Қазақстанда қалыптасқан экологиялық мәселелер және оны шешу жолдары

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

Негізгі бөлім
1.1 Өндіріс қалдықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2 Қазақстанда қалыптасқан экологиялық мәселелер және оны шешу
жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.3 Қазақстан Республикасының экологиялық қауіпсіздігінің жай . күйі
мен проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15

Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
Кіріспе
Қазіргі кезде адамның қоршаған ортамен қарым – қатынасы ерекше маңызға ие болып отыр.Жер шарындағы халық санының жедел өсуі және көптеген елдердің индустриалды дамуы табиғи ресурстарды пайдалануды еселеп арттырып , адамның табиғатқа әсерінің көлемін өсіре түсуде.
Соңғы жылдары пайдалы қазба қорларының азаюы , жер бетінен өсімдік және жануарлар дүниесінің көптеген өкілдерінің жойылуы және сондай – ақ табиғи ортаның шектен тыс ластануы айрықша белең алып отыр.Кейбір елдерде ,әсіресе дамыған елдерде қоршаған орта жағдайының нашарлағаны соншалық , адамдардың денсаулығы бұзыла бастады.Осының бәрі қоршаған ортаны қорғау мәселесіне ерекше көңіл бөлуге , табиғатты сақтау және қалпына келтіру мәселелерімен жақсырақ айналысуға , сондай- авқ оның ресурстарын тиімді пайдалануға итермелейді.Сондықтан жыл сайын жерлерді суландыру ,ормандарды қалпына келтіру, өндірістік қалдықтар мен техникалық лас суларды тазарту , топырақтың құнарлылығын сақтау және топырақ эрозиясына жол бермеу төңірегіндегі жұмыстар кең көлемде жүргізілуде.
Табиғаттың өзгертуді қаламайтыны белгілі.Ондағы өзгерістер баяу, байқаусыз өтеді,өзін-өзі реттеу мен өзін-өзі қалпына келтіру процестері ұзаққа созылады.Адамның зиянды істері бірден байқалмайды,тек ұзақ жылдардан соң , бір нәрсені өзгерту немесе түзеу өте қымбатқа түскенде әрі кешігіңкірегенде,кейде тіпті нәтижесіз болған кезде ғана көрінеді.
Өткен кезеңдердің барлық тәжірибесі көрсетіп отырғандай ,табиғатқа ұқыптылықпен қарамау, бүгінгі пайда үшін атқарған істеріміздің күні ертең орны томас зиянға ұшыратарын алдын ала болжап барып әрекет етуіміздің қажет екенін естен шығармаған жөн.Табиғатқа ұқыптылықпен қарамаудың ащы мысалдары өте көп және лоардың зиянды жақтары баршаға белгілі.
Ірі қалаларда халықтың санының еселеп артуы тұрмыстық-коммуналдық құрылыстар мен өнеркәсіп, зауыт, фабрикалардың салыну қажеттігін туғызады. Осыған байланысты мұндай қалаларда техникалық және ақаба сулар көптеп жиналуда. Қазақстанда жыл сайын шығарылатын ақаба судың мөлшері 6 млрд деп есептеледі. Қазіргі кезде тұрмыстық ақаба суларды залалсыздандыру үлкен мәселе болып отыр. Осындай қаланың бірі-оңтүстік астана атанған Алматы қаласы.
Алматы қаласының халқы жыл сайын артып, білім, ғылым және мәдениет ошағына айналуда. Осы уақытқа дейін Алматы қаласының пайдаланылған тұрмыстық – коммуналдық суы 70 км жердегі Жаманқұм және Сорбұлақ бөгетіне жинақталып, ірі жасанды көлдерге айналған болатын.
Қалыпты экологиялық жағдай 1986 жылы бұзылды. Жылдар бойы жинақталған ақаба су Жаманқұм жағалауын бұзып-жарып, Қапшағай су қоймасына қарацй- ақты. Бұл апатты жағдай көптеген мал басы мен құрылыстарды қиратып, шығынға ұшыратты. Қапшағай су қоймасы ластанып, демалыс орындары уақытша қызметін тоқтатқан болатын Жаманқұм су жинақтау орнының жойылуы Сорбұлаққа үлкен салмақ түсірді. Қазір Сорбұлақ суы шамадан тыс көбейіп, қауіпті деңгейге жетті.Суды азайтататын каналдар қалыпты жұмыс істемейді. Осының салдарынан Сорбұлақтағы су айдыны 60 км артып, ұзындығы-15 км, ені - 8 км, тереңдігі- 18 метрге тереңдеп, жинақталған судың көлемі-1 млрд м– ға жетіп отыр.
Жасанды көлдің жиегін бұзып кету қаупі күн өткен сайын өсе түсуде. Кейбір болжамдар бойынша Сорбұлақ апаты болған жағдайда Іле- Балқаш алабы бұрын сонды болмаған апатқа ұшырап, 50000 тұрғыны бар Балқаш өңірі зардап шекпек. Іле бойындағы гидромелиорациялық станциялар елді мекендер, егіс алқаптары мен шұрайлы өзне бойындығы тоғайлардың ақаба су астында қалу қаупі төнуде.
Сорбұлақ апаты әкелетін зардаптар қандай болмақ. Сорбұлақ жасанды көлі суының құрамы өте қауіпті. Су құрамында көп мөлшерде улы токсиндер, фенолдар, мұнай өнімдері, нитриттер, ауыр металдар, т. б. белгісіз зиянды химиялық заттар жинақталған. Зиянды заттардың шекті рауалы мөлшері есепке алынбаған. Су құрамындығы химиялық қоспалар тіршіллікке өте қауіпті диоксин тәрізді заттарды түзуі мүмкін. Ал диоксинді екінші дүние жүзілік соғыста улағыш қару ретінде қолданған. Әрине Сорбұлақ көлінде судың өздігінен тазалану процесі жүріп жатыр. Бірақ оның тұрақты тазалану механизміне үздіксіз ағып келіп қосылып келіп жатқан лас сулар мүмкіндік бермей отыр.
Тағы бір қауіпті мәселе көлдегі органикалық заттардың есебінен жәндіктердің еркін көбейе түсуі. Нәтижесінде, Сорбұлақ жағалауында құстардың, суында балықтардың көбеюі артып отыр. Көлден айналадағы малдар еркін су ішеді. Осының бәрі айналып келіп қоректік тізбектер арқылы
өсімдіктер, жәндіктер, жануарлар, құстар, адамдар болып жалғасып, ақырында, адам организіміне айықпас дерт әкелмесіне кім кепіл.
Сорбұлақ мәселесін шешуге бола ма? Бүгінгі өмір сүріп отырған ғасырымыз ғылым мен білімнің шарықтаған дәуірі. Адамның ақыл- ойы табиғат апаттарының бәрін шешуге дайын. Сорбұлақ мәселесі– ғалымдарды, қоғамдық ұйымдарды бейжай қалдырмауда. Кейбір жобалар ұсынылып та үлгерді. Соның бірі– Сорбұлақ көлінен канал арқылы суды Күрті суқоймасына жеткізу. Жол бойы суды тазартудың лазерлік агрогидромодуль жүйесін қолданып, суды залалсыздандыру құрылысын салу.
Екінші жоба- Сорбұлақ суын канал арқылы Күрті су қоймасына әкеле отырып, оны қосымша тазартып, одан соң Іле өзеніне құю. Мұны жүзеге асыру үшін суды қайтара отырып тазалау және жасанды биотоғандар салу, суды хлорлау станцияларын іске қосу жұмыстары талап етілуде.
Үшінші бір топ ғалымдардың пікірі бойынша– қала суын қайта тазартудың жаңа технологиясын қолдана отырып, судың сапасын жақсартып қайта пайдалану.
Келесі бір болашағы зор бағыт Сорбұлақ суын құрылыс ағаштарын өсіруге пайдалану. Бұл мәселе экологиялық жағынан қауіпсіз шаруашылық салалары үшін арзан ағаш материалдарын дайындаудың көзі болмақ. Бұл салада “ Мерей- Терек ” ЖШС бірлестігі терек өсіруді жоспарлап отыр. Егерде жоспарланған 400 мың га жерге терек отырғызылатын болса онда оған жылына 30 млн м су жұмсалып, Сорбұлақ суының деңгейін тұрақтандыру жүзеге асары сөзсіз. Ал бұл мәселені көкөніс пен дәнді – дақылдар егіп шешуге мүлдем болмайды.
Қорыта айтқанда, Сорбұлақ мәселесі барлық ірі қалаларға тән жағдай. Оны шешу қоршаған ортаның тазалығы мен адам баласының салауатты өмір салты үшін ауадай қажет мәселелер. Ең бастысы өндіріске тұрмыстық- коммуналдық суларды тазартудың бүгінгі күн талабына сай жаңа технологияны енгізу жолы ғана бұл мәселені дер кезінде шешері сөзсіз. Қалалардың саны мен олардың тұрғындары тез өсуіне байланысты, экологиялық жүйеге түсетін ауыртпалық үнемі күшейіп келеді. ” urbs ” латынша қала деген сөз ертеден белгілі болғанымен ” урбанизм ”немесе “урбанизация ” түсінігі соңғы жылдары жиі қолданыла бастады.
Халықтың қалада тұруға ұмтылуы, қаладағы тұрмысты ұнатуы урбанизация процесінің күшеюіне алып келеді. Қазақстан Республикасы да дүниежүзілік урбанизация әсерінен тысқары қалған жоқ. Әсіресе, өнеркәсіп және қатынас кәсіпорындарын көптеп салу мен тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде қалалар саны тез өсті. Олардың тұрғындары 45
жылда 5 еседен артық өсіп, халықтың басым көпшілігі қалада тұратын болды. Болжам бойынша, қалалар саны жақын арада көп өзгере қоймайды. Ал қаладағы тұрғындар саны көп артуы ықтимал. Қала халқының тығыздығы әсіресе Алматы, Қарағанды, Шымкент қалаларында бір шаршы километрге 200- ден аса адамнан келіп, экологиялық жағдайдың үнемі нашарлауына себеп болды. Дүние жүзінде 1850 жылы халқының саны миллионнан астам 4 қала болса, 1920 жылы олардың саны 25-ке өсті.1950 жылы қаланың саны 90-ға, 1960 жылы 140-қа, 1970 жылы 160-қа жетті.
Қазақстан Республикасы 2717 мың шаршы км аумақты иемденіп жатыр.Қазақстанда- 14 облыс, 84 қала және 210-дай қала типтес елді мекендер бар. Осы облыстардағы қалалардың орналасуы және олардың сандық сипаттамасы, Ж .Әділовтың дерегі 5.5 кестеде келтірілген. Берілген мәліметтерден байқалғандай, 1970 жылға дейін қала халқының саны өсіп келген (қалада 50%, ауылдық жерлерде 50%). Одан бері қарай, қала халқы екпіндеп өспегенімен, баяулап арта отырып, 1989 жылы қала– ауыл халқының ара салмағы 57 және 43 % болған.
Жеке қалалар мен олардың тұрғындары өсіп ғана қоймай, қазіргі қалалар бір- бірімен қосылып, аумағы үлкен, халқы аса зор аймақтар пайда болуда. Оларды- мегаполис (қосылып кеткен ) деп атайды. Бірінші мегаполис ретінде, АҚШ-тың Атлант мұхиты жағалауындағы Босваш мегаполисін айтуға болады. Оның ұзындығы 850 км, халық саны 35 миллион.Тынық мұхит жағасында ұзындығы 120 км, ені 60 км Лос- Анджелес- Сан-Франсиско мегаполисі бар. Үлкен Токио (Токио мен Иокогама қалалары) мегаполисінде 25 миллионнан астам адам тұрады. Ресей мемлекетінде де - Москва, Владимир, төменгі Новгород қалалары бір- біріне қарай “жылжып”, аралары жақындап келеді.
Сонымен ірі қалалар маңайындағы кіші қалаларды, елді мекендерді өздерінің құрамына қосып, қоршаған ортаны одан әрі нашарлатуда, қала тұрғындары, ауыл адамдарымен салыстырғанда екі есе көп науқастанатыны да сондықтан.
Алдын ала болжамдар бойынша, алдымыздағы ғасыр сонына қарай халықтың ¾ бөлігі өнеркәсіп орындары шоғырландырылған қалалар мен қала типтес орталықтарда, ал дамып келе жатқан елдерде, олардың жартысына жуығы қалаларды мекендейтін болады. 1 млн- ға жуық халқы бар қала, сөткесіне өте үлкен су қорын, азық, жанар жағар май қорларын пайдалану нәтижесінде, көптеген газ, сұйық және қатты күйіндегі қалдықтар қоршаған ортаға келіп қосылады. Соңғы кездері, үлкен қарқынмен дамыған мұнай өндіру, өңдеу кәсіпорындарының да табиғи қоршаған ортаның экологиялық климатын өзгертуде, ауаны ластауда алар орны ерекше. Ол– экологиялық пәнді, ілімді білмеудің, оны елемеудің салдары Табиғат өзіне жасалған қиянатты ешқашанда кешірмейді.Оны дер кезінде тоқтатпаса, есесі үлкен шығындармен, орны толмас өкінішпен қайтатаны анық.
Өндіріс орындары қалада шоғырланғандықтан қоршаған ортаны ластаушылардың басты көзі сол екендігін Ж. Әділов өз еңбегінде былай сипаттайды: Алуан түрлі өнеркәсіп салалары, өндіріс күшінің басым бөлігі қалада шоғырланғандықтан, онда халық көп, әрі тығыз орналасады. Сөйтіп олар әлеуметтік– экономикалық және экономикалық қарама – қайшылықтың негізгі буынына айналды, бір жағынан, қалалар айналадағы табиғи ортаны ластайтын басты көз, екінші жағынан, ол- ластанудан неғұрлым көп зиян шегетін және ондағы қоршаған ортаны сауықтыруды қажет ететін әлеуметтік–экономикалық объект. Сондықтан, қаланың көбею процесінде, яғни қалалар пайда болғанда және дамығанда бірінші кезекте қоршаған орта факторларын реттеуді ескеру қажет.
Қазіргі өнеркәсіп қалалары өте күрделі әлеуметтік– экономикалық және экологиялық жүйе болып саналады. Оларда, өндірістік және өндірістік емес салалардың, көліктің, тұрмыстың, мәдениеттің тұтас организмі тығыз байланысқан. ”Тұтас организм ретінде, - деп жазды В. М. Розин, - қала жекелеген жүйе тармақтарының: өндіріс тұрғын, көлік, тұрмыс, мәдениет салаларының бірігуі ғана емес, біріңғай ортасы.”
Қаланы адамдарды қоршаған ортаның басты формасы ретінде қарастыру, әлемдік және аймақтық модельдермен салыстырғанда, қаланың экологиялық блок модельдерінің өзіндік ерекшелігін айқындайды. Қалаларда бірінші кезекте қоғамның сонымен, қоса әлеуметтік және табиғи ресурстың басты рөлі ретінде, тікелей адамдар проблемасы қойылады. Сондықтан да мұнда экологиялық функция ең әуелі әлеуметтік тұрғыда және олардың өмір сүруін қамтамасыз етуде, әрі қала ортасының дамуына орай өркендетуге бағытталады.
Тыныс-тіршіліктің әлеуметтік бағытына, әсіресе дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының жарғысына сәйкс қалада адамдардың денсаулығына, олардың рухани өсуіне, мәдениетті демалуына зор көңіл бөлінеді. Ол үшін қаладағы қоршаған ортаның тазалығы үнемі басты назарда болады.
Географтар мен қала салушылардың жұмыстарында, қаланы қоршаған орта тұтастай үш негізгі компонент ретінде қарастырылады .
1. табиғи орта(экожүйе):
Ландшафт; Климат, атмосфера, жер бетіндегі және жер астындағы сулар,геологиялық орта; Биогендік элементтер , топырақ, биоценоз.
2. Антропогенді жасанды орта. Қала атырабын қолдан ұйымдастыру: инженерлік және көліктік инфрақұрылымдар, салынған құрылыстар, көгалдар, энергия мен материалдардың , соның ішінде ластайтын заттармен танысып оларды белгілі бір жүйелерге топтаудың қажеттілігі жоғары .
Адамның адамдық қасиетке ие болып, кемелденуі жұрттың арасында өмір сүріп, бірге еңбек етіп қарым- қатынас жасауында. Халық санының аз немесе көп болуы, оның орналасуы ,тығыздығы ,өсу қарқынының жылдам не баяу болуы сол елдің немесе қоғамның қоршаған ортаға көзқарасының дамуын тездетеді,не баяулатуға себепші болады.Алайда мұны , халық саны қоғамды дамытуда шешуші рөл атқарады деп тікелей түсінуге тағы болмайды.Халықтың орналасуы тығыздығы және өсу қарқыны өте жоғары бола тұрып,кейбір мемлекеттердің саяси , экономикалық және экологиялық дамуы жағынан саны аз,әрі сирек қоныстанған елдерден артта қалған реттері тврихта кездесіп отырады. Мысалы, Швеция халқының орналасу тығыздығы АҚШ – қа қарағанда 26 есе жоғары екен. Ал экономикалық ,саяси және экологийлық дамуы жағынан бұл елдердің қайсысы ілгері кетіп , жай – күйін білдіретін мәселе еңбек ресурстары төңірегінде ,еңбекке жарайтын күш мөлшері туралы, халыққа білім беру ,іскерлік қабілеті мен мамандығын ұдайы арттырып отыру хақында болмақ. Жан- жақты сауаты бар, көзі ашық,өз ісін жетік меңгерген маман табиғи ортаны бүлдірмейді.ондай адамдар өзі және ұрпағы өмір сүріп отырған табиғи ортаға қастандық жасауы мүмкін емес.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Ж. Ж. Жатқанбаев « Экология негіздері »
2. Ә. Бейсенова, А. Самақова, Т. Есполов, Ж. Шілдебаев
« Экология және табиғатты тиімді пайдалану »
3. Ұ.Б.Асқарова « Экология және қоршаған ортаны қорғау »
4. Экологиялық білім бағдарламасы
5. А. Т. Райымбекова « Экология- экономикалық дамуға ықпалы»
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
..................3
Негізгі бөлім
1.1 Өндіріс қалдықтары
............................................................................
.7
2. Қазақстанда қалыптасқан экологиялық мәселелер және оны ... ... ... ... ... жай – күйі
мен проблемалары
..........................................................................
............12
Қорытынды
............................................................................
........................15
Қолданылған әдебиеттер
............................................................................
.19
Кіріспе
Қазіргі кезде адамның қоршаған ортамен қарым – ... ... ие ... ... ... ... санының жедел өсуі және көптеген
елдердің индустриалды ... ... ... ... еселеп арттырып
, адамның табиғатқа әсерінің көлемін өсіре түсуде.
Соңғы жылдары пайдалы қазба қорларының азаюы , жер ... ... ... ... ... ... ... және сондай – ақ табиғи
ортаның шектен тыс ластануы айрықша белең алып отыр.Кейбір елдерде ,әсіресе
дамыған елдерде қоршаған орта ... ... ... , ... ... ... бәрі ... ортаны қорғау мәселесіне
ерекше көңіл бөлуге , табиғатты сақтау және ... ... ... ... , ... авқ оның ... тиімді пайдалануға
итермелейді.Сондықтан жыл сайын ... ... ... ... өндірістік қалдықтар мен техникалық лас ... ... ... ... ... және ... эрозиясына жол бермеу
төңірегіндегі жұмыстар кең көлемде жүргізілуде.
Табиғаттың өзгертуді ... ... ... ... ... реттеу мен өзін-өзі қалпына келтіру ... ... ... ... ... ... ұзақ ... , бір нәрсені өзгерту ... ... өте ... ... ... тіпті нәтижесіз болған кезде ғана көрінеді.
Өткен кезеңдердің барлық тәжірибесі көрсетіп отырғандай ,табиғатқа
ұқыптылықпен қарамау, бүгінгі ... үшін ... ... күні ... ... ... ... алдын ала болжап барып әрекет етуіміздің қажет
екенін естен шығармаған жөн.Табиғатқа ұқыптылықпен қарамаудың ащы ... көп және ... ... жақтары баршаға белгілі.
Ірі қалаларда халықтың санының еселеп артуы тұрмыстық-коммуналдық
құрылыстар мен өнеркәсіп, ... ... ... қажеттігін туғызады.
Осыған байланысты мұндай қалаларда техникалық және ... ... ... ... жыл ... шығарылатын ақаба судың мөлшері 6 млрд ... ... ... ... ... ... ... үлкен
мәселе болып отыр. Осындай қаланың ... ... ... ... ... халқы жыл сайын артып, білім, ғылым және ... ... Осы ... ... ... ... ... – коммуналдық суы 70 км жердегі Жаманқұм және Сорбұлақ ... ірі ... ... ... ... ... ... 1986 жылы бұзылды. Жылдар бойы жинақталған
ақаба су ... ... ... ... су ... ... Бұл апатты жағдай көптеген мал басы мен құрылыстарды қиратып, шығынға
ұшыратты. ... су ... ... демалыс орындары уақытша қызметін
тоқтатқан болатын Жаманқұм су жинақтау орнының жойылуы Сорбұлаққа үлкен
салмақ ... ... ... суы ... тыс ... ... ... азайтататын каналдар қалыпты жұмыс істемейді. Осының салдарынан
Сорбұлақтағы су айдыны 60 км ... ... км, ені - 8 км, ... ... ... ... ... көлемі-1 млрд м– ға жетіп отыр.
Жасанды көлдің жиегін бұзып кету қаупі күн өткен сайын өсе ... ... ... ... апаты болған жағдайда Іле- Балқаш алабы
бұрын сонды болмаған апатқа ұшырап, 50000 ... бар ... ... ... Іле ... гидромелиорациялық станциялар елді мекендер, егіс
алқаптары мен шұрайлы өзне бойындығы тоғайлардың ... су ... ... ... ... әкелетін зардаптар қандай болмақ. Сорбұлақ ... ... ... өте ... Су ... көп ... улы токсиндер,
фенолдар, мұнай өнімдері, нитриттер, ауыр металдар, т. б. ... ... ... ... Зиянды заттардың шекті рауалы мөлшері есепке
алынбаған. Су құрамындығы химиялық ... ... өте ... ... ... ... мүмкін. Ал диоксинді екінші дүние жүзілік
соғыста улағыш қару ретінде қолданған. ... ... ... ... тазалану процесі жүріп жатыр. Бірақ оның ... ... ... ағып ... ... ... жатқан лас сулар мүмкіндік
бермей отыр.
Тағы бір ... ... ... ... ... ... ... көбейе түсуі. Нәтижесінде, Сорбұлақ жағалауында
құстардың, суында балықтардың ... ... ... ... ... ... су ... Осының бәрі айналып келіп қоректік тізбектер арқылы
өсімдіктер, жәндіктер, ... ... ... ... ... адам ... ... дерт әкелмесіне кім кепіл.
Сорбұлақ мәселесін шешуге бола ма? ... өмір ... ... ғылым мен білімнің шарықтаған дәуірі. Адамның ақыл- ойы табиғат
апаттарының бәрін шешуге дайын. ... ... ... қоғамдық
ұйымдарды бейжай қалдырмауда. Кейбір жобалар ұсынылып та үлгерді. Соның
бірі– Сорбұлақ көлінен ... ... суды ... ... ... ... суды ... лазерлік агрогидромодуль жүйесін қолданып, суды
залалсыздандыру құрылысын салу.
Екінші ... ... суын ... ... Күрті су қоймасына әкеле
отырып, оны қосымша тазартып, одан соң Іле өзеніне құю. Мұны ... ... суды ... ... ... және ... ... салу, суды
хлорлау станцияларын іске қосу жұмыстары талап етілуде.
Үшінші бір топ ғалымдардың пікірі ... қала суын ... ... ... ... ... судың сапасын жақсартып қайта
пайдалану.
Келесі бір болашағы зор бағыт ... суын ... ... ... Бұл ... экологиялық жағынан қауіпсіз шаруашылық ... ... ағаш ... ... көзі болмақ. Бұл салада ... ... ” ЖШС ... ... ... жоспарлап отыр. Егерде
жоспарланған 400 мың га жерге терек отырғызылатын болса онда оған жылына ... м су ... ... суының деңгейін тұрақтандыру жүзеге асары
сөзсіз. Ал бұл мәселені ... пен ...... егіп ... ... ... ... мәселесі барлық ірі қалаларға тән ... шешу ... ... ... мен адам ... ... өмір ... ауадай қажет мәселелер. Ең бастысы өндіріске ... ... ... ... күн талабына сай жаңа технологияны енгізу жолы
ғана бұл ... дер ... ... ... ... саны мен ... тез өсуіне байланысты, экологиялық жүйеге түсетін ауыртпалық
үнемі күшейіп келеді. ” urbs ” ... қала ... сөз ... ...... ... “урбанизация ” түсінігі соңғы жылдары жиі
қолданыла бастады.
Халықтың қалада тұруға ұмтылуы, қаладағы тұрмысты ... ... ... алып келеді. Қазақстан Республикасы да дүниежүзілік
урбанизация ... ... ... жоқ. ... ... және қатынас
кәсіпорындарын көптеп салу мен тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде
қалалар саны тез ... ... ... 45
жылда 5 еседен артық өсіп, халықтың басым көпшілігі қалада тұратын ... ... ... саны ... ... көп ... қоймайды. Ал қаладағы
тұрғындар саны көп артуы ықтимал. Қала халқының тығыздығы әсіресе Алматы,
Қарағанды, Шымкент ... бір ... ... 200- ден аса ... ... жағдайдың үнемі нашарлауына себеп болды. Дүние жүзінде
1850 жылы халқының саны миллионнан астам 4 қала ... 1920 жылы ... 25-ке ... жылы ... саны 90-ға, 1960 жылы ... 1970 ... ... Республикасы 2717 мың шаршы км ... ... 14 ... 84 қала және ... қала типтес елді
мекендер бар. Осы облыстардағы қалалардың орналасуы және ... ... Ж ... ... 5.5 кестеде келтірілген. Берілген
мәліметтерден байқалғандай, 1970 жылға дейін қала ... саны өсіп ... 50%, ... ... 50%). Одан бері ... қала халқы екпіндеп
өспегенімен, баяулап арта отырып, 1989 жылы ... ауыл ... ... 57 және 43 % болған.
Жеке қалалар мен олардың тұрғындары өсіп ғана ... ... бір- ... ... ... ... ... аса зор аймақтар пайда
болуда. Оларды- мегаполис (қосылып кеткен ) деп атайды. Бірінші мегаполис
ретінде, ... ... ... ... ... ... айтуға
болады. Оның ұзындығы 850 км, халық саны 35 ... ... ... 120 км, ені 60 км Лос- ... ... ... бар.
Үлкен Токио (Токио мен Иокогама қалалары) мегаполисінде 25 миллионнан астам
адам тұрады. Ресей мемлекетінде де - Москва, ... ... ... бір- ... ... ... аралары жақындап келеді.
Сонымен ірі қалалар маңайындағы кіші ... елді ... ... ... қоршаған ортаны одан әрі нашарлатуда, қала
тұрғындары, ауыл адамдарымен салыстырғанда екі есе көп ... ... ала ... ... ... ... сонына қарай халықтың
¾ бөлігі өнеркәсіп орындары шоғырландырылған қалалар мен қала типтес
орталықтарда, ал ... келе ... ... ... жартысына жуығы
қалаларды мекендейтін болады. 1 млн- ға жуық халқы бар қала, ... ... су ... ... ... ... май ... пайдалану
нәтижесінде, көптеген газ, сұйық және қатты күйіндегі ... ... ... ... Соңғы кездері, үлкен қарқынмен дамыған ... ... ... да ... ... ... ... өзгертуде, ауаны ластауда алар орны ерекше. Ол– ... ... ... оны елемеудің салдары Табиғат өзіне жасалған
қиянатты ешқашанда кешірмейді.Оны дер ... ... ... ... орны ... өкінішпен қайтатаны анық.
Өндіріс орындары қалада ... ... ... ... көзі сол ... Ж. Әділов өз еңбегінде былай
сипаттайды: Алуан түрлі өнеркәсіп ... ... ... ... ... шоғырланғандықтан, онда халық көп, әрі тығыз орналасады. Сөйтіп олар
әлеуметтік– ... және ... ...... негізгі
буынына айналды, бір жағынан, қалалар ... ... ... ластайтын
басты көз, екінші жағынан, ол- ластанудан неғұрлым көп зиян шегетін және
ондағы қоршаған ортаны ... ... ... ... Сондықтан, қаланың көбею процесінде, яғни қалалар пайда болғанда
және дамығанда бірінші кезекте қоршаған орта ... ... ... ... ... өте ... ... экономикалық және
экологиялық жүйе болып саналады. Оларда, өндірістік және өндірістік емес
салалардың, ... ... ... тұтас организмі тығыз
байланысқан. ”Тұтас организм ретінде, - деп жазды В. М. ... - ... жүйе ... ... ... ... тұрмыс, мәдениет
салаларының бірігуі ғана емес, біріңғай ... ... ... ортаның басты формасы ретінде қарастыру,
әлемдік және аймақтық модельдермен ... ... ... блок
модельдерінің өзіндік ерекшелігін айқындайды. Қалаларда бірінші кезекте
қоғамның сонымен, қоса әлеуметтік және табиғи ... ... рөлі ... ... ... қойылады. Сондықтан да мұнда экологиялық функция
ең әуелі әлеуметтік ... және ... өмір ... ... ... ... ... дамуына орай өркендетуге бағытталады.
Тыныс-тіршіліктің әлеуметтік бағытына, әсіресе ... ... ... ... ... ... адамдардың денсаулығына,
олардың рухани өсуіне, мәдениетті демалуына зор көңіл бөлінеді. Ол ... ... ... тазалығы үнемі басты назарда болады.
Географтар мен қала салушылардың жұмыстарында, қаланы қоршаған орта
тұтастай үш негізгі компонент ретінде ... .
1. ... ... ... ... жер ... және жер ... ... ... ... , ... биоценоз.
2. Антропогенді жасанды орта. Қала атырабын қолдан ұйымдастыру: инженерлік
және көліктік ... ... ... ... ... ... , ... ішінде ластайтын заттармен танысып оларды белгілі
бір жүйелерге топтаудың қажеттілігі жоғары .
Адамның адамдық қасиетке ие ... ... ... ... өмір
сүріп, бірге еңбек етіп қарым- қатынас жасауында. Халық санының аз немесе
көп болуы, оның ... ... ,өсу ... жылдам не баяу болуы
сол елдің немесе ... ... ... ... ... баяулатуға себепші болады.Алайда мұны , халық саны ... ... рөл ... деп ... ... тағы ... тығыздығы және өсу қарқыны өте жоғары бола ... ... , ... және ... ... жағынан саны
аз,әрі сирек қоныстанған елдерден артта ... ... ... кездесіп
отырады. Мысалы, Швеция халқының орналасу тығыздығы АҚШ – қа қарағанда 26
есе жоғары екен. Ал ... ... және ... ... ... ... ... ілгері кетіп , жай – күйін білдіретін мәселе ... ... ... ... күш ... туралы, халыққа білім
беру ,іскерлік қабілеті мен мамандығын ұдайы арттырып отыру хақында болмақ.
Жан- жақты сауаты бар, көзі ... ісін ... ... ... ... ... адамдар өзі және ұрпағы өмір сүріп отырған табиғи
ортаға қастандық ... ... ... ... ... өнеркәсіп пен қалалар, т.б. құрылыстар кешені көбінесе суы мол,
адамдар үшін қолайлы жерге ... Ол үшін ... ... құнарлы
жерлер пайдаланылады. Осының бәрі қоршаған ортаға өзімен ... ... мен ... ... ... ... ... проблема туғызады.
Қалдықтарды біз көбіне қоқсықтар дейміз. Ал ... ... бір ... 1,2- 1,4 ... ... тұрмыстық қалдықтарға қағаз, тамақ, шыны, металл, ... ... ... өнімдерінің қалдықтары, т.б. жатады. Осы
қалдықтарды біз ... ... ... ... ... көлемі мен зияндылығы жөнінен өте ... ... ... ... Олар су, дала, орман , т.б. кешендерді ластап,
айнала ... ... ... ... Бұдан бүкіл тіршілік атаулы және
адамдар ауруға шалдығуы мүмкін.
Қалалар ... ... ... ... тұрмыста пайдалану
жұмыстары жүргізіледі .Көбіне металл қалдықтар ... ... ... ,пластмассадан жасаған бұйымдарды жоюға тура келеді.
Қалдықтардың көбін құрылыс материалдарын шығаруға, шикізат өндіруге
жұмсайды. Ал ... ... ... ... Органикалық
қалдықтар құрамында қоректік элементтер азот, фосфор, кальций, магний,
калий көп болады.
Өндіріс және тұрмыс ... ... ... Ең ... ... ... ... заттарға айналдыру .Ол үшін
үлкен қалаларда қалдықтарды өңдейтін зауыт салынуы керек . Алғашқы ... 1981 ГФР – де ... Оның ... – тәулігіне 300 т,ал жылына 75
мың т қоқыс өңдейді.
Қазақстанда қалдықтарды өңдеу проблемасы әлі ... ... ... ... Жезқазған) өнеркәсіп шоғырланған
жерлерге салынған. Өнеркәсіп қалдықтары тау-тау болып үйіліп ... ... баяу ... ... бәрі желмен, сумен ауаға топыраққа тарап,
қоршаған ортаны ластап жатыр.
1994 жылғы мәлімет ... ... ... ... ... ... асып ... оның үстіне жыл сайын шамамен өнеркәсіптерден
1 млрд. қалдық шығарылса, тұрмыстық ... 14 млн. ... ... ... ең ... ... металлургия кәсіпорындарынан бөлінеді.
Олардың көлемі республика жерінде 54 млн. Т деп ... ... ... бойынша Алматы қаласында ғана жүзеге
асырылуда.Республика өнеркәсіп, тұрмыстық және ... да ... ... ... ... мен көму ... өте нашар дамыған. Оның
үстіне мұндай қалдықтар ешқандай қоршаусыз ашық аспан астында жатыр.
Республика ... ... ... ... ... 30 ... асады.Мұндағы соғыс техникасының қалдықтары ,ракета сынықтары,
бақылау обьектілері ... ... ... ... негізінен – Семей,
Нарын, Азғыр, Байқаңыр ғарыш айлағы, Сарышаған сынақ полигондары.
Шағын қалалар, поселкелер, ... ... ... өндірістік
және тұрмыстық қалдықтар да жеткілікті. ... көбі сол ... көл, ... ... ... Ал оның одан арғы ... ... ,екінші бір
елді мекенге тигізетін зардабы есепке ... ... ... ... мен пластмассалар бұйымдарын жою өте қиын. Ал оларды
жағу ауаға зиянды көміртек оксидттерін ... ... ... ... ... ... Біз зат алмасу заңдылығын білеміз. Табиғатта ... ... ... ... ,кейбір темір қалдықтарын шірітіп
жіберетін саңырауқұлақтар бар. Осылайша табиғатта өздігінен ... ... ... ... ... ... далада еш уақытта үйіліп
жатпайды.Бұл миллиондаған жылдардың жемісі. Осы заңдылықты адам ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп қалдықтарын
шірітетін тірі организм ... ... ... адам ... өзі жасаған зиянды қалдықтарды өзі жоюға міндетті.
Өндірістік және ... ... ... бола ма. ... ... бұл ... жақсы жолға қойылған. Мысалы, Жапонияда
қалдықтарды өңдеудің бірнеше сатылы жүйесі ... ... ... бар. Олар ... немесе аз қалдықты ... ... ... ... ... - құрылыс материалдары немесе тыңайтқыш Міне,
осындай деңгейге жету барлық ... ... ... бұл ... ... ... жүргізілуде. Мысалы, Алматы
қаласында біраз ... ... ... ... белоктар, құрылыс
материалдары және жол ... ... ... ... ... және қоршаған ортаны қорғау министірлігінің және заңдары
еліміздегі ... ... ... ... ... ... ... бастамасы деп білеміз.
2. Қазақстанда қалыптасқан экологиялық мәселелер және оны шешу ... ... адам мен оны ... орта ... ... түскені белгілі. Жер шарындағы халық санының
жедел өсуі мен ... ... күрт ... адамның табиғатқа
жүргізілетін ықпалын күшейтті. Әсіресе хх ғасырдың екінші ... адам мен ... ... жаңа жағдай қалыптасты. Адамзат қажетіне
керек шикізатқа сұраныс ... ... ... ... ... мен ... байлығы жедел игеріле бастады. ”Табиғатқа бағынбаймыз ,
оны өз ... ... , ... ... ... ... ... Мұның барлығының жер бетіндегі тіршілікке тигізетін әсері
табиғаттың өзіне тән ...... ... пен жел су ... ... әсерінен әлдеқайда асып түсті.
Жер бетіндегі экологиялық жағдайдың өзгеруі, әсіресе, ... ... ... ... ... өмір сүру ... ... ғылыми– техникалық
өрлеу табиғат пен қоғам арасындағы “алмасусыз” іске асу ... ... ... жоқ табиғатқа зиян келтіреді. Ал, бұл өз кезегінде ... , жер ... ... дүниесіне келетін зиянға ұласады.
Мәселе – осы зиянды болдырмау , мүмкіндігінше азайта ... , ... ... ... , ... ... жағдай жасауда болып отыр.
Экология туралы ғылымның көмегі де осы жерге керек.
Бізде ... ... баға ... екі өлшемі
(әлеуметтік,эконмикалық) қалыптасқан. Ал, қазіргі өмір осы ... да ... ... етіп ... ... ... өндіріс орнын
әлеуметтік,экономикалық жағынан дәлелдеумен қатар , оның экологиялық
жағдайларын қоса ... ... , бұл ... – қазір орын алып отырған
қателікке жол ... еді. ... ... Қазақстан қазір
экологиялық жағдайы ауыр өлкенің ... ... ... жері қаншалықты ұлаңғайыр болса, оның ... ... ... мол, әрі ... ... Ұлан ... өлкенің қысы
Сібірдің қақаған аязындай бет ... жазы орта ... ... ... ... Жер ... бірде тайгагга ұқсаса бірде шөлге ... ... ... ... ... ... қалыптасқан
жүйесінің бұзылуына байланысты ... ... ... ... ... мәселесін күн тәртібіне қоюы халықтың қызу қолдауына ие болып кетті.
Еліміздегі экологиялық дағдарысқа химия, мұнай, ... , ... ... және көп мөлшерде дамуы да әсерін молайтып отыр. Жыл
сайын Қазақстандағы су ... ... ... ластанған 6 млрд
м ағын су құйылады, 3 млн тонна ... ... ауа ... ... 200
млн тонна қатты қалдықтар қоқысқа тасталады. Басқа да шикізат көздерін
игеру ауаны ластаумен ... ... , ... қатарына мыс, қорғасын ,
мырыш , күміс , хромм мұнай т.б. кен орындары жатады. Ірі ... ... да ... да ауаның қалыптан тыс ластануы байқалады.Бұл, әрине,
қаланың ... ... ... байланысты. Онсыз да ауа ... ... ... оның ... азын – ... ... болуда . Мысалы
,тау аралық ауа ... ... ... ... ... ... ауданының
салынуы осыны аңғартады. Оның орнына ... ... ... келетін ауа қозғалысының жолында тұрған осы ... ... бақ ... ... , ол ... ... айналған болар еді.
Ірі өнеркәсіпорындары шоғырланған, ірі көлік торабы бар ... ... ақ ... жағдай нашар . 2000 жылы
республиканың 19 қаласында жүргізілген ... ... ... ... қорытындысы бойынша Өскемен, Шымкент, Ақтөбе
қалаларының ауасы өте лас болды. Республика қалалары ... ... ... ... ... ... шектеулі мөлшерінен орта есеппен
1, 2 есе көп. ... ... ең көп ... ... ... Алматы, Балқаш, Семей,
Теміртау қалаларында бұл көрсеткіш 1, 3- 2- РЗШ –ні ... ... ... аса ... улы ... ... 1328, 2 тонна
күкіртсутегінен, 7732, 7 тонна аймақтан 4621, 4 тонна ... ... ... 335, 6 тонна күкірт қышқылынан ... Бір ... ... ... ... 1108,1 тонна улы газды таратады екен.
Ауаның тазалығын ... ... ... зиянды
заттардың үлес салмағы да артуда. Соңғы жылдары автокөліктердің тым көбеюі
бұл проблеманы ушықтыра түсті. Әсіресе , ... ... ... ... заттардың мөлшері барлық ластанудың 60-70 %- н құрайды.
Алматы қаласындағы 800- ден астам ... ... қала ... ... Олар орталық көшенің, қаланың көрікті жерлерінен орын
алған. Атмосфераның ... ... ... ... ... ... ... адам денсаулығына үлкен зиян әкеледі.Осының нәтижесінде
бронхит, өкпе ... ... ... тым ... кетті. Тыныс жолдары
арқылы қанға тарап , олар қан ... ... ... азайтуда.
Адам әрекетінің зиянды әсері атмосфера қабаттарының бірі ... да тиіп ... ... бұл ... жердегі барлық
тіршілікті радиациялық ултракүлгін және инфрақызыл сәулелерден қорғайтын
озон қабаты орналасқан. Соңғы кезде осы озон ... ... ... жиі айтылып жүр. Оның ... ... мен ... ... ... ... ... көбеюі себеп болып отыр. Олардан
бөлінген газдар озон қабатының бұзылуы ғарыш полигоны орналасқан Орталық
Қазақстанда ... ... Сол ... ... ... ... оны мекендейтін қара құйрық , ақ бөкен етіндегі
радиацилық элементтердің шамадан тыс өсуі ... ... ... ... ... ... отырған аса маңызды
проблемаға айналды.Табиғатты, қоршаған ортаны жою арқылы ... ... ... ... ... ... ... ттұсіне бастады. Біздің
өмір сүріп отырған дәуірде техникалық құралмен қаруланған адамның жер шарын
аз уақытта айналып өтуі де, ... ... оп – ... ... әлем
халықтары ел тағдырларын ... ... ... ... ... қажет. Қазақстан табиғатының өлшеусіз байлығын игере отырып,
бізді қоршаған ортаның бүтіндігін ... да ... ... ... ... Сырт қарағанда, оңай көрінгенмен , бұл мәселені шешудің
күрделілігін де ... ... Ол үшін ... ... оның
моральдық, этикалық дағдыларын өзгерту керек, табиғат пен адамның арасында
жаңа көзқарас қалыптастыру қажет.
Елде ... ... ...... өзгерістердің табысты
аяқталуы да, ең алдымен, ұстанған экологиялық саясатқа байланысты. Ол ... ... мен жер ... ... су ... ... ... көлдер суалуы, Семей полигоны мен басқа да әскери
полигондардың,Каспий ... ... елді ... ... пен ... ... ... сияқты маңызды мәселелерді шешу
мемлекеттік деңгейде қаралу керек. Қазақстан ... ... ... ... қатты әсер ететін әлеуметтік шараларды іске асыруға қол
байлау болатыны өзіне-өзі түсінікті.
Бізде бүгінгі экологиялық дағдарысқа ...... ... , ... даму ... ол ... тұрмайды деген бір
жақты пікір қалыптасқан. Ғылым жетістіктері ... зиян ... ғой. ... ... ол қоршаған ортаны қорғаудың да ,қалпына
келтірудің де ... ... ... ... үнемдеуге мүмкіндік
беретін немесе қалдықсыз технологияны өндіріске енгізу , өндірісті сумен
қамтамасыз етудің ... және ... ... ... жылу ... ... ... табиғи көздерімен алмастыру, топырақты
табиғи тыңайту мен ондағы ылғалдың жиналуын , атмосферадағы ... тепе ... ... ... ететін орман алқаптарын сақтау және қалпына
келтіру – міне , ... ... ... ... ғылымның берер
ақыл- кеңесі осылар. Ғылыми- техникалық өрлеудің қазіргі ... ... ... ... ... ... ... моделін алдын
ала талдауға мүмкіндік береді. ... іс ... ... ... ... ... залалында есептеп, болдырмаудың жолдарын ... ... ... ... ... Оның даму ... заңдылығы бар. Қазіргі экологиялық дағдарыстың түпкі себебі осы
заңдылықты білмеуде , ... оған ... ... ... Осыдан
табиғаттың зат және энергия алмасу жүйесі бұзылады.Сондықтан әрбір қоғам
мүшесі табиғат құбылыстары заңдылықтарымен ... ... да ... ... . Экологиялық сауатсыздықты жою - ... ... ... ... ... айналуы тиіс.
Қоршаған орта мен табиғатты тиімді пайдалана отырып , оны сақтау
үшін ... ... ... осы ... ең басты бағыты болуы тиіс.
Мектеп табалдырығынан бастап ... оқу ... , ірі ... ... ғылыми жұмыстарында табиғаттың байлығын ... ... ... ... керек. Табиғаттың байлығын адамның
қажеттілігіне жаратудың орнына жаппай үлкен қауіп төндіретін ядролық ... , ... ... сыналуы , сол сияқты адамның
күнделікті өмірде ормандары ... аң мен ... ... ... , адамның
ақыл ойын аздыратын арақ пен есірткінің таралуы экологиялық апаттың індеті
болып табылады. ... ... өз ... ... ... жалықпайды.
Өкінішке орай , бұған сену қиын. Құстардың өз ұяларын бұзбайтындары сияқты
адамдар да өз ошағына деген ... ... ... ... Іс ... ... ... Табиғатқа деген , оның байлығын шашып және барлық
айналадағыны қиратып, бағындырған ... ... ... ... ... деген тұтынушылық көзқарас – тұтқынында отырып ... ... ... ... ... Табиғат бізсіз өмір сүре алады.Ал біз одан
тыс өмір сүре алмаймыз. Осы ... ғана ... ... ... жетті.
3. Қазақстан Республикасының экологиялық қауіпсіздігінің жай күйі мен
проблемалары.
Қазақстандағы тәулсіздік жылдары ... ... ... ... жаңа мемлекеттік жүйесінің құрылуының және қалыптасуының,
Қазақстан Республикасының қоршаған ортаны ... ... ... жақсы ұйымдастырылған және аумақтық таралған жүйесін- қоршаған
ортаны қорғау мен табиғат пайдалануды ... ... ... ... ... және ... ресурстарды ұтымды ... ... ... қалыптастыруды және дәйекті іске асыруды ... ... ... ... бойы қоршаған ортаға төтенше
жоғары техногендік салмақ ... ... ... ... ... қалыптасты. Сондықтан экологиялық ... ... әзір бола ... жоқ әрі ол ... ... оның ... тіршілік әрекеті үшін қажетті ... ... оның ... ... ... ... ... жүйелердің
тозуымен сипатталады.
Қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың негіздері
Қазақстан Республикасы ... 1996 ... 30 ... ... ... ... ... енгізіліп, онда өтпелі
кезеңнің экологиялық басымдықтары, атап айтқанда, ... ... ... ... заңнамасының мемлекеттік бақылау
және сараптаманың,табиғат пайдаланудың экономикалық тетіктерінің,қоршаған
орта мониторингінің жүйесін құру ... ... ... ... ... ... ... табиғи ресурстарды
пайдалануға көзқарастардың ... ... ... ... ескере
отырып, әлеуметтік- экономикалық дамуды жүзеге асыруға негіз болды.
Аталған тұжырымдаманы ... ... ... ... ... дамуда елеулі өзгерістер болды. Мемлекет дамуының
стратегиялық құжаттары әзірленеді, ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау мәселелері бойынша бір қатар халықаралық
конвенцияларға қол қойылды, табиғат қорғау ... ... ... ... 1997 жылы ... ... ... туралы”, ”Ерекше қорғалатын
табиғи аумақтар туралы”, ”Экологиялық сараптама туралы”, 1998 “Радиациялық
қауіпсіздік туралы” заңдар, ал 2002 жылы ... ... ... заң ... ... ... ... саласында Президенттің
“Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы” және “Мұнай туралы” заң
күші бар ... 2003 жыл – ... Су және Жер ... ... ... қажетті нормативтік құқықтық актілердің көпшілігі әзірленіп,
бекітілді.
Заңнаманы жетілдіру мақсатында республикада оны дамыған ... ... және ... ... ... ... ... 19 халықаралық конвенцияға қол қойды және
оларды іске асыру жөніндегі іс- қимылдың ... ... ... ... жүйесі, рұқсат ету және бақылау– инспекциялық жұмысы
жолға қойылды.
Тұжырымдаманың міндеттерін орындау нәтижесінде қоршаған ортаны ... ... ... ... және міндетті экологиялық
сараптаманы енгізу есебінен 90 жылдардың ... ... ... ... ... ... ... аумақ және шешілмеген экологиялық проблемалар мәртебесі
сол күйінде қалып отыр.
Жоғарыда аталғандармен байланысты елдің стратегиялық ... ... ... экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің
міндеттерін түбегейлі қайта қарау, нақтылау және ... ... ... іске асырылмаған міндеттерді шешу ұсынылады.
Олардың ішінде:экологиялық қауіпсіздік пен табиғат пайдаланудың аса ... ... ... оның ... іргелі ғылыми зерттеулердің
ілгерілмелі дамуын қамтамасыз ету қоршаған ортаның жай–күйіне мониторингтің
біріңғай жүйесін ... ... ... ... ... бөлу және ... картографиялау ұсынылады.
Қорытынды
Қорыта келгенде, қазіргі экологиялық дағдарыстар мен ... ... адам ... табиғаттың қарапайым даму , зат және энергия
алмасу заңдарын ... ... ... ... Яғни , экология
ғылымының негіздерін оқып үйренбеуі ... ... ... ... ... ... дамуының
сара жолын көрсеткен “2030”бағдарламасында көпшілікке үздіксіз экологиялық
білім мен тәрбие беруеліміздегі қалыптасқан экологиялық ... ... ... ... ... ... мен ... қабілеті жоғары
мәдениетті ұрпақты тәрбиелеуді талап етуі осының айғағы болып табылады.
Елбасының ... 1999 жылы ... ... ... 2004 ... ... ... т.б. құжаттар қабылданбақ.
Мектептер үшін ... ... беру ... ... мен ... ... көрді. Мұның бәрі Қазақстандағы “2030” ... ... ... ... ... ... игі істер болса керек.
Қазақстандағы өндіріс орындарына байланысты туындаған ... көп ... ... ала ... ... негізделген.
Қарағандыдағы, Шымкенттегі, Жамбылдағы, Алматыдағы т.б. қалалардағы кейбір
зауыттардың табиғатқа ... ... ... ... Бұл ... ... негізінде олардың қауіпсіздік жағын жан- жақты есептеу қажет.
Шаруашылыққа байланысты болжаулардың қажеттілігі ірі су алаптарының
(Арал теңізі, ... ... ... ... ... ... фактор
негізінде топырақ, жер беті қабаттарының бүлініп бұзылуы, биік таулардағы
( Шле, ... ... ) ... ... ... ... мемлекет аралық өзендерді (Ертіс, Іле) пайдалану жағдайы, т.б.
әлемдік мәселелерді шешуге айқын көрініс ... ... ... ... ... ... ... ұсыныстар мен болжаулар ... ... ... есептеліп,ескерілуі қажет.
Шаруашылық әрекеттерінің қоршаған табиғи ортада зиянды ... ... ... ала ... болжамдар жан – жақты ғылыми
бағытталған ... ... ... көрініс алуы тиіс. ... ... ең ... ... ... құрушы адамға экологияның
тигізетін әсерін анықтап одан ... ... ... Кезкелген
экологиялық мәселелерді шешу үшін, адамдардың ... ... ... ... ... ... ұрпақтың сақталуына, денсаулығына,
болашағына тұжырымдама беретін адам экологиясы.
Бүгін күрт ... ... ... ... адамның өзі
туындатып отырған күрделі ғылыми жетістіктерін ендігі жерде тмбиғи ортаны,
адам баласының болашағын ... ... ... ... және ... ... адамның тіршілік ететін ортасы,сондықтан ол оның ... ... ... көзі ... ... ... жағдайлары адамның шаруашылық әрекетінің түрін анықтайды .
Сонымен қатар қоршаған орта адам ... да ... ... ... ... ... құрам бөліктеріндегі тепе
– теңдіктің сақталуы адамның жұмыс қабілетіне, ұзақ өмір ... ... ... ... ... ... күш – қуатының қалпына келіп,
тынығуына көмектеседі. Қазіргі кезеңде ... мен ... ... ... қоршаған ортаға ықпалы артты. Мұндай ықпалдың ... бірі – адам ... ... қалаларда және оған көршілес орналасқан елді мекендерде
ауаның әр түрлі газдармен ластануы нәтижесінде халық арасында тыныс ... саны ... ... ... ... ірі ... шыққан улы газдың молаюы байқалады.
Көптеген елді мекндерде орталық су құбырлары жүйесінің болмауына
байланысты тұрғындар асқазан, ішек ... ... ... ... ауыз ... қамтамасыз етуді жақсартпаған ... ... әр ... ... ... ... өзен суын
пайдалну қауіпті. Соның нәтижесінде әр ... ауру ... ... , сары ауру сияқты дертке шалдықтырады.
Адам денсаулығына ядролық жарылыстардың да ... ... ... ... ... ... ... ядролық полигон төңірегінде
тұратын халық қатерлі ісік, қанның азаюы, ақ қан ауруларымен көп ... ... ... ... ... шаралар медицинамен
тығыз байланысты. Сондықтан ... ... ... ... ... ... география ғылымын дамытудың маңызы
зор. Бұл ғылым саласы адам ... ... ... ... әсер ... зерттейді. Адам – табиғат қарым қатынасы ... Бір ... адам ... ... ... болса,
екінші жағынан, өзі өзгерткен ортада өмір сүріп, ондағы кері ... ... ... ... ... адам ... ... тыс өмір
сүре алмайтыны белгілі болады.
Адамдардың тіршілік етуіне қолайлы және ... ... ... ... жағдайларымен байланысты. Жаздың жылы, қыстың қоңыржай
болуы және т.б. жағдайлар қолайлы болса, құрғақ ... ... мен ... ... қыс, ... жаз ... әсер етеді. Дегенмен табиғат
жағдайларынан ... адам ... ... ... ... ... ... тіршілігіне әсер етеді. Бұл соңғы экологиялық жағдайларғабайланысты.
Мысалы, өнеркәсіпті қалаларға орталықтандырылған су ... ... ... ауыз ... ... ... аумағын бірнеше экологиялық аудандар тобына бөлуге болады:
- ... ... ... ... ... ... орташа аудандар
- экологиялық жағдайы салыстырмалы жақсы аудандар.
Экологиялық жағдайы нашар аудандарға ... ... ... көмір кен орындары, өнеркәсіптік қалалар, Арал маңы, ядролық
полигон аймағы кіреді.
Экологиялық аудандардың екінші тобына ауыл ... ... ... ... ... ... су жер ... дұрыс
пайдаланылмауы нәтижесінде болған.
Экологиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... аз ... ұшыраған, негізінен орманды
дала мен таулы аймақтар жатады.
Табиғаттың ... ... ... ... ақын ... ... ... әдет ғұрпына арқау етіп ... ... ... қажеттілігі жайлы әңгімелер тек жақсы
тілектер ғана болып қала береді. Іске еш қатысы жоқ, жаңа ... пен ... ... ... ... ... мамандар сараптауды жүргізуге
жіберілмейді.
Мамандар арасында да экономистер мен ... ... ... ... ортақ түсінік жоқ. Бір ғана
әрекеттің нәтижелерін бағалау ... ... ... ... ... ... көп. ... техникалық–экономикалық көрсеткіштерді
талдау мен талқылау әдетке айналып, ал ... ... ... ... жағын анықтауға аса тілек жоқ.
Біздіңше техниканың өркениетті басты бағыт жасауда өте артық ... ... ... да маңыздылығы бұдан да кем емес жақтарын ... ... ... ... ... ... және онда ... процестерге араласуға болмайтындығын түсінудің басым ... ... еді. ... мұндай іс жүргізудің тиімсіздігі бұрыннан және бәріне
аян. Мұнда жаза беруден ... ... жоқ. ... ... ... салыстырмалы құндылығын ескеретін обьективтік ... ... ... ... ... ... мен жұмсаған
шығындарын ескере отырып жаңаша төлем жүйесін анықтау керек. Әлгі ... ... ... ... мен ... ... баға үшін өте
жеткіліксіз екі жақты өлшемі қолдануда. ... ... ... ... үш ... ... көшу ... еді. Кез- келген өндірістің
маңызды құрамдас бөлігі болып ... ... пен оның ... ... ... ... ... және басқару әдісіне сапсына баға беру
шеңберінен тыс қала алмайды.
Экологиялық жағдайдың нашарлауына жаңа ... мен ... ... және ... сапасынан төмендігі қосалқы әсер
етуде. ... ... ... ... ... мүдделі салалардың
мамандары жүргізетіні кері әсерін тигізуде. Яғни қажеттілік кімге керек,
сараптауды сол жүргізеді, сапаны сол ... ... ... ... ... Бұлардың да өздерінің ақталатын жерлері бар: олар ... ... ... ... т.б. Бұл үшін бірінші кезекте
құрылыс тізімінен лас суларды, атмосфералық қалдықтарды ... ... да ... ... ... обьектілерді алып тастайды.
Сонымен, қоршаған ортаны қорғау, табиғи байлықтарды ұлғайту ... ... ... әрі ... пайдаланумен қатар қоршаған ортаны
өндіріс қалдықтарынан, өндірістен шыққан шайынды сулардан, улы ... ... ... ... ... жол бермеуге қоғам болып бір
адамдай жұмылып қызмет жасау керек.
Екіншіден, осы ... ... ... ... актілер мен заңдар, халықаралық, мемлекетаралық келісімдер,
конвенциялар,шарттардың кешенді жиынтығы және ... да ... ... қоршаған ортаны келешек пен болашақ ұрпақтарға сақтау проблемасын
шешуге ... ... ... көзімізді жеткіздік деуге болатын сияқты.
Мемлекеттік заңдар мен халықаралық келісімдерге сәйкес, қазіргі және
болашақ ұрпақтардың пайдасы үшін, ... ... ... ... ... ... ... мен жастар, әрбір көкірегі ояу ”елім менің –
жерім менің”-деген адам ат салысу керек!
Ендігі біздің ... ... ... мен ... алдында
тұрған көп мәселелердің бірі,қоршаған ортаны қорғау, ... мен ... ... ... және су ... ... дайындау, агрономдарды дайындап–агрохимия, ... ... және ауыл ... ... ... т.б. салалар
бойынша оқытып, кәсіптендіріп,терең әрі жан- жақты білім беру. Экологиялық
мәдениеттерін қалыптастыру.
Қолданылған әдебиеттер ... Ж. Ж. ... « ... ... ... Ә. ... А. Самақова, Т. Есполов, Ж. Шілдебаев
« Экология және табиғатты тиімді ... ... ... « Экология және қоршаған ортаны қорғау »
4. Экологиялық білім бағдарламасы
5. А. Т. ... « ... ... дамуға ықпалы»

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Негізгі абиотикалық факторлар және ағзалардың оларға бейімделуі. Биосфера ғаламдық экожүйе. Биосфераның ғаламдық экологиялық проблемалары: Әлемдік мұхиттың, атмосфераның, топырақтың ғаламдық ластануы. Экологиялық жағдайлар мен экологиялық дағдарыс14 бет
"Банк Центркредит" АҚ-ы мысалының негізінде проблемалық несиелерді талдау және оларды ҚР-да шешу жолдары73 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
MS Access программасының программалық құралдарын қолдана отырып тауарлардың қоймалық есебін автоматтандыру есебін шешу52 бет
n-ші ретті, коэффициенттері айнымалы біртекті сызықтық дифференциалдық теңдеулерді жалпыланған Абель формуласын пайдаланып шешу36 бет
«Девиантты мінез – құлқы бар балаларды анықтау және оқыту проблемаларын шешудің болашақ даму жолдары»9 бет
«Фредгольм интеграл-дифференциалдық теңдеу үшін екі нүктелі шектік есепті шешудің жуық әдісі»47 бет
Адамзаттың келелі мәселелерін шешудегі мемлекеттің функциясы178 бет
Азық - түлік проблемасын тұжырымдылық бағдарлама арқылы шешу және оны жүзеге асыру42 бет
Алгебралық теңдеулер жүйесін шешу56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь