Қазақ зиялыларының ағартушылық қызметі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
І.бөлім
ХХ ғасырдың 20.30жж. Қазақстанда кітап баспа ісінің
қалыптасу тарихынан ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... . ... 6
1.1 Қазақ кітабы тарихының теориялық зерттеулері ... ... ... ... ... ..6
1.2 А.Байтұрсынов: Мемлекеттік баспаның құрылуы ... ... ... ... ..11
1.3 А.Төреқұлұлы . Орталық баспаның (Центриздат)
ұйымдастырушысы және басқарушысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22

ІI.бөлім
Қазақ зиялыларының ағартушылық қызметі ... .. ... .. ... .. ... .. ... .28
2.1 Х. Досмұхамедұлының баспагерлік қызметі ... ... ... ... ... ... ...28
2.2 Ораз Жандосовтың кітапхана ісі саласындағы мұралары ... ..35

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .55
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Еліміз егемендік алып, тарихымызды жаутаңдай отырып жазудан арылған шағымызда, рухани-мәдени өміріміздің айнасы боларлықтай айғақтарды қайтадан өз халқымыздың рухани мәдениеті, ғылымы екендігі даусыз. Өкінішке орай, науқандық идеологияның шашбауын көтеріп, мәдени мұрамыздың бары мен нәрін тұтас игеруден гөрі, алалап жинау, біржақты бағалау күні кешеге дейін орын алып келгені мәлім. Сондықтан да тарихымыздағы іргелі мәселелермен қатар халқымыздың мұрасын, ұлттық мәдениетін, ғылымды өздерінің қара басының қамынан жоғары қойған тұлғаларымыздың тұтастай бір ұрпағының қызметін өмір сүрген кезеңімен байланыстыра зерттеу аса өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Академик М.Қ.Қозыбаев «Ғұмырнама жанрын зерттеу мәселелері» деген мақаласында былай деген еді: «Біз қазақ зиялыларының жалпы тарихын жазар белеске келіп қалдық. Онда зиялы қауым кім, ол қай заманда жеке тап болып, топ болып қалыптасты, қандай кезеңдерді басынан кешірді, қазақ зиялыларының өркениетке қосқан үлесі қандай? – деген сияқты келелі сауалдарға жауап беруіміз керек.
Ұлттың ашытқысы – зиялы қауым. Ол барша халықты қоса да, ыдырата да алады. Сондықтан қазақ зиялылары тарихы шын мәнінде ұлт тарихы екендігін айтқан орынды. Сөз арасында айта кетер жай қазақ зиялылары туралы сөз - өркениет туралы сөз» [1].
Тұлғаның қоғамдағы атқаратын зор беделін көрсете келе, академик В.И.Вернадский жазған болатын: «Мыслящий и работающий человек есть мера всему. Он есть огромное планетарное явление» [2]. Білім мен тәжірибе арқылы біліктілікке ие болған ойлы адамдардың ақыл-ойына, олардың болашаққа жасаған болжамына құлақ аспау – замана кемістігі, дәуірдің қатерлі ауруының көрінісі, болашаққа артар ауыр жүгі. Міне, сондықтан өткеніміздің куәгерлерінің қалдырған мұраларының тынымсыз ізденістер арқылы естір құлаққа, көрер көзге дәл мағынасында жеткізіліп, өз бағасын алар уақыт жетті.
Егер де өткен тарихымыздың терең қойнауына көз жүгіртер болсақ, оның аумалы-төкпелі болғанын байқаймыз. Бірнеше ұрпақтың өмір-тіршілігі алмасқан кезеңнің өзінде, біздің көптеген тұлғаларымыз – ойлы, жүректі және сөзсіз талантты, кіндік қаны тамған туған жері, елі үшін көзсіз сеніммен, бар жан-тәнімен қызмет еткендер есімі танылмай, тиісті бағасын алмай отырғандығы кезінде – заманымыз тарихшылар алдында шаң басқан мұрағаттар сөресіндегі олардың туындыларын зерделеп, көпшілікке таныту міндетін артып отыр.
1. 2004-2006 жылдарға арналған «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы туралы ҚР Президентінің жарлығы: 2004 ж. 13 қаңтар. №1277// ҚР Президенті мен Үкіметінің актілер жинағы.-2004.- №2.-4-19б.
2. Қазақ тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-3 том.-Алматы, 1996-2002
3. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2002.-455б.
4. Байырғы түркі өркениеті: Жазба ескерткіштер: (ҚР тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Астана қаласы, 2001 жылғы 18-19 мамыр). – Алматы, 2001.-548б.
5. Тасмағамбетов И. Елдік пен ерліктің ерекше ескерткіші //Егемен Қазақстан, 2001, 19 мамыр.
6. Сулейменов О. Золотая латынь. /О судьбе книги в современном мире //Простор-1996, №3. – с.35-42.
7. Сулейменов О. Язык письма.-Алматы-Рим:8ап Paoio, 1998.-501 с.
8. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Тарихи-(философиялық зерттеу).-Алматы: Рауан, 1995.-237 б.
9. Елекенов Ш. Кітаптану негіздері. Оқу құралы. Алматы: Санат, 1997.- 76б.
10. Жиреншин Ә. Қазақ кітаптарының тарихынан – Алматы: Қазақстан, 1971.- 180 б.
11. Жиренчин А. Из истории казахской книги-Алма-Ата: Казахстан, 1987.- 144 с.
12. Субханбердина У. Қазақ кітабының шежіресі. 1807-1917. Библиогр. көрсеткіш.-Алматы: Рауан, 1996.-285 б.
13. Барманкулов М.К. Тюркская вселенная.-Алматы: Білім, 1996.-240 с.
14. Бектемісов Ә. Жан азығы. Қазақстан кітап баспаларының өткен жолы мен өркендеуі жайлы естеліктер-Алматы: Қазақстан, 1991.-144 б.
15. Бочагов А.К. У истоков. Воспоминания-Алма-Ата: Казахстан, 1972.-10 с.
16. Елеукенов Ш., Шалғымбаева У. Қазақ кітабының тарихы. /Ежелгі дәуірден 1917 жылға дейін-Алматы:Санат, 1999.-197 б.
17. Динерштейн Е.А. Развитие издательского дела в союзных и автономных республиках. Обзор литературы в 1967-1979 годы-М: Книга, 1973.-115 с.
18. Қазыбек Тауасарұлы.-тарихи тұлға, ғалым және ақын Ғылыми конф. Материалдары.-Алматы: Қазақ университеті, 2001.-171 б.
19. Қасқабасов С. «Темір қазығымыз – рухани мұралар болуы тиіс»: (2004-2006 жылдарға арналған «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламаны іске асыру жөнінде).//Алматы ақшамы.-2005.-27 қаңтар.
20. Мамажанов М. Асыл мұра. Кітап – даналық қазынасы.-Алматы: Қазақстан, 1993.-128 б.
21. Калиев Ж.К., Коротовский М.П. Книгоиздательское дело Казахстана.-Алма-Ата, 1992.-256 с.
22. Қожакеев Т. Көк сеңгірлер. –Алматы: Қазақ университеті, 1992.-272.
23. Рахимжанов С.Р. Из истории книги Казахстана /1945-1960 гг./-Алматы:Талант, 1998. – 186 с.
24. Алсатов Т.М. Қазақ қолжазба кітаптарының тарихы.-Алматы:Баспагер, 1999.-108 б.
25. Атабаев Д.А., Есенғалиева Ә.Г. Қазақстандағы мәдени құрылыс тарихынан./Қазақстанның кітапбаспа ісі үлгісінде/. –Алматы, 2000.- 148 б.
26. Қозыбаев С., Рамазанова А., Аллабергенов Қ. Әлем баспасөзі тарихынан.-Алматы «Санат», 1998.-256 б.
27. Атабаев Д.А. Организация и деятельность казахского государственного издательства.- В кн.: Книга и чтение в жизни различных социально-профессиональных групп населения республики.- Алма-Ата, 1982.- С.85.
28. Аймауытов Ж. Психология.- Ташкент, 1926.- 176 б.
29. Досмұхамедұлы Х. Жануарлар. Үшінші бөлігі. Ташкент, 1926. ІҮ бет.
30. Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы (Избранное).- Алматы: Ана тілі, 1998.- 164 б.
31. Диваев Ә. Тарту.- Алматы: Ана тілі, 1992.- 29 б.
32. Диваев Ә. Тарту.- Алматы: Ана тілі, 1992.- 33 б.
33. Жұмабаев М. Таңдамалы өлеңдер жинағы. 3 басылымы.- Ташкент,-1923.
34. Нұрпейісов К., Құлкенов М. т.б. Халел Досұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы.- Алматы, 1996.- 155-160бб.
35. Декрет ВЦИК и СНК об организации Центрального-Восточного издательства //Издательское дело в первые годы Советской власти: Сб. Документов и материалов.- М., 1972.- С.139-140.
36. Сонда. 225б.
37. ГАРФ. Ф. 1318, Оп.1, Д. 1700, Л.2.
38. Центральное издательство народов СССР и его книга //Красная печать.- 1926.- N 4.- С.34.
39. Книговедение: энциклопедический словарь.- М.: Сов. Энциклопедия, 1982.- 585 б.
40. Идрис. Качество книг Центриздата //Красная печать.- 1927.- N 7.- С.49.
41. Баренбаум И.Е. История книги. Изд. 2-е.- М.: Книга, 1984.- С.171.
42. Книговедение. Энциклопедический словарь. М.: Сов. Энциклопедия.- 1982.- С.585.
43. Торекулов Н. 5-летие Центриздата //Новый Восток.- 1929.- 26-27.- С.421-422.
44. Тогжан Г. О деятельности киргизской секции Центр-издата //Книгоноша, 1925.- С.61.
45. Пять лет Центрального издательства народов СССР. 1924- 1929 гг.- М., 1929.- С.61.
46. Еңбекші қазақ, 1926.- №80.
        
        М А З М Ұ Н Ы
КІРІСПЕ
............................................................................
...............3
І-бөлім
ХХ ғасырдың 20-30жж. Қазақстанда кітап баспа ісінің
қалыптасу ... ... ... кітабы тарихының теориялық зерттеулері............... ......6
1.2 А.Байтұрсынов: Мемлекеттік баспаның ... ... ... - ... ... ... ... зиялыларының ағартушылық қызметі...... ...... ...... ...... .....28
2.1 Х. ... ... ... Ораз Жандосовтың кітапхана ісі саласындағы мұралары......35
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.............52
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР.............................................55
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Еліміз ... ... ... ... ... ... шағымызда, рухани-мәдени өміріміздің
айнасы боларлықтай ... ... өз ... ... ... ... даусыз. Өкінішке орай, науқандық идеологияның шашбауын
көтеріп, ... ... бары мен ... ... ... ... алалап
жинау, біржақты бағалау күні кешеге дейін орын алып келгені мәлім.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... мәдениетін, ғылымды өздерінің қара басының қамынан ... ... ... бір ... ... өмір сүрген кезеңімен
байланыстыра зерттеу аса өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Академик М.Қ.Қозыбаев «Ғұмырнама ... ... ... ... ... ... еді: «Біз ... зиялыларының жалпы тарихын жазар
белеске келіп қалдық. Онда зиялы қауым кім, ол қай заманда жеке тап ... ... ... ... кезеңдерді басынан кешірді, қазақ зиялыларының
өркениетке қосқан үлесі қандай? – деген сияқты келелі сауалдарға ... ... ... – зиялы қауым. Ол барша халықты қоса да, ыдырата да
алады. ... ... ... ... шын ... ұлт ... екендігін
айтқан орынды. Сөз арасында айта кетер жай қазақ зиялылары ... сөз ... ... сөз» ... ... ... зор беделін көрсете келе, ... ... ... ... и ... ... есть ... Он есть огромное планетарное явление» [2]. Білім мен тәжірибе арқылы
біліктілікке ие болған ойлы ... ... ... ... ... құлақ аспау – замана кемістігі, дәуірдің қатерлі ауруының
көрінісі, болашаққа ... ауыр ... ... ... өткеніміздің
куәгерлерінің қалдырған мұраларының тынымсыз ізденістер арқылы ... ... ... дәл ... ... өз ... алар уақыт
жетті.
Егер де өткен тарихымыздың терең қойнауына көз ... ... ... ... ... Бірнеше ұрпақтың өмір-тіршілігі алмасқан
кезеңнің өзінде, біздің көптеген тұлғаларымыз – ойлы, жүректі және сөзсіз
талантты, кіндік қаны ... ... ... елі үшін ... ... бар ... ... еткендер есімі танылмай, тиісті бағасын алмай ...... ... алдында шаң басқан мұрағаттар сөресіндегі
олардың ... ... ... таныту міндетін артып отыр.
Өйткені солар өмір сүрген дәуірден неғұрлым алыстаған сайын біз
олардың өз ... ... ... ... ... ... бере ... замана қыспағындағы ерік-жігерінің, рухының
құламағандығына таңданысымызды жасыра алмаймыз.
Қазіргі күні ... ... ... ... ... қараймыз, Мағжанның қайталанбас поэтикалық дауысын зор
мақтанышпен атаймыз, Міржақып ... ... ... ... ... Бөкейхановты және Мұхамеджан Тынышпаевтардың атақ-
даңқын аспандатамыз.
Бізде отандық ғалымдар соның ішінде тарихшылар, әдебиетшілер, тілтану
мамандары ... ... 20-30 ... ... ... ... айтарлықтай жұмыстар орындады. Оның дәлелі соңғы оншақты жылда
жарық көрген қазақ зиялыларының еңбектері, оларға ... ... ... ... мақалалар.
Сонымен бірге айтатын жайт, осы уақытқа дейін аз ... бірі 20-30 жж ... ... кітап баспа ісінің қалыптасуы
мен дамуындағы ролі жатады.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Кітап мақсаты бүгінгі ... ... ... отырған бұл еңбекте кітап баспа ісінің және күрделі
кезеңдерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... ролі туралы айтылады. Сонымен қатар кітапхана қорының ең
маңызды бөлімі – Ахмет ... ... ... ... және т.б. еңбектерінің жиынтығы алғашқы рет зерттеледі.
Зерттеу жұмысының негізгі нысаны.
20-30 жж қазақ зиялыларының кітап баспа және ... ісі ... ... зерттеуге алынған нысаналар – ғылыми еңбектері, оқулық пен
оқу құралдары, мақалалары, сөздері.
Мемлекеттік кітап баспасының ұйымдастыруы мен басқаруы. Кітап ... ... ... 20-30жж. Республикада кітап баспа, кітапхана ісінің қалыптасуындағы қазақ
зиялыларының қосқан ... ... ... ... ... даму бағыттары;
• қазіргі кездегі Қазақстан кітапханаларының даму басымдықтары қазақ
зиялыларының еңбектерін жинау, сақтау.
Зерттеу жұмысының ғылыми әдістері.
Зерттеу ... жазу ... ... ... ... тарих,
мәдениеттану, кітаптану, кітапханатану ғылымдарында болып жатқан түбегейлі
өзгерістерді негізге алдық.
Қазақ зиялыларының баспа, кітапхана ісі ... ... ... ... ... ... назардан тыс қалып келгенін айта кеткен жөн.
Жұмыстың зерттеу негізіне ... ... ... Осы ... ... ... ... қоғам қайраткері Ораз Жандосовтың кітапхана
ісі саласындағы еңбектері алғашқы рет қазақ ... ... ... ... ... ... ... екі бөлімнен, алты тараудан,
қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттер тізімінен, қосымшадан тұрады.
1. ХХ ғасырдың ... ... ... ... ісінің қалыптасу тарихынан
1.1 Қазақ кiтабы тарихының теориялық зерттеулерi
Белгiлi орыс кiтапханатанушысы А.А.Сидоров: “Кiтап – мәдениет атты
жалпы ... ... ... - деп, ... ... ... өндiрiсiнен
кейiнірек аяда тексеру қажет деп дұрыс атап көрсеткен болатын. Кiтаптың
тарихи ... ... ... ... және ... тығыз
байланысты, олардың даму деңгейiн бейнелейдi.
Кеңес дәуiрiнде көп ұлтты кеңес кiтаптану ғылымының негiзi қаланған
едi. Елуiншi ... ... ... ... ... бұл ... қолға
алына бастады. Кiтап пен кiтап iсi тарихы және теориясы жөнiнде бiрқатар
ғылыми еңбек жарық көрдi. ... ... ... ... ... ... ғылыми серия, “400 лет русского книгопечатания” (1964, ... ... “500 лет ... ... (1968), ... рукописной и
печатной книги” (1968) т.б. аталған еңбектер кiтаптану ... жаңа ... ... ... ... ... жүйесi кеңейдi. Бұл
ғылымның орталықтары: Бүкiлодақтың кiтап палатасы, Мәскеу мемлекеттiк
университетi ... ... ... және ... ... ... ... КСРО академиясының жаңа
мәдениетi тарихы жөнiндегi ғылыми ... ... ... ... комиссиясы, елдiң iрi-iрi кiтапханалары.
Алпысыншы-жетпiсiншi жылдары республикаларда ашылған ... мен ... ... ... бұл ... ... қосты. Кiтап iсi мамандықтары бойынша кадрлар ... ... ... ... ... ... ... және докторлық
диссертациялар қорғалды.
Кiтаптанудың тарихы, теориясы мен әдiсi мәселелерiнiң жан-жақты, жүйелi
зерттелуiне ... ... ... пiкiр ... ... мен конференциялар мұрындық болды. Осы ғылымды дамытудың жаңа
белестерiне шығаруда 1971 ... 1984 ... ... ... үш ... ... ... Бүкiлодақтың конференциялардың маңызы айырықша.
“Кiтап және әлемдiк өркениет” деген атпен 2004 жылы Халықаралық XI ... ... ... кездегi көкейкестi мәселелерi
талқыланды[1].
Қазақстанда кiтаптану саласы бойынша ғылыми-зерттеу ... ... ... айтылған жағдайлар сөзсiз ... ... ... және кiтап саудасының жалпы мәселелерi мәдениет пен баспа
тарихына арналған зерттеулерде қарастырылған. Бұл ... ... ... пен ... монографияларын ерекше атап көрсету керек[2].
Оларда баспа iсiнiң даму жолдары, полиграфиялық базаның құрылуы және ... ... ... прогрестегi орны айқындалды.
Республикада кiтап баспа iсiнiң қалыптасу және даму ... ... ... ... ... аз емес. Бұл ... ... ... мен ... әр қилы ... ... ... туралы Ә.Жиреншиннiң, ¦.Субханбердинаның, Ш.Елеукеновтың,
Ә.Дербiсалиевтiң, Ж.Шалғымбаеваның, кеңес дәуiрi ... және ... ... iсi ... ... ... ... Д.Атабаев, Б.Бөлеков, ... ... т.б. ... ... ... ... мен дамуы, көне қолжазба мұраларды және сирек
кездесетiн ... ... ... ... ... қатысы мен
байланысын анықтау, республикамыздағы қолжазба қорын тексерiп ... ... ... ... ... ... кiтапханасы
және республикалық Алматы қаласындағы кiтап мұражайы жүргiзедi.
Баспа iсiнiң жеке мәселелерiне арналған алғашқы ... ... 20-шы ... ... бастап газет-журнал бетiнде жарияланды.
Оларда сол ... ... ... ... ... ... 20-40жж жариялымнан А.К.Бочагов, ¤.Тоғжанов, Ауелбаев,
М.Жанғалин, ... ... ... ... атауға
болады[4]. Республиканың он, он бес және ... ... ... ... полиграфия және кiтап саудасы туралы жалпы қорытындылар
берiлген.
50-60 жж бiрнеше мақалалар ... Олар ... ... iсiн ... кадр
даярлау жайы мен сапасы, полиграфия мекемелерiн техникамен жабдықтау сияқты
мәселелерге арналған. Бiрен-саран жеке еңбектер ... шыға ... ... ... в ... (1966) деген
монографиясында кiтап саудасы мен ассортиментi, баспа ... ... ... ... айтылады[5]. Қазақстандағы кiтап саудасы жайында
бiрталай мағлұмат бередi.
Аударма мәселелерi де ... ... ... ... әсiресе
марксизм-ленинизм шығармаларын қазақ ... ... ... қарқынды
жүргiзiлдi. Бұл мәселеге байланысты көптеген ғылыми және ... ... ... ... шығарылды. Бұлардың iшiнде
М.Жанғалиннiң “Марксизм-ленинизм классиктерi шығармаларын аударудың кейбiр
мәселелерi” деген зерттеуi ... ... ... ... ... зерттеушiлер өздерiнiң назарын кiтап iсiнiң басты проблемаларының
бiрi – басылымның көркемдiк және полиграфиялық безендiруiне аударды[7].
70-80 ж.ж. баспа ... ... ... ... ... саны
көбейе түстi. Олардың тақырыптары кеңейiп, сол кездегi баспа жұмысының
көкейкестi мәселелерi талқыланған, атап ... ... ... ... ... ... ... өнiмдерiн тарату,
насихаттау т.с.с[8].
Осы жылдары елiмiзде ... және ... iсi, ... ... ... жолға алына бастады. Оны ұйымдастырушылар
Қазақстан ... ... ... Орталық ғылыми кiтапхана,
қазақ қыздар мемлекеттiк педагогика және Шымкент ... ... ... ... ... ... мен ... да бұл
iске өз үлестерiн қосты.
Қазақ кiтабының тарихы бойынша алғашқы диссертациялар қорғалды, бiрнеше
ғылыми мақалалар, кiтапшалар, кiтаптар ... Бұл ... ... ... ... ... (1971) деген еңбегiн ерекше
айтуымыз керек. Монография төңкерiске ... ... ... ... ... ... Зерттеудiң басты мақсатының бiрi – қазақ кiтабы
дамуының кезеңдерiн жiктеу. Бұл мәселемен Ә.Жиренше алғашқы ... ... ... ... ғалым, филология ғылымдарының докторы,
профессор Шериаздан Елеукеновтың “Қазақ кiтабының тарихы” (1999 ... ... ... еңбегi бұл саладағы оңды зерттеу қатарына
жатады. Басылым қазақ халқының және оның арғы түркi тегiнiң қолжазба ... ... өз ... ... 1917 ... дейiнгi сан ғасырлық тарихымен
таныстырады; елiмiздегi кiтап және ... ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдарын саралай отырып, бұл
әлеуметтiк құралдың халық арасына таралуы, ... ... ... ... т.б. ... ... ... бередi.
1997 жылы “Санат” баспасы ғалымның “Кiтаптану негiздерi” атты ... Бұл ... осы ... ... ... ... жарық көрген осы
моралы[9]. Мұнда ... ... ... ... мәселелерi
қамтылған. Ш.Елеукеновтiң жоғарыда аталған және осы саладағы басқа ... ... ... ... ... ... ... жалпы
кiтаптану ғылымының негiзiн салуда едәуiр үлес қосады.
Қазақ кiтабының тарихын сөз еткенде оның ... ... ... ... ... атамай кетуге болмайды. Ғалымның ... ... ... ... ... “Айқап бетiндегi
мақалалар мен хат-хабарлар”, “Қазақ кiтаптарының шежiресi” атты туындылары
қазақ баспасөзi мен кiтабының зор ... деп ... ... ... ... ... ... тұрғысынан жазылған еңбектер де
жарық көрдi. Соның бiрi ... 1993 ж. ... ... атты ... ...... тың деректерге сүйенiп ұлттық баспа тарихына
жаңа беттер қосты. Түп нұсқалы мұрағат құжаттарына негiзделген ... ... ... ... ... ... ... үлесi туралы
материалдарды жатқызуға болады “Ахмет ...... ... ... ... – тұңғыш қазақ библиографы” т.б.
Елiмiзде кiтап шығару iсiнiң соңғы жылдардағы жағдайы А.Сәрсенбаевтың
“Кiтап: ... пен ... ... (Атамұра, 1998) деген еңбегiнде
зерттеледi[11]. Автор нарық ... ... ... ... даму ... кiтаптың бұл аралық, коммуникациялық ролi, ... ... ... ерекшелiктерi, полиграфия өндiрiсiнiң өзектi
мәселелерi және алдағы ... мен ... ... ... ... дағдарысының себептерiн ашып, қиындықтан шығудың, орын
алған кемшiлiктердi ... ... ... ... ... де ... айтылған мәселелерге
арналған[12].
Республикадағы кiтап баспа ... ... ... ... ... бетiнде де жариялануда.
Қазақ кiтабы тарихын зерттеуде ұлттық библиография мен кiтапхана iсiмен
салыстырғанда әжептеуiр ... бар. ... ... ... ... жайы әлi талапқа толық сай емес екендiгiн, теориялық жғне
әдiснамалық жағынан шындала түсуi қажет екендiгiн ескертуiмiз керек.
Осы ... ... аз ... ... бiрi - ... ... 20-
30 жылдар арасындағы қазақ ... ... ... ... ... ... қалыптасуына, оның нығаюына зор үлес ... ... ... ... ... ... ... Досмұхамедұлы,
Алихан Бөкейханұлы, Сәкен Сейфуллин және т.б.
Кiтап тарихы бүгiнгi заман талаптары тұрғысынан зерттелiп отырған бұл
еңбекте кiтап баспа ... ... ... бiрi – 20-30 ж.ж. арналған
беттерiнде мемлекеттiк жаңа баспалар ұйымдастырылғаны туралы ... ... ... бұл ... ... ... алғышарттлығын ұштай түсiп,
адамдардың әлеуметтiк белсендiлiгiн көтеруде, ғылыми ... ... ... ... бiтiспес күресте теңдiгi жоқ ... ... ... ... ... ... кейiн бүкiл кеңестiк республикалар сияқты қазақ ССР-iнде де
кiтап баспа iсiн жолға қою аса қиын, қоғамдық-саяси өмiрдiң ... ... бұл ... бiр ... ... жанқиярлық ерлiк
iсiмен қатар өктемдiк пен ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттiк басқарудағы аса iрi қатерлiктер мен
келеңсiздiктер орын алды.
Осы кезеңде ... ... пен ... ... негiзгiсi баспа iсiн
ұйымдастыру болды. Қазақ ... ... осы ... ... аз ... бiрi - ... ... 20-30 жылдар арасындағы қазақ
зиялыларының ұлттық баспа iсiнiң дамуындағы ролi.
Қазақ ... ... ... ... 1920 ... ... Оны көру ... мәселе сол жылдың 4-12
қазанында өткен қазақ АКСР Кеңесiнiң ... ... ... ... ... ... мен ... органдары құрылды. Сонымен қатар
съездiң шешiмiнде: “...Ағарту комиссариатының iс-шараларын өмiрге ендiру
үшiн ... ... ... ... ... баспа ұйымдастыру
қажет”, - деп атап ... ... 3 ... ... Орталық Атқару Комитетi өзiнiң кезектi
мәжiлiсiнде ұлттық мемлекеттiк баспа туралы Ереже қабылдады. Бұл ... ... мен ... ... Ережеде былай делiндi:
“...бiр орталықтан идеялық басшылық жасау және ... iсi ... ... ... iске ... ... орындарға әдебиеттер мен
ақпараттық байланыстар бөлiнiсiн реттеу ... ... ... ... ... үкiметiне тiкелей бағынышты болды.
Сөйтiп, республикада алғаш рет ресми баспа айымы құрылды. ... ... ... ... ... С.Садуақасов,
Х.Болғанбаев, Ж.Аймауытұлы кiрдi. “Белгiлi әзiрлiк ... ... ... ... ... үшiн ... ... жою мақсатымен жұмыс жоспарын
белгiлеу үшiн жиналды, - деп ... ... ... Осы ... ... ... болып келген құжаттармен танысу кейiн ол ... ... деп ... адамдар, “...дұшпандық идеологияны
тықпалап, зиянкестiк жасамағанын, қайта пайдалы iспен - өз ... ... ... ... айқын көрсетедi”.
Редакция алқасы 1921 жылы 31 қаңтарда ... ... ... ... ... және шығару жөнiнде шаралар белгiледi. Мектепте
өтiлетiн пәндер ... ... ... ... ... ... Бiрiккен кеңестiң мәжiлiсiн А.Байтұрсынұлы басқарған.
1921 жылы ақпанда ... ... ... ... ... ... өткен, онда жасаған баяндамасында С.Мендешов Республикада
кiтап баспасының құрылуын жоғары бағалап, ... ... ... ... iрi ... ... ... құрылуы болады деп
көрсетедi.
Тұңғыш қазақ тiлiндегi оқулықтар шығарыла бастады. ¤йткенi ... өте ... едi. 1921 жылы ... үлкен қиыншылықпен Ахмет
Байтұрсыновтың “Тiл ... атты ... ... шығарылды. Ол кейiн Орынбор,
Қызылорда, Ташкентте бiрнеше рет қайта басылды. Қазмембаспаның сондай-ақ,
кесiндi әлiппе, ... ... ... ... қол жеттi. Бұл жаңадан
құрылған баспаның ең алғашқы қазақ кiтаптары едi. Орыс тiлiнде ... ... II ... ... және ... жарық көрдi.
Бiрақ, қиындық жеткiлiктi болды. Баспаханаларда қағаз, ... ... тағы ... ... ... ... аз, әсiресе, араб қарпiмен мәтiн терушiлер жоқтың қасы ... ... ... ... сол ... меңгерушiсi А.К.Бочагов былай
деп жазған: “Технический аппарат в каре ... ... ... ... ... ... ... отступавшими белогвардейцами, машины
износились, материалов мало, удовлетворить потребности республики при таких
условиях ... ... в ... ... ”. Мемлекеттiк
баспаның Бас басқармасы 1922 жылғы 30 қазандағы мүмкiн болмады, сондықтан
техникалық орындалуы ...... ... және ... – әр ... ... ... оқулықтарды басу басқа
жұмыстарды алуға тура келдi. Баспа iсi ... ... ... ... ... ... ... құрылған алғашқы жылы қазақ тiлiнде бiрде-
бiр қолжазба (насихаттық әдебиеттерден басқа) болған жоқ, оқулықтар мүлдем
шығарылмады.
Ең қиын ... бiрi ... ... ... ... ... ... тобын көру болды. Қазмембас ұлттық авторларды қазақ тiлiнде
қолжазба дайындау, шығатын кiтап санын көбейту үшiн “Еңбекшi ... ... ... ... ... “Қазақ жазушыларына” және “Қазақ ... ... ... ... ... деген үндеу жолдаған.
Оларды қазақ мектептерi үшiн оқу құрал, оқулық ... ... ... ... ... шақырған. “Ләзiм болса қазақ ... ... ... ... ... өздерiнiң бар қолжазбаларын,
көне халық әдебиетi бойынша материалдарын баспаға жiберсiн”.
Осылар жөнiнде А.К.Бочагов өзiнiң “Бастапқы кезде” ... ... де, ... ... 1921 жылы оны ... ... меңгерушiсi етiп тағайындайды. 1930 жылдары ол ... ... ... ... ... кандидаты, доцент
болады. Оның оншақты кiтаптары мен ... ... ... Мiне, ... ... деген естелiгiнде (Алматы, 1972 ж.) ... деп ... ... әсiресе әрiп терушiлердiң жетiспейтiндiгi ... Теру ... ... ... ... өз iстерiнiң шеберлерi
едi, бiрақ олар аз болатын, бiз әрiп теруге қазақ жолдастарды қалайша тез,
пiшiмдi даярлауды ... ... ... бас кезiнде баспахананың жанынан қазақ әрiп ... ... ... ... ... ... Оларда 20 адам оқыды.
Олардың бәрiн цехқа жiберiп, тәжiрибелi әрiп терушiлер бекiтiп, ... ... ... ... Оқушыларға теориялық бiлiм аз берiлдi.
Соған қарамастан бiз олардың сауатын арттыруға тырыстық. Төрт-бес ай ... ... ... әрiп теру iсiне ... ... ... базаның негiзiн көру үшiн арнайы шаралар қабылданды.
1921 жылы Орынборда 10 баспахана болған, оның жетеуi мемлекет мүлкiне
айналдырылып губерниялық ... ... ... ... ... 18 ... ... және қорғаныс кеңесi полиграфия өнеркәсiбiнiң
сақталуы жғне онан ары ... ... ... ... Сол ... наурыз
айында қазақ АКСР Халық Комиссарлар Кеңесi №3 баспахананы ... беру ... ... ... Осы ... №1 баспахананың
машинасы және қазақ қарiптерi ... ... ... 1922 ... ... ... ұйымдастырылады.
Баспа iсi бiрте-бiрте жолға ... ... 1921 жылы ... ... үшiн ... ... және ... әрiп терушiлердi
дайындайтын қысқа мерзiмдi курстар ашылды. Қазан ... ... ... 1920 жылы ... 9 ... қағаз жiберiлiп, оның 3 вагоны 1922 жылы
өндiрiске келiп түстi.
Қазақстан баспасының қалыптасуына Республика Оқу ... ... орын ... ... ... ... соның басшылығымен жұмыс iстесе,
екiншiден, оның аппаратында Академиялық Орталық құрылып, ол баспа жұмысына
айрықша көмек көрсеттi. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қазақ тiлiнiң терминологиясын, емле
ережесiн, әлiпбиiн әзiрлеп, қоғамдық-саяси тағы да ... ... ... ... ... Мемлекеттiк баспаның Бас басқармасы қарқында
Оқу Халық Комиссариаты ... ... ... ... ... ... алқа ... Оның
төрағасы мен мүшелерiн Халық Ағарту комиссариаты мен Халық комиссарлары
Кеңесi ... ... ... ... ... Оқу ... ... де болды.
Редакциялық алқа баспаның барлық жоспарлары мен ... ... ... ... ... ... өткiзiлiп, оған қазақ Орталық Атқару
Комитетi, Халық Комиссарлары Кеңесi, Халық ... және ... ... ... отырды. Бұл мәжiлiстерде республикадағы кiтап
шығару мәселелерi талқыланды.
Редакциялық алқаға жалпы негiзде ... iсiн ... ... ... мен ... ... ... берiлдi. Мембаспаның Бас
басқармасының дербес бланкiлерi мен мөрi ... ... ... ... ... ... атқарған мiндеттерi осындай едi.
1922 жылы 8 наурызда республика Халық Комиссариаты Кеңесi “Мембаспа
туралы Ереже” қабылдады, бұл ... ... ол ... ... көштi.
Баспа өнiмдерiн шығару ақылы болды, сөйтiп баспа iсiнiң экономикалық негiзi
қаланды.
20-30 жылдары ... ... оқу ... және кiтап
баспа iсiне ҚАССР Оқу Халық Комиссариаты ... ... ... әрi ... өлкесi Төңкерiс комитетiнiң мүшесi
ретiнде, тiл бiлiмi ... ... және ... ... интеллигенциясының ең жоғары бiлiмдi өкiлi ретiнде Ахмет ... кең ... аса ... ... ... ... ... және қоғам қайраткерi, қазақ кеңес әдебиетiнiң
негiзiн салушылардың бiрi Сәкен Сейфуллин де республикадағы кiтап баспа
iсiне белсендi, ... ... ... ... халық ағарту, баспа
iсi саласында, оқулық және ... да ... ... белсендi,
мақсатты жұмыс жүргiздi. Әсiресе, Қазмембас үшiн оқулық әдебиеттiң бiрегей
нұсқаларын даярлайтын Халық ... ... ... ... қызметiнде өте жемiстi жұмыс атқарды”.
1923 жылы 19 қазанда РСФСР өкiметiне қазақ АКСР Халық ... ... ... және басқалары республикадағы кiтап шығару
iсi мен баспасөздi дамыту қажеттiлiгi туралы былай деп ... ... ана ... ғылыми және безендiрiлген көркем әдебиет керек. Қазақ
баласына жаңа коммунистiк жағдайдағы оның ... ... ... ... Оған ... безендiрiлген жаңа әлiппе, балалар журналы ... ... ... егер бұл осы ... ... ... ... тыс жерде емес, осында Орынбор қаласында ұйымдастыру қажет”.
Бүкiл ел бойынша ... ... ... көп ... Қазақстанның баспа iсiн құруына көмек ... ... ... үшiн ... мәдени қоры айтарлықтай қаржы бөлдi.
Қазақстанның мемлекеттiк баспасы құрылуымен республикада кiтап ... ... ... ... және ... ... кезеңi аяқталды.
Ол азамат соғысы мен экономикалық ... қиын ... ... ... ... ... мен ... құралдар, iшiнара көркем
әдебиет, одан соң саяси қоғам және ауылшаруашылық ... ... 20-шы ... бас ... ... оқу ... ... бола
бастады. Мұқабаларында қазақ авторларының ... ... ... ... ... ... әлiппе”, Мағжан Жұмабайұлының
“Педагогикасы”, Мiржақып ... ... ... ... кiтабы”,
Елдес Омарұлының “Физика”, Телжан Шонанұлының “Орысқа ... ... ... ... сол ... ... Қоғамдық саяси
бөлiмiнде Шығыс халықтары жастар одағының ұйымдастырушысы Ғани ... ... ... ... ... ... үшiн жаңа жол” кiтабы
жарияланды. Баспа ... ... ... орын ... ... сұңқарлар”, “Бақыт жолында” пьесасы, “Қызыл ат” атты өлеңдер жинағы,
Мұхтар Әуезовтың “Еңлiк-Кебек” пьесасы, “Қорғансыздың күнi” әңгiмесi. Бұлар
өз ... ... ... ... ... едi.
Осы баспадан 1924 жылы шыққан Жүсiпбек Аймауытұлының “Тәрбиеге ... ... атты ... ... ... ... газетiнiң 1925
жылғы 40 санында мақала жарияланған: “Жүсiпбектiң “Тәрбиеге жетекшi кiтабы
жыл ... Бұл ... тiлi өте ... ... ... қағазы жақсы.
Корректуралық жаңылысы көп жоқ. Кiтап аяғында пән сөздерiнiң ... ... ... ескi ... ... жаңа сарынмен жазылған. Осы
күнге шейiн Ғылымның оқыту тәрбие ... ... ... ... ... ең ... алып ... Кiтапта “қиын” (теория) аз, iс
жүргiзу жағы басым. Бiзге керегi де осы. Жүсiпбек оқытушыларымыздың ... ... Бұл ... оқып ... кiсi ... ... де, қалай
ұйымдастыруды да түсiнедi. Баланы ... ... да ... ... ... ... Бұл кiтапты оқытушылардың оқып шығып, жаттап
алуы керек. Оқытудың тәртiбi ... ... ... ... түгел, оқу
жолына маман оқытушылар да бұл кiтапты дұрыстап оқуы керек.
Бұл кiтап ... ... оқу ... ... жарайды.
Бұл кiтап әр оқытушы ... ... ... керек. Әр мектептiң
кiтапханасында болуы керек”.
Қазақстанда мемлекеттiк негiздегi жаңа баспа iсiнiң бастауында тұрып,
оның әрi ... ... ... өлшеусiз зор еңбек сiңiрген қайраткерлердiң
бiрi – Мiржақып ... Ол ... ... ... мемлекеттiк
баспаның жұмысын ширатып, жандандыра түсуге белсене атсалысты, сонымен
бiрге ... ... жаңа ... ... ғана ... ... баспада редакция меңгерушiсi болып жұмыс iстедi. Мiржақып Дулатұлы
– ¦лттық библиографияның негiзiн қалаушылардың бiрi. Баспадан шыққан “Қазақ
кiтаптарының ... ... деп ... ... Жоғарыда көрсетiлген Ж.Аймауытұлының “Тәрбиеге жетекшi” атты
еңбегiне арналған ... ... осы ... басылған.
Мемлекеттiк баспаның репертуарында қазақ зиялылырының шығармалары басым
орын алған. Олар ... және ... ... ... ... Ғылымның
әр саласынан кiтап жазып, ұлттық баспа iсiнiң өсiп, өнуiне үлкен үлес
қосқан, оның ... ... ... еткен қазан төңкерiсiнен кейiнгi осынау бiр қарбалас та
қаурыт кезеңде ерен еңбегiмен танылған ардагер баспагерлерiмiздiң тағы ... аса ... ... ... ... ... есiмiзге аламыз. Ұлтымыздың
кiтап баспасы тарихына алтын әрiппен жазылуға әбден лайықты даңқты ... Орда ... ... ... ... шаңырағы әлi шайқалмай
тұрған дiн аман шағында қазақтың ең соңғы ханы – Жәңгiр хан Ордада ... оны ... ... ... ... көзi қарақты
оқырмандарымыз әбден қанық. Хан ... ... да ... ... шапағатын бүгiнде көрiп, бiлiп отырмыз. Ордада да әр кезде әр
алуан басылымдар жарық көрген. Мәселен, ... 1911 жылы ... ... ... орта ... бастап “Ұран” газетi шығып тұрды. Қазақстандағы
тұңғыш кеңес өкiметi осы ... ... ... да жаңа ... өз ... жарата бiлдi. Орда шақарында орыс және қазақ
тiлдерiнде тұңғыш кеңестiк газет ... ...... ... көп ... “Дұрыстың жолы” жғне “Мұғалiм” атты журнал шығарылған.
Ал РКФСР өлттар iсi жөнiндегi Халық ... ... ... 1918 жылы
қазанның 18 жұлдызындағы хаттамасында ... ... ... мен қазақ
мектептерiне арналған оқулықтар, оқулықтар, оқу ... ... ... ... ... ... жария еттi. Баспа ... ... ... Меңдiханов, ал тәржiме ... ... ... ... ... ... ... қызметiнiң нәтижесiнде баспахана қазақ
және орыс қарiптерiмен қосымша ... әрi ... ... ... ... ... ... электр қуатымен қамтамасыз ететiн дербес
электр станциясы да болды. Баспа қызметi бiрте-бiрте ширай ... ... ... iсi жолға қойылды. Қысқа уақыттың iшiнде 1918 жылдың мамырынан
бастап 1919 жылдың мамыр айына кейiнгi ... ... ... 35 кiтап
жарық көрдi. Бұл сол ... ... ... ... жетiстiк болды.
Тiкелей тәржiме бөлiмi әзiрлеп, оның алғашқы шығарылған кiтаптарының iшiнде
мына басылымдар болды: ... ... ... ... ... ұлы ...... (авторы
Ем.Ярославский), “РКФСР Конститутциясы (Негiзгi заңы)”.
Қазақстандағы тұңғыш кеңес баспасының iргетасы осылай қаланды.
Кеңес өкiметiнiң тұсында тұңғыш қазақ ... ... ... қадап,
iргесiн көтеруге өлшеусiз зор үлес қосқан, туған халқына қалтқысыз қызмет
еткен баспагер қайраткерлерiмiздiң бұл ... ... ... едi? Ендi ... ... қысқаша болса да iшiнара мәлiметтерге кезек
берейiк.
Ұлттар iсi жөнiндегi ... ... ... ... Орда қаласында
орналасқан Бөкей бөлiмшесiн басқарған Мұстафа Көкебаев балықшының отбасында
туып өстi. Хан ордасындағы төрт ... ... және ... ... ... ... ... белгiлi әдебиетшi, журналист болған.
Мұхамеджан Сералин шығарған “Айқап” ... оның ... ... ... ... Орынбор мұғалiмдерi семинариясын бiтiргеннен кейiн
мұғалiм, бiтiстiрушi судьяның тiлмәшi, Iшкi Орда басқармасында писарь ... ... ... ... ... үшiн ... ... орындары
мен олардың ауылдағы жандайшаптары тарапынан И.Меңдiханов қуғын-сүргiнге
ұшырады. Ишанғали ... өзiн ... ... де ... ол ... ... бiрi болып “Малдыбай” комедиясының, ... ... және ... ... ... ... Меңдiханов Бөкей Ордасы төңкерiстiк комитетiнiң ... ... ... ... съезiнiң жұмысына қатынасты, облыстық
атқару комитетiнiң мүшесi болып сайланды, Халық оқу-ағарту iсiнiң облыстық
комиссары ... ... ... ... алты жiгiттi ертiп, қазақ әскери
комиссариатының тапсырмасын орындау үшiн Қазыбай-қамысты көл ... ... ... ақ ... оны ... алып, атып өлтiрдi.
“Дұрыстық жолы” газетiнiң хабарлағанындай, “Iшкi Орданың мейлiнше адал
әрi жiгерлi қызметкерлерiнiң бiрiнiң” өмiрi осылай қайғылы аяқталды. ... ... ... комиссариатының органы – “Жизнь национальностей”
газетi: ... ... ... ең таңдаулы өкiлдерiнiң бiрiнен айырылды” деп
жазды.
Бөкей бөлiмшесiндегi ең беделдi қайраткер, ... ... ... ... ... есiмi де ... көпшiлiкке жақсы
танымал. Қазан мұғалiмдерi семинариясындағы оқуын ... ... ... ... ... ... демократ
интеллигенттермен байланыс жасады, ал 1905 жылы ... ... ... ... ... Сол ... өзiнде-ақ С.Меңдешев халық ағарту
iсiнiң үлкен бiлгiрi ретiнде айрықша көзге түстi. Ол 1914 жылы ... ... ... ... ... ... мен ... iсiнiң жайы
туралы баяндама жасап, қазақ ... ... ... ... ... ... ... ұсынған болатын. Ауыл мұғалiмдерiнiң
мұқтаждары мен “Қазақстан” газетiн ... үшiн ... ... ... да ... болды. Бұл газеттiң алғашқы сандары Офэде 1911 жылы
жарық көрдi. Меңдешев басқалармен бiрге ... 1916 ... 25 ... ... ... ... ... жегуге қарсы наразылық
бiлдiрдi. Бұл үшiн Астрахань түрмесiне қамалды.
1919 жылғы ... ... ... ... кеңесiнiң төрағасы
В.И.Ленин қол қойған ... ... ... ... ... басқару
жөнiндегi әскери-төңкерiстiк комитеттiң мүшесi болып тағайындалды. ... ... ... ... ... құрылтай съезiнде оны қазақ АКСР
Орталық Атқару комитетiнiң төрағасы етiп сайлады. 30-жылдары – оқу-ағарту
халық комиссары, одан ... ... ... ... ... ... ... төрағасы.
“Қазақ бөлiсi қызметiнiң маңызды нәтижесi Орда қаласында... ... ... ... ... ... ... өзi ... облысы
жұртының ғана емес, сонымен бiрге жалпы ... ... ... өмiрiндегi
зор маңызы бар оқиға болды[13]”. Сонымен Орда кезеңiнiң 1917 жылдан кейiнгi
уақыт iшiнде қазақстанда баспа ... ... үшiн ... ... ... ... әлдеқайда зор болып отыр. Кеңестiк дәуiрде
кiтап шығару iсiнiң iргетасы қазақстанда нақ осы ... ... ... ... мемлекеттiк баспасының шаңырақ көтеруiне алғышарттар жасалды.
1.3. Н.Төреқұлұлы – Орталық баспаның ... ... ... баспа iсiнiң бастауында, оның қалыптасуына еңбек сiңiрген қазақ
интеллигенциясының көрнектi өкiлдерiнiң бiрi – Нәзiр Төреқұлұлы тұрды.
Кеңес үкiметiнiң ... ... ... ... ... ... дами ... Осыған орай жергiлiктi ұлттық баспаларды
құрумен қатар, Мәскеу ұлттық ... ... ... ... туды. 1922 жылы 14 желтоқсанда БОАК және ХКК Күншығыс ... ... ... ... ... ... орыс ... жазылған, онда баспаны ұйымдастыру
жөнiндегi шешiм былай деп тұжырымдалған: “Выполняя постановление Совнаркома
малая коллегия Наркомнаца 20 декабря 1922 года ... т.т. ... ... ... ... о ... ... и в случае
отсутствия ... у них ... это ... ... ... же
было и утверждено и правление организации издательства в ... ... ... и Алиева”.
Шығыс баспасының негiзгi мақсаты – шығыс ... ... ... ... еңбекшiлер үшiн ана тiлiнде кiтаптарды басып
шығару және сол ... ... ... ... ... ету болды.
Баспада редакциялық секция құрылды: қырғыз (қазақ), татар, башқұрт, өзбек,
әзербайжан, түрiк, удмурт және бурят-монғол.
Баспаның жұмысына ... ... ... ... ... ... ... шығыс” атты типографиясы мен ... ... ... ... ... дұрыс едi: көп мөлшерде шығыс
қарiптерi болды, сондай-ақ батыс халықтарының қарiптерi де ... ... ... ... ... күрделi тапсырыстар орындалды.
РКП (б) Орталық комитетiнiң арнайы ... ... ... ... ... iс-шараларды iске асыру қажеттiгiн дұрыс деп тапты. Шығыс
баспасын кадрлармен күшейту, шығынды өтеу ... ... ... бөлу
баспаның негiзгi күшiн саяси-қоғамдық, көркем-әдеби және ... ... ... баспалардың бiр бөлiгiн (әсiресе мерзiмдi)
республикаларға ауыстыру туралы ұсыныс жасалды.
1923 жылдан бастап, осы ... ... ... ... ... шыға ... Бұл журналды ұйымдастырушы, оның жауапты редакторы да
– Нәзiр ... ... ... ... ... ... дүниелер де
көптеп жарияланды. Басылым әсiресе ауыз ... ұлт ... ... орын ... ... ... мақал-мәтелдерi,
жұмбақтары мен жаңылпаштары, арнау-толғаулары, жоқтау өлеңдерi осы журнал
жарияланып, кейiннен жеке кiтап ретiнде шығарылды.
“Темiрқазық” журналының ... ... ... баспасөзi
басқармасынан” деген редакциялық мақалада “... ... ... ... тең болып теңелуiне керек шарттың бiрi – ел бастайтын оқығандардың
көп болуы керек. ... ... ... өнер-бiлiммен ғана шешiледi”, деп
жалпы жұртқа сөз арнаған.
1923 жылы Орталық Батыс ¦лттық баспасы құрылды. Оның құрамында немiс,
поляк, ... ... ... 1924 жылы 13 ... ... көрсетiлген
баспалардың бiрiгуi арқасында КСРО ... ... ... ... Бұл ... ... және басқарушысы Нәзiр
Төреқұлұлы едi.
Баспаға ұлттық ... ... және ... ... ... әдебиеттердi жарыққа шығару мiндеттеледi. 1925 жылдың өзiнде бұл
баспадан 29 устеумен 38 ... ... ... тiлдi ... үшiн
шығарылды. Кiтаптарды теру үшiн ... ... ... ... ... жылы ... ... бiлiктi ұлттық полиграфия мамандарын даярлау
үшiн кәсiби мектеп ашылды. Орталық баспа 50 ... ... ... Ол әмбебап баспаға айналды. Кiтап репертуарында – ... ... ... ... ... ... жасөспiрiмдер үшiн әдебиеттердi шығарды. Әр түрлi мәселелерге арналған
кiтапшалар ... ... ... Олардың бағалары өте төмен (2-5
тиын), таралымы көп болды (10-20 мың) ... де ... ... ... шығаруға (көбiнесе бастауыш мектеп үшiн) баса назар аударды.
Осы мақсаттарды жүзеге асыру үшiн ... ... ... ... ... Бастапқы кезде кiшiгiрiм баспахана болса, 1925 ... ... ... ... Оның ... ... мектебi ашылды. Онда
22 ұлт өкiлдерi бiлiм алды. Бұл ... ... ... мен оның бөлiмшелерi
үшiн ғана емес, сонымен қатар республикадғы ұлттық баспаларға да ... ел ... ... және ... ... ... тарихқа
шығуын ерекше мәдени оқиға ретiнде бағалады. Баспада 20 ұлттың ... ... ... жылдар аралығында бұл жерде 5 мыңға жуық ... ... жылы 50 ... 40 млн. ... астам оқу құралдарын
баспадан шығарды.
Қазақ бөлiмiнiң айналасына ұлтымыздың танымал зиялылары топтастырылды.
Олар басылымдардың ... ... көп күш ... өздерi кiтаптар
жазып, шет тiлiнен әдебиеттер аударды. Бөлiмнiң әдеби қызметкерi болып
iстегендер Ә.Бөкейханов, ... ... ... т.б. ... ... бас ... ... Великовскийдiң мiнездеме-
пiкiрi: “КСРО халықтарының Орталық баспасы, қараша, 1927, 115-Л” ... 1922 ... 14 ... 1927 ... қазанға дейiн
Мәкеудегi КСРО ... ... ... ... секциясында әдеби
қызметкер болып қызмет еттi. ... ... ... өзiнiң ғылыми және
әдеби қызметiнде ... ... ... ... шаруашылығы мен
тұрмысын төбегейлi терең бiлумен қатар, ... ... ... ... ... ... ... құрастыруда негiзiнен, Мемлекеттiк кiтап палатасы
шығарған “Советтiк Қазақстанның ... II ... ... мен журналистер еңбектерiнiң көрсеткiшi” (1917-1937)” (1993).
“Қайта оралған есiмдер” (1998) библиографиялық көрсеткiштерi ... ... ... ... ... ... саны әлi
толықтырылуы мүмкiн.
|№ |Құрылым саласы ... |
|1 ... және ... ... |75 |
| |- ... |19 |
| |- ... |1 |
| |- ... |23 |
| |- ... |10 |
| |- ... және ... |6 |
| ... |16 |
|2 ... ... |37 |
|3 ... |9 |
|4 ... ... және әдебиеттану |27 |
|5 ... |14 |
|6 ... ... |13 |
|7 ... ... сақтау. |14 |
| ... саны |190 ... ... саны мен ... мен ... ауыл-селоны
кеңестендiру қазақтың көшпелі халқын отырықшылдыққа бейiмдеу, ұжымдастыру,
индустриялық дамуды жеделдету мәселелерiне арналды.
Осыған орай бұл ... аса ... ... ... Тұрар
Рысқұловтың “Қырғызстан”, “Орта Азиядағы жергiлiктi халықтың 1916 жылғы
көтерiлiсi”, ¦.Кемеңгеровтың ... ... ... ... ... ... жастар одағының ұйымдастырушысы Ғани Мұратбаев туралы
“Бiздiң Ғани” жинағы жарық көрдi. ... ... өз ... ... ... ауыр ахуалы туралы, зорлап ұжымдастыру сияқты асыра
сiлтеулер мен өрескел заңсыздықтар туралы пiкiрлердi ашық та батыл ... ... ... ... И.Тастыбаевтың “Бастауыш
география”, М.Жұмабаевтың ересектерге арналған ... бол ... ... тiлiн ... ... ... оқулық” және
басқаларының дәрiстiк кiтаптары жарық көрдi.
Нәзiр Төреқұлұлы өзi де қалам тартып, осы жылдары ... ... ... ... ... ... мәселесi және мектеп” деп аталатын
кiтаптар шығарған. Ғалымның “Жат ... атты ... ... ... ... ... ... мақала басылған екен. Осы мақалада
мынадай дәйек сөз алынған: ... ... ... ... ... қазақ тiлi сөздiң құлағына қалай ен салып алатынын, тiлдi ... ... ... ... ... ... және деп кезiнде
жазылған. Қазақ тiлiн ардақтағысы келген, өз тiлiн дұрыстағысы келген адам,
тiлi бетiне ... ... ... ... ... адам ... кiтабын оқып,
ойлануы керек...”.
Осынау бiр киелi сөздер нақ бiзге, қазiргi ұрпаққа арналып жазылғандай
бүгiн де өз өзектiлiгiн жоймаған ... ... ... ... Қазақ зиялыларының ағартушылық қызметi
2.1. Х.Досмұхамедұлының баспагерлiк қызметi
Осы ... ... ... танымал болған, ¦лтымыздың бiртуар перзентi
Халел Досмұхамедұлы – ғалым дәрiгер, ... тiл мен ... ... ... әрi ... Ол 1923 жылы Орта Азия мемлекеттiк баспа
алқасының мүшесi, ... ... ... ... ... ... 1924-1925 жж. Қазақ Ғылыми баспа комиссиясының ... ... ... ... басшысы ретiнде әлеуметтiк маңызы бар
кiтаптарды таңдап алу, халықтық мұраларға ерекше ыждағатпен қарау, ... ... ... ... тiкелей араласу – Х.Досмұхамедұлы
атымен ... ... ... да тән ... ... көрсеткiш.
Түркiстан Халық Ағарту Комиссариаты өлкенiң рухани мәдениетiн өркендету
мақсатымен 1921 жылдың басында Ғылыми ... ... Оның ... ... Бiлiм ... төрағасы Халел Досмұхамедұлы сайланды. Бiлiм
комиссиясы қазақ тiлiнде ғылыми және ... ... ... ... халық әдебиет үлгiлерiн жинау, өңдеу, олардың түпнұсқасын дайындап
баспаға тапсыру жұмыстарына айырықша көңiл бөлдi. Бұл оның ... ... ... ... 1921 ... ... – 1922 ... қазан айына
дейiнгi Мемлекеттiк Ғылыми Кеңесiне берген жылдық есебiнде көрсетiлген.
Құжатты Х.Досмұхамедұлы өзi толтырып қол ... ... 1921 жылы ... сол жылдың өзiнде 12 кiтап
қаралып, баспаға берiлдi. Оқулықтар құрастыруға қазақтың ... ... Атап ... ... ... С.Қожанұлы, Ә.Диваев,
М.Тынышбайұлы, т.б.
Ана тiлiнде тұңғыш оқулықтар жазудың қиындығын Х.Досмұхамедұлы өзiнiң
“Жануарлар” атты еңбегiнiң ... ... деп ... ... ... ... ... және халық ағарту жолындағы зор
кедергiлер ... ... ... ... бұзу – ... бар ... ... Алаштың iшiндегi бiлiмдiлердiң мойындағы борышын
атқаратын заман келдi. Бiлiмдi дегендердiң көбiсi ... не өз ... не ... тiлдерден аударуы керек”.
Қазақстандағы бiлiм беру саласының тарихында, педагогикалық ой-
пiкiрлердiң ғылыми теориялық ... ... ... ... өкiлдерiнiң
өшпес iз қалдырғаны белгiлi. Жалпы жиырмасыншы жылдар қазақ ... ... ... ... ... бастаған кезең болса,
осы iске Х.Досмұхамедұлы ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттiк баспасынан 1921-1923 ж.ж. аралығында ... ... ... ... саны 152, таралымы 680 мың болатын. Олар
негiзiнен 5-6 саладан ... ... ... фольклор,
жаратылыстану, көркем әдебиет, медицина.
Бұл басылымдар арасында көпшiлiк ... ... ... туралы, халық бiлiмi, экономиканың өзектi мәселелерi бойынша
елеулi орын ... Ана ... төл ... алғашқыларының бiрқатары осы
баспада даярланды: “Психология” (Ж.Аймауытұлы), “Арифметика” ... ... ... ... ... тән ... т.б. Оқулықтармен қатар мектепте өтiлетiн пәндердiң
бағдарламалы, ұлт ... ... рет ... ... ... ... ... “Педагогикасы” 1923 ж. Ташкентте
екiншi мәрте шықты, бiрақ бұдан кейiн ... ... ... бойы бұл
басылым жұрт көзiнен тасаланды.
Х.Досмұхамедұлы – ... ... ... ... ... негiзiн
қалаушылардың бiрi. Ол “алдымызды үлгi болмаған соң ғылыми кiтапты жазу
деген қиын болды. ... өз ... ... ең ... ... ... атауларды қазақ тiлiне ... ... ... өте қиын ... Сөздiң жүйесiн келтiрiп, көркем ... жазу ... ... ... атауларына лайықты ат қоюмен қоса ол бүтiн iлгерi
болашаққа жол ... ... ... ... ... ... әсем
қылып, сөздiң жүйесiн келтiрiп жазудан гөрi ғылыми ... ... ... жағын қарастыру керегiрек деймiз”. Әр зерттеу ... ... ... ... ... ұшырасады. Медицина, жаратылыстану
ғылым саласында ана тiлiнде төл терминдiк қор жасап, жаңа сапалы ... ... ... ... ... атын ... ғылыми
терминологиямызға енгiзген профессор Х.Досмұхамедұлы болатын.
ХХ ғасыр басында қазақ ... ... бай ... зерттеп,
оларды жинап бастыру iсiнiң жолға қойылуына зор үлес ... ... ... теориялық зерттеулер де осы кезеңге жатады.
Зиялылыарымыз тағы да бiр игi iстiң ... ... 1924 жылы ... ... ... ... ... қорытынды сөзiнде
Х.Досмұхамедұлы ауыз әдебиетiн жию шараларына байланысты даму ... Ол ... ... ... бастыру, жариялау, ғылыми тұрғыдан
зерттеу мәселерiне ерекше көңiл бөлдi.
Бiлiм комиссиясы атақты ... ... ... ... айтарлықтай үлес қосты. 1922 жылы өзiнде оның ... ... 7 ... шықты: “Алпамыс”, “Бекет батыр”,
“Қобыланды”, “Мырза ... ... ... батыр”, “Қамбар батыр”.
Ә.Диваевтың жинаған ауыз әдебиет нұсқаларының негiзiнде жинақтар, оқу
құралдары жазылған. Соның бiрi – ... ... ... ... орай “Тарту” деген атпен ... ... ... ... ... беташар мақаласында: “Ә.Әбубәкiр ақсақал
әлi де болса қайратын жоймаған, қолынан қаламын ... ... әлi ... ... елiнiң әдебиетiн жинау, байыту, өзi сүйген қазақ-қырғыз
елiнiң мәдениеттi болуын тiлеу” деп жазды.
Х.Досмұхамедұлы өзi де ... ... ... жинап, баспаға
дайындап жариялаған. Солардың бiрi – 1923 жылы Ташкентте ... ... атты жыр ... Осы басылымға арналған көлемi шағын бiр параққа
жетпейтiн “Түзетушiден” деген мақаласында ... ... ... ... жазу ... ... қазақ-қырғыз бiлiм комиссиясының шығарғандағы
мақсаты мынау болды: 1) ... ... ... Нысамбай ағынның шығарған
сөзiнiң дұрыс нұсқасын беру; 2) Ел арасындағы Нысамбай сөзi ... ... ... ... ... ... жою; 3) Мектептерде оқытылатын ана
тiлi үшiн тарихи поэманың жақсы үлгiсiн беру; 4) Ел ... ... ... етiп ... ... ... көрсетiп, жол салу.
“Кенесары-Наурызбайды” баспаған берместен бұрын бiр қатар қырғыз
туғандарымыздың оқығандарына көрсетiп, олардың сынына ... олар ... ... сөз ... ... ... ұшырайтын адамның жердiң аттарына,
түсiнiксiз сөздерге шолу берiлдi. ... хан, ... ... ... ... баяндама берiлдi.
Комментарий жазғанда Шәкәрiмнiң тарихын, Ахмет төре ... ... мен ... төре туралы жазып берген сөздерiн, орыс
тiлiнде Түркiстан туралы әсiресе, ... ... ... көп ... Бұл бiр. ... ... ... Мұхамеджан
Тынышбайұлының, Жанқараш немересi Сетеқол Диқанбайұлынан, Иманғали ... ... ... ... ... тағы ... алынған
мағлұматтарды пайдаландық”.
Ел әдебиетi нұсқаларын жариялаумен қатар Х.Досмұхамедұлы осы ... ... де ... Әсiресе, “Қазақ халық әдебиетi” (1928)
деген монографиясын атап ... жөн. Бұл ... ... ... ... ... зерттеп, олардың түрлерiн бiрiншi болып жiктеп,
ғылыми айналымға енгiзген. Сонымен ... ... ауыз ... орыс ... оның ... ... ... алғашқы библиографиясын
құрастырған.
Х.Досмұхамедұлы ауыз әдебиетi үлгiлерiнiң ... ... ... (1924), ... (1925) ... “Аламан” жинақтарын
жариялады. Оларды құрастырып, кiрiспе, комментарий жазған едi. Жауынгерлiк
жырларды алғаш тасқа түсiрiп, зерттегенi ... ... ... ... ... әм бiр ауыз сөз ... жоқ. ... арасында әсiресе Орал, Бөкейлiк елiнде Исатай-Махамбеттiң әңгiмесi
үлкен орын алады. Өткендi сөйлеген ақындар, қарттар ... ... ... ... жазу үшiн ... ... ... архивтарын аралау керек. Патша заманында Исатайдың ... едi. ... ... ... ... да бiр ауыз сөз ... өткен Бақтыгерей марқұм Құлманұлының айтуынша Ордадағы уақытша
сәбеттiң архивында Исатай-Махамбет туралы 27 том ... және ... ... жетекшiлiк еткен баспа арқылы
қазақ фольклоры, әдебиетi бүкiлодақтық оқырманға танылуға мүмкiндiк ... де ... ... қатар, Халел мен Нәзiр сол кезеңде орыс және шетел
классикалық көркем әдебиетiн өз тiлiмiзге аударып, халыққа тезiрек танытуға
ықпал еттi. ... ... ... талантты
аудармалары осының айғағы. Олар ... ... ... поэзиясын, Л.Толстойдың, Н.Гогольдiң, ... ... ... және ... әңгiмелерiн
аударды.
Денсаулық сақтау, медицина саласында ... ... ... ... ... ... ... тамақ
өнiмдерiнiң гигиенасы туралы жазылған кiтапшалар қалың қазақ оқырмандарына
арналды. Бұл жерде ... ... ... арасында
обамен қалай күресу керек” деген кiтабын атауымызға болады. 1924 жылы сәуiр
айында Амудария облысында, Төрткүл айналасында оба ... ... ... “Ақ ... сол ... ... ... “Шума қандай ауру”
деген мақаласы жарияланды. Онда автор күн тәртiбiнде тұрған оба ауруы мен
күресу туралы ... ... ... ... ... ... келуi туралы қысқаша мәлiмет берудi жөн
көрдiк. Х.Досмұхамедұлы 1912, 1913 және 1915 жылдары Орал облысының оба
эпидемиясы ... ... бұл ... ... ... ... ... Iле шала дәрiгерлер үшiн iс-тәжiрибелiк нұсқау даярлауға кiрiседi.
Еңбектi дайындау барысында пайдаланыған әдебиетi орыс ... және ... ... ... ... ... болғандықтан автор кiтабын орыс тiлiнде
жазған.
Кiтаптың соңында оба ауруымен күресуге арналған ең жаңа әдебиет тiзiмi
ұсынылған, қосымша (саны 12) ... Бұл ... ... ... ... ... арттырады.
Х.Досмұхамедұлы баспа iсiн ұйымдастырумен қатар редакциялық-баспагерлiк
процестерге өзi тiкелей қатысып отырды. Автор қолжазбасын редакциялау,
әдеби ... ... ... ... ... ... жұмысын жүргiзу,
болашақ кiтапты көркемдiк және полиграфиялық жағынан безендiру т.с.с. Бұлар
қарапайым көрiнгенiмен қыр-сыры ... iс. ... ... ... ... шыққан басылымдарды саралап, оларға рецензия жазды. ... таза ... ... қарады.
Х.Досмұхамедов кiтап аудару iсiмен де айналысқан. Мысалы: Ташкентте
1924 жылы жарық көрген Ю.Вагнердiң “Рассказы о том, как ... и ... ... ... ... аударған нұсқасына берiлген
рецензияда былай делiнген: “В прошлом году под ... ... ... ... ... ... книг по ... Нельзия не
приветствовать идею ознокомить темную киргизскую массу с естествознанием,
составляющим фундамент современного ... ... ... ... с
полным знанием дела, язык самый популярный. Оригинал так переработан, что
перевод при чтении производит ... ... ... ... 1925, 4 (85) б. 13).
Баспадан “Бiлiм ... ... ... ... ... ... осы ... көпшiлiк оқырманды бiлiмге, ғылымға ... Бұл ... ... ... ... ... орыс ... болған.
2.2 Ораз Жандосовтың кітапхана ісі саласындағы мұралары
Қазақ ғылымы мен мөдениетін дамытуға және ... ... ... ... ... атсалысты. Ораз Қиқымұлы үгіт-
насихат бөлімін басқарып ... ... ... ... ... ... X.Досмұхамедовтың,
Т.Шопановтың, Ж.Досмұхамедовтың, ... ... ... жарияланды.
Сондай-ақ ол мемлекет алдында тұрған мәселелер жөнінде көптеген
мақалалар ... ... ... ... ... ... кітапхана және
баспа ісі, өлкетану мәселелеріне арналған. Бүл ... сол ... ... ", ... степь " газеттерінде және басқа журналдарда
басылған. Бір атап көрсететін нәрсе - ол мақала екі тілде бірдей - ... ... ... ... ... тілге тиек етілген. Солардың
кейбіреулерінің фактілері бүгінгі ... ісі ... мен ... жатады.
Сондықтанда біз сол мақалалардың бір-екеуін қаз-қалпында ұсынуды жөн
көрдік.
Қазақстанды зерттеу қоғамы, мақала
Қазақстанның жер ... сан ... ... ... ... ... ... күштерін зерттеуге кірісуге тиіс. Өлкетанушылар съезі
осы істің бұқаралық ... ... ... қадам.
Осынау мақалада мен көпшілікті Қазақстанды зерттеу қоғамымен, /ОИК/
оның жұмысымен, міндеттерімен таныстырмақшымын.
Бұл ... 1926 жылы ... ... ... ... уақытта
оның құрамында 600-ге жуық мүшесі бар. Қоғамның бөлімшелері: Орал, Ақтөбе,
Қызылорда, ... ... ... ... Көкшетау және Семейде
құрылған. Таяу уақытта Алматыда Жетісуды зерттеу қоғамымен бірігу арқылы
негізгі ... ашу ... ... ... ... арасында қазақтар 48
адам, ВКП/б/ мүшелері - 62. Қоғам мүшелерінің арасында профессор Федченко,
профессор Саковский, Крашенниников, ... ... ... ... жөне тағы басқалар бар.
Қазақстанда зерттеу қоғамы ҚЗҚ /ОИК/ ССРО Ғылым Академиясымен, Белорусс
Ғылым Академиясымен, ... ... ... ... ... академиясымен, Ленинград, Саратов, Москва, Томск, ... ... ... ... ... ... ҚЗҚ-ның
қарамағында 37772 ғылыми жұмыстардың тақырыбын қамтыған ғылыми еңбектер
және Қазақстан ... ... ... 3000 том ... әдебиет бар.
Кітапхана мен қоғам басқармасы қазіргі уақытта Алматыда орналасқан, қоғам
ССРО көлемінде 350 ... ... ... 50 мекемесімен басылымдар
алмасу тәртібі арқылы байланыс жасап отыр.
Қоғам өзі құрылғаннан бері 170 ... ... ... ... есептемегенде 8 томдық ғылыми еңбек басып шығарды. ... ... ... аса ... ... бар. ... басып
шығарған еңбектердің ішінде Чулошниковтың жөне А.Ф.Рязановтың тұтас сериялы
тарихи еңбектерін, А.В. ... ... ... жинағын,
профессорлар Федченко И. Ларин және Крашенинниковтың еңбектерін, ... ... және оны ... атты ... В.Шитниковтың "Жетісудың
бауырымен жорғалаушылары", Пономарев пен Барсуктың "Қазақстанның ауа райы
туралы очеркін" атап ... ... ... ... ... ... тарихи-этнографиялық және мектеп-өлке
тану секілді үш секциядан ... ... ... ... жақсы жұмыс
істеп отыр. Оның мүшелері де ... ... ... ауыз ... ... жөне ... жөнінен де және
шаруа қозғалыстары тарихы бойынша да біраз қомақты ... ... ... ... ... "Қазақтардың 1916 жылғы көтерілісі жөніндегі
материалдар" атты ерекше том ... ... ... ... ... ... жинап, өңдеген қазақ халқының тарихына ... ... ... Ал ... секциясы мүмкіндіктерінің
молдығына қарамастан, бұқаралық өлкетану қозғалысымен ... ... әлі ... қоя ... жатыр.
Табиғаттану-географиялық секцияның жанынан 1926 жылдан бері түйе
жөнінде арнайы комиссия ... ... Бұл ... жұмысына
көрнекті геологтар-москвалық профессор Боголюбовский, ... ... ... ... ... ... тыс оқытушы ғалым/ В.Н.
Колпаков жоне профессор А.А. Цейс /Берлин/ тартылды.
Комиссияның ғылыми сңбектері түйе туралы ... ... ... ... ... ... дәл осы ... жанынан өсімдіктерді
жерсіндіру жәпе олардың сорттарын сынау ... де ... ... Канадамен, Полестинамен, Австрия және Американың әртүрлі бөлімдерімен
байланыс орнатып айырбас ісін жолға қойды. ... ... және ... ... ... коллекциялары жинақталды. Одақтық және
Қазақстанның көрнекті ... ... және ... ... ... ... ... байланыс
орнатылды.
Бұл комиссия Алматы, Семей, Шымкент музейлерінде тірі ... ... ... қоғам Саратов, Москва, Ленинград жөне Қазан қалаларында
Қазақстандық студенттер бірлестігі жанынан өздерінің филиалдарын ашты.
Қоғамның экспедициялық ... ... ... ... Оның ... жөне ... жөнінде шағын экспедиция /И.Зарицкийдің Іле
өзені ... ... ... ... және ... ... 1928 жылы қолөнер өндірісін және қолөнершілердің
тұрмысын зерттеу жөнінде ұйымдастырылған экспедиция өзінің жұмысы ... әлі ... ... ... материал түсірген жоқ.
Секциялар бойынша жөне қоғам мүшелерінің жалпы жиналыстарында қоғамның
жекелеген мүшелерінің сондай-ақ Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... тыңдау жөнінде жұмыстар
біршама жемісті ... ... ... ... оның ... ... 107 ғылыми еңбек
тыңдалды.
Округтердегі өлкетану
Қазақстанды зерттеу қоғамының /ОИК/ ... ... бұл ... ... бергі жұмыс істеп келе жатқан орыс ... ... ... Оның ... ... орталарға жақсы таныс. Қазіргі уақытта
қоғамның бұл ... ... ... ... ... ... қажеті мен талабын ескере отырып Семей округінің
табиғи өндірістік күштерін ... ... ... жұмыс атқарып отыр.
Бұл бөлімнің құрамында өте ынталы Чеканинский, Андрианов, ... ... және ... ... ... ... ... 1926 жылы құрылды. Ол археология, зоология, табиғат
құбылыстарының маусымдық ... ... ... ... жұмыс
жүргізіп отыр. Бұл бөлімше Шымкентте, ... ... ... ... жүргізді. Бөлім халық көп келетін /мысалы 1927-28
жылдары 35 мың адам/ Шымкент мұражайымен тығыз байланыста.
Орал бөлімшесі орал казак әскерлерінің ... ... ... аудару
басқармасы жайлы аса бай ... ... және Орал ... ... ... жұмысты аяқтады. Бөлім Орал қаласы
түбінде және Сарайшықта археологиялық жұмыстар жүргізіп жатыр.
Қоғамның басқа бөлімшелерінің ішінде ... ... ... ... түсуде. Оның басшылығымен Көкшетау педтехникумы қазақ ауылдарын жан-
жақты зерттеді. Сонымен бірге бұл бөлім ... ... ... ... ... және ... ... бай материал жинады.
Қоғамның Петропавл, Ақмола, Ақтөбе бөлімшелері нашар жұмыс істеуде,
олар өзін ғылыми өлкетану жұмысында көрсете ... ... Ал ... ... бөлімшелері әлі жас, ... ... ... ... ... ... зерттеуді колға алу
Қазақстанға ғылыми-зерттеу институты тәрізді өзінің ғылыми ... Бұл ... ... ... ... органдарының назарына қойылып
отыр. Алматы қаласында екі жоғары оқу орнының ... ... және ... институты/, бұл мәселені шешуді жеңілдетеді. Бірақ ғылыми-
зерттеу институтын ұйымдастыру ұзаққа созылатын жұмыс. Бүл үшін ... ... ... ... ... көмекші тәжірибе-
зерттеу мекемесі және т.б. керек
Қазір алдымызға қоғамның Қазақстанды зерттеу ісін ... ... ... етіп ... ... Оның ... жүргізіп келе жатқан жұмысы
қарқыны жөнінен мемлекеттік құрылыстың көкейкесті ... ... ... да оның жұмысы осы заман талабынан қалып келеді. Ғылыми
білімнің, археология, этнология және ... ... ... ... біз ... ... ... біз қазір бірінші орынға пролетариаттың саясатта
және экономикада социалистік жасампаздық қызметінің мәселелерін ... өмір ... ... ... ... ... ... күштерін тұтастай және оның
жекелеген аудандары бойынша зерттеуге баса көңіл ... ... ... ... ... ... негізінен осы жағына бағдарлау жөн.
ҚЗҚ-ын /ОИК-ты/ Қазақ АССР мемлекеттік ... ... Жер ... Қазақ су шаруашылығына, ЦСУ-ға жөне
совхоз-колхоз құрылысының орталықтарына жақындату керек. Шаруашылық
құрылысының кезектегі ... ... ... қоғамының қызметінде
орын алуға тиіс.
Мүмкін жекелеген ірі аудандар орталығындағы қазіргі ... ... ... тәжірибе станцияларынан, совхоздардан, мәдени мекемелерден ҚЗҚ-ның
филиалдарын ... ... ... ... шығар.
Ғылыми-өлкетану ұйымы типінде бола тұрғанымен ҚЗҚ-ы өз ... ... ... ... ... ол ... қатар бұқаралық
өлкетану қозғалысын дамытуға /мектеп, жас ... ... ... ... ... барлық түрлері туристер бірлестігі/ тиіс.
ҚЗҚ-ның мектеп-өлкетану секциясы бұқаралық өлкетану қозғалысының ғылыми-
әдістемелік орталығы ... ... ... мен ... ... ... былайғы жұмысының бағыты маған осылай еелестейді. Бұл
бағыттың жүзеге асуы үшін оған тиісті, сәйкес келетін ... ... ... ... ҚЗҚ-ның баспасы, жалпы өлкетану әдебиетін ... ... алға ... ... үшін оны ... ... ... және ғылыми-өлкетану
жұмыстары мәселелерін ілгері апаруға тиісті ... ... ... өлкетану органының баспасын құру мәселесі пісіп жетілді.
Жергілікті жерлердегі өлкетану кітапханалары ... ... ... ... ... өз ... жоқ жергілікті жерлердегі
ғылыми өңдеуді қажет ететін ғылыми өлкетану әдебиеттерін, қолжазбаларды
және басқа да қол ... ... ... ... ... ... ... Орынбор, Ташкент, Омбы және басқаларының кітап
қоймаларынан, кітапханаларынан, мұражай мен ... ... ... әлі алған жоқ. Ең соңында азамат ... ... ... ... мен ... талан-таражға ұшыраған
өдебиеттері әрі жиналып алынбай отыр.
Қазақстанда тұрақты жұмыс істейтін ... және ... ... мен ... және т.б. ... ... ... етеді. Шаруашылық органдарының /ЦСНХ су шаруашылығы
және т.б./ ... бар ... өзі дәл осы ... ... ... маңызды міндетке немқұрайды қарау баршылық.
ҚЗҚ-ның экспедициялық қызметіне де кең жол ашу қажет.
Өлкетанушылар съезі
ҚЗҚ-ның жұмысын ... және ... үшін және ... жаңа ... ... алғы ... - ... және өлкетану ұйымдарының съезін
шақыру болып табылады.
Біз бұл съезге екі тұрғыдан зор маңыз береміз. Біріншіден ғылыми
тұрғыдан қарым-қатынасты ... ҚЗҚ ... ... ... ... ... келетін болсақ ғылыми-өлкетану ұйымдарының жұмысын дәл
сол ... алға ... ... ... сұраныстармен байланыстырудың
басы болады.
Ақырында ҚЗҚ-ның алдында Сібірді, ... Қиыр ... ... ... ... ... байланыс жасау міндеті тұр, өйткені
бұл қоғам өзінің зерттеу шеңберіне Қазақстанды да кіргізбекші. ... ҚЗҚ ... ... күшін Қазақстандағы зерттеу ісіне тарту және
олардың ... ... ... ... ... ... шығару
керек. Мұндай қарым-қатынасты ҚЗҚ-мен Сібірдің Орта ... ... де ... қою ... ... 1929.22 ... ... жөніндегі ғылыми-зерттеу І-съезінің бюллетені үшін
жазылған кіріспе мақала
Мұнда О.Жандосов Қазақстанда осы саладағы алда істелетін жұмыстар жайлы
мынадай мазмұнда сөз сөйледі:
ҮІ-партконференцияның Қазақстанды ... ... ... ... қайта қарауда республикамыздағы өнеркәсіптің үлкен ... ... ... ... ... Осы ... сүйенсек
Қазақстанды білу жөнінде алға қойылған шешуге тиісті міндеттерді орындаудың
әдістері мен қарқындары ... ... ... болып отыр. Соған байланысты
қайта құру қайткенде де құрылу керек.
Осы кезеңде қолданған Қазақстан бесжылдық ... елді ... ... ... ... құрсын ұстанып ... ... ... ... көптеген басқа бағыттарына қарағанда
шешуші түрде басым дамиды. Сонымен бірге шаруашылық және ... ... ... ... ... ... Одақтың алдыңғы
қатарлы аудандарымен теңеседі.
Қазақстанның өндіргіш күштерін осынша ... ... ... ... ол ... ... басшылыққа алған пролетариат диктатурасы соған
қоса еңбек құралымен, еңбек кредитімен қамтамасыз етіледі.
Еңбек құралы-өндірістік машина қоры ... ... ... ... ... ... ... етіледі. Ал еңбек затына келсек
Қазақстан әртүрлі табиғи байлығының мол қорымен ерекшеленеді. Әсіресе, ... ... ... темір, көмір, мұнай жөне т.б.
Қазақстанның өндірістік ... ... ... ... ... келетін болсақ бізге кедергі келтіретін нәрсе кадр
тапшылығы, әсіресе ... ... ... ... ... бір ... дәрежедегі жұмысшы күші жетіспеуі мүмкін.
Одақтың социалистік ... ... және ... ... ... ... ... күштерінің ... ... ... ... ... қажетті алғы
шарттар жасайды. Бірақ осыған қарамастан белгілі бір кезеңге дейін тұп-тура
осы салада ... бір ... ... болмай тұрмайды. Бұл бүкіл Одаққа
ортақ құбылыс, ол Қазақстан сияқты артта қалған шет ... үшін ... ... ... ... ... ел үшін ... болады, өйткені
шаруашылық және мәдени құрылыста ... ... ... ... ... ... ... қиыншылық келтіреді. Мұнда қиыншылықтар тұтынудың
барынша кең көлемдегі қарқынына ғана байланысты емес, социалистік құрылысты
жергілікті жердің ... ... ... жүргізетін
кадрлар керек.
Капитализмге дейінгі қарым-қатынастан тікелей социализмге өту, қоғамдық-
экономикалық қайта жаңғырудың күшейе түскен ... ... ... ... өндірістің жаңа саласының дамуы, әртүрлі
шаруашылық формацияларды ... ... ... осының бәрімен дамудың өзіне тән
тәртібіне байланысты ... ... ... ... бәрінде әртүрлі
қиыншылықтар туындайды, оларды жеңу тек социализм базасында ғана ... ... ... ... зерттеу туралы мәселе күн
тәртібіне ерекше қойылып отыр. Қазақстан зерттелмеді деп айтуға ... ... ... ... ... бүл ... ... үшін қажетті материалдарды таба алмай қаламыз.
Әдебиетте бардың бәрінде, Қазақстан туралы ғылымда осы заманның қажетті
талаптарына жауап бере алмайды.
Бұл кемшілік тіпті жер ... ... да бар. ... шөл ... шөлейт жерлерде жаңа техниканы пайдалану мүмкіндігіне келсек,
бұрынғы материалдар ... бере ... ... ... ... болып
тұрғанда табиғи өндірістік күштерді зерттеу ісінде Қазақстан ССРО-ны
индустрияландыру ... ... ... ... ... орындай
алмайды. Өлкетану жөнінде ғылыми-зерттеу съезін шақыруда осы ... ... ... және оның өндірістік күштерін зерттеуші адамдарды
жинау, олардың бұрынғы жүргізген жұмыстарының қорытындысын ... ... ... ең таяу ... міндеттерін белгілеу және олардың төңірегінде
ғылыми және өлкетанушы күштерді топтастыруда жатыр. Міндет бұл ... ... ... ісін жоспарлы түрде ұйымдастыруды бастауға жол
салу. Міндет, ... ... ... ... ... ... Өлкетану жөнінде ... ... ... ... еске ... Комиссарлары Кеңесіне Қазақстанды зерттеу қоғамы кітапханасының
Қызылордаға көшірілгелі бері ... ... ... ... ... ... ... болар дейміз. Бұл жөнінде сансыз баяндамалар
жазылып ... бұл ... ... газеттерде талай жазылды, тіпті
Қазақстанның жұмысшы-шаруа инспекциясының ... ... да ... үй-жайды жабдықтау үшін, қаржы ... ... ... Ең ... ... жарамды үй де қарастырды, бірақ бәрі зая кетті.
Ең соңғы үмітіміз – ... ... өз ... деп ... ... ... ... бұрынғы Россияның барлық университеттерінің
«Ғылым академиясының 50 орыс қоғамы мекемелерінің еңбектерін ... ... бар. Онда ... ... өте ... ... ... бар, оларсыз
жергілікті ғалымдар жақсы жұмыс істей алмас еді. Қоғам ... ... ... аса көп ... алып отыр. Міне осылардың бәрі кішкене
екі бөлмеге және сыз ... ... ... ... ... ... ... түсіп, кітаптарды
басып қалуы мүмкін, ал ... ... ... ... сыздан
жарамсыздануда.
Кітапхана құрып кетудің алдында тұр. Сондықтан оны ... ... үшін өте тез шара көру ... ... жергілікті ғылыми
қызметкерлер оны толығымен пайдалануға тиіс.
Міндет. Қазақстанды және оның өндірістік күштерін зерттеуші адамдарды
жинау, ... ... ... жұмыстарының қорытындысын шығару ғылыми
зерттеу ісінің ең таяу тұрған міндеттерін белгілеу жөне олардың төңірегінде
ғылыми және ... ... ... жатыр. Міндет бұл съезде
Қазақстандағы ғылыми зерттеу ісін жоспарлы түрде ұйымдастыруды ... ... ... ... барлық зерттеу ісінің барлық ауыртпалығын жүктей
отырып тұрақты түрде ... ... ... ... мекемелері
жүйесін құру. Қазақ АССР Халық ... ... ... және ... ... ... ... еңбектерін басып
шығаруға қаражат бөлу туралы хат.
Қоғам басқармасы Қазақстан Халық Комиссарлары Кеңесінен ... ... ... үшін ... жай ... ... қордан 12887
сом бөлуді сүрайды.
Кітапханадан басқа қордың тағы бір мұқтажы бар, бұл жөнінде де ... ... ... салғалы отырмыз. Қоғам да Қазақстан туралы
әртүрлі ... ... 100 ... ... ... бар. ... ... ескі әдебиет осы заман талабына жауап бере ... Оны ... ... ... ... басып шығару арқылы толықтыру
қажет. Мұндай ізденіс әрекетті Қоғамның жөне оның ... ... ... ... ... жекелеген ғалымдары жасап
жатыр. Олардың бір бөлігі Қазақстан үшін аса маңызды болып отыр. Қоғам ... ... ... ... ... ... ... азғантай
/жылына 900 сом/ жәрдем ақшасына басып шығара алмайды. Себебі бұл аз ... ... ... және бүл ... ... жеке құрамы мен
кітапхана өмір сүреді.
Ең аз дегенде ол еңбектерді басып шығаруға 10733 сом 88 тиын ... ... ... ақшасы кірмейді.
Қазақстанды зерттеу Қоғамының басқармасы Халық Комиссарлар Кеңесі
Қоғамның ... ... ... десе де ... ... ... ... 23б20 сом 88 тиын бөледі деп сенеді.
Қазақстанды Зерттеу Коғамының ... ... ... ... комитеттеріне өлкетану жұмысын ұйымдастыру
туралы хат жобасы
Алматы қаласы. ... 1931 ... және ... құрылыстағы табыстар ғылыми зерттеуді және
материалдық ресурстарды ... ... ... ... ... ... ... одан әрі дамытуды қажетсінуде.
Ал екінші жағынан алып қарасақ тура осы процесс /социалистік құрылыстың
табыстары/ халық бұқарасының ... ... ... ... ... және ... ретіндегі алдыңғы
қатарлы озат элементтер ғылымды игеру міндетімен бетпе-бет келіп отыр, және
оны мектеп білімімен емес ... ... ... процесі үстінде ғылыми
әдістерді практика жүзінде тікелей қолдануға тиіс ... мен ... ... ... ... ғылыми әдістерді
кәсіпорынның тікелей өзін, ... ... ... жер қойнауын,
өсімдік, шикізатын, көлік ... ... ... ... ... ... ... жөне т.б. қатыса отырып игеруде.
Сонымен қатар мұндай зерттеу, өз ... ... ... жаңа
өмір орнатудың қарқынды шабуыл жолдарын табу ... алға ... ... ... ... ... ... қажеттілігінен
туындайды.
Осыған байланысты өлкетануға деген біздің қарым-қатынасымыз түбірінен
өзгереді, себебі бұдан ... ... ... ... ... бұқаралық түрі болып табылады, сонымен бірге, ол еңбекшілер
тарапынан ғылымды ... ... ... бірі ... ... өлкетану еңбекшілердің өздерінің ісі деген ұран тастайды.
Бұдан былай жұмысшы-шаруа бұқарасы өлкетану қозғалысына тартылуы тиіс,
ал партия бұл ... ... ... ... ролі ... өте зор сипатқа ие, өйткені, мұнда
социализм орнату табиғат және ... ... ... өзіндік
ерекшелікпен жүргізілуде, сондықтан осы ... ... ... ... ... ... ... болады, сонда ғана тиісті ... ... ... еңбекшілердің белсенділігін артыруды қамтамасыз
етеді.
Өлкелік комитет БКП/б-ның/ барлық аудандық комитеттеріне ... ... ... ... ... өлкетану жөнінде ұйымдастыру
бюросын құру
2. Ұйымдастыру бюросы ... ... ... , ... ... және зоотехникалық станцияларда, барлық оқу
орындарында, клубтар мен оқу үйлерінде ... ... ... жоқ ... орталықтарда өлкетанудың арнаулы тірек үйірмесін
ұйымдастыру, оған ... ... ... ... ... ... ... аудан орталығы болып табылатын ауылдан, қыстақтан жөне
селодан шаруа белсенділерін тарту.
Барлық қалаларда жеке дербес мүшелерді, ... ... ... ... ... үйірмелерінің мүшелерін қамтыған ... ... ... ... үйымдастыруға тиіс. Ал Қазақстанды зерттеу
қоғамының бұрынғы бөлімшелерін тиісінше ... ... ... бірге
реакциялық элементтерден тазарта отырып, оларға жүмысшыларды , ... жас ... ... ... керек.
Өлкетанудың қалалық бюросына партия ... ... ... ... ... және қалалық ұйымдастыру бюролары, КЗҚ-ның ЦП-сымен
байланыста ... онан ... ... ... алып ... керек.
Үстіміздегі жылдың қаңтар айының аяғында өлкетанудың бескүндігі түрінде
өлкетану ... ... ... ... ... ... өлкетану жұмысын оның мазмұны бойынша колхоз бен совхоз құрылысының
нақты тәжірибесін ескере отырып, әрбір ауданның шаруашылық ... ... ... аудандарында жергілікті артта қалған шаруашылықты құрудағы ұлттық
ерекшелік формасы ретінде ... ... ... ... зерттеуге ерекше көңіл бөлу.
Аудандық жөне қалалық халық ағарту бөлімдерінің ... ... ... ... ... ... өлкетану ұйымдарын қолдау мақсатымен және
өлкетану жұмыстарын басып шығару үшін жәрдем ақша ... ... ... ... ... ... ... қарай
Қазақстанның басты-басты аудандары бойынша аудандық өлкетану
конференцияларын өткізетіндей қарқынмен жүргізу.
О.Жандосов
№164.
Украинаны мемлекеттік кітапханасынын кызметкерлеріне Қазақ мемлекеттік
көпшілік кітапханасында Украина кітаптарының бөлімін ... ... ... ... қ. 5 ... ж.
Қымбатты жолдастар! Қазақ Автономиялық Советтік Социалистік
Республикасының 10 жылдық ... ... ... ... қаулысымен
мемлекеттік көпшілік кітапханасы /ППБ/ ұйымдастырылды.
Сіздерге КазАССР-інде ... жуық ... ... ... ... ... КазАССР-інде соңғы уақытта осында тұратын
украиндықтар үшін ... ... ... ... ... және ашылып жатыр. Сол сияқты украин еңбекшілеріне коммунистік білім
беруді жөне олардың мәдени талаптарын ... ... етіп ... ... және ... ... ... және кеңес органдарының қаулыларын ... ... ... ... ... МКК жанынан украин кітаптары
бөлімін ұйымдастыруды және ... ... ... ... ... ... ... басшылық жасауды жүзеге асыруды өзінің
кезек күттірмес аса маңызды міндеті деп санайды.
Бүл міндетті ... үшін біз өте ... жөне ... ... атқаруға
тиіспіз. Сондықтан өз күшімізге ғана сенбей мемлекеттік көпшілік кітапхана
осынау үлкен де күрделі жауапты міндетті ... ... ... ... ... МКК-ы жанынан украин кітаптарының бөлімін құру үшін жөне
шалғайдағы кітапханаларды украин кітабымен қамтамасыз ету үшін ... ... Екі ... ... ... және ... бойынша әдістемелік жұмысты ұйымдастыру үшін
қызметкер қажет.
12. ОГИЗ-дің ... ... ... ... ... Біз ... мемлекеттік көпшілік кітапханасының
қызметкерлері украинаның жалпы кітапхана қызметкерлері жоғарыда белгіленген
шараларға өздерінің ... ... ... және осы ... белсенді
атқаруға ат салысады деп сенеміз.
О.Жандосов.
Қазақ мемлекетік көпшілік
кітапханасының директоры
І.Қызметі көрсетілмеген
2.БКП/6/ Қордай аудандық комитетінің бюросы
ҚАЗАССР МЕМЛЕКЕТТІК КӨПШІЛІК КІТАПХАНА ЖӨНІНДЕП ЗАҢЫНА ... ... ... ж. 15 ... кеш ... - ... социалистік құрылыс жоспарларын орындауға ... ( ... ... ... (сол ... кітапханалар құрылысы жэне кітапханаларды жалпы тегін
пайдалануды бірыңғай ұйымдастыру жоспарының ойы (пікірі).
Бұл көпшілік пайдаланатын кітапханаларға, ... ... ... және ... ... бірдей қатысты.
Бірақ кітапханалар типтерінің ... ... ... ... ... барлық типтерінің арасында библиографиялық, кітаптанулық
және ... ... ... ... ... ... мен мемлекеттік көпшілік кітапханалар ерекше орын алады.
Баспа өнімдерді ... ... ... және сақтаумен
байланысты библиография, кітаптану және кітапханатану ... ... ең ... ... болып есептелінеді.
ҚазАССР-ғы мәдениеттік құрылысының жетістіктері, сондай-ақ жоғары оқу
орындарымен ғылыми мекемелер ... ... 1929 ж. ... ұлттық
кітапхана мен мемлекеттік кітап қоймасы жөніндегі мәселені кезекке шығарды.
1928 ж. ... ... ... ... ал 1929 ж. ... ... ... ғылыми кітапхана деп жарияланды.
Бірінші де, екінші де өз міндетін орындай ... ... ... ... не ... ... ... толық ала алмай, кері кетті.
ҚазМУ-нің басты кітапханасы тұйық ... ... ... Олар мен ... тағы бір, пайдалануы аса шектеулі Қазақстан зерттеу
қоғамының кітапханасы бар.
10. 1930 жылы ҚазАССР он жылдығына байланысты ... ... ... ... идеясы қайта пайда болды. Бұл жолы
мемлекеттік көпшілік ... ... ... ... ... ... мәлімденді.
11. Алма-Аталық округтік кітапханасының негізінде тек қана жап-жаман
саяси ағартушылық көпшілік пайдаланатын кіші кітапханасын ... ... ... біз ... ... ... ... ғылыми кітапханаларды
біріктірудің негізінде Орталық көпшілік пайдаланатын кітапханасы мен
ҚазАССР ... ... ... ... және ... ... - ... қоймасының міндеттерін беруді ұсынамыз.
ІЗ.Біздің ойымыз ... ... ... ... ... ... ҚазАССР бойынша ғылыми -- зерттеу жұмыстар
мақсаттарына ... ... жэне ... ... ... ... болып
есептелінеді, оның орындалуы ұлттық мәдениет дамуын жаңа сатыға ... ) және ... ... ... ... тән болады.
Қорытынды
Кітап тарихы бүгінгі заман талаптары тұрғысынан зерттеліп отырған ... ... ... және ... ... ... кезеңдерінің бірі – 20-30
жылдарға арналған беттерінде қазақ ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар кітапхана қорының ең маңызды
бөлімі – Ахмет ... ... ... Н.Төреқұлы,
Х.Досмұхамедұлының, О.Жандосовтың еңбектерінің ... ... ... елде ... ... ... ісінің қалыптасуы қоғамның дамуымен,
оның экономикалық, саяси, мәдени және рухани қажеттерінің өсуімен ... ... ... да ... сияқты қазақ халқы өзінің сан ғасырлық
рухани мұрасын еселеп арттыра отырып, дүние жүзілік ... ... ... ... ... тартыла берді. Баспа ісінің тарихын зерттеу кезінде
біз кітапқа екі түрлі көзқарас тұрғысынан қараймыз, ... ... ... ... ... айқын көрінісі және оның дамуына ықпал ететін
маңызды фактор болып табылады. ... ... ... тарихи қоғамның мәдени
жағдайын көрсететін айна ретінде қарастыра отырып, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... әсер ... күш екенін
анықтай келе, бізге кітаптың тарихи дамуы мәселелерін зерттеуде оны әртүрлі
қырынан қарастыруға тура келеді.
Қазақстан өз тәуелсіздігіне қол ... ... ел ... ... ... ... ... ірге тепкеннен кейін
респуликаның экономика, ғылым, мәдениет, ... ... ... ... мен кәсіпорындарында да бұрын болмаған мүлдем жаңа қызмет
кезеңі басталды.
Өте күрделі, аса ... ... ... ... ... ... ... болмайтын қатынастарға өту, ... ... ... ... ... ... көшу ... кітап басып
шығару жүйесін түбірінен қайта құруға тура келтіреді.
Жоғары ... ... ... ... ... туралы,
баспалардың, баспаханалардың құқық кеңейту туралы, өздігімен жұмыс істеу,
өзін-өзі ... өту ... ... ... ... ... ... Ресей федерациясының бұқаралық
ақпарат ... ... ... ... «барлық қол жеткен
табыстардың ішінде жариялылық пен бостандық ... ... ... - деді. Ия, осынау құтаю, өмір сүрудің жаңа жаңдайында ... ... ... ... ... іскерлік,
тапқырлық таныту үшін өсіп отырған мүмкіндікті ... ... ... ... бұл ... өткір экономикалық дағдарыс жағдайында
қиыншылықпен жүзеге асырылуда.
Сонымен бірге қазіргі кезде республикада ... ... ... мен ... ... ... бар ... атап өткен жөн.
Бірте-бірте батыл түрде ... ... ... ... ... 30-50 жылдары жалған жолмен, зұлымдықпен ... ... көзі ... ... ... ... ... қайраткерлері, зиялы қауым, жұмысшы, шаруа өкілдерінің қапас түнекте
ұмытылған есімдері қайта жарыққа шықты. Міне, олар ... ... ... ие. ... көп таралыммен қазақ тілінде шыққан Шәкәрім
Құдайбердіұлының ... ... ... тез тарап кетті. Сол
сияқты қазақ халқының ... ... оның ... қамқоршысы
Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, М.Көпеев,
С.Асфендияров, Е.Бекмаханов және тағы ... ... ... көрген
еңбектері дәл осылайша тез тарады. Бұлар қазақ ұлтының ... ... ... ... еді. ... ... ... қуғын-сүргін
тәртібінің кінәсіз құрбандары еді.
Қазақстанның бұрынғы алыс және қазіргі жақын ... ... ... басылымдардың саны жаңа ғылыми тұжырымдар, көзқарастар, пікірлер
тұрғысынан жаңаша түсіндіріліп, ... ... ... ... ... ... ... арналған «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы
туралы ҚР Президентінің жарлығы: 2004 ж. 13 ... ... ҚР ... ... ... ... №2.-4-19б.
2. Қазақ тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-3 том.-
Алматы, 1996-2002
3. Қазақ әдебиетінің қысқаша ... Оқу ...... ... ... ... ... өркениеті: Жазба ескерткіштер: (ҚР тәуелсіздігінің 10
жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары.
Астана қаласы, 2001 жылғы 18-19 ...... ... ... И. ... пен ... ... ескерткіші //Егемен
Қазақстан, 2001, 19 мамыр.
6. Сулейменов О. Золотая латынь. /О судьбе книги в ... ... №3. – ... ... О. Язык ... Paoio, 1998.-501 с.
8. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Тарихи-(философиялық
зерттеу).-Алматы: Рауан, ... ... ... Ш. ... ... Оқу ... Алматы: Санат, 1997.-
76б.
10. Жиреншин Ә. Қазақ кітаптарының тарихынан – Алматы: Қазақстан, ... ... ... А. Из ... ... ... Казахстан, 1987.-
144 с.
12. Субханбердина У. Қазақ кітабының шежіресі. ... ... ... ... ... Барманкулов М.К. Тюркская вселенная.-Алматы: Білім, 1996.-240 с.
14. ... Ә. Жан ... ... ... ... ... жолы
мен өркендеуі жайлы естеліктер-Алматы: Қазақстан, 1991.-144 б.
15. Бочагов А.К. У истоков. ... ... ... ... Ш., ... У. ... ... тарихы. /Ежелгі
дәуірден 1917 жылға дейін-Алматы:Санат, 1999.-197 б.
17. Динерштейн Е.А. Развитие издательского дела в союзных и ... ... ... в ... ... ... ... с.
18. Қазыбек Тауасарұлы.-тарихи тұлға, ғалым және ақын Ғылыми ... ... ... 2001.-171 б.
19. Қасқабасов С. «Темір қазығымыз – рухани мұралар болуы тиіс»: (2004-
2006 жылдарға арналған «Мәдени мұра» ... ... іске ... ... ... ... М. Асыл ... Кітап – даналық қазынасы.-Алматы:
Қазақстан, 1993.-128 б.
21. ... Ж.К., ... М.П. ... дело ... ... ... Қожакеев Т. Көк сеңгірлер. –Алматы: Қазақ университеті, 1992.-272.
23. Рахимжанов С.Р. Из истории ... ... ... ... 1998. – 186 с.
24. Алсатов Т.М. Қазақ қолжазба кітаптарының тарихы.-Алматы:Баспагер,
1999.-108 б.
25. ... Д.А., ... Ә.Г. ... ... ... кітапбаспа ісі үлгісінде/. –Алматы, 2000.- 148 б.
26. Қозыбаев С., Рамазанова А., ... Қ. Әлем ... ... ... ... ... Д.А. Организация и деятельность казахского государственного
издательства.- В кн.: Книга и чтение в ... ... ... ... ... республики.- Алма-Ата, 1982.- С.85.
28. Аймауытов Ж. Психология.- Ташкент, 1926.- 176 б.
29. Досмұхамедұлы Х. Жануарлар. Үшінші бөлігі. Ташкент, 1926. ІҮ бет.
30. ... Х. ... ... ... Ана ... ... ... Диваев Ә. Тарту.- Алматы: Ана тілі, 1992.- 29 ... ... Ә. ... ... Ана ... 1992.- 33 б.
33. Жұмабаев М. Таңдамалы өлеңдер жинағы. 3 басылымы.- ... ... К., ... М. т.б. ... ... және оның өмірі
мен шығармашылығы.- Алматы, 1996.- 155-160бб.
35. Декрет ВЦИК и СНК об ... ... ... дело в первые годы Советской власти: Сб.
Документов и материалов.- М., 1972.- С.139-140.
36. ... ... ... Ф. 1318, Оп.1, Д. 1700, ... ... ... ... СССР и его книга //Красная печать.-
1926.- N 4.- С.34.
39. Книговедение: энциклопедический словарь.- М.: Сов. Энциклопедия,
1982.- 585 ... ... ... книг ... //Красная печать.- 1927.- N 7.-
С.49.
41. Баренбаум И.Е. ... ... Изд. 2-е.- М.: ... 1984.- С.171.
42. Книговедение. Энциклопедический словарь. М.: Сов. ... ... ... Н. 5-летие Центриздата //Новый Восток.- 1929.- 26-27.-
С.421-422.
44. Тогжан Г. О ... ... ... Центр-издата
//Книгоноша, 1925.- С.61.
45. Пять лет ... ... ... ... 1924- 1929 гг.-
М., 1929.- С.61.
46. Еңбекші қазақ, 1926.- №80.
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика ... ... ... » ... 3 курс 3 ... ... ... студенті
Жұмағұлова Шолпан ның «20-30 ж.ж. қазақ интеллигенциясы: Кітап баспа және
кітапхана ісі » тақырыбында жазылған дипломдық жұмысына
САРАПТАМА-ПІКІР
Еліміз егемендік ... ... ... ... жазудан арылған
шағымызда, рухани-мәдени өміріміздің айнасы боларлықтай айғақтарды қайтадан
өз халқымыздың рухани мәдениеті, ... ... ... ... ... ... ... көтеріп, мәдени мұрамыздың бары мен нәрін
тұтас игеруден гөрі, алалап жинау, біржақты бағалау күні кешеге ... ... ... ... ... да ... іргелі мәселелермен қатар
халқымыздың мұрасын, ұлттық мәдениетін, ғылымды өздерінің қара басының
қамынан ... ... ... ... бір ұрпағының қызметін өмір
сүрген кезеңімен байланыстыра зерттеу аса өзекті мәселелердің бірі ... да ... ... ... ... ... ... тарихына және қазақ зиялыларының ағартушылық қызметін
тереңірек қарастыруды мақсат еткен. Автор дипломдық жұмысында қазақ кітабы
тарихының ... ... ... ... ... ... құрудағы ұйымдастырушылық және басқарушылық
қызметтерін жан-жақты ғылыми түрде ашып көрсетті.
Зерттеу барысында Ш. ... ... ... ... ... ... ісі ... мұраларына
ғылыми талдау жасаған.
Жалпы алғанда диплом жұмысының тақырыбының ... ...... ... ... ... ... дипломдық жұмысының тақырыбы теориялық жағынан
елеулі еңбек екендігін көрсетеді және жақсыға ... ... ... ... ... К.К. ... мемлекеттік қыздар педагогика институтының «Кітапханатану және
библиография » мамандығының 3 курс 3 жылдық (сырттай бөлім)студенті «20-30
ж.ж. қазақ интеллигенциясы: ... ... және ... ісі » ... дипломдық жұмысына
САРАПТАМА-ПІКІР
Кітап тарихы бүгінгі заман талаптары тұрғысынан зерттеліп отырған бұл
еңбекте ... ... және ... ... ... ... бірі – ... арналған беттерінде қазақ зиялыларының баспа ісінің дамуындағы
ролі ... ... ... ... ... ... ең ... – Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып ... ... ... ... ... ... ... Осы бағытта Ш. Жұмағұлованың дипломдық ... ... ... ... ... екі ... бес ... қорытындыдан, пайдаланған
әдебиеттер тізімі мен қосымшадан тұрады.
«ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... атты ... бөлімде, қазақ кітабы ... ... ... Мемлекеттік баспаның ... ... - ... баспаның (Центриздат) ұйымдастырушысы және
басқарушысы. ретіндегі қызметтеріне ... ... ... ағартушылық қызметі» атты екінші бөлімде,
Х. Досмұхамедұлының ... ... ... Ораз ... ісі ... ... ... жүйелі түрде сараптама
жасаған.
Жалпы алғанда диплом жұмысының тақырыбының өзектілігі, ...... ... ... ... Жұмағұлованың дипломдық жұмысының тақырыбы теориялық жағынан
елеулі еңбек ... ... және ... ... болады.
Ғылыми жетекшісі ... доц ... ... ҚР ОМА, 5 әор, I- тiзiм, 10 iс, 24-27 парақтар 19.Қазақстан
тарихы:ақтаңдақтар. Алматы, 1991,164-165 б.
[2]
[3]
[4]
[5]
[6]
[7]
[8]
[9]
[10]
[11]
[12]
[13] С.Зиманов, С.Даулетова, М,Исмагулов. “Казахский революционный
комитет”. ...... 1981. – с.34.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
: көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы5 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
Ағартушылар философиясы6 бет
М.Дулатовтың өмірі мен шығармашылығын оқыту82 бет
Шоқан Уәлиханов13 бет
Халық ағарту комиссариатының қорындағы қазақ зиялылардың көзқарасына қатысты құжаттар53 бет
1917 жылғы саяси партиялар мен ағымдар7 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы мен зерттелуі27 бет
«Қазақтағы» әдебиетті зерттеу мен әдеби сын мәселелері163 бет
Абай Құнанбаев өмірбаяны және шығармалары18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь