындарға алдын-ала жаздыртып, жүз тексерілген мәтінді еш қоспасыз ... ... ... ... ... осы бір келеңсіз жай,
суырыпсалмалық өнерді де тұқыртып, тұсаулы тұлпардай, дүлдүл ақындарды сөз
сайысында еркін көсілдірмей келді. Сол ... ... ... ... ... ... ... мен кемшіліктер тізбесінің
төңірегінде құрылды. Айтыс өнеріне тән ... ... ... ... ... ... келісті бір көркемдік тағы басқа қасиеттердің үйлесімін
таппаған тұстары, ... ... ... кездері де болғаны әдебиет тарихынан
белгілі.
Осы тұрғыда, Мырзатай Жолдасбековтің айтқан пікірі нақты да ... қай ... де ... ... ... дидарынан, демократиялық
табиғатынан таймаған өнер. Қоғамдық-әлеуметтік салада ... тыс ... ... та, бұлтарыс та болмады. Баяғыдан келе
жатқан айтыстың жазылмаған, бірақ, жұрт мойындаған ... осы. ... ... жерде айтыстың халыққа еш керегі де болмайды. Айтысқа
саясат, билік араласса, онда ол өзінің қасиетін, ... ... ... айырылады. Кешегі кеңестер дәуірінде сөз еркіндігі
шектеліп, ақындардың аузына қақпақ қойылғандықтан, ... өз ... айта ... [113, 4 б.] Ал ... ... ...... және шыншылдығы жағынан сыналып отырған ... ... ... көш ... Бірақ бұл өнердің нарықтық рельске
қойылып, ат төбеліндей топтың бизнесіне айналғанынан бері ... ... ... да ... емес.
Дегенмен соғыс жылдарындағы айтыстардың Отан үшін жасалған ерлік
еңбекті, еңбек адамдарының ... ... ... оны ... үлкен үгітшілік қызмет атқарғанымен қоса, белгілі бір кезеңдегі
айтыс өнерінің ... ... ... ... ... ... ... атап өткен абзал. Сапарғалидың Қуат, Қалқа,
Есенсары, Мағжанмен айтыстарын осы ... ... жылы ... ... ... республикалық бірінші
ақындар айтысының соңы облыстық, аудандық айтыстарға ұласқаны белгілі. Сол
жылы өткен ... мен ... ... ... ... ... ... да болды. Қайта жанданған осынау тамаша өнер сайысы –
айтыстың болашақ өсуіне жол ... оған ... ... ... ... шешуге қозғау жасаған ерекше құбылыс еді.
Сапарғали қарағандылықтармен тікелей айтысқа түспесе де, осы ... ... ... ... Мұхамедханов, Төлеу Көбдіков тағы
басқалардың қатарында айрықша ат салысып, қолқабысын тигізеді [10]. Семей
облысының атынан айтысқа ... ... ... ... сөз
тізбегін дайындауға өзіндік үлесін қосып, қарағандылықтарға ... ... ... ... ... ... ... тараған-ды.
Көсілтіп, көк темірді тұлпар етіп,
Керекке сенің күшің жарағанды.
Жеріңнен шыққан сенің алтын ... ... емес ол, анық ... жер ... сыналғанда,
Шықты ғой талай ерлер сенен не бір... [11]
Ақын Қарағандының мол байлығы мен ... ... ... ... келе, семейліктердің де қай саладан болмасын кем түспейтінін,
кеңпейіл қонақжайлығын айтып, айтыскер ақындарға ақ жол ... ... ... ... әсіресе, 1945-46 жылдардағы
сөз сайыстарынан айырықша танылады. 1945 ... ... ... ... ... ... ... ауданының тумасы Есенсары Құнанбаевпен
айтысқа өз елі Жарманың атынан түседі. Есенсары да – сол ... ... ... ... ... ... Әріп, Әсеттердей жыр дүлдүлдерінен
тәлім-тәрбие алған белгілі ақындардың бірі.
“Сапарғали мен Есенсарының айтысы” – өз кезеңінің, ... ... орны ... ... ... ... Сапарғалидың бізге жеткен
айтыстарының ішіндегі көлемдісі, ... және ... ... ... ... ақын да өз ... әу ... дәстүрлі айтыстардағыдай ақындық
қиялын шарықтатып, асқақ әуен мен көтеріңкі пафосқа құрады. Есенсары:
Ой өрле, шырқа қиял шыңнан шыңға,
Өткір тіл ... ... ... [114], –
деген жолдармен бастап, сол өңірдің ертеден алты алашқа аты шыққан қазақ
батырлары мен азулы ақындарын тізбелей келе, ... ... ... ... ... ... толқындайын жатқан тасып.
Жүйріктей, жүйтки шауып көсілейін,
Аттайын айшылықты алты-ақ басып.
Ұстайын қуып жетіп сөз ... шың, құз, ... ... атам ... айтыс-өлең,
Аялдап бөгелемін неден сасып.
Ендеше мен де бастап сол ... ... сөз ... аты ... ... ... мен де ... [114], –
деп Сапекең де Абылай бастаған қазақтың қалың батырларының ... ... ... ұшымен қорғап қалған ерлер болғандығын атай отырып, солардың
ерлік ісін ... ... ... ... ... ... ... екендігін айтады. Әрине, сол кезеңдегі ел қорғау
идеясын уағыздауда ... ... ... ... ... бір ... ... Бұл жерде айтыскерлер тек ақындық ... ... ... ... ... ... шежіреден бермен қарай ел тарихын
жақсы білетін, ел ... ... көп ... ... ой ... де ... Осы айтыстағы орнымен ... ... ... ... ... ... көркемдік қуатын
асқақтатып әкетердей.
Сапарғали Әлімбетов айтыс көрігін одан әрі қыздыра ... өз ... ... мен ... ... ... ... тыл еңбекерлерінің
қажырлы күресін, еңбек ерлерінің қосқан үлесін жүйелей жырлайды. Арасында
қарсыласы ... ... ... ен ... тек мал ... егін
еккенде ғана емес, жер қойнауынан шыққан кенде де жатқандығын ... алар ... ... ... айтады:
Жарманың сөйлеп келіп жерін, елін,
Айтпағым үлкен нәрсе енді менің.
Семей мен Қарағанды айтысқанда,
Сол елге салмақ болған алтын кенім...
Әрі дос, әрі ... ... ... ... көр бай Жармамен.
Мал мен егін ауданның бәрінде бар,
Жармадай шығармассың жеріңнен ... ... ... ... ... болса осыған тең [114].
Ақын аудандағы алтын кенішінің облыс ... алар ... баса ... ... ... ... қажырлы еңбегін, олардың Отан алдындағы
жауапкершілігін, патриоттық сезімін жыр жолдарымен ... ... тең ... ... айт ... ... ... Сонымен бірге, елден
шығатын қазба байлықтарынан жақсы хабардар екенін сездіре, сіздерде ... ... бар ма ... ... ... аудан, оның халқының
әлеуметтік-экономикалық жағдайын терең білетін зеректігін байқатады.
Ендігі кезегін алған Есенсары да ... ... ... ақын емес. Салған
жерден үзеңгілес ауданның кем-кетігі мен кемшілігін, әр ... ... ... тізе ... ... сол кезеңдегі колхоз-совхоздар
мен өндіріс орындары бір орталықтан басқарылатындықтан қай-қайсысы болса
да кемшіліктер мен жіберілетін қателіктерден ада емес еді. ... ... ... ... ... екі жақ та ... қырағы көзі мен жүйрік көңілінен ештеңе де қалыс
қалмайтыны ... ... ... келеңсіздіктердің түйдек-түйдек
шумағынан құрылған қарсылас жақтың уәжінен, оралымды ойларымен жолын тауып
шығып ... ебін ... ... жібермеу – нағыз ... ... ... белгісі.
Есенсары Сапарғалиды салған жерден тап басып тұқыртып алмақшы болып, ең
алдымен кеніне тиісе сөйлейді:
Бәйгеге Ақжал кенің қосқан шоқтап,
Ататын зеңбіректей ... ... ... күш ... ... ... майдан тоқтап...
Ақжал мен Қазан шұңқыр, Балажалың,
Толымды болмай ... ... ... ... де ... ... қалды айтатұғын мұнан өзге [114].
Сапарғалидың да берер ... ... ... да ... ... уақытша жай екендігін, бірнеше айдың есесі бірақ күнде
өтелетіндігін, техникалық іс-шараларға байланысты кен ... ол ... ... ... ... ... ... кетеді. Осы жерде
Сапекеңнің өзінің де шахта ... ... оның ... жақсы
хабардар екендігі байқалады.
Есеке, алтын жағын кеттің сынап,
Реті келмеді деп көңілге ұнап.
Оның жолы өзгеден басқаша ... ... ... ... ... ... ... көшпелі зат,
Тау мен тастың қойнында неше қабат.
Алуан түрлі құралдың күшіменен
Ұстайды ебін тапқан ... бір ... ... кінә ... ... ағат [114], –
дей келе Сапарғали малын бағып шөбін шапқан, егінін егіп қопсысын жапқан
қатардағы колхоздың ... ... ... ... ... ... құлаш-құлаш қиыншылығы болса да, қарымы мол құбылыс екендігіне
назар аудартады.
Есенсары енді бірде ауданның егін шаруашылығына шүйлігеді. Астық ... ... ... ... ... тұқымның тапшылығын алға тартады.
Осындай колхозың көп айта берсем,
Тастамай кемшілігін бәрін терсем.
Қолыңа ... ... ... ... тұқым сұрап жылда көрсем [114].
Бұл жерде Есенсарының шындықтан алшақтанқырап, қарсылас жақты көпе-
көрнеу мұқатуды жөн көргенін ... ... нақ осы ... екі ... ... 1943 жылы ... Семей мен Қарағанды облысы ақындарының
айтысында Жолдыкей Нұрлыбекке айтқан еді. ... ... ... мен және ... ... ... ... жылт етті-ақ қапшығын бөктеріп ап,
Тұқым сұрай келмеген жері бар ма.
Ертістің өңгерсең де екі басын,
Семейім астыққа бір ... [115], ... ... ... алып, Есекең Сапарғалиды сынамақшы болады. Оған
сасар Сапарғали бар ма. ... ... ... ... ... ... өз ... өзіне бағыштайды:
Ал тағы да таянды егіс келіп,
Өмірлік өнімді қор ... ... ... ... бар ... ... толық отыр тегістеліп.
Ақсап жатқан жерің көп сенің де ақын,
Кемшілікті тым өте теріспелік.
Бай Жарманың тұқымы екі есе ... үш ... де ... жоқ па ... қаза ... ... жала ... жаза берсем.
Астығыңның жоспарын етпен жаптың,
Мақтанар ең астықты таза берсең.
Жылда егер қайталанса ... ... ... ... үшін жайпап тастап.
Ертеңгі күнің қалай болар екен,
Қалмағын, тай-тұяқсыз таяқ ұстап [114].
Қырандайын қомданған Сапекеңнің ... ... ... ... ... ... ... Есенсарыға өткір сын айтып, басып тастап
отырады. Оған жоқ-барды ... тізе ... ... ... ... ... төңірегіндегі жөн сөзге көшелік деп бағыт-бағдар
бергендей. Расында Есенсарының бар ... ... өз ... ... ... басқа ештеңе жоқ.
Сапарғали да ел байлығын, кеткен кем-кетікті айтады. Ол кемшіліктің тек
өзгеде ғана емес, өздерінде де бар ... ... ... оның ... ... ... себептерін ашып береді. Кейде сүйір сөзбен сүйкеп те
өтеді. Міне, Сапарғалидың шыншылдығы да осында. Ақын ... ... ... ... өзге ... бар, ол – ... пен кемшілікті, ерлік
пен елдікті, жаңалық пен жақсылықты бірлікте жырлауында. Сапарғали – ... ... ... ... ... ... ақын, сол себепті оның
Есенсарыға қоятын ... да сол ... ... ... ... іске аса ма ... ... құрап, тілді бұрап, қисын тапқан.
Мақтанның да өлшеуі, мөлшері ... бос ... ... ... [114], ... ... тыңдарман көпшілікке де жел сөздің жетегінде кетпей, бағалы
сөздің мәніне, салмақты ойдың жөніне ... екен ... ... бұл ... бас ... ... сөз ... тіл бағалысын мәнерлеп көр,
Мәз болмай арзан сөзбен бос жосқанға [114].
Жалпы айтысқа қос ақын да ... ... ... ... ... дейін барысқан. Екі ауданның да асқан асулары мен
жеткен белестері, жіберген ... мен ... ... ... ... ... ... Әр ақын мойнына түскен үлкен ... ... ... ... ... ... тырысқаны
аңғарылады.
Бұл сөз сайысының айтыс табиғатына тән өткір сынымен ғана ... ... ... ... да ... Есенсарының “кем
емес өткір тілім ақ ... “ақ ... ... тізіп тастап”,
“жыртқан жер, бұйра толқын жазғытұрым”, “түріндей масатының жүз құбылып”,
тағы сол секілді, Сапарғалидың; “ұстайын қуып ... сөз ... ... ... ... ... жұртқа көзбен өлшеп, сөзбен пішіп”,
“шешеннен тіл, шеберден мін қалады”, “ашылып бұлақ ... ... ... ... ... ... “қардан төсек жамылған, бұлттан шатыр”,
“халық теңіз, ақын қайық” сынды айшықты ... мен ... ... ... және ... ... ақиық
айтыскерліктің, шынайы шеберліктің үлгісін көрсетеді.
Қанша ... ... ... да, екі ... келер мәмлесі бір.
Ол – елдік пен ерліктің жолындағы ... ... паш ету. Осы ... ... мен ... кемшіліктердің ара қатынасын ... ... ой ... ... ... қорытынды сөзімен
түйіндесек:
Сен Жармаға өлеңмен тарттың табақ,
Аякөзге мен ... ... ... ... ... ... ... орындап-ақ.
Жығылғанын тұрғыздық тік бастырып,
Сүрінгенін сүйедік бел астырып.
Еріншегін ер қылып ... ... тағы ... ... өлең қолдарына барса тарап,
Шығар оның талайы іске жарап.
Ақындардың өлеңі айна емес пе,
Айнадан көрер ... ... ... жан ... алса ширатып бой,
Есеке, сонда бізге зор абырой.
Тағыны тіл қайырар деген ... ... ... дегенді қой.
Есеке-ау, халық теңіз, ақын қайық,
Елде жүрміз секілді Еділ, Жайық.
Ауданды осы сөзбен шираттық деп,
Екеуміз де жүрейік көпке ... ... ... бір ... атымызға сол лайық... [114]
Айтыстың барлық сипатын ашып беріп, ... ... ... ойы, сол кезең айтыстарының нақты тынысын, негізгі сарынын, басты
бағытын танытып тұрғандай. Ақын ... ... ... шеберлік пен
ой тереңдігі бой көрсетеді. Мәселен, “халық теңіз, ақын қайық” деген
метафоралық ... ... ... теңестірілуі оның зерделік көркемдік
қуатын аңғартқандай.
“Сапарғалидың Есенсарымен айтысы” – сол кезең айтыстарының ішіндегі
өзіндік орны ... ... ... мен Кемпірбайдың”, “Біржан мен Сараның”,
“Жамбыл мен Құлмамбеттің”, немесе өткеннің аламан айтыстарының қатарына
қоймасақ та, өз кезеңінің өзекті ... ... сол ... ... ... ... берген, бүгінге де алар сабағы бар өрелі
дүниелердің қатарынан көреміз.
Сөйтіп, соғыс жылдарындағы ...... ... ... ... биіктеп, бүкілхалықтық сипатқа ие болған ... ... ... ... ... айту – ... басты мақсаты, нақты
нысанасы. Осы кезде тәжірибесі мол ақиық ақындар ғана қапысын тауып, сын-
пікірді әділ ... ... Ел ... қиын күн туып ауыр ... ... екі ақын да сол ... бірге көтеріп, халықты рухтандырады.
Сөйтіп айтыс арқылы бірлікке, тұтастыққа үндейді. Сапарғали мен ...... бір ... әр ... өз табиғатына қарай дамып, өркендейтін кезі болады.
Айтыс – аса жауапты ... ... роль ... ... ... елді ... тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында да ұлттық
идеологияның құралы ретінде алдыңғы қатарға шықты. Басқаша айтсақ, айтыс –
қай кезеңде болмасын, ел ... сын ... ... шақта қол ұшын созар,
халыққа дем берер нағыз ұлттық рухтағы патриот жанр деуге болады.
“Екпінді” ... 1946 ... 21 ... ... ... ... ... мерекесі” атты мақаласын оқуға болады. Мақалада
барша қазақ ... ... ... Ж. ... 100 ... орай ... ... өткізілетіндігін, соның ішінде
ақындар айтысы бар екендігін айта келе: “Біздің ... ... ... ... ... ... ... ақындары Талдықорған
облысындағы Жамбылдың шәкірттері, елге белгілі Қуат, Қалқа сияқты ... ... ... Бұл айтысқа тек облыстық айтыста сыналып,
ерекше көзге ... ... ... ... ... таңдаулы екі
ақын ғана қатыса алады. Осы ... ... ... ... ... ауылында
болатын Республикалық айтыста Семей облысының намысын қорғайды” [116], –
деп жазған.
Аталмыш тойға облыстық ақындар айтысының жеңімпазы ретінде қос ... ... ... да ... ... ақын – ... ... Нұрлыбек
Баймұратов еді. 1946 жылдың 22 маусымында басталып бірнеше күнге созылған
аламан айтыс Жамбылдың туған жерінде ... Осы ... ... ... Сапарғали мен Нұрлыбек, Талдықорған обылысының атынан
Қуат пен ... жыр ... ... өз ... ... ... ... бұл үлкен айтыстың толық нұсқасы мерзімді баспасөз беттерінде
жарияланғанын естісек те, қолымызға ... ... ... ... ... сақталған газетердің толық сандары болмай шықты. Қолда
бары, 1952 жылы ақынның тұңғыш жинағында жарияланған үзінділері ғана. ... ... ғана ... ... ... ... осы ... жөнінде, оның мақсаты мен айтыскер ақындардың
алдына қойылар үлкен талап пен жауапкершілікті Жақан Сыздықов “Социалистік
Қазақстан” газетінің 1946 ... ... ... ... “Ақындар айтысы”
мақаласында нақты атап көрсетеді: “Жамбылдың 100 ... күні ... ... ... маңызы да, салмағы да, бұл ... ... ... орны да ... Әрі өте жауапты. өте күрделі, кең
жолды, тоқсан тараулы айтыс. Мұнда бұрынғы кемшіліктер қатты ... ... ... ... бір саласы – заманымызға ылайықты айтыс
тудыру, тың жатқан мәселелерді қозғау, жеңісімізді жырлап, салтанатты
еліміздің ... ... жыр ету, ... ... облыстың жерін,
байлығын, алдыңғы қатарлы адамдарын, техникасын, табысын, табиғатын ортаға
салу, кемшілігін ашу. Айтыс мейлінше ... ... ... күш жұмсап, жағдай жасалу қажет. “Алтын мен ... міні жоқ ... ... сөз ... деп ... ақын айтқандай
өтуі керек. Мұнымен қатар, бұл өткізілейін деп отырған айтыс – ... ... ... ... ... ... ... “қаз мойынды
саңылақтай” жүлде алуға, ақындық сарасын екшеуге кең жол ... ... еске ... ... ... ... бұл ... деген барша халықтың, соның ішінде зиялы
қауымның ықыласы ерекше болып, тіпті мемлекеттік деңгейдегі аса ... ... ... ... ... ... да. ... өтуі, ақындардың айтыскерлік деңгейі биіктен көрінгендігі
әдебиет тарихынан ... ... ... ... ... ... ғалымдардың бұл айтыс тойына соқпай кетпегені жоқ ... ... ... зерттеуде басты нысанамыз – Сапарғалидың айтыскерлік өнері
болғандықтан, сол бағыттан көп ауытқымауды жөн ... ... ... ... ...... тойындағы аламан айтыстардың
ішіндегі өзіндік орны бар, көркемдік жетістіктердің ... ... ... ... шығып жүлде алған айтысы – осы айтыс болатын. ... соң, ақын ... ... ... ... ... білді. Қуат
пен Қалқа кезектесе отырып, ... пен ... ... ... Семей
облысының кем-кетігін теріп, өз жұртын мақтап, біраз жерге ... ... Оны біз ... ... жаққа берген жауабынан анық байқаймыз.
Сапарғали асқақ Алатаудың ен байлығын, атқарылып жатқан қыруар істің басы-
қасындағы ерлерді айта келе, қарсылас ... ... ... мақтанған
Текеліге келеді:
Алатаудың ішінде бұл “Текелі”,
Кен екен тау қонысы, тас мекені.
Талас жоқ байлығына, маңызына,
Атақты өндірістің бірі ... жер, ... мол кен ... ... зор мерекең.
Ақтарып Алатаудың жүрегінен,
Басынан кенін тапқан ер де ер ... ... тар ... кен тыныс болған бір өзі елге.
Айтайын Текелінің кемшілігін,
Тарасын тамаша боп шын сөз елге.
Ісі сай ... ... елің ... ... аяғы ... жатса,
Ақын оны айтуға ерінбейді [11].
Текелінің ел өміріндегі маңызын ауызға ала ... ... ... ... да ... ... ... тілге тиек етеді. Сапарғали
бірде:
Бір алып бақытыңа болса да тез
Баға алмай қылған елсің алтынды жез.
Қисық, ... ... ... Қуат, саған өлеңнен тез,-
деп кетсе, енді бірде:
Тыңдай бер ерегеспей, Қуат, Қалқа.
Халқыңа жырласаңшы осыны айта.
Осы ... ... ... тура ... ... ... ... ашып түзет,
Біз қойдық бұл міндетті мойныңа арта [11], –
деп өзіңді мақтап, басқаның ... тізе ... ... ... ... ... көрмейсің бе, сол кем-кетікті түзетудің ... ... ... аманат қылдық дей келе, қаласының келеңсіз
көрінісіне ... ... ... ... ... ... көкке
көтерсең де, Семейден асар шараң жоқ” деген сөздермен түйіндейді.
Негізі бұл айтысқа деген көзқараста бір жақтылыққа салынбау үшін, Қуат
пен ... ... ... ... ... ... ... сол
ақындарға, жалпы айтыс ... ... ... ... ... ... Сол ... осы айтысқа толықтай үңіліп, түбегейлі
талдауды келешектің еншісіне қалдырдық. Біздің мақсатымыз айтыстың ... ... ... ... ... ... ойын анықтау еді.
Сапарғали ақынның соғыстан соңғы айтыстарының бірі – Мағжан Орынбаевпен
айтысы. Айтыс баспасөз беттерінде жарияланбаған. Тек, 1952 жылы ... ... ... ғана ... ... ... – ол ... жиырмаға толмаған жас еді. Әрі айтысқа бірінші түскен болатын.
Бірден ... ... ... ... ... ... ... кімге
де болса үлкен сын, жоғары мәртебе еді. Бір жағынан өрекпісе де, жас ақын
қарт ақынның алдында аброймен ... ... ... ... ... Орынбаев – ақындығымен қоса, кейіннен ұлағатты ұстаз болған
Шығыс өңіріне аты белгілі қоғам қайраткері. ... ... ... ... сұхбат құрғанымызда, бұл айтыс жөнінде көп шешіле қоймады.
Әйтсе де: ... ... ... есімде жоқ, менің сөздерімді
аудандық партияның жандайшаптары газет бетіне басамыз деп алып еді, ... деп, ... ... ... ... ... сөздерім ұнамаған
болса керек. Әйтеуір басылмады. Соңынан сұрап барғанымда, таба ... ... ... Сапарғалидай үлкен ақынмен қаймықпай айтысқанымды
әрине, өзіме мәртебе санаймын” [38], – деген қысқаша ойын білдірді.
1947 жылы ... ... ... ... ...... Мағжан – “Белтерек” колхозының намысын жыртады. Екеуі де ... ... ірі ... Екі ақын да, алдағы айтыстардағыдай өз
сөздерін, ... мен ... ... ... ... сол кезең айтыстарына тән, тіпті міндеттейтін бұл тақырыптар
төңірегінде тоқтала беруді жөн ... тек ... ... ... сәл ... ... Сөз саптауына қарағанда айтыста, тәжірибесі
мол Сапарғали ақынның ... ... ... ... ... айтпақ ойы басымырақ болғанға ұқсайды. Оған Сапарғалидың
аузынан шыққан жыр ... ... ... көп ... ... көп ел ... ... жиында Жарма сенің,
Қазаққа бергенім жоқ намысыңды.
Семей мен айтысқанда ... ... ... ... бел ... Жарма түгіл,
Ол өлең кең өлкеге тараған-ды,-
дей келе, Сапарғали:
Қызыл су, кең Қалбадан құлай ағып.
Бақыттың жатқан өзен ... ... ... ... ... ... теңселтетін атты қағып.
Қызылсудай бағалы өзен бар ма?
Ойы егіс, қыры самал, суы салқын.
Көзі аларып көбігі шашырайды,
Тасыса ... ... тағы ... ... тағы бердім,
Өйткені ақын болып қасыма ердің.
Шешеннен тіл, шеберден мін қалатын,
Қалғанын тағы сөйле ел мен ... [11, 170 б.], ... ... қоса басқа жолдарына үңілсек, Сапарғалидың өзі жайында,
өскен өлкесі турасында шабытты ойлардың, ... ... ... тапқанын көреміз. Расында, “көзі аларған көбік”, “арын-алқын”
тасыған өзен, шарықтаған “құс ... ... ... ... ... тонға
қаптал жаға”, “ағыны теңселтетін атты қағып”, “шиқанымның ... ... алма ... ақтан кері”, “алакөз, талпақ танау, аршын
мүйіз” бұқа, “сақаудың тілі, соқырдың көзі болған”, ... ... ... ... тұлпар” тағы басқа көркемдік компоненттермен көмкерілген
ақын ойлары айтыстың өн бойына ерекше әр ... тұр. ... ... ... ... әдебиетінде Сапарғали ақынға ғана тән авторлық жетістік.
Мысалы: “көзі аларған көбік”, “арын-алқын”(арындап, алқынып) тасыған, “құс
қиял” тағы сол ... Атап ... ... ... ... ... ... стилін танытатын көркемдік категория. Осы жайларды саралай
келе, “Сапарғалидың Мағжанмен айтысын” – ақынның нағыз толысқан шағындағы
бір ... ... ... аясы ... ... айтыс
өнеріндегі өзіндік орны бар қомақты дүниелердің қатарына қосамыз.
Айтыс жанрының ішінде өзіндік ерекшелігімен көрінетін бір түрі – ... ... ... ... бұл ... ... табиғатына үңіле келіп,
Мәлік Ғабдуллин: “Айтыстың бұл түрі айтыс ... ... орын ... ...... қастерлеген үлгі. Өйткені мұнда адамның тұрмыс-
тіршілігін суреттеумен бірге, ... ... ... ... мінез-құлықтарды мысқылдау тәсілімен мінеп сынайды. Мұны ... ... ... өз бойына біткен ерекшелігі деуге болады.
Айтыс өлеңдерінің басқа жанрларынан мысал айтысының бір ... ... ... мазмұн, тақырыбына қарай ішінара бірнеше түрге
бөлуге болады. Мысалы: жануарлар, жануарлар мен адам ... адам ... ... адам мен ... және ... ... Айтыстың басты
тақырыбы – адам, мал, хайуанат, құстар жайында. Осылардың арасындағы қарым-
қатынас, тіршілік жайы әңгіме етіледі” [104, 125 б.], – ... ... ... ... ... – қазақ фольклорында мол. Атап айтсақ:
мал мен иесінің айтысы осы жанрдағы ежелгі құндылық болса, бертін ... ... ... ... мен ... ... Үрімқұловтың “Тоқты
мен қасқыр”, Тұрмағамбет ақынның “Көкқұтан мен шымшық”, Темірбайдың
“Темірбай жырау мен ... ... ... “Салпық пен ат”, Төлеу ақынның
“Төлеу мен қара байтал”, ... ... май мен ... ... ... айтыстары – ұлттық әдебиет пен фольклорымыздың жанрлық ... ... өнер ... ... ақын да ... ... 1943 ... өзінің
“Арқар мен Бөкеншінің айтысы” атты туындысын жазған. Бұрындар еш жерде
жарияланбаған ақын ... оның ... ... ... алып,
2004 жылы, алғаш рет “Жырмұра” жинағында бастырдық [14]. Туындының шығу
тегі мен ... ... ... ... “Жарма ауданындағы Ақжал алтын
кенішінің тұрғыны, Найман ішіндегі Сарман-Қарабатыр-Ақымбет әулеттерінен
тараған Рсақ-Шой аталары “ақтабаннан” аң ... күн ... қана ... ... Шой деген батыр атамыздың әулеттерінен тараған Рсақұлы
Бөкенші – өзі сері, өзі әнші-домбырашы ... ... ... ... ... ... ... кезінде аң аулап, бірнеше от басын асырап
шығыпты. Өкіметке де тапсырған дейді. Бөкеншінің аңшылық ... ... осы бір ... ... ... ... Бұл айтысты Иманғалиұлы
Айтыкен 1946 жылы, ақын Сапарғалидың өз аузынан жазып алыпты. Мен ... ... ... Тұяқ ... қара ... ... ... жарияланар деп, сақтап қойғанмын” [14], – дей келе, сарғайған оқушы
дәптерін қолымызға ұстатқан еді.
“Бөкенші мен арқардың ... ... ... көркем
жетістіктерінің бірі екендігі ... ... ... ... ... мысал айтыстың барлық қасиеттерін бойына сіңірген,
ықшам да, ... ... ... Отан соғысы жылдары ел қорғаушы
жауынгерлерге тылдан ... ... аңшы ... арқар аулаумен
айналысуы туралы айтылады.
Ақын аңшы мен ... ... ... шілденің тып-тынық күнінде,
көзді тартқан кербез таудың баурайындағы тоғайлы шатқалдың көлеңкесінде
аптап ыстықтан үйездеген аң-құстың мамыражай ... ... ... ... ... тас ... шаңқай түсі,
Бөленген тыныштыққа таудың іші.
Тек қана су сылдыры естіледі,
Сұлудай сылқ-сылқ ... бір ... ... ... орап ... ... өткір арқа.
Айнадай ашық аспан үстен жанып,
Кербез тау көлбей жатыр, көзді тарта.
Атақты Қандығатай зәулім, заңғар,
Қойнында талай шатқал, талай жар бар.
Ыстықтан ... ну ... ... ... ... ... ... жалғыз арқар,
Жануар тау-тас кезіп, тынбай жортар.
Бір сәтке паналады аптап күннен,
Жері осы, тынығатын, шөлі тарқар [14, 83-84 б.], –
деп ... ... ... ... әу ... ... ... барынша назар аударғаны білінеді. Мұндағы, ... ... ... тыныштығына үйлесе, сылдырап аққан бұлақтың “сылқ-
сылқ күлкісі”, көлбей жатқан “кербез ... ... ... тағы ... нақыштар, осы бір әсем көріністі дәл қасынан тамашалап тұрғандай
әсерде қалдырады.
Кенеттен осы ... ... ... ... ат ... естіліп,
тортөбел атқа мінген аңшы пайда болады. Бұл – ... ... ... маужырап керги жатқан арқар аңшының жақын ... ... ... ... ... да, қас ... қойсын ба. Атқан оғы
артқы аяғына тиіп, арқар сылти басып, әрі қашады. Жаралы ... ... ... ... аңшы желе-жортып оның соңынан ереді. Көп жүріп,
ақыры бір шатқалда қансырап ... ... ... ... ... алып ... ... өзін атқан аңшыны көре сала оған, ақырғы демін
ала тәлтіректей тұрып, былай деп тіл ... сен ... мен тау ... ... ... ... ... мін емес пе,
Төгілген жазықсыздан аңның қаны.
Өмірдің талай жолы бар емес ... жол ... ... тар емес ... ... жолымен адал жүрсең,
Қырып-жойып жүргенің ар емес пе... [14, 84 б.]
“Жаны бірге жаралған жан-жануар, адамзатпыз, ... ... ... арыңа мін емес пе” деген ... ... ... ... жауабы:
Тұрғаным жоқ қыяйын деп сізді өлімге,
Бірақ та ынтығамын мен де өмірге.
Өмір үшін ... де ату ... үшін ... мен ... арқар еті аса қымбат,
Келтірсем жұртқа пайдам көңілім шат.
Азық қып, жас пен кәрі бір жасаса,
Ол дағы тіршілікке болмас еш ... ... ... тон, жылы ... ... осы ... ... мезгілінен кеш қалтырсам,
Бәрінен маған өлім осы қыйын...[14, 85 б.]
Аңшының да жүрегі тастан жаратылмаған, аяныш ... ... ... ... қыймайды. Бірақ осынау ауыр кезеңде ел-жұртына, соны жаудан
қорғап жатқан ... ... ... ... ... ауыр іске ... тура келетіндігін де мойындайды. Бір жағынан,
соғыс уақытында аңшыларға да мал баққан ... ... ... ... Ақын бұл жерде де сол кезеңдегі асыра сілтеушіліктің
зардабын аңдатады. Авторлық ойдың негізгі ... ... ... жоқ. ... ... ... орындау үшін жалпы адамзат
баласының қолынан орынсыз қырылып-құртылған ... ... ... жүрегімен жанашырлық танытқан астар бар. Сапарғали соғыс уақытында
да, табиғат байлықтарына ... ... ... ескерткендей.
Мергеннің оғына іліккен арқардың соңғы сәтіндегі ... өше ... да сол ... ... ... ... ... мылтық оғы зырлап ұшты,
Бұрқ етті, қара түтін жалын күшті.
Қайран жүрек лезде мұзға айналды,
Жанары өлеусіреп өше ... [14, 87 ... ... ... мен ... ... атты ... да,
өз кезеңінің шындығын көрсете білген, көркем де ... ... ... ... ... ... ... айтыстары оның ақындық
өресін, айтыскерлік шеберлігін, суырыпсалмалық қасиетін анық ... ... ... бастап, соғыс жылдарында Жамбыл бастаған халық ақындарының
қатарында, тіпті одан соң да, айтыс жанрының дамуына зор ... ... ... Сапарғали айтысты түр мен мазұн жағынан, ... ... ... да ... Оған ... – оның ... жанрының сан-
саласына тайсалмай ат салысып үлкен жетістіктерге жетуі. Олар – ақынның
соңына ... ... ... Сапарғали айтыстары шыншылдығымен,
өткірлігімен, жаңашылдығымен ерекшеленеді. Ақынның айтыстарын ... ... ... ... ... айтыс
өнерінің мол, арналы саласы ретінде танимыз.
Айтыс ... бел ... ... ... ... құндылықтарды неше мәрте
қайтара оқыр, ал әдебиеттану мен фольклортану ғылымы ұлттық гуманитарлық
ғылымды жүйелеу ... неше ... ... ... хақ. ... халық
ақындарының өнері, жалпы халықтың өнері, оны жасаған тұлғалардың өмірі мен
шығармашылығы әлемдік мәдениет өркениеті ... ... ... ... айқындайтыны көркемдік-эстетикалық фактор болып ... өнер – ... ... ... көп ... ... жыршылық өнер де – ақындық өнердей өзінше дара құбылыс, кейде екеуі
қатар келіп те ... ... ... осы екі ... те ... ... ... басқа да құндылықтарды жаттап, жадында сақтап, оны
ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуінің өзі жыршының еңбегін айрықша бағалауды ... ... өнер ... келе жатқан, біз білетін сонау Гомер дәуірінен
соқпақ салып, қазіргі заманымызда да жалғасын ... ... ... ... ... құбылыс болғанын ... алда ... ... ... ... Басқасын айтпағанда, олардың
есте сақтау қабілетінің кереметтігі сондай, сол көне грек ... ... ... жырының көлемі жиырма сегіз мың жолдан асса керек, ал,
көне Үнділіктердің көпшілігі өз ... ... жүз ... ... жас ... ... ... қартайған
шақтарына дейін есте сақтаған [118, 7-8 бб].
Қырғыз манасшылары ... үш ай ... ... ... ... шайыр жетпіске жуық дастанды жырлаған. Оның “Кирон хан” жырының өзі
жиырма мың жолға жетіпті. Бұл жағынан, қазақ ... да ... ... ... ертеде Мұрын жырау Қырымның қырық ... ... ... ... ... ... ... жырлаған. Бертін келе бұл үрдісті Жамбыл,
Кенен, Иса, Төлеу, ... тағы ... ... ... мен ... ... сынды жыршы-термешілер жалғастырды. Бұл ақын-жыршылардың ... ... да, өз ... ... ... жырларды,
айтыс-қағыстарды, аңыз-әңгімелерді апталап, айлап айтса да таусылмаған.
Бұл – нағыз феномен емей немене.
Бір өкініштісі – 20-ғасырдың орта ... ... ... ... ... ... ... құндылығымыздың бүгінгі ... ... ... қарыштап дамыған заманында тасада қалып қоюы. Бұл
заңды да. Әйтсе де ең қиыны ұрпақ санасын жаулап ... ... ... ... ... еске сақтау қабілеттеріне кері әсерін тигізіп
жатқандығы қынжылтады. Біздің алға қояр ...... өзін ... уақытта ұмыт қалдырмау үшін ғылыми
айналымға түсіріп, халықтың жадында ұстау.
“Екі дәуірдің куәсы болған ... ... ғана ... ақындық,
жыршылық дәстүр басқа да халық ақындарында болған десек, оны осы кезге
дейін жеткізген ... ... ... ... ... Қалай да олар
эпикалық қайнардан нәр алып өз творчестволарында пайдаланған. Біреулері
бұрынғы ... ... ... оны ... біліп айтқыштығын танытса, ал
енді біреулері жаңғыртып қайта шығарған, ал үшіншілері тарихи деректерді
көп білуінің үстіне өз ... ... ... ... ... ... ... ақындардың біреуінің басынан бәрі бірдей табылмағанымен,
қалайда ол ... ... ... ... ... байланыстырушылар
болып табылады” [86, 88 б.], – деп ғалым Тұрлыбек Сыдықов атап өтеді.
Ал Сапарғали Әлімбетов – осы ... ... ... ... ... тума ... ... Сапарғали қазақ жұртының басынан
өткен арғы-бергі тарихын, салт-санасын, әдет-ғұрпын, этнографиясын, әр
кезеңде ... ... ... мен ... ... ... көп ... ғана емес, оны әсерлі, жеріне жеткізе жырлаушы шебер әңгімеші,
жыршы болған. Ол – ... ел ... ... ... ... ... да ... айтатын, тіпті кейбіреуін өз
мақамында жырлаған ақындардың бірі.
Ілияс Жансүгіров пен Мұхтар ... ... ... ... өзінде
Сапарғалиға айрықша көңіл бөлуінің сыры осында жатыр ма дейміз. ... те ... ... ... өнерімен қоса, оның осы
қасиеттерін көріп, бағалағандықтан болар. Сапарғалидың Ілияс, Мұхтарлармен
кездесуіне, шығармашылық ... ... ... өткенбіз. Әйтсе де
Ілиястың (тек бізге белгілісі ғана) 1936 жылы ақын аузынан жазып ... ... ... поэмасын, Ұлттық ғылым академиясы
кітапханасының қолжазба ... ... ақын ... қоса, “Жанақ
пен Бибаланың айтысын”, “Түбек пен Айым Жекей қыздың айтысын”, “Сабырбай
мен Байбаланың айтысын”, ... ... мен ... ... Ал ... ... алғашқы кездесуінен-ақ үйінде бірнеше
күн қонақ ... ... ... да ... ... ... Қайым Мұқаметхановпен шығармашылық байланысы
да өте ... ... ... ... ақынның қалаға келгенін білсе болды
өз үйіне түсіріп, бірнеше күндей ... ... ... айтқызады
екен. Бұл жайды Сапарғалидың өзі көзі тірісінде айтып кеткені белгілі
[38]. Атап ... ... ... тағы ... ... ... ішінде “Әсет пен Ырысжанның айтысын”, Әсеттің, Әріптің
өлең-жырларын айтып, ... ... ... Ақын ... өз ... да ... сеніп тапсырған [14]. 1938 жылы Сапарғали
Смағұлов Мұхаметсалық дегенге жазып тапсырған ... мен ... пен ... ... мен ... туындылары Қазақ ұлттық ғылым
академиясы Орталық кітапханасының ... ... ... ... қорында сақтаулы [119].
“Жыршы, термешілердің ерекшелігі жырды мол жаттап, белгілі әуенмен әсем
айтуында, соларды кейінгі ... ... ... ғана ... ... ... халық поэзиясының мәнін түсіне білуінде, оның сыр-сипатын,
қасиетін ... ... ... ... ... ... Мұндай дарын
иелері шын мәніндегі суреткерлер деуге болады. Демек, жыршы, термешілердің
репертуар таңдауы, олар орындайтын ... ... ... эстетикалық сапасы сол өнерпаздардың өз мәдениеті мен талғамын
танытады” [34, 125 б.].
Сапарғали Әлімбетов те бірнеше өнерді бір ... ... ... Ол ... жерінде өлең-жыр айтумен ғана шектелмей, домбыра шертіп,
ән де айтқан, әзіл, әңгіме ... да ... ... Бұл ... ... көптеген деректер бар, соның біреуін ғана келтірсек. Жас кезінен
ақынның қасында жүріп, тәлім-тәрбие алған ... ... ... ... ... оның қызы Назигүл апамыз еске түсіреді:
“Ақын ағам, менің әкем Бекмұхамбетті “ел таны, жер таны” деп ... ... ... ... ... да Сапекеңді халық қуана қарсы алып, қошемет
көрсетіпті. (Ол кезде мұндай өнер адамдарының ... ат ... ... ... кино, театр, цирктің ауылға келгенінен әсері кем болмаған).
Кешке жақын бір үйге тайлы-таяғына дейін ... ақын ... ... тыңдап, таң атқанша отырудан жалықпапты. Сондағы айтатыны, көбінесе
батырлар жыры, айтыс-әңгімелер. Айтқанда, домбыраға ... ... ... қоса ... ... ән де шырқап, отырғандарды
бір серпілтіп тастап, ең соңынан өз өлең-жырларын оқығанда жұрт тебіреніп,
көздеріне жас ... да көп ... ... мен ... ғой. Әкем ... ... келген сапары сайын, оның
өнеріне таңдана, тамсанып ... ... ... ... де әр ауылда
бұрын естімегендерімді естіп, ... ... ... ... Және ... ... екпіндете түседі. Не деген өре. Ал тыңдап,
жаттап алыңдар” деп айтып беретіні бар. ... оны ... ... есімде қалмапты” [38].
Сондай-ақ Сапарғалиды ақындық жолдағы тәлім-тәрбие алған ұстазы санаған
Қалихан Алтынбаевтың ... ... де ... ... ... оның айтыскерлігі мен жыршылық
өнерінің алатын орны айрықша екендігін аңғардық. Оның ... ... ... рухы ... ... жырларынан жан
сүйсіндірер рухани ләззаттың лебі еседі. ... ... ... ... ... отырып, қазақ әдебиетінің тарихындағы орынын
айқындап бердік. Оның лирик және эпик ақын ғана ... ... ... ... де төл әдебиетіміздің өткен ғасырдағы өкілдерінің ішіндегі өзіндік
орны айқын, ... ... ... ... ... көз ... ... оның ішінде поэзияның белді өкілі, ... ... ... ... ... ... күннің талабы тұрғысынан
назар аударылып, оның көп ... ... мен ... ... ... ... қарастырылуы ғылыми тұрғыдан нәтижелі болмақ.
Сапарғали – он тоғызыншы ғасырдың соңы, ... ... ... ... ... үрдісінде оның дамуы мен жетістігіне аянбай
араласып, біте қайнасқан ұлттық сөз өнері тарихында ... орны ... ... Ақын ... ... ... және ... көркемдік және эстетикалық қуатымен, бейнелі көркем
тілімен, сондай-ақ, өзіндік ... ... ... рухани
қазынасына айналған көркемдік құндылықтардың ... ... ... ... ... ақынның шығармашылық ғұмыры өткен ғасырдың күрделі де, қиын
кезеңдерімен біте ... ... өтсе де, әр уақ өз ... ... жоқтап,
мұңын мұңдаған шабытты жыршысы болудан ... ... ... ... ... көзі – өз халқының өмірі, заман үні, дәуір
тынысы. Тағдыр тауқыметін бір ... ... да, өз ... өз ... де, көкейкесті мәселелеріне баса назар аударып, қашанда ... ... ақын ... жеке ... нысанасына айналуы қазіргі
әдебиеттану ғылымының сұраныстарының ... ... ... ... ... ... көрген
басылымдарын, қолжазбаларын, өміріне қатысты деректерді жан-жақты зерттеу
оның шығармаларының көркемдік-эстетикалық ... ... ... ... ... ... ғылыми фактор болғанын ... ... ... ... ... ... дәстүрін жалғастырып,
жаңғыртушылардың ... ... Оған ақын ... аясы
ауқымды, арналы бір саласы мол лирикалық туындылары айғақ бола алады. Ақын
лирикасының ... ... ... «Бір ... ... ... «Жаз
келді», «Қыс кетті», тағы басқа бірқатар өлең-жырларынан Абай поэзиясының
үлгілі үрдісі байқалады. Сапарғалидың үлкен дәстүрді ... ... ... оны жаңа бір ... ... ... ... болмысымен
қайта жаңғыртушылардың бірі болғандығын аңғарамыз.
Абайдың реалистік идеяларының тұңғиығына терең бойлай отырып, ... ... ... өз ... ... өмірінің, сол
қоғамның ажырамас бірлігі болып саналатын ... ... ... ... ... де ... ... біршама жетістіктерге жеткен.
Дегенмен С. Әлімбетовтің шығармашылығы поэзияның бүтіндей бірлігі бар,
бірыңғай ... ... ... деп айта алмаймыз.
Заманның ырқына берілген, құрғақ ... ... ... ... келбеті солғындау тартып жатқан ұраншыл өлең-жырлары
да бар екендігін айтқанымыз жөн. Нақты атасақ, ақындық сезімі мен шалқыған
шабытын аяқтан шалған сол ... ... ... ақын ... ... ... қоймаған. Бұл – Сапарғалидың басқа да ақын замандастары
айналып өте алмаған сүреңсіз кезеңнің ақиқаты.
Сондықтан ... ақын ... ... ... айқындалып,
жеке-жеке шығармаларының көтерген мәселелері, көркемдік және эстетикалық
қуатын барынша анықтау көзделді. Сапарғали лирикасындағы көркемдік дәстүр
жалғастығы басқа да ... ... ... ... қаралып,
оның ақындық үні, өзіне ғана тән даралық болмысы ашылды.
Қазақ ауыз ... мен ... ... ... ... қатар
ұстанған Сапарғали поэзияның ауқымды саласы поэма-дастандар ... да ... ... ... өз ... ... поэма жанрына молырақ қалам
сілтегендердің бірі болғандығы аңғарылады. Оның әр түрлі тақырыпты арқау
еткен ... ... ... ... осы ... ... түспек. Солардың
ішіндегі «Ер Білісай», ... ... ... ... «Ер ... батыр» сынды поэма-дастандары қазақ халық поэзиясының сапын
эпикалық туындылармен толықтырып қана қойған жоқ, сонымен ... ... да ... ... болмысымен өзіндік үлесін қосты. Олардың
табиғатына ... ... үшін ... ... бар ... ... ... айналды.
Шығармаларының жанрлық ерекшелігі, көтерген тарихи-әлеуметтік жүгі,
сюжеттік мазмұны, стильдік-тілдік өзгешелігі ... ... ... ... ... ... аударылды. Сапарғали Әлімбетовтің
эпикалық ... ... ... ... мен ақынның өзіндік
қолтаңбасы, сонымен қатар поэмаларындағы ... ... ... үндестігі де айқындалды. Ақын поэмалары мен ... ... пен ... ... тұтастығы, эпикалық жанрға тән
көркемдік элементтер мен факторлар, эпикалық ... ... ... сөз ... ... анықталды.
Сапарғали шығармашылығының қомақты бөлігін құрайтын поэмалары – ұлттық
әдеби-көркемдік дәстүрлерді жалғастырған, жаңа эпикалық шығармалар тудыру
жүйесіндегі кең ... ... ... ... ақиқатты, тарихи шындықты
нақты да нанымды, көркем де келісті бейнелеген поэмалары жеке өзінің ... ... ... да ... ... түскен құндылықтардың қатарын
толықтырары сөзсіз.
Сапарғали ақынның соңынан қалдырған мұраларының ... ... бірі – сөз жоқ, оның ... ... ... ... кезінен шыңдала жүріп қаныққан ақын оның қай ... ... ... ... үні мен ... қалтырған саңлақтардың бірі. Ақын
шығармашылық өмірінде тарихи деректерге сүйенсек, ... ... ... Соның әзірге бізге жеткендері зерттеу объектісі болды.
Сапарғалидың ілгерідегі айтыс-қағыстарының өзінде шынайы шеберлік пен
суырыпсалмалық қасиеттердің ұшқыны жатыр. Осы ... ... ... Есенгелдімен, Әбдірахманмен, Қабашпен сөз қағыстарын мысал етеміз.
Ақынның тіл ... ой ... ... сөз ... осы
айтыстардан бастау алған. ... ... ... оның ... ... таныта аларлықтай үлкен дүниелер емес.
Айтыскер шеберлігі, әсіресе, сол кезеңдегі ақындар арасында кең етек
алған сөз бәсекесі – жазба ... ... ... ... ... ... бұл ... да қызыға көңіл аударып, тіпті әдейі іздене
жүріп біршама ақындармен айтыс додасына ... ... ... оның
Нұрғалимен, Омардың Алтайымен, ... ... тағы ... ... ... ... ... қанықтық. Жазба айтыстың
көрігін қыздыра жүріп өзінің ақындық, айтыскерлік шеберлігін шыңдай келе
Сапарғали, жеке ... ... ... деген көзқарасын білдіруде
біршама көркемдік ... ... ... ... ... ... ... ретінде жарқылдай көрініп,
биіктен табылған тұсы – соғыс жылдарымен сәйкес келеді. Ақын ... ... пен ... ... ... тоғыса түйісіп, айтыс
табиғатына жаңа бір леп, тың бояу әкелді. Бұл айтыстар еліне, жеріне,
отанына ... ... зор ... ... ... шалқыған шабыт
пен көркемдік ойлардың желісімен өрілген.
Сапарғали ... ... ... одан соңғы уақыттағы белгілі болған
айтыстарының барлығын зерттеу объектімізден қағыс қалдырмауға тырыстық.
Әсіресе ақынның Есенсарымен, ... ... ... ... мен Бөкеншінің айтысы» атты мысал айтысы жүйелі талдаудың нысанына
айналды. Осы айтыстардан ... ... ... ... өнері мен адами қасиеттері ашып ... Сол ... ... сай айтыс әлемінде белең алған
кемшіліктер де атап айтылды. Дегенмен ... ... ... да халық
ақындарының айтыс өнеріндегі орны ... осы ... ... ... ... ... айтсақ та өз кезеңінің
өзекті мәселелерін көтеріп, сол заманның талап-тілегіне толықтай ... ... ... ... де ... бар өрелі дүниелердің
қатарынан көреміз.
Сапарғалидың көп ... ... бірі – ... Көптеген өлең-
жырларды, айтыс-қағыстарды, поэма-дастандарды, басқа да ... ... ... оны ұрпақ санасына құюда оның алар орыны бөлек.
Зерттеу барысында жыршының бойындағы осы бір ... де ... ... анықталды.
Жалпы Сапарғали Әлімбетов – бейнелі сөздердің өлшеусіз мүмкіндіктерін
эстетикалық жағынан, шығармашылық тұрғыдан танып біліп, өз ... ... ... Оның өлеңдері мен поэмаларынан, айтыс-
арнауларынан көркемдік компоненттердің ғажап үлгілерін: ... ... ... тағы басқа түрлерін көптеп кездестіреміз. Ой мен сөз
жарастығы, ұйқас пен ... ... ... ақын ... ... шынайы суреткерлікпен астасып жатады. Сапарғали ұлттық тілдің
небір бояу-нақыштарына, өрнектеріне жіті назар аударып өз шығармаларында
өзгеше өң бере ... ... ақын ... кең ... ... мәселелерін қозғауда
көркемдік ізденістерімен, өзіне тән суреткерлік ... ... ... ұлттық поэзиямызды дамытудағы орны, көркемдік
ізденістерінің орны ... С. ...... ... ... ... ... қуатымен айрықшаланған, халқымыздың белгілі бір
кезеңдегі рухани өміріне өз ... ... ... ... ... ... әдеби мұра қалдырған шығармашылық тұлға болғандығына көз жеткіздік.
Қазақ әдебиетінің ұлттық-тарихи ерекшелігі, тек ... ғана ... дара ... ... өнер иелерінің шығармашылығымен тығыз
байланысты.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және ...... ... – 448 ... ... ... тарихы. Т. 1, ІІ кітап. – ... ... ... 1964. – 696 б.
3. Еспенбетов А. Мәдени мұра қазіргі ғылым контексінде. – ... 2005. – 615 ... ... Қ. ... ... Сапарғали Әлімбетов. //Семей таңы,
1968. – 31 желтоқсан.
5. Алтынбаев Қ. Туған жерден шабыт алған. //Молшылық ... 1988. – ... ... Т. Отты жыры халықтың жүрегінде. //Семей таңы, 1988. ... ... ... Т. ... ақын. //Молшылық үшін, 1988. – 25 ақпан.
8. Зүкенов М. Ақын ... бір ... ... ... 1988. ... ... ... Н. Төгемін сөз маржанын суылдатып. //Дидар, 1998. –
7 тамыз.
10. Әуелбеков Ж. Сапарғали ойыма ... // ... 1991. – ... ... С. ... мен ... ... алғы сөзін жазған
– Н.Исмағұлов). – Алматы: Көркембаспа, 1962. – 204 б.
12. Бес тұғыр. (Құрастырып, алғы ... ...... – Семей:
Тенгри, 2000. – 187 б.
13. ... С. Өлең гүл. ... алғы ... ... ...... ... 2003. – 116 б.
14. Әлімбетов С. Жырмұра. ... алғы ... ...
М.Иманжапар). – Семей: Тенгри, 2004. – 160 б.
15. Жансүгіров І. Ащы сөз. ... ... 1936. – 18 ... ... ... ... ... 3 томдық (редакторлар:
Сейфуллин С., Әуезов М., Мұқанов С., Мүсірепов Ғ.), Т. 2. – ... 1937. – 350 ... ... Е. Ақындар. – Алматы: ҚМКӘБ, 1956. – 340 б.
18. Уәлиханов Ш. ...... ... 1985. – 557 ... ... А. Ақ жол. Өлеңдер мен тәржімелер, публ. мақалалар және
әдеби зерттеу. (Құрастырып, алғы ... ... Р. ... ... Жалын, 1991. – 464 б.
20. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. – Алматы: ҚМКӘБ, 1962. – 426 ... ... Б. ... ...... ... 1984. – 286 ... Қабдолов З. Жебе. – Алматы: Жазушы, 1977. – 380 б.
23. Бердібай Р. Кәусәр бұлақ.. – ... ... 1989. – 360 ... Каскабасов С. Казахская несказочная проза. – Алматы: Наука, 1990. ... ... ... С. ... және ... ...... Жазушы, 1976. –
300 б.
26. Кәкішев Т. Оңаша отау. – ... ... 1982. – 224 ... ... С. Өлең өрімі. – Алматы: Ғылым, 1980. – 136 б.
28. Нұрғали Р. Күретамар. – Алматы: Жазушы, 1993. – 236 ... ... А. ... өрнегі. – Алматы: Інжу-маржан, 2005. – 515 б.
30. Әбдіғазиев Б. Асыл арна. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. –
128 б.
31. Жолдасбеков М. Асыл ...... ... 1990. – 352 б.
32. Тебегенов Т. ... ... ... мен ... дәстүрі.
Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған ... ... ... ... ... 2002. – 66 б.
33. Л. ММА. (М.О.Әуезовтің әдеби мемориалды мұражайы). 202 бума, 1 б.
34. Дүйсенов М., ... К., ... С. ... ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1982. – 192 б.
35. Сыдықов Т. Толғандырар тағдырлар. – ... ... 1977. ... ... ... Н. ... Совет халық поэзиясының жанрлық ерекшеліктері. –
Алматы: Ғылым, 1979. – 168 б.
37. Рахымжанов Т. Эпикалық дәстүр және ... ... ... ... және ... – Алматы: Абай атындағы Қазақ
пед. инст., 1984. – 82 б.
38. Шәкәрімтану ғылыми-зерттеу орталығы. – ... ... – 27 ... ... ... – 285 ... ... Базарбаев М., Нарымбетов Ә. Ерлік пен еңбек ...... 1984. – 192 ... Нұршайықов Ә. Махаббат қызық мол жылдар. Таңдамалы, Т. 1. – Алматы:
Қазығұрт, 2005. – 472 б.
42. Көбдіков Т. Өлеңдері. – Алматы: ... 1955, –240 ... ... У. ...... ... ... 2001. – 200 б.
44. Қабдолов З. Лирика сипаты: Сылдырап өңкей келісім. //Кітапта:
Қабдолов З. ... ... ... мен ... – Алматы:
Жазушы, 1977. – 380 б.
45. Ахметов З. Лирика. //Кітапта: Әдебиеттану. ... ... ... ... ... ... – Семей-
Новосибирск: Талер-Пресс, 2006. – 398 б.
46. Уақыт және қаламгер. Әдеби сын. Алтыншы кітап. – ... ... – 304 ... Исмағұлов Н. Сапарғали Әлімбетов. //Кітапта: Сапарғали Әлімбетов.
Өлеңдер мен ...... ... 1962. – 204 ... ... О. Жанрово-видовое деление лирики. //В книге: Федотов О.И.
Основы теории литературы, Т. 2. – ... ... 2003. – 240 ... Әуезов М. Әр жылдар ойлар. Алматы: ҚМКӘБ, 1959. – 555 б.
50. Белинский В. ... соч.: в 3 т. Т. 2. – ... ... – 466 с.
51. Нұрқатов А. Абайдың ақындық ...... ... 1966. – ... Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет. – Алматы: Ғылым, 1997. – 504
бет.
53. ... Ә. ... ... ... Халықаралық
энциклопедия. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2000. – 656 ... ... Б. Зар ... ...... ... 2000. – 291 б.
55. Әуезов М. Абайдың лирикасы. //Кітапта: Әуезов М. 20 томдық шығ. –
Алматы: Жазушы, Т. 20. 1985. – 496 ... ... З. ... ...... ... 1964. – 460 ... Әбдіғазиев Б. Шәкәрімнің лирикалық шығармалары. – ... ... каб., 1994. – 72 ... ... Ә. ... Бекхожин творчествосы. – Алматы: Ғылым,
1983. – 176 б.
59. Жабаев Ж. 2 т. ... ... Т. 2. – ... Жазушы, 1982. –
440 б.
60. Тұрысбекова Ж. Төлеу Көбдіковтің әдеби ...... ... – 148 ... ... Т. Шын ... – бір ... Эссе. Әдеби сын. Зерттеу. – Алматы:
Жазушы, 1999. – 256 б.
62. Шаңбай Т. ... ... ... Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. –
Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998. – 720 ... ... Ғ. ... парызы. – Алматы: Жазушы, 1970. – 544 б.
64. Қаратаев М. Туған әдебиет туралы ойлар. – ... ... 1958. ... ... Жамбыл Ж. Шығармалар жинағы. – Алматы: ҚМКӘБ, 1946. – 208 б.
66. Сейдеханов К. Қазақтың Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... 1974. – 310 б.
67. Құлағың сал әлеумет. //Екпінді (Қазіргі Семей ... 1941. – № ... ... ... тарихы. 3 т. 1 кітап. – Алматы: ... 1967. ... ... ... С. ... және ... Т. 1. – Алматы: Жазушы, 1977. –
376 б.
70. Баймұратов Н. Қазына. – Алматы: Жазушы, 1982. – 240 ... ... К. ... ... ... //Кітапта: Тал бесіктен жер
бесікке дейін. – Алматы: Ана ... 1995. – 272 ... ... К. ... ... ... ... – Алматы: Ғылым,
1973. – 313 б.
73. Нарымбетов Ә. Уақыт шындығы көркемдік кепіл. – ... ... – 183 ... Борев Ю. Героическая поэма. //В книге: Борев Ю. Эстетика. Теория
литературы: ... ... ... ...
Москва: Издательство Астрель, 2003. – 575 стр.
75. Алтынбаев Қ., Жұмаханов Е. ...... Ер ... 1998. ... б.
76. Қазақ балуандары. – Алматы: Ер Дәулет, 1996. – 580 б.
77. Байзақов И. Таңдамалы. Т. 1. – Алматы: Жазушы, 1983. – 232 ... ... Н. ...... ... 1991. – 397б.
79. Дербісалин Ә. Дәстүр мен жаңашылдық. – Алматы: Ғылым, 1976. – 204
б.
80. ... ... ... Т. 1. – Алматы: Білім, 1995. – 288 б.
81. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Мектеп, 1973. – 212 ... ... Қ. Оғуз ... эпосының тілі. – Алматы: Ғылым, 1988. –
280 б.
83. Жансүгіров І. Поэмалар. Т. 2. – Алматы: Жазушы, 1987. – 344 ... ... Ә. ... ... 1980. – 23 ... ... Б. ... – Семей: Полиграфия, 2001. – 340 б.
86. ... Т. ... ... ...... ... 1980.–
213 б.
87. Батырлар жыры. І том. – Алматы: Жазушы, 1963. – 540 ... ... А. ...... ... 1968. – 319 ... ... тарихы. Очерктер. – Алматы: Дәуір, 1994. – 446 ... ... би. ... алғы сөзін жазған – С. Қорабай), Алматы:
Журналист, 1991. – 115 б.
91. Нарымбетов Ә. Қазақ совет поэмасы. – ... ... 1977. ... б.
92. Нұрмағамбетова О. Нұрпейіс Байғанин. //Кітапта: ... ... ... ... алғы сөзін жазған ...... ... 1991. – 400 ... Әуезов М. (ҚӘТ, Т. 2. 2 кіт., 1961. – 448б.)
94. ... А. ... ...... ... 1980. – 312 ... Мұхамедханұлы Қ. Абайдың ақын шәкірттері. Т. 3. – Алматы: ... – 320 ... ... Б. Әріп ...... ... 2001. – 184 ... Ысмайылов Е. Пушкин қазақ халқының әдебиетінде ... 1936, – 17 ... ... М. ... қазақшаға аудару тәжірибелері туралы. //Социалды
Қазақстан. 1936, – 22 қаңтар.
99. Пушкин А.С. Таңдамалы. 3 т., Т. 2. – ... ... – 360 ... ... Ә. ...... ... 1988. – 304 б.
101 Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 ... ... С. ... ... ... халық әдебиеті. Көп томдық.
Айтыс. Т. 1. – Алматы: Жазушы, 1988. – 288 ... ... Б. ... ... ХХ ... басындағы демократ жазушылары.
– Алматы: ҚМКӘБ, 1958. – 308 б.
104 Ғабдуллин М. Халық ауыз ...... ... 1974. ... ... ... Ә. ... фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991.
– 288 б.
106 Базарбаев М. Көрікті ойдан көркем сөз. – ... ... 1994. ... ... ... С. ... жыршы, әрі ақын //Жамбыл туралы ... мен ... ...... – 1996. – 116-140 б.
108 Бердібаев Р. Айтыс ... ... ...... Мектеп, 1983.
– 248 б.
109 Негимов С. Халық өлеңінің ұйқасы мен ырғағы. //Жамбыл және қазіргі
халық поэзиясы. – Алматы: ... 1975. – 270 ... ... М. Айтыс. – Алматы: Ғылым, 1990. – 52 б.
111 Егізбай Қ. Сапарғалы жайлы ойларым. – Семей. ... ... ... 2005. 27 ... ... ОҒКҚ – 268, 285 ...... Жолдасбеков М. Қазіргі айтыс. Т.1. //Кітапта: ... ...... ... 2004. – 312 ... Сапарғали мен Есенсарының айтысы. Халық ... ... ... 1945. – 16 ... Асыл сөз, ... жыр жеңіс үшін. //Социалистік Қазақстан, 1943. –
12 желтоқсан, № ... ... Қ. ... ... //Екпінді, 1946. – 21 сәуір.
117 Сыздықов Ж. Ақындар айтысы. //Социалистік Қазақстан, 1946. – ... ... С. ... ...... ... 1974. – 480 стр.
119 ҚРҰҒА ОҒКҚ – 244 бума. №1, 2.
.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 171 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әбділда Тәжібаев5 бет
Абай Құнанбаевтың өмірбаяны, ақындық жолы17 бет
Мұраттың өмірбаяны,ақын мұрасының зерттелуі21 бет
Шал ақынның өмірі туралы деректер26 бет
Қазақ халқының ақиық ақыны - Олжас Сүлейменовтың өмірі және қоғамдық - саяси қызметі55 бет
"Қорқыт Ата."6 бет
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Жұбан Молдағалиев4 бет
Мен ұстазбын (эссе)2 бет
Мұхтар ӘуезовтIң өмIрбаяны мен ғылыми - творчестволық көзқарасының қалыптасуы42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь