Қазақстанда қалыптасқан экологиялық мәселелер және оны шешу жолдары


Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

Негізгі бөлім
1.1 Өндіріс қалдықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2 Қазақстанда қалыптасқан экологиялық мәселелер және оны шешу
жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.3 Қазақстан Республикасының экологиялық қауіпсіздігінің жай . күйі
мен проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15

Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
Кіріспе
Қазіргі кезде адамның қоршаған ортамен қарым – қатынасы ерекше маңызға ие болып отыр.Жер шарындағы халық санының жедел өсуі және көптеген елдердің индустриалды дамуы табиғи ресурстарды пайдалануды еселеп арттырып , адамның табиғатқа әсерінің көлемін өсіре түсуде.
Соңғы жылдары пайдалы қазба қорларының азаюы , жер бетінен өсімдік және жануарлар дүниесінің көптеген өкілдерінің жойылуы және сондай – ақ табиғи ортаның шектен тыс ластануы айрықша белең алып отыр.Кейбір елдерде ,әсіресе дамыған елдерде қоршаған орта жағдайының нашарлағаны соншалық , адамдардың денсаулығы бұзыла бастады.Осының бәрі қоршаған ортаны қорғау мәселесіне ерекше көңіл бөлуге , табиғатты сақтау және қалпына келтіру мәселелерімен жақсырақ айналысуға , сондай- авқ оның ресурстарын тиімді пайдалануға итермелейді.Сондықтан жыл сайын жерлерді суландыру ,ормандарды қалпына келтіру, өндірістік қалдықтар мен техникалық лас суларды тазарту , топырақтың құнарлылығын сақтау және топырақ эрозиясына жол бермеу төңірегіндегі жұмыстар кең көлемде жүргізілуде.
Табиғаттың өзгертуді қаламайтыны белгілі.Ондағы өзгерістер баяу, байқаусыз өтеді,өзін-өзі реттеу мен өзін-өзі қалпына келтіру процестері ұзаққа созылады.Адамның зиянды істері бірден байқалмайды,тек ұзақ жылдардан соң , бір нәрсені өзгерту немесе түзеу өте қымбатқа түскенде әрі кешігіңкірегенде,кейде тіпті нәтижесіз болған кезде ғана көрінеді.
Өткен кезеңдердің барлық тәжірибесі көрсетіп отырғандай ,табиғатқа ұқыптылықпен қарамау, бүгінгі пайда үшін атқарған істеріміздің күні ертең орны томас зиянға ұшыратарын алдын ала болжап барып әрекет етуіміздің қажет екенін естен шығармаған жөн.Табиғатқа ұқыптылықпен қарамаудың ащы мысалдары өте көп және лоардың зиянды жақтары баршаға белгілі.
Ірі қалаларда халықтың санының еселеп артуы тұрмыстық-коммуналдық құрылыстар мен өнеркәсіп, зауыт, фабрикалардың салыну қажеттігін туғызады. Осыған байланысты мұндай қалаларда техникалық және ақаба сулар көптеп жиналуда. Қазақстанда жыл сайын шығарылатын ақаба судың мөлшері 6 млрд деп есептеледі. Қазіргі кезде тұрмыстық ақаба суларды залалсыздандыру үлкен мәселе болып отыр. Осындай қаланың бірі-оңтүстік астана атанған Алматы қаласы.
Алматы қаласының халқы жыл сайын артып, білім, ғылым және мәдениет ошағына айналуда. Осы уақытқа дейін Алматы қаласының пайдаланылған тұрмыстық – коммуналдық суы 70 км жердегі Жаманқұм және Сорбұлақ бөгетіне жинақталып, ірі жасанды көлдерге айналған болатын.
Қалыпты экологиялық жағдай 1986 жылы бұзылды. Жылдар бойы жинақталған ақаба су Жаманқұм жағалауын бұзып-жарып, Қапшағай су қоймасына қарацй- ақты. Бұл апатты жағдай көптеген мал басы мен құрылыстарды қиратып, шығынға ұшыратты. Қапшағай су қоймасы ластанып, демалыс орындары уақытша қызметін тоқтатқан болатын Жаманқұм су жинақтау орнының жойылуы Сорбұлаққа үлкен салмақ түсірді. Қазір Сорбұлақ суы шамадан тыс көбейіп, қауіпті деңгейге жетті.Суды азайтататын каналдар қалыпты жұмыс істемейді. Осының салдарынан Сорбұлақтағы су айдыны 60 км артып, ұзындығы-15 км, ені - 8 км, тереңдігі- 18 метрге тереңдеп, жинақталған судың көлемі-1 млрд м– ға жетіп отыр.
Жасанды көлдің жиегін бұзып кету қаупі күн өткен сайын өсе түсуде. Кейбір болжамдар бойынша Сорбұлақ апаты болған жағдайда Іле- Балқаш алабы бұрын сонды болмаған апатқа ұшырап, 50000 тұрғыны бар Балқаш өңірі зардап шекпек. Іле бойындағы гидромелиорациялық станциялар елді мекендер, егіс алқаптары мен шұрайлы өзне бойындығы тоғайлардың ақаба су астында қалу қаупі төнуде.
Сорбұлақ апаты әкелетін зардаптар қандай болмақ. Сорбұлақ жасанды көлі суының құрамы өте қауіпті. Су құрамында көп мөлшерде улы токсиндер, фенолдар, мұнай өнімдері, нитриттер, ауыр металдар, т. б. белгісіз зиянды химиялық заттар жинақталған. Зиянды заттардың шекті рауалы мөлшері есепке алынбаған. Су құрамындығы химиялық қоспалар тіршіллікке өте қауіпті диоксин тәрізді заттарды түзуі мүмкін. Ал диоксинді екінші дүние жүзілік соғыста улағыш қару ретінде қолданған. Әрине Сорбұлақ көлінде судың өздігінен тазалану процесі жүріп жатыр. Бірақ оның тұрақты тазалану механизміне үздіксіз ағып келіп қосылып келіп жатқан лас сулар мүмкіндік бермей отыр.
Тағы бір қауіпті мәселе көлдегі органикалық заттардың есебінен жәндіктердің еркін көбейе түсуі. Нәтижесінде, Сорбұлақ жағалауында құстардың, суында балықтардың көбеюі артып отыр. Көлден айналадағы малдар еркін су ішеді. Осының бәрі айналып келіп қоректік тізбектер арқылы
өсімдіктер, жәндіктер, жануарлар, құстар, адамдар болып жалғасып, ақырында, адам организіміне айықпас дерт әкелмесіне кім кепіл.
Сорбұлақ мәселесін шешуге бола ма? Бүгінгі өмір сүріп отырған ғасырымыз ғылым мен білімнің шарықтаған дәуірі. Адамның ақыл- ойы табиғат апаттарының бәрін шешуге дайын. Сорбұлақ мәселесі– ғалымдарды, қоғамдық ұйымдарды бейжай қалдырмауда. Кейбір жобалар ұсынылып та үлгерді. Соның бірі– Сорбұлақ көлінен канал арқылы суды Күрті суқоймасына жеткізу. Жол бойы суды тазартудың лазерлік агрогидромодуль жүйесін қолданып, суды залалсыздандыру құрылысын салу.
Екінші жоба- Сорбұлақ суын канал арқылы Күрті су қоймасына әкеле отырып, оны қосымша тазартып, одан соң Іле өзеніне құю. Мұны жүзеге асыру үшін суды қайтара отырып тазалау және жасанды биотоғандар салу, суды хлорлау станцияларын іске қосу жұмыстары талап етілуде.
Үшінші бір топ ғалымдардың пікірі бойынша– қала суын қайта тазартудың жаңа технологиясын қолдана отырып, судың сапасын жақсартып қайта пайдалану.
Келесі бір болашағы зор бағыт Сорбұлақ суын құрылыс ағаштарын өсіруге пайдалану. Бұл мәселе экологиялық жағынан қауіпсіз шаруашылық салалары үшін арзан ағаш материалдарын дайындаудың көзі болмақ. Бұл салада “ Мерей- Терек ” ЖШС бірлестігі терек өсіруді жоспарлап отыр. Егерде жоспарланған 400 мың га жерге терек отырғызылатын болса онда оған жылына 30 млн м су жұмсалып, Сорбұлақ суының деңгейін тұрақтандыру жүзеге асары сөзсіз. Ал бұл мәселені көкөніс пен дәнді – дақылдар егіп шешуге мүлдем болмайды.
Қорыта айтқанда, Сорбұлақ мәселесі барлық ірі қалаларға тән жағдай. Оны шешу қоршаған ортаның тазалығы мен адам баласының салауатты өмір салты үшін ауадай қажет мәселелер. Ең бастысы өндіріске тұрмыстық- коммуналдық суларды тазартудың бүгінгі күн талабына сай жаңа технологияны енгізу жолы ғана бұл мәселені дер кезінде шешері сөзсіз. Қалалардың саны мен олардың тұрғындары тез өсуіне байланысты, экологиялық жүйеге түсетін ауыртпалық үнемі күшейіп келеді. ” urbs ” латынша қала деген сөз ертеден белгілі болғанымен ” урбанизм ”немесе “урбанизация ” түсінігі соңғы жылдары жиі қолданыла бастады.
Халықтың қалада тұруға ұмтылуы, қаладағы тұрмысты ұнатуы урбанизация процесінің күшеюіне алып келеді. Қазақстан Республикасы да дүниежүзілік урбанизация әсерінен тысқары қалған жоқ. Әсіресе, өнеркәсіп және қатынас кәсіпорындарын көптеп салу мен тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде қалалар саны тез өсті. Олардың тұрғындары 45
жылда 5 еседен артық өсіп, халықтың басым көпшілігі қалада тұратын болды. Болжам бойынша, қалалар саны жақын арада көп өзгере қоймайды. Ал қаладағы тұрғындар саны көп артуы ықтимал. Қала халқының тығыздығы әсіресе Алматы, Қарағанды, Шымкент қалаларында бір шаршы километрге 200- ден аса адамнан келіп, экологиялық жағдайдың үнемі нашарлауына себеп болды. Дүние жүзінде 1850 жылы халқының саны миллионнан астам 4 қала болса, 1920 жылы олардың саны 25-ке өсті.1950 жылы қаланың саны 90-ға, 1960 жылы 140-қа, 1970 жылы 160-қа жетті.
Қазақстан Республикасы 2717 мың шаршы км аумақты иемденіп жатыр.Қазақстанда- 14 облыс, 84 қала және 210-дай қала типтес елді мекендер бар. Осы облыстардағы қалалардың орналасуы және олардың сандық сипаттамасы, Ж .Әділовтың дерегі 5.5 кестеде келтірілген. Берілген мәліметтерден байқалғандай, 1970 жылға дейін қала халқының саны өсіп келген (қалада 50%, ауылдық жерлерде 50%). Одан бері қарай, қала халқы екпіндеп өспегенімен, баяулап арта отырып, 1989 жылы қала– ауыл халқының ара салмағы 57 және 43 % болған.
Жеке қалалар мен олардың тұрғындары өсіп ғана қоймай, қазіргі қалалар бір- бірімен қосылып, аумағы үлкен, халқы аса зор аймақтар пайда болуда. Оларды- мегаполис (қосылып кеткен ) деп атайды. Бірінші мегаполис ретінде, АҚШ-тың Атлант мұхиты жағалауындағы Босваш мегаполисін айтуға болады. Оның ұзындығы 850 км, халық саны 35 миллион.Тынық мұхит жағасында ұзындығы 120 км, ені 60 км Лос- Анджелес- Сан-Франсиско мегаполисі бар. Үлкен Токио (Токио мен Иокогама қалалары) мегаполисінде 25 миллионнан астам адам тұрады. Ресей мемлекетінде де - Москва, Владимир, төменгі Новгород қалалары бір- біріне қарай “жылжып”, аралары жақындап келеді.
Сонымен ірі қалалар маңайындағы кіші қалаларды, елді мекендерді өздерінің құрамына қосып, қоршаған ортаны одан әрі нашарлатуда, қала тұрғындары, ауыл адамдарымен салыстырғанда екі есе көп науқастанатыны да сондықтан.
Алдын ала болжамдар бойынша, алдымыздағы ғасыр сонына қарай халықтың ¾ бөлігі өнеркәсіп орындары шоғырландырылған қалалар мен қала типтес орталықтарда, ал дамып келе жатқан елдерде, олардың жартысына жуығы қалаларды мекендейтін болады. 1 млн- ға жуық халқы бар қала, сөткесіне өте үлкен су қорын, азық, жанар жағар май қорларын пайдалану нәтижесінде, көптеген газ, сұйық және қатты күйіндегі қалдықтар қоршаған ортаға келіп қосылады. Соңғы кездері, үлкен қарқынмен дамыған мұнай өндіру, өңдеу кәсіпорындарының да табиғи қоршаған ортаның экологиялық климатын өзгертуде, ауаны ластауда алар орны ерекше. Ол– экологиялық пәнді, ілімді білмеудің, оны елемеудің салдары Табиғат өзіне жасалған қиянатты ешқашанда кешірмейді.Оны дер кезінде тоқтатпаса, есесі үлкен шығындармен, орны толмас өкінішпен қайтатаны анық.
Өндіріс орындары қалада шоғырланғандықтан қоршаған ортаны ластаушылардың басты көзі сол екендігін Ж. Әділов өз еңбегінде былай сипаттайды: Алуан түрлі өнеркәсіп салалары, өндіріс күшінің басым бөлігі қалада шоғырланғандықтан, онда халық көп, әрі тығыз орналасады. Сөйтіп олар әлеуметтік– экономикалық және экономикалық қарама – қайшылықтың негізгі буынына айналды, бір жағынан, қалалар айналадағы табиғи ортаны ластайтын басты көз, екінші жағынан, ол- ластанудан неғұрлым көп зиян шегетін және ондағы қоршаған ортаны сауықтыруды қажет ететін әлеуметтік–экономикалық объект. Сондықтан, қаланың көбею процесінде, яғни қалалар пайда болғанда және дамығанда бірінші кезекте қоршаған орта факторларын реттеуді ескеру қажет.
Қазіргі өнеркәсіп қалалары өте күрделі әлеуметтік– экономикалық және экологиялық жүйе болып саналады. Оларда, өндірістік және өндірістік емес салалардың, көліктің, тұрмыстың, мәдениеттің тұтас организмі тығыз байланысқан. ”Тұтас организм ретінде, - деп жазды В. М. Розин, - қала жекелеген жүйе тармақтарының: өндіріс тұрғын, көлік, тұрмыс, мәдениет салаларының бірігуі ғана емес, біріңғай ортасы.”
Қаланы адамдарды қоршаған ортаның басты формасы ретінде қарастыру, әлемдік және аймақтық модельдермен салыстырғанда, қаланың экологиялық блок модельдерінің өзіндік ерекшелігін айқындайды. Қалаларда бірінші кезекте қоғамның сонымен, қоса әлеуметтік және табиғи ресурстың басты рөлі ретінде, тікелей адамдар проблемасы қойылады. Сондықтан да мұнда экологиялық функция ең әуелі әлеуметтік тұрғыда және олардың өмір сүруін қамтамасыз етуде, әрі қала ортасының дамуына орай өркендетуге бағытталады.
Тыныс-тіршіліктің әлеуметтік бағытына, әсіресе дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының жарғысына сәйкс қалада адамдардың денсаулығына, олардың рухани өсуіне, мәдениетті демалуына зор көңіл бөлінеді. Ол үшін қаладағы қоршаған ортаның тазалығы үнемі басты назарда болады.
Географтар мен қала салушылардың жұмыстарында, қаланы қоршаған орта тұтастай үш негізгі компонент ретінде қарастырылады .
1. табиғи орта(экожүйе):
Ландшафт; Климат, атмосфера, жер бетіндегі және жер астындағы сулар,геологиялық орта; Биогендік элементтер , топырақ, биоценоз.
2. Антропогенді жасанды орта. Қала атырабын қолдан ұйымдастыру: инженерлік және көліктік инфрақұрылымдар, салынған құрылыстар, көгалдар, энергия мен материалдардың , соның ішінде ластайтын заттармен танысып оларды белгілі бір жүйелерге топтаудың қажеттілігі жоғары .
Адамның адамдық қасиетке ие болып, кемелденуі жұрттың арасында өмір сүріп, бірге еңбек етіп қарым- қатынас жасауында. Халық санының аз немесе көп болуы, оның орналасуы ,тығыздығы ,өсу қарқынының жылдам не баяу болуы сол елдің немесе қоғамның қоршаған ортаға көзқарасының дамуын тездетеді,не баяулатуға себепші болады.Алайда мұны , халық саны қоғамды дамытуда шешуші рөл атқарады деп тікелей түсінуге тағы болмайды.Халықтың орналасуы тығыздығы және өсу қарқыны өте жоғары бола тұрып,кейбір мемлекеттердің саяси , экономикалық және экологиялық дамуы жағынан саны аз,әрі сирек қоныстанған елдерден артта қалған реттері тврихта кездесіп отырады. Мысалы, Швеция халқының орналасу тығыздығы АҚШ – қа қарағанда 26 есе жоғары екен. Ал экономикалық ,саяси және экологийлық дамуы жағынан бұл елдердің қайсысы ілгері кетіп , жай – күйін білдіретін мәселе еңбек ресурстары төңірегінде ,еңбекке жарайтын күш мөлшері туралы, халыққа білім беру ,іскерлік қабілеті мен мамандығын ұдайы арттырып отыру хақында болмақ. Жан- жақты сауаты бар, көзі ашық,өз ісін жетік меңгерген маман табиғи ортаны бүлдірмейді.ондай адамдар өзі және ұрпағы өмір сүріп отырған табиғи ортаға қастандық жасауы мүмкін емес.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Ж. Ж. Жатқанбаев « Экология негіздері »
2. Ә. Бейсенова, А. Самақова, Т. Есполов, Ж. Шілдебаев
« Экология және табиғатты тиімді пайдалану »
3. Ұ.Б.Асқарова « Экология және қоршаған ортаны қорғау »
4. Экологиялық білім бағдарламасы
5. А. Т. Райымбекова « Экология- экономикалық дамуға ықпалы»

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




Мазмұны

Кіріспе
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ..3
Негізгі бөлім
1.1 Өндіріс қалдықтары
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
.7
2. Қазақстанда қалыптасқан экологиялық мәселелер және оны шешу
жолдары
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ..9
1.3 Қазақстан Республикасының экологиялық қауіпсіздігінің жай – күйі
мен проблемалары
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... 12
Қорытынды
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... 15
Қолданылған әдебиеттер
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
.19

Кіріспе
Қазіргі кезде адамның қоршаған ортамен қарым – қатынасы ерекше
маңызға ие болып отыр.Жер шарындағы халық санының жедел өсуі және көптеген
елдердің индустриалды дамуы табиғи ресурстарды пайдалануды еселеп арттырып
, адамның табиғатқа әсерінің көлемін өсіре түсуде.
Соңғы жылдары пайдалы қазба қорларының азаюы , жер бетінен өсімдік және
жануарлар дүниесінің көптеген өкілдерінің жойылуы және сондай – ақ табиғи
ортаның шектен тыс ластануы айрықша белең алып отыр.Кейбір елдерде ,әсіресе
дамыған елдерде қоршаған орта жағдайының нашарлағаны соншалық , адамдардың
денсаулығы бұзыла бастады.Осының бәрі қоршаған ортаны қорғау мәселесіне
ерекше көңіл бөлуге , табиғатты сақтау және қалпына келтіру мәселелерімен
жақсырақ айналысуға , сондай- авқ оның ресурстарын тиімді пайдалануға
итермелейді.Сондықтан жыл сайын жерлерді суландыру ,ормандарды қалпына
келтіру, өндірістік қалдықтар мен техникалық лас суларды тазарту ,
топырақтың құнарлылығын сақтау және топырақ эрозиясына жол бермеу
төңірегіндегі жұмыстар кең көлемде жүргізілуде.
Табиғаттың өзгертуді қаламайтыны белгілі.Ондағы өзгерістер баяу,
байқаусыз өтеді,өзін-өзі реттеу мен өзін-өзі қалпына келтіру процестері
ұзаққа созылады.Адамның зиянды істері бірден байқалмайды,тек ұзақ жылдардан
соң , бір нәрсені өзгерту немесе түзеу өте қымбатқа түскенде әрі
кешігіңкірегенде,кейде тіпті нәтижесіз болған кезде ғана көрінеді.
Өткен кезеңдердің барлық тәжірибесі көрсетіп отырғандай ,табиғатқа
ұқыптылықпен қарамау, бүгінгі пайда үшін атқарған істеріміздің күні ертең
орны томас зиянға ұшыратарын алдын ала болжап барып әрекет етуіміздің қажет
екенін естен шығармаған жөн.Табиғатқа ұқыптылықпен қарамаудың ащы мысалдары
өте көп және лоардың зиянды жақтары баршаға белгілі.
Ірі қалаларда халықтың санының еселеп артуы тұрмыстық-коммуналдық
құрылыстар мен өнеркәсіп, зауыт, фабрикалардың салыну қажеттігін туғызады.
Осыған байланысты мұндай қалаларда техникалық және ақаба сулар көптеп
жиналуда. Қазақстанда жыл сайын шығарылатын ақаба судың мөлшері 6 млрд деп
есептеледі. Қазіргі кезде тұрмыстық ақаба суларды залалсыздандыру үлкен
мәселе болып отыр. Осындай қаланың бірі-оңтүстік астана атанған Алматы
қаласы.
Алматы қаласының халқы жыл сайын артып, білім, ғылым және мәдениет
ошағына айналуда. Осы уақытқа дейін Алматы қаласының пайдаланылған
тұрмыстық – коммуналдық суы 70 км жердегі Жаманқұм және Сорбұлақ бөгетіне
жинақталып, ірі жасанды көлдерге айналған болатын.
Қалыпты экологиялық жағдай 1986 жылы бұзылды. Жылдар бойы жинақталған
ақаба су Жаманқұм жағалауын бұзып-жарып, Қапшағай су қоймасына қарацй-
ақты. Бұл апатты жағдай көптеген мал басы мен құрылыстарды қиратып, шығынға
ұшыратты. Қапшағай су қоймасы ластанып, демалыс орындары уақытша қызметін
тоқтатқан болатын Жаманқұм су жинақтау орнының жойылуы Сорбұлаққа үлкен
салмақ түсірді. Қазір Сорбұлақ суы шамадан тыс көбейіп, қауіпті деңгейге
жетті.Суды азайтататын каналдар қалыпты жұмыс істемейді. Осының салдарынан
Сорбұлақтағы су айдыны 60 км артып, ұзындығы-15 км, ені - 8 км, тереңдігі-
18 метрге тереңдеп, жинақталған судың көлемі-1 млрд м– ға жетіп отыр.
Жасанды көлдің жиегін бұзып кету қаупі күн өткен сайын өсе түсуде.
Кейбір болжамдар бойынша Сорбұлақ апаты болған жағдайда Іле- Балқаш алабы
бұрын сонды болмаған апатқа ұшырап, 50000 тұрғыны бар Балқаш өңірі зардап
шекпек. Іле бойындағы гидромелиорациялық станциялар елді мекендер, егіс
алқаптары мен шұрайлы өзне бойындығы тоғайлардың ақаба су астында қалу
қаупі төнуде.
Сорбұлақ апаты әкелетін зардаптар қандай болмақ. Сорбұлақ жасанды
көлі суының құрамы өте қауіпті. Су құрамында көп мөлшерде улы токсиндер,
фенолдар, мұнай өнімдері, нитриттер, ауыр металдар, т. б. белгісіз зиянды
химиялық заттар жинақталған. Зиянды заттардың шекті рауалы мөлшері есепке
алынбаған. Су құрамындығы химиялық қоспалар тіршіллікке өте қауіпті
диоксин тәрізді заттарды түзуі мүмкін. Ал диоксинді екінші дүние жүзілік
соғыста улағыш қару ретінде қолданған. Әрине Сорбұлақ көлінде судың
өздігінен тазалану процесі жүріп жатыр. Бірақ оның тұрақты тазалану
механизміне үздіксіз ағып келіп қосылып келіп жатқан лас сулар мүмкіндік
бермей отыр.
Тағы бір қауіпті мәселе көлдегі органикалық заттардың есебінен
жәндіктердің еркін көбейе түсуі. Нәтижесінде, Сорбұлақ жағалауында
құстардың, суында балықтардың көбеюі артып отыр. Көлден айналадағы малдар
еркін су ішеді. Осының бәрі айналып келіп қоректік тізбектер арқылы
өсімдіктер, жәндіктер, жануарлар, құстар, адамдар болып жалғасып,
ақырында, адам организіміне айықпас дерт әкелмесіне кім кепіл.
Сорбұлақ мәселесін шешуге бола ма? Бүгінгі өмір сүріп отырған
ғасырымыз ғылым мен білімнің шарықтаған дәуірі. Адамның ақыл- ойы табиғат
апаттарының бәрін шешуге дайын. Сорбұлақ мәселесі– ғалымдарды, қоғамдық
ұйымдарды бейжай қалдырмауда. Кейбір жобалар ұсынылып та үлгерді. Соның
бірі– Сорбұлақ көлінен канал арқылы суды Күрті суқоймасына жеткізу. Жол
бойы суды тазартудың лазерлік агрогидромодуль жүйесін қолданып, суды
залалсыздандыру құрылысын салу.
Екінші жоба- Сорбұлақ суын канал арқылы Күрті су қоймасына әкеле
отырып, оны қосымша тазартып, одан соң Іле өзеніне құю. Мұны жүзеге асыру
үшін суды қайтара отырып тазалау және жасанды биотоғандар салу, суды
хлорлау станцияларын іске қосу жұмыстары талап етілуде.
Үшінші бір топ ғалымдардың пікірі бойынша– қала суын қайта тазартудың
жаңа технологиясын қолдана отырып, судың сапасын жақсартып қайта
пайдалану.
Келесі бір болашағы зор бағыт Сорбұлақ суын құрылыс ағаштарын өсіруге
пайдалану. Бұл мәселе экологиялық жағынан қауіпсіз шаруашылық салалары
үшін арзан ағаш материалдарын дайындаудың көзі болмақ. Бұл салада “
Мерей- Терек ” ЖШС бірлестігі терек өсіруді жоспарлап отыр. Егерде
жоспарланған 400 мың га жерге терек отырғызылатын болса онда оған жылына 30
млн м су жұмсалып, Сорбұлақ суының деңгейін тұрақтандыру жүзеге асары
сөзсіз. Ал бұл мәселені көкөніс пен дәнді – дақылдар егіп шешуге мүлдем
болмайды.
Қорыта айтқанда, Сорбұлақ мәселесі барлық ірі қалаларға тән жағдай.
Оны шешу қоршаған ортаның тазалығы мен адам баласының салауатты өмір салты
үшін ауадай қажет мәселелер. Ең бастысы өндіріске тұрмыстық- коммуналдық
суларды тазартудың бүгінгі күн талабына сай жаңа технологияны енгізу жолы
ғана бұл мәселені дер кезінде шешері сөзсіз. Қалалардың саны мен олардың
тұрғындары тез өсуіне байланысты, экологиялық жүйеге түсетін ауыртпалық
үнемі күшейіп келеді. ” urbs ” латынша қала деген сөз ертеден белгілі
болғанымен ” урбанизм ”немесе “урбанизация ” түсінігі соңғы жылдары жиі
қолданыла бастады.
Халықтың қалада тұруға ұмтылуы, қаладағы тұрмысты ұнатуы урбанизация
процесінің күшеюіне алып келеді. Қазақстан Республикасы да дүниежүзілік
урбанизация әсерінен тысқары қалған жоқ. Әсіресе, өнеркәсіп және қатынас
кәсіпорындарын көптеп салу мен тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде
қалалар саны тез өсті. Олардың тұрғындары 45
жылда 5 еседен артық өсіп, халықтың басым көпшілігі қалада тұратын болды.
Болжам бойынша, қалалар саны жақын арада көп өзгере қоймайды. Ал қаладағы
тұрғындар саны көп артуы ықтимал. Қала халқының тығыздығы әсіресе Алматы,
Қарағанды, Шымкент қалаларында бір шаршы километрге 200- ден аса адамнан
келіп, экологиялық жағдайдың үнемі нашарлауына себеп болды. Дүние жүзінде
1850 жылы халқының саны миллионнан астам 4 қала болса, 1920 жылы олардың
саны 25-ке өсті.1950 жылы қаланың саны 90-ға, 1960 жылы 140-қа, 1970 жылы
160-қа жетті.
Қазақстан Республикасы 2717 мың шаршы км аумақты иемденіп
жатыр.Қазақстанда- 14 облыс, 84 қала және 210-дай қала типтес елді
мекендер бар. Осы облыстардағы қалалардың орналасуы және олардың сандық
сипаттамасы, Ж .Әділовтың дерегі 5.5 кестеде келтірілген. Берілген
мәліметтерден байқалғандай, 1970 жылға дейін қала халқының саны өсіп келген
(қалада 50%, ауылдық жерлерде 50%). Одан бері қарай, қала халқы екпіндеп
өспегенімен, баяулап арта отырып, 1989 жылы қала– ауыл халқының ара
салмағы 57 және 43 % болған.
Жеке қалалар мен олардың тұрғындары өсіп ғана қоймай, қазіргі
қалалар бір- бірімен қосылып, аумағы үлкен, халқы аса зор аймақтар пайда
болуда. Оларды- мегаполис (қосылып кеткен ) деп атайды. Бірінші мегаполис
ретінде, АҚШ-тың Атлант мұхиты жағалауындағы Босваш мегаполисін айтуға
болады. Оның ұзындығы 850 км, халық саны 35 миллион.Тынық мұхит жағасында
ұзындығы 120 км, ені 60 км Лос- Анджелес- Сан-Франсиско мегаполисі бар.
Үлкен Токио (Токио мен Иокогама қалалары) мегаполисінде 25 миллионнан астам
адам тұрады. Ресей мемлекетінде де - Москва, Владимир, төменгі Новгород
қалалары бір- біріне қарай “жылжып”, аралары жақындап келеді.
Сонымен ірі қалалар маңайындағы кіші қалаларды, елді мекендерді
өздерінің құрамына қосып, қоршаған ортаны одан әрі нашарлатуда, қала
тұрғындары, ауыл адамдарымен салыстырғанда екі есе көп науқастанатыны да
сондықтан.
Алдын ала болжамдар бойынша, алдымыздағы ғасыр сонына қарай халықтың
¾ бөлігі өнеркәсіп орындары шоғырландырылған қалалар мен қала типтес
орталықтарда, ал дамып келе жатқан елдерде, олардың жартысына жуығы
қалаларды мекендейтін болады. 1 млн- ға жуық халқы бар қала, сөткесіне
өте үлкен су қорын, азық, жанар жағар май қорларын пайдалану
нәтижесінде, көптеген газ, сұйық және қатты күйіндегі қалдықтар қоршаған
ортаға келіп қосылады. Соңғы кездері, үлкен қарқынмен дамыған мұнай
өндіру, өңдеу кәсіпорындарының да табиғи қоршаған ортаның экологиялық
климатын өзгертуде, ауаны ластауда алар орны ерекше. Ол– экологиялық
пәнді, ілімді білмеудің, оны елемеудің салдары Табиғат өзіне жасалған
қиянатты ешқашанда кешірмейді.Оны дер кезінде тоқтатпаса, есесі үлкен
шығындармен, орны толмас өкінішпен қайтатаны анық.
Өндіріс орындары қалада шоғырланғандықтан қоршаған ортаны
ластаушылардың басты көзі сол екендігін Ж. Әділов өз еңбегінде былай
сипаттайды: Алуан түрлі өнеркәсіп салалары, өндіріс күшінің басым бөлігі
қалада шоғырланғандықтан, онда халық көп, әрі тығыз орналасады. Сөйтіп олар
әлеуметтік– экономикалық және экономикалық қарама – қайшылықтың негізгі
буынына айналды, бір жағынан, қалалар айналадағы табиғи ортаны ластайтын
басты көз, екінші жағынан, ол- ластанудан неғұрлым көп зиян шегетін және
ондағы қоршаған ортаны сауықтыруды қажет ететін әлеуметтік–экономикалық
объект. Сондықтан, қаланың көбею процесінде, яғни қалалар пайда болғанда
және дамығанда бірінші кезекте қоршаған орта факторларын реттеуді ескеру
қажет.
Қазіргі өнеркәсіп қалалары өте күрделі әлеуметтік– экономикалық және
экологиялық жүйе болып саналады. Оларда, өндірістік және өндірістік емес
салалардың, көліктің, тұрмыстың, мәдениеттің тұтас организмі тығыз
байланысқан. ”Тұтас организм ретінде, - деп жазды В. М. Розин, - қала
жекелеген жүйе тармақтарының: өндіріс тұрғын, көлік, тұрмыс, мәдениет
салаларының бірігуі ғана емес, біріңғай ортасы.”
Қаланы адамдарды қоршаған ортаның басты формасы ретінде қарастыру,
әлемдік және аймақтық модельдермен салыстырғанда, қаланың экологиялық блок
модельдерінің өзіндік ерекшелігін айқындайды. Қалаларда бірінші кезекте
қоғамның сонымен, қоса әлеуметтік және табиғи ресурстың басты рөлі ретінде,
тікелей адамдар проблемасы қойылады. Сондықтан да мұнда экологиялық функция
ең әуелі әлеуметтік тұрғыда және олардың өмір сүруін қамтамасыз етуде, әрі
қала ортасының дамуына орай өркендетуге бағытталады.
Тыныс-тіршіліктің әлеуметтік бағытына, әсіресе дүниежүзілік
денсаулық сақтау ұйымының жарғысына сәйкс қалада адамдардың денсаулығына,
олардың рухани өсуіне, мәдениетті демалуына зор көңіл бөлінеді. Ол үшін
қаладағы қоршаған ортаның тазалығы үнемі басты назарда болады.
Географтар мен қала салушылардың жұмыстарында, қаланы қоршаған орта
тұтастай үш негізгі компонент ретінде қарастырылады .
1. табиғи орта(экожүйе):
Ландшафт; Климат, атмосфера, жер бетіндегі және жер астындағы
сулар,геологиялық орта; Биогендік элементтер , топырақ, биоценоз.
2. Антропогенді жасанды орта. Қала атырабын қолдан ұйымдастыру: инженерлік
және көліктік инфрақұрылымдар, салынған құрылыстар, көгалдар, энергия мен
материалдардың , соның ішінде ластайтын заттармен танысып оларды белгілі
бір жүйелерге топтаудың қажеттілігі жоғары .
Адамның адамдық қасиетке ие болып, кемелденуі жұрттың арасында өмір
сүріп, бірге еңбек етіп қарым- қатынас жасауында. Халық санының аз немесе
көп болуы, оның орналасуы ,тығыздығы ,өсу қарқынының жылдам не баяу болуы
сол елдің немесе қоғамның қоршаған ортаға көзқарасының дамуын
тездетеді,не баяулатуға себепші болады.Алайда мұны , халық саны қоғамды
дамытуда шешуші рөл атқарады деп тікелей түсінуге тағы болмайды.Халықтың
орналасуы тығыздығы және өсу қарқыны өте жоғары бола тұрып,кейбір
мемлекеттердің саяси , экономикалық және экологиялық дамуы жағынан саны
аз,әрі сирек қоныстанған елдерден артта қалған реттері тврихта кездесіп
отырады. Мысалы, Швеция халқының орналасу тығыздығы АҚШ – қа қарағанда 26
есе жоғары екен. Ал экономикалық ,саяси және экологийлық дамуы жағынан бұл
елдердің қайсысы ілгері кетіп , жай – күйін білдіретін мәселе еңбек
ресурстары төңірегінде ,еңбекке жарайтын күш мөлшері туралы, халыққа білім
беру ,іскерлік қабілеті мен мамандығын ұдайы арттырып отыру хақында болмақ.
Жан- жақты сауаты бар, көзі ашық,өз ісін жетік меңгерген маман табиғи
ортаны бүлдірмейді.ондай адамдар өзі және ұрпағы өмір сүріп отырған табиғи
ортаға қастандық жасауы мүмкін емес.

1. Өндіріс қалдықтары
Ірі өнеркәсіп пен қалалар, т.б. құрылыстар кешені көбінесе суы мол,
адамдар үшін қолайлы жерге салынады. Ол үшін ормандар қырқылып құнарлы
жерлер пайдаланылады. Осының бәрі қоршаған ортаға өзімен бірге өндіріс
қалдықтары мен түрлі тұтыну қалдықтарын көбейтіп үлкен проблема туғызады.
Қалдықтарды біз көбіне қоқсықтар дейміз. Ал әрбір отбасындағы бір адам
тәулігіне 1,2- 1,4 қоқыс шығарады.
Нағыз тұрмыстық қалдықтарға қағаз, тамақ, шыны, металл, тоқыма
бұйымдары, пластмасса, резина өнімдерінің қалдықтары, т.б. жатады. Осы
қалдықтарды біз күнделікті шығарып отырамыз.
Ал өнеркәсіп қалдықтары көлемі мен зияндылығы жөнінен өте күрделі
әрі қауіпті болып келеді. Олар су, дала, орман , т.б. кешендерді ластап,
айнала қоршаған ортаға зиянын тигізеді. Бұдан бүкіл тіршілік атаулы және
адамдар ауруға шалдығуы мүмкін.
Қалалар жағдайында қалдықтарды қайта өңдеп, тұрмыста пайдалану
жұмыстары жүргізіледі .Көбіне металл қалдықтар балқытылып, қайтадан
жаратуға келсе ,пластмассадан жасаған бұйымдарды жоюға тура келеді.
Қалдықтардың көбін құрылыс материалдарын шығаруға, шикізат өндіруге
жұмсайды. Ал кейбіреулерінен кәдімгі тыңайтқыштар алынады. Органикалық
қалдықтар құрамында қоректік элементтер азот, фосфор, кальций, магний,
калий көп болады.
Өндіріс және тұрмыс қалдықтарын залалсыздандыру халықаралық
проблема. Ең бастысы зиянды заттарды пайдалы заттарға айналдыру .Ол үшін
үлкен қалаларда қалдықтарды өңдейтін зауыт салынуы керек . Алғашқы осындай
зауыт 1981 ГФР – де ашылған. Оның қуаттылығы – тәулігіне 300 т,ал жылына 75
мың т қоқыс өңдейді.
Қазақстанда қалдықтарды өңдеу проблемасы әлі шешілмей келеді.Көптеген
қалаларымыз (Қарағанды, Екібастұз, Жезқазған) өнеркәсіп шоғырланған
жерлерге салынған. Өнеркәсіп қалдықтары тау-тау болып үйіліп жатады. Оны
өңдеу баяу жүргізілуде. Осының бәрі желмен, сумен ауаға топыраққа тарап,
қоршаған ортаны ластап жатыр.
1994 жылғы мәлімет бойынша Қазақстанда жинақталған қалдықтар 20
млрд. Тоннадан асып кетеді, оның үстіне жыл сайын шамамен өнеркәсіптерден
1 млрд. қалдық шығарылса, тұрмыстық қалдықтар 14 млн. Тоннаны құрайды.
Қалдықтардың ішінде ең улысы түсті металлургия кәсіпорындарынан бөлінеді.
Олардың көлемі республика жерінде 54 млн. Т деп есептелінеді.
Қалдықтарды өңдеу Қазақстан бойынша Алматы қаласында ғана жүзеге
асырылуда.Республика өнеркәсіп, тұрмыстық және басқа да қалдықтарды есепке
алу, оларды залалсыздандыру мен көму шаралары өте нашар дамыған. Оның
үстіне мұндай қалдықтар ешқандай қоршаусыз ашық аспан астында жатыр.
Республика жерінде соғыс полигондары болған аумақтар 30 млн.
Гектардан асады.Мұндағы соғыс техникасының қалдықтары ,ракета сынықтары,
бақылау обьектілері ешбір көмусіз шашылып жатыр.Олар негізінен – Семей,
Нарын, Азғыр, Байқаңыр ғарыш айлағы, Сарышаған сынақ полигондары.
Шағын қалалар, поселкелер, ауылдар маңында шоғырланған өндірістік
және тұрмыстық қалдықтар да жеткілікті. Олардың көбі сол маңдағы көл, өзен
және шұңқырларға шығарылады. Ал оның одан арғы айналымға түсіп ,екінші бір
елді мекенге тигізетін зардабы есепке алынбайды. Қалдықтардың ішінде
пластикалық заттар мен пластмассалар бұйымдарын жою өте қиын. Ал оларды
жағу ауаға зиянды көміртек оксидттерін көптеп шығарады. Олардың табиғи
шіруі мүмкін емес. Біз зат алмасу заңдылығын білеміз. Табиғатта көптеген
қалдықтарды ,әсіресе жануарлар сүйегін ,кейбір темір қалдықтарын шірітіп
жіберетін саңырауқұлақтар бар. Осылайша табиғатта өздігінен тазалану
процесі жүріп жатады. Яғни, органикалық қалдықтар далада еш уақытта үйіліп
жатпайды.Бұл миллиондаған жылдардың жемісі. Осы заңдылықты адам өзінің іс-
әрекетімен бұзып отыр.Адамның ақыл-ойымен жасалған өнеркәсіп қалдықтарын
шірітетін тірі организм (бактериялар,саңырауқұлақтар) табиғатта жоқ.
Сондықтан адам баласы өзі жасаған зиянды қалдықтарды өзі жоюға міндетті.
Өндірістік және тұрмыстық қалдықтарлды жоюға бола ма. Өркениетті
дамыған елдерде бұл проблема жақсы жолға қойылған. Мысалы, Жапонияда
қалдықтарды өңдеудің бірнеше сатылы жүйесі бойынша жұмыс істейтін
зауыттар бар. Олар қалдықсыз немесе аз қалдықты технологиямен жұмыс
істейді. Өңдеудің соңғы өнімі - құрылыс материалдары немесе тыңайтқыш Міне,
осындай деңгейге жету барлық мемлекеттердің алдағы жоспары.Біздің
республикамызда бұл бағытта біраз жұмыстар жүргізілуде. Мысалы, Алматы
қаласында біраз зауыттар өндірістік қалдықтарын шлакты белоктар, құрылыс
материалдары және жол төсемдерін жасауда. Қазақстан Республикасының
табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министірлігінің және заңдары
еліміздегі экологиялық ахуалды жақсарту барысында жасалынып жатқан игі
істердің бастамасы деп білеміз.

2. Қазақстанда қалыптасқан экологиялық мәселелер және оны шешу жолдары.
Қазіргі кезенде адам мен оны қоршаған орта арасындағы
қарымөқатынастың күрделене түскені белгілі. Жер шарындағы халық санының
жедел өсуі мен өндіргіш күштердің күрт дамуы адамның табиғатқа
жүргізілетін ықпалын күшейтті. Әсіресе хх ғасырдың екінші жартысынан
бастап, адам мен табиғат арасында жаңа жағдай қалыптасты. Адамзат қажетіне
керек шикізатқа сұраныс материалдық өндірістің көлемін арттырды жер
қойнауы мен мұхит байлығы жедел игеріле бастады. ”Табиғатқа бағынбаймыз ,
оны өз игілігімізге айналдырып , бермесін тартып аламыз” деген көзқарас
қалыптасты. Мұның барлығының жер бетіндегі тіршілікке тигізетін әсері
табиғаттың өзіне тән құбылыстардан – табиғи өзгеріс пен жел су тасқыны,
жер сілкінісі әсерінен әлдеқайда асып түсті.
Жер бетіндегі экологиялық жағдайдың өзгеруі, әсіресе, ғылыми –
техникалық өрлеумен тікелей байланысты
Адамзаттың өмір сүру жағдайларының жақсаруы, ғылыми– техникалық
өрлеу табиғат пен қоғам арасындағы “алмасусыз” іске асу мүмкін емес.
Бұл “алмасу”сөз жоқ табиғатқа зиян келтіреді. Ал, бұл өз кезегінде адамның
денсаулығына , жер бетіндегі тіршілік дүниесіне келетін зиянға ұласады.
Мәселе – осы зиянды болдырмау , мүмкіндігінше азайта білуде , табиғаттың
өз тіршілігін сақтап , қалпына келтіруіне жағдай жасауда болып отыр.
Экология туралы ғылымның көмегі де осы жерге керек.
Бізде материалдық өндіріске баға берудің екі өлшемі
(әлеуметтік,эконмикалық) қалыптасқан. Ал, қазіргі өмір осы өлшемге
экологияны да қосуды қажет етіп отыр. Әрбір салынатын өндіріс орнын
әлеуметтік,экономикалық жағынан дәлелдеумен қатар , оның экологиялық
жағдайларын қоса ескеріп негіздесе , бұл салада – қазір орын алып отырған
қателікке жол берілмес еді. Осылардың салдарынан Қазақстан қазір
экологиялық жағдайы ауыр өлкенің біріне айналып отыр.
Қазақстанның жері қаншалықты ұлаңғайыр болса, оның қойнауындағы
табиғи байлықта соншалықты мол, әрі алуан түрлі. Ұлан байтақ өлкенің қысы
Сібірдің қақаған аязындай бет қаратса, жазы орта азияның аптап ыстығындай
ми қайнатады. Жер бедері бірде тайгагга ұқсаса бірде шөлге ауысады. Ауыл
экологиясының нашарлауы негізінен шаруашылық көзінің қалыптасқан
жүйесінің бұзылуына байланысты болып отыр. Мәселені шешуде Елбасының
ауыл мәселесін күн тәртібіне қоюы халықтың қызу қолдауына ие болып ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстанда қалыптасқан экологиялық жағдайлар
Алматының экологиялық жағдайы және оны шешу жолдары
Қазақстанда қалыптасқан экологиялық апат аймақтары
Қазақстандағы автотранспорттың экологиялық қауіпсіздігінің проблемалары және оны шешу жолдары
Қоршаған ортаның қалыптасуы, экологиялық мәселелері және оны шешу жолдары
Қазақстанның экологиялық проблемалары. Экологиялық мәселелерді шешу жолдары
Қазақстанда қалыптасқан экологиялық ахуалдар жөнінде жалпы түсінік
Қазақстанда қалыптасқан экалогиялық ақуалдар
Отбасындағы жанжалдың шығуы және оны шешу жолдары
Жылжымайтын мүлікті бағалауда туындайтын мәселелер және оларды шешу жолдары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь