Қазақстанда қалыптасқан экологиялық жағдайлар

Жоспар:

І Кіріспе.

ХХ ғасырда жаңа жағдайлардың қалыптасуы.

ІІ Негізгі бөлім.
1. Қазақстанда қалыптасқан топырақ экологиясы.
Егістікке пайдаланатын жерлердің нашарлауы;
Тың игеру науқанының топыраққа әсері;
Топырақтың ауыр металдармен және радионуклидтермен ластануы;. Өсімдік . жер шарының "өкпесі".
Қазақстанда қалыптасқан жануарлар экологиясы.
Жануарлар . табиғат туындысы;
Адамдардың жануарлар дүниесіне тікелей және жанама әсері;
Жануарлар дүниесін қорғау және қалпына келтіру;
4. Қазақстан аумағындағы полигондар.
5. Арал теңізінің экологиялық ахуалы.
6. Балқаш көлі . Қазақстандағы ең ірі экожүйелердің бірі.
7. Каспий теңізінің экологиялық ахуалы.
8. Қалаларда кездесетін экологиялық жағдайлар.
9. Өндіріс қалдықтарының қоршаған ортаға тигізетін әсері.
10. Қазақстанда экологиялық жағдайлардың туындау
себептері.

ІІІ Қорытынды.
Кіріспе.
 ХХ ғасырда жаңа жағдайлардың қалыптасуы.
Қазіргі кезеңде адам мен оны қоршаған орта арасындағы қарым қатынастың күрделене түскені мәлім. Жер шарындағы халық санының жедел өсуі мен өндіргіш күштердің күрт дамуы адамның табиғатқа жүргізілетін ықпалын күшейітті. Әсіресе, ХХ ғасырдың ІІ жартысынан бастап, адам мен табиғат арасында жаңа жағдай қалыптасты. Адамзат қажетіне керек шикізатқа сұраныс материалдық өндірістің көлемін арттырды, жер қойнауы мен мұхит байлығы жедел игеріле бастады. «Табиғатқа бағынбаймыз, оны өз игілігімізге айналдырып, бермесін тартып аламыз» деген көзқарас қалыптасты. Мұның барлығының жер бетіндегі тіршілікке тигізген әсері табиғаттың өзіне тән құбылыстардан – табиғи өзгеріс пен жел, су тасқыны, жер сілкінісі әсерінен әлдеқайда асып түсті. Жер бетіндегі экологиялық жағдайлардың өзгеруі, әсіресе, ғылыми техникалық өрлеумен тікелей байланысты. Екінші дүние жүзілік соғыстан кейін әлем елдерінің көбі өнеркәсібін дамыту жолына түсті. Егер соғысқа дейін дамыған елдер қатары оннан аспайтын болса, соғыс аяқталысымен индустрияландыру науқаны жапппай етек алды. Өнеркәсіптің дамуы жер қойнауындағы қазбаларды игеруді ұлғайтты. Өз кезегінде бұл ауаның ластауын күшейітті. Екіншіден, бұл жылдарды дүние жүзіндегі демографиялық жағдай да үлкен өзгеріске ұшырады. Жер шары бойынша халық саны тез өсіп кетті. Халықтың жылдам өсуі табиғатқа деген « тұтыну қысымын» өсірді. Табиғат өзінен шыққан шығынды қайта қалпына келтіріп отыратын уақытының мерзімінен жаңылды. Табиғаттың өздігінен қалпына келуін күтпей-ақ оны жеделдете «қанау» оның жүдеушілігін тудырады. Үшіншіден, қалалар көбейіп оларда тұратын халық саны арттты.
Қазақстанның жері қаншалықты ұлан-ғайыр болса, оның қойнауындағы табиғи байлық та соншалықты мол, әрі алуан түрлі. Ұлан-байтақ өлкенің қысы Сібірдің қақаған аязындай бет қарыса, жазы Орта Азияның аптап ыстығындай ми қайнатады. Жер бедері бірде тайгага ұқсаса, бірде шөлге ауысады. Бірде жасыл желегі жайқалған ойпаттарға кезіксең, ізінше бұйрат-бұйрат, жал-жал құмды жоталарға ауасың. Аспанмен таласқан асқар таулар алыстан көз тартады. Республиканың солтүстігінен басталатын шетсіз, шексіз жазық дала орталық Қазақстанға таяған сайын Сарыарқаның адыр қыраттарына ұласып, одан әрі оңтүстікке қарай Алтай, Сауыр, Тарбағатай тауларының сілемдеріне, Жоңғар Алатауы мен Тянь-Шаньға иек артады. Республика аумағы 4 аймаққа бөлінеді.
Еліміздегі экологиялық дағдарысқа химия, мұнай металлургия, отын өнеркәсібінің жедел және көп мөлшерде дамуы да әсерін молайтып отыр. Жыл сайын Қазақстандағы су қоймаларына химиялық қоспалар мен ластанған 6 млрд. м³ ағын су құйылады, 3 млн. тонна зиянды заттар ауа қабатына сіңеді, 200 млн. тонна қатты қалдықтар қоқысқа тасталады. Басқа да шикізат көздерін игеру ауаны ластаумен қатар жүргізілуде, олардың қатарына мыс, қорғасын, мырыш, күміс, хром, ванадий, фосфорит, барит, сурьма, тас көмір, мұнай т.б. кен орындары жатады. Ірі өндіріс орны болмаса да Алматыда да ауаның қалыптан тыс ластануы байқалады. Бұл, әрине, қаланың географиялық орналасқан орнына байланысты. Онсызда ауа алмасуы нашар қаланың құрылыстары оның жолына азын-аулақ бөгет болуда. Мысалы, тау аралық ауа қозғалысының долында тұрған аумаққа «Самал» ықшам ауданының салынуы осыны аңғартады. Оның орнына Фурманов, Достық көшелерінің аралығындағы Медеуден келетін ауа қозғалысының жолында тұрған осы ауданда үлкен бақ, парк жасаса, ол қаланың өкпесіне айналған болар еді.

 Қазақстанда қалыптасқан топырақ экологиясы.
Қазақстанның барлық жер көлемі 2724,9 мың км². Жер қорымыздың көлемі өте үлкен болғанымен оның сапасы соңғы жылдары күрт нашарлап отыр. Жерді дұрыс пайдаланбау салдарынан топырақ деграцияға ұшырап, құнарсыздану, шөлге айналу процестері күшейе түсуде. Соңғы мәліметтер бойынша Республика жерінің 180 млн. га немесе 60 проценті шөлге айналған. Барлық жердің 235 млн га жазық жерлер, 185 млн га жайылым, 34млн га таулы аймақтар алып жатыр. Жоғарыда аталған 235 млн га құнарлы жердің 180 млн га жері жарамсыз жерлерге ұшырап, оның 30 млн га топырақ эрозиясы, 60 млн га тұздану, 10 млн га химиялық және радиактивтік заттармен ластанған. Солтүстік облстарда тың игеру науқанына байланысты және бірегей бидай дақылын егу топырақ қара шірігінің 25-30 % жоғалтты. Батыс Қазақстан аймағында мұнай газ өнеркәсібінің қарқындап дамуы мың га астам жерді қамтыса, топырақтың техногенді бүлінуі 2,5 млн га, ал тозған жайылым 3 млн га жерді алып жатыр. Экологиялық қиын жағдай Орталық Қазақстан жерлерін де қамтып отыр. Мұнда жердің техногенді бүлінуі, өнеркәсіптің қалдықтарымен ластануы, ауыр метелдардың жинақталуы, радиоктивті элементтердің және ракета ғарыштық қоқыстардың (Бетпақ дала) шоғырлануы тұрақты жағдайға айналған. Кейбір аймақтарда топырақтың тозуы, бүлінуі және шөлге айналуы Ертіс, Әмудария мен Сырдария өзендерінің су бассейінің азаюы, Арал теңізінің тартылуымен тікелей байланысты болып отыр. Мәселен, Оңтүстік Қазақстанда Арал аймағының экологиясына байланысты 2 млн га жер шөлейттеніп кеткен және Жаңа Дария өңіріндегі 3 мың га қара сексеуіл орманы біржолата жойылу үстінде. Арал өңірі мен Сырдария өзенінің аңғары бойнша топырақтың химиялық улы заттармен және радионуклитпен ластануы жылдам жүруде. Қазақстандағы егістікке пайдаланатын жерлердің де экологиялық жағдайы нашар. Ол Республика бойынша 26610,7 мың га жерді алып жатыр. Соңғы жылдары байқалып отырған әлеуметтік климатттың өзгеруі Қазақстанның шөл, шөлейітті белдемдеріне әсерін тигізіп, егіс алқаптарының сапасын төмендетіп жіберді. Бұл жерлерде топырақтың құнарсыздануы, бүлінуі, шөлге айналуы прогрессивті түрде жүруде. Оның үстіне топырақты қорғаудың агро-техникалық шаралары, қар тоқтату, органикалық және минералдық тыңайтқыштар беру, гербицидтер мен пестицидтерді қолданбаудан арам шөптердің қаулап өсуі, шегіртке тәрізді зиянкестердің шексіз көбеюіне жол беріліп, жердің сапасын төмендеттті. Топырақтың ауыр металлдармен және радионуклидтермен ластануы барлық аймақтарды қамтып отыр. Әсіресе, Қазақстан бойынша ірі өнеркәсіптер, кен орындары, қазба байлықтарды өндіру, соғыс-өндірістік қалдықтарды сақтау және оларды көму аймағында ерекше жылдам жүруде. Республика жерінде химиялық қалдықтар 2,3 млрд. т жетсе, ал 529 обьектіде радиоктивті қалдықтар сақталған. Өнеркәсіптен шығарылған химиялық заттар Шығыс Қазақстан бойынша жылына 5 млн тонннаға жетіп отырғаны тіркелген. Республика бойынша ластану деңгейі Бетпақ дала, Балқаш өңірі, Мұғалжар, Ертіс өңірі, Маңғыстау, Каспий маңы ойпаты, Іле Алатауы жазықтарында тым жоғары. Сырдария, Шу, Талас, Жайық өзендеріндегі жерлер қорғасын, фтор, бор, мыс, пестицидтер және нитраттармен ластанған. Павлодар, Екібастұз, Тараз т.б. өнеркәсіп орындары аймағы геохимиялық ауытқуларға және отты заттармен ластануға ұшыраған. Соңғы мәліметтер бойынша Қазақсатан аумағында ядролық қарулар сыналған жердің көлемі Ақтөбе облысында- 4207,5; Атырау-2635,3; Шығыс Қазақстан-11,1; Жамбыл-2576,1; Батыс Қазақстан-1558,8; Орталық Қазақстан-19,6; Маңғыстау-21,4; Павлодар-717,0: Оңтүстік Қазақстан-8,1; Семей-941,2 мың га жерлерді қамтыған. Қазақстанның құрғақ климаты жағдайында радионуклидтер баяу қозғалып, ұзақ сақталып, экожүйелерді бүлдіреді. Осылайша топырақ негізгі ластану көзі ретінде радионуклидттерді өсімдіктерге одан жан-жануарларға, адамға жеткізіп отырады. Ал адам баласы өз кезегінде генетикалық, соматикалық, онкологиялық ауруларға ұшырап, зардап шегеді.
Пайдаланған әдебиеттер:

1. Авторы: Сағынбаев.Ғ.Қ.
"Экология негіздері" Алматы 1995 жыл.
2. Авторы: Бейсенова.Ә; Самақанова.А.
"Экология және табиғатты тиімді пайдалану"
Алматы 2004 жыл.
3. Авторы: Жаттамбаев.Ж.Ж.
"Экология негіздері" Алматы 2004 жыл.
4. Авторы: Асқарова.О.Б.
"Экология және қоршаған ортаны қорғау"
Алматы 2004 жыл.
10. Авторы: Хаскин.В.В.
"Экология" Москва 1998 жыл.
11. "Экологическое оброзование в Казакстане"
№6 ноябрь-декабрь 2005.
Л.Т.Малаева.
        
        Тақырыбы:  "Қазақстанда қалыптасқан экологиялық жағдайлар"
Жоспар:
І Кіріспе.
ХХ ... жаңа ... ... ... бөлім.
1. Қазақстанда қалыптасқан топырақ экологиясы.
Егістікке пайдаланатын жерлердің нашарлауы;
Тың игеру науқанының топыраққа ... ауыр ... және ... ластануы;.
Өсімдік - жер шарының "өкпесі".
Қазақстанда қалыптасқан жануарлар экологиясы.
Жануарлар - табиғат туындысы;
Адамдардың жануарлар дүниесіне ... және ... ... дүниесін қорғау және қалпына келтіру;
4. ... ... ... Арал ... ... ... Балқаш көлі - Қазақстандағы ең ірі экожүйелердің бірі.
7. Каспий теңізінің ... ... ... ... ... ... ... қалдықтарының қоршаған ортаға тигізетін әсері.
10. Қазақстанда экологиялық жағдайлардың туындау
себептері.
ІІІ Қорытынды.
Кіріспе.
➢ ХХ ... жаңа ... ... кезеңде адам мен оны қоршаған орта ... ... ... ... мәлім. Жер шарындағы халық санының жедел ... ... ... күрт ... адамның табиғатқа жүргізілетін ықпалын
күшейітті. Әсіресе, ХХ ғасырдың ІІ жартысынан бастап, адам мен ... жаңа ... ... ... ... ... ... сұраныс
материалдық өндірістің көлемін арттырды, жер қойнауы мен мұхит ... ... ... ... ... оны өз игілігімізге
айналдырып, ... ... ... ... ... ... Мұның
барлығының жер бетіндегі тіршілікке тигізген әсері табиғаттың өзіне тән
құбылыстардан – табиғи өзгеріс пен жел, су ... жер ... ... асып ... Жер ... ... жағдайлардың өзгеруі,
әсіресе, ғылыми техникалық өрлеумен ... ... ... ... ... ... әлем ... көбі өнеркәсібін дамыту жолына түсті.
Егер ... ... ... ... ... ... аспайтын болса, соғыс
аяқталысымен индустрияландыру науқаны жапппай етек алды. Өнеркәсіптің дамуы
жер қойнауындағы қазбаларды ... ... Өз ... бұл ... күшейітті. Екіншіден, бұл жылдарды дүние жүзіндегі демографиялық
жағдай да үлкен өзгеріске ұшырады. Жер шары бойынша ... саны тез ... ... ... өсуі ... ... « тұтыну қысымын» өсірді.
Табиғат өзінен шыққан шығынды қайта ... ... ... уақытының
мерзімінен жаңылды. Табиғаттың өздігінен қалпына ... ... ... ... оның жүдеушілігін тудырады. Үшіншіден, қалалар ... ... ... саны ... жері ... ұлан-ғайыр болса, оның қойнауындағы
табиғи байлық та соншалықты мол, әрі алуан түрлі. Ұлан-байтақ өлкенің ... ... ... бет ... жазы Орта ... ... ыстығындай ми
қайнатады. Жер бедері бірде тайгага ұқсаса, бірде ... ... ... ... жайқалған ойпаттарға кезіксең, ізінше бұйрат-бұйрат, жал-жал
құмды жоталарға ауасың. Аспанмен ... ... ... ... көз ... ... ... шетсіз, шексіз жазық дала орталық
Қазақстанға таяған сайын Сарыарқаның адыр қыраттарына ... одан ... ... ... ... ... ... сілемдеріне, Жоңғар
Алатауы мен Тянь-Шаньға иек артады. Республика аумағы 4 аймаққа ... ... ... ... ... ... отын
өнеркәсібінің жедел және көп мөлшерде дамуы да әсерін молайтып отыр. Жыл
сайын Қазақстандағы су қоймаларына химиялық ... мен ... 6 ... ағын су құйылады, 3 млн. тонна зиянды заттар ауа қабатына сіңеді, 200
млн. тонна қатты қалдықтар ... ... ... да ... көздерін
игеру ауаны ластаумен қатар жүргізілуде, олардың қатарына мыс, ... ... ... ... ... ... сурьма, тас көмір, мұнай т.б.
кен орындары жатады. Ірі өндіріс орны болмаса да ... да ... тыс ... ... Бұл, ... ... географиялық
орналасқан орнына байланысты. Онсызда ауа алмасуы нашар қаланың құрылыстары
оның жолына азын-аулақ бөгет болуда. Мысалы, тау ... ауа ... ... ... ... ықшам ауданының салынуы осыны аңғартады.
Оның орнына Фурманов, Достық көшелерінің аралығындағы Медеуден келетін ... ... ... осы ... ... бақ, парк ... ол қаланың
өкпесіне айналған болар еді.
➢ Қазақстанда қалыптасқан топырақ экологиясы.
Қазақстанның барлық жер көлемі 2724,9 мың км². Жер ... ... ... болғанымен оның сапасы соңғы жылдары күрт нашарлап отыр. Жерді
дұрыс ... ... ... ... ... құнарсыздану,
шөлге айналу процестері күшейе түсуде. Соңғы мәліметтер бойынша Республика
жерінің 180 млн. га немесе 60 проценті шөлге ... ... ... 235
млн га жазық жерлер, 185 млн га жайылым, 34млн га ... ... ... Жоғарыда аталған 235 млн га құнарлы жердің 180 млн га жері жарамсыз
жерлерге ұшырап, оның 30 млн га ... ... 60 млн га ... 10 ... ... және радиактивтік заттармен ластанған. Солтүстік облстарда тың
игеру науқанына байланысты және бірегей бидай дақылын егу ... ... 25-30 % ... Батыс Қазақстан аймағында ... ... ... ... мың га ... ... қамтыса, топырақтың
техногенді бүлінуі 2,5 млн га, ал тозған жайылым 3 млн га жерді алып ... қиын ... ... ... ... де ... ... Мұнда
жердің техногенді бүлінуі, өнеркәсіптің қалдықтарымен ластануы, ауыр
метелдардың ... ... ... және ... ... ... ... шоғырлануы тұрақты жағдайға айналған. ... ... ... ... және шөлге айналуы Ертіс, Әмудария мен
Сырдария өзендерінің су бассейінің ... Арал ... ... ... ... отыр. Мәселен, Оңтүстік Қазақстанда Арал аймағының
экологиясына ... 2 млн га жер ... ... және Жаңа ... 3 мың га қара ... ... біржолата жойылу үстінде. Арал
өңірі мен Сырдария өзенінің аңғары бойнша топырақтың химиялық улы заттармен
және ... ... ... жүруде. Қазақстандағы егістікке
пайдаланатын жерлердің де экологиялық жағдайы нашар. Ол Республика бойынша
26610,7 мың га ... алып ... ... ... ... отырған әлеуметтік
климатттың өзгеруі Қазақстанның шөл, шөлейітті белдемдеріне әсерін тигізіп,
егіс алқаптарының сапасын төмендетіп ... Бұл ... ... ... ... айналуы прогрессивті түрде жүруде. ... ... ... ... ... қар ... және ... тыңайтқыштар беру, гербицидтер мен
пестицидтерді ... арам ... ... ... ... ... шексіз көбеюіне жол беріліп, жердің сапасын төмендеттті.
Топырақтың ауыр ... және ... ... ... ... ... ... Қазақстан бойынша ірі өнеркәсіптер, кен
орындары, қазба ... ... ... ... сақтау
және оларды көму ... ... ... жүруде. Республика жерінде
химиялық ... 2,3 ... т ... ал 529 ... ... сақталған. Өнеркәсіптен шығарылған химиялық заттар ... ... ... 5 млн ... ... отырғаны тіркелген.
Республика бойынша ластану деңгейі Бетпақ ... ... ... ... ... ... Каспий маңы ойпаты, Іле Алатауы жазықтарында тым
жоғары. Сырдария, Шу, Талас, Жайық ... ... ... ... мыс, пестицидтер және нитраттармен ластанған. ... ... т.б. ... орындары аймағы геохимиялық ауытқуларға және отты
заттармен ластануға ұшыраған. Соңғы мәліметтер бойынша ... ... ... ... ... ... Ақтөбе облысында- 4207,5; Атырау-
2635,3; Шығыс Қазақстан-11,1; Жамбыл-2576,1; Батыс ... ... ... ... ... ... Семей-941,2 мың га жерлерді ... ... ... ... ... баяу ... ұзақ ... экожүйелерді
бүлдіреді. Осылайша топырақ негізгі ластану көзі ретінде радионуклидттерді
өсімдіктерге одан ... ... ... отырады. Ал адам баласы
өз кезегінде генетикалық, ... ... ... ұшырап,
зардап шегеді.
➢ Өсімдік – жер шарының «өкпесі».
Жер шарында өсімдіктердің 500 млн ... түрі бар. Жыл ... ... ... бірнеше жаңа түрлерін өсіріп шығарады. Өсімдік –
жер шарының ... деп ... ... ... ... ... ... Жер шарында өсімдіктер жамылғысы біркелкі таралмаған.
Жер шарында ... қоры 21,8 млн га ... алып ... ... ... жерінің 3,35% құрайды. Біздің еліміздегі ормандар
жүйесі, негізінен, солтүстік және шығыс аймақтарда шоғырланған. Ормандардың
бірнеше типтері бар. Олар – ... ... ... ... қайың
ормандары, тоғайлар мен бұталар. Орман қоры жер шары ... азая ... ... аз және олардың жағдайы мәз емес. Оның негізгі
себептері- адам факторы, өрт, ауа ... ... мен ... ... ластануы. Орманды қорғау біздің міндетіміз. Орманның адам мен жалпы
биосфера үшін ... зор. ... ... ... ... ... су
балансын тұрақтандырады. Ылғалды жер өсімдік жамылғысы мен ... ... ... ... ... алқаптарға жер асты сулары өзен мен
көлдерді қоректендіреді. Орман аң мен ... ... дәрі – ... ... ... панасы әрі қолайлы тіршілік ортасы болып
табылады. Ормандардың егістік ... ... да рөлі зор. ... ... су және жел эрозиясы болмайды. Ал ормансыз ... ... ... ... ... қар тоқтату үшін де отырғызады. Орманның
ауаны тазартатын қасиеті де бар. ... 1га ... бір ... 220-280 ... газын сіңіріп, 180-200 кг оттек бөліп ... ... ... ... ... ... сонымен бірге денсаулық сақтау ортасы.
Сондықтан курорт пен сауықтыру ... т.б. ... ... тек ... ... салынуы тектен – тек емес.
Қазақстанда орманға қарағанда табиғи жайылым басым. Өсімдіктің біздің
жерімізде 57000 түрі ... Оның 506 түрі ... ... етіп ... Жойылып
бара жатқан өсімдіктерді сақтап қалу мақсатымен 1981 жылы ... ... Оның ... ... бара жатқан өсімдіктерді есепке алып, ... ... Ол үшін ... ... ... ... ... сиреп бара жатқан өсімдіктер өскен жерлерді адам қамқорлығына ... ... ... және дәрілік өсімдіктерді қорғау баршаның ісі.
Біздің жеріміз дәрілік өсімдікке бай. Олар көбінесе Іле ... ... ... ... мен ... тау ... көп ... Әсіресе
алтын тамыр, марал оты, дәрмене, жусан, ... ... т.б. ... ... қолданылады. Қазақстанда дәрілік өсімдіктер мен қатар
сирек кездесетін ... үшін ... ... ... де бар. Олардың да
саны азайып барады. Табиғаттың әсем ... ... ... ... тозу салдарынан, сирек кездесетін өсімдіктердің азайюынан
бүлінуде. Республикамыздың шөл-шөлейтті ... ... ... ... ... ... сияқты жоталары бар. Олардың
бәрі біріншіден, тұнып тұрған өсімдіктер ... ... ... жайылым
қоры болып саналады. Бірақ елімізде полигондар мен жел эрозиясына ұшыраған
жердің көлемі 25 млн га жетіп ... ... ... біз ... ... сақтап қалу үшін осы жерлерді ерекше қорғалатын аумақтарға ... ... ... ... өсімдіктердің қотарына ағаштар да жатады.
Оларды кесіп отын, құрылыс материалы үшін ... ... ... өзінде Іле шыршасы, самырсын, шетен, ырғай, тораңғыл, емен т.б.
ағаштарды қорғауды ... етіп ... ... ... ағаштарын кесу етек
алуда. Орманды қорғаудың ең ... ... ... жолмен орман қорын
көбейту. Орманды жерге саяхат ... ең ... ... - өрт. ... ... жіберген ағаттығынан болады. Орманның өрттен басқа да
жаулары бар. Олар- орман зиянкестері ... ұсақ ... ... ... ... мен ... ... жою химиялық
және биологиялық күрес жолдарымен жүзеге асады.
... ... ... ...... туындысы. Өсімдіктер тәрізді жануарлар дүниесінің
де маңызы зор. Жануарлардың ерекшелігі – олар жер ... ... ... Дүние жүзінде жан- жануалардың 1,5 млн түрі бар. Бірақ жыл сайын
ғылымға жаңа ... ... ... ... ... тіршілік үшін қызметі
сан алуан. Оларды адам баласы қолға үйретіп, ... ... ... ... ... ... жүні, терісі, еті, сүті өте бағалы.
Адам баласы ерте кезден бастап-ақ жабайы аң мен ... ... ... ... жануарлар мен құстар бүгінге дейін оларға ... ... ... адам ... ... ... ... пайдаланумен бірге
олардың кейбір түрлерінің жойылуына себепші болып отыр. Мысалы, ... ... 1600 ... бері ... ... 36, ... ... жер бетінен біржола жойылып кетуіне адамдар ... әсер ... ...... ... кептер, қанатсыз гагарка, каролин тотысы
т.б. жатады. Қазақстан жерінде өткен ғасырларда жабайы бір өркешті ... ... ... ... тур т.б. ... ... еткені белгілі.
Тіптен, Іле тоғайынан жолбарыстың соңғысын 1947 жылы ... ... ... Бұдан шығатын қорытынды адамның іс-әрекетінің жануарлар үшін
қаншалықты ... ... ... Шын ... ... ... кең
даласында аң мен құстардың тіршілік етуіне қолайлы аймақтар ... да ... ... ... ... 155, құстардың-
481, бауырымен жорғалаушылардың-48, қосмекенділердің-33, балықтардың-140
түрі тіршілік етеді. Десек те ... 100 жыл ... ... жануарлар
дүниесі саны мен сапасы жағынан көп ... ... Оған ... әсер
етіп отырған – антропогендік факторлар. Кең - байтақ жерімізде ... түз ... ... ... ... ... ... күрт
азайтып жіберді. Кейбір жануарлар саны біртіндеп құрып бара жатыр. Айталық,
қазақтың кең ... ... ... ... қазір жоқтың қасы. Оның басты
себебі есепсіз аулау. Қазақстанда біраз аңдар мен ... ... ... аз алдында тұр. Олардың қатарына- қар батысы, құдыр, қызыл қасқыр,
арқар, тауешкі, қабылан, дала ... ... көк ... ... аю, ... ... қаракөл, сабаншы т.б. жатады. Ал құстардан ... ... ... құр, ... т.б. ... болады.
Жануарлар дүниесінің кейбір түрлерінің жер бетінен құрып кетуі ... ... ... өйткені эволюциялық даму барысында бір түр
жоғалып, екінші түр ... ... ... Бұл ... ... климаттың
өзгеруіне және басқа да табиғи факторларға байланысты. Адам баласы
жануарлар ... ... ... игілігін жақсарту үшін міндетті
түрде пайдаланған. Сондықтан олар жойылып отыр. Ал ауыл ... ... ... улы ... заттарды пайдаланып, кейбір
организмдердің тіршілігін жойған. Сол ... тірі ... ... ауыр түрі – ... ... ... соғыстарда бүкіл
тіршілік атаулыны жойып жіберетін қарулар қолданылды. Олар- атом бомбалары,
соғыс ракеталыры, ... ... ... ... адам ... ... ... суқоймаларын, өндіріс пен өнеркәсіп, автокөліктер
т.б. шаруашылық салаларын дамыта отырып, тірі организмдерге ... ... ... ... ... ... ... – орманды қыруда, тың
игеруде, батпақтарды құртуда, суқоймасын салуда, жол ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетінен
табиғи экожүйелер өзгеріп, антропогендік ландшафтарға ... ... ... ... мен флоранфң біртіндеп жойылып, құрып кетуі. Тың
жерлерді игеру мен жайылымдарды пайдалану көптеген дала ... ... ... жіберсе, полигондар ірі жануарлардың табиғи тұрақтарын жойып,
орын ауыстыруға, ақырында түрлі апаттарға алып ... ... ... бүкіл дүние жүзіне тән экологиялық жағдайлар. Сондықтан болар
жер шары ... ... 120, ал ... 600-ге жуық ... жойылып кету қаупі бар.
Жануарлар дүниесін қалпына келтірудің 4 негізгі шарты бар. ... ... ... ... ортасын бұзбау, қолдан көбейтуге бейімдеу,
лабораториялық жағдайда гендік қорын сақтап қалу жұмыстары. ... ... ең ... жолы – адам ... ... ... ... мәдениеті. Әрбір азамат өзін туған өлкесі мен оның
байлығының иесі ретінде сезіне отырып, ... ... ... ... ... ... ... алдындағы борышын ақтаған болар еді.
➢ Қазақстан аумағындағы полигондар.
Республикамыздың ... ... ... ... ... әйгілі.
Полигондар аймағы ұзақ жылдар бойы құпия сақталынды. Тек Семей полигоны
ғана ... ... ... ... ... аймақтарынан жұрт беймәлім
еді. Шын мәнінде, қазақ даласының 19 млн га жері 40 жыл бойы ... ... ... Ол ... Семей, Азғыр, Нарын, Тайсойған, т.б.
полигондары алып жатқан табиғаты әсем, шұрайлы жайылымдар еді. Осы ... ... ... боған ядролық сынақтардың 27-сі атмосферада,
183 жер ... ... жер ... ... Атом ... ... ... Ресейде- 225, АҚШ-та- 1032, ... ... ... Бұдан біз, Қазақстан жерінің ... ... ... Атом ... сол ... Ұлыбританияда, Қытайда, Францияда, Үндістан
және Пәкістанда сыналғанын білгеніміз жөн. Оның ... ... ... ... ... орталықтары Капустин Яр (Ресей) мен Лобнор ... ... ... ... қаруды сынау алғашында ғылым мен техниканы дамыту бағытында
сипат алғанымен, кейіннен атом бомбасы соғыс ... ... ... ... рет АҚШ 1945 жылы Хиросима мен Нагасаки қалаларына тастады.
Адамзат тарихындағы бұл қасіреттің ізі бүгінге дейін ... ... ... ... ... Ал ... жерінде сыналған 500-ден
астам атом ... ... ... да ... ... Қазақстанда
ядролық қаруды сынау кең көлемде жүргізілді. 1990 жылғы мәліметтер бойынша
сынақ жасалған жерлердің көлемі облыстар бойынша 16686,1 мың га ... ... қару тек атом ... ... ... ... ... , т.б. техникаларды да сынақтан қатар өткізіп ... ... ... ... ... ... 24 рет ... қару
сыналған. Соның ішінде Азғыр полигоны ғана 6,1 мың га ... алып ... ... ... ... ... рауалы мөлшері (кадмий, стронций,
қорғасын) бірнеше есеге көбейіп кеткені ... ... ... де ... жылдары жасалған. Сол сияқты ірі полигондар қатарына
Атырау облысының Тайсойған, Балқаш көлі маңында Сарышаған, Ташкент-4 ... мен ... ... ... да ... Сынақтар кезінде апатқа
ұшыраған ракеталар, соғыс техникалары қоршаған ортаға өте қауіпті.
Полигондар ішінде ... ... ең көп ... ... аймақ. Мұнда атом
қаруын сынаудың ғылыми ... ... Ол- ... ... ... Абай, Бесқарағай, Жаңасемей, Абыралы аудандарының аумақтары атом
сынақтарының ордасы аталып, ең көп ... ... ... ... ... ... атом ... сынау 40 жылға созылып, табиғи
экожүйелерді бүлдіріп, жарамсыз етті. ... ... ... 33,6 млн ... Полигондарға пайдаланылған жерлердің ауа, су, ... ... ... ауа және жер асты ... ... ... ... тарайтыны белгілі. Қазірдің өзінде Қазақстанда 2,6 млн адам ... ... тұр. Оның ... ... ... ... тұрғындары. Сол
сияқты қатерлі ісік, қан аурулары, ... ... ... ... ... көрсеткіші бұл аймақтарда республика бойынша жоғары. ... жер ... ... ... ... бүлініп,
жарамсызданған. Ен далада еркін жүзген ақбөкен, қарақұйрық, елік, сілеусін,
қабылан, қарақал сияқты аңдар мен дуадақ, безгелдек, ... т.б. дала ... ... құстары сиреп немесе жойылып ... ... ... ... құстарынан, шырылдаған жәндіктерінен айырылған дала
тыныштық құшағына енген. Тіршіліктің қайта қалпына келуі ... ... ... ... ... Өйткені тіршілік атаулы сынақтың құрбаны
болған.
1991 жылы 20 ... ... ... ... ... атом ... бірдола тоқтатылды. Бұл оқиғаны дүние жүзінің қауымдастығы қуана
қарсы ... ... ... бұл ... ... ... ... болды. Полигондар зардабын шешу проблемасы күн
тәртібінде тұр. Осы ... ... ... ... ... зерттеу және сауықтыру шараларын ұйымдастыру» (1992, 1995)
туралы маңызды құжаттар қабылданды. Ал полигондардың қоршаған табиғи ... ... және ... ... жою ... ... деңгейде жүргізілуде. Болашақта полигондар аймағындағы бүлінген
жерлердің қалпына келіп, табиғат тыныштығы орнайтынына ... ... Арал ... экологиялық ахуалы.
Арал теңізі – Қазақстанның інжу-маржаны, шөл белдеміндегі бірден-бір
көгілдір су айдыны. Оның ... ... ... ... ... ... ... болған. Қойнауы кәсіптік ... бай, ... қоға мен ... ... еді. Сол ... жылына 50-
150 мың балық ауланса, таңіз жағасынан ... ... ... ... Арал ... ... 1970 жылдарға дейін ... ... ... ... етілген тіршілік кешті. ... елді ... 17 ... колхозы, 10 балық өңдейтін зауыт, 2
балық комбинаты тұрақты жұмыс істеген.
1960 ... ... Арал ... игеру қолға аланды. Осы аймақтағы
игерілетін жер ... ... ... мен ... 1,5;
Түркіменстанда 2,4; Қазақстанда 1,7 есеге өсті. Ал әмудария мен сырдария
бойындағы халықтың саны ... ... ... 2,2 ... ... ... ... орай суға деген қажеттілік те артты. Осыған ... ... ... ... ... құйылатын су мөлшері азайды. Оның негізгі
себебі-антропогендік факторлар еді. Екі өзен ... суды мол ... ... пен ... ... ісі қарқындап дамыды. Мәселен, Аралға 1960-
1965 жылдар арасында 44 мың м³ су құйылса, бұл ... ... ... мың м³, ал 1990 жылы екі ... ... ... Арал теңізінің
деңгейі 23 метрге дейін төмендеп, оның су ... 30-200 км ... ... ... 40% ... артты. Оның үстіне екі өзен ... ... мен ... препараттарды қолдану бұрын-соңды
болмаған көрсеткішке жетті. Осындай ... ... Арал ... ... ... Арал апатына себеп болған факторларға:
• жергілікті жердің тарихи-табиғи ерекшеліктерін ескермеу;
• ауыл шаруашылығын дұрыс жоспарламау, судың қорын есепке алмау;
• суды өте көп ... ... ... ... ... ... көбейтіп
жіберу;
• жерді игерудің агротехникалық шараларын сақтамау және суды ... ... ... ... ... қателіктер мен оны
меңгерудің ғылыми тұрғыдан негізделмеуі болып табылады.
Осы ... ... Арал ... ... ... ... дағдарысқа әкелді. Бұл жағдайлар адам баласының қолдан істеген
қателігі ретінде дүние жүзіне белгілі ... ... ... ... қазіргі экологиялық апаттар нышаны жыл
өткен сайын теңіз суын тарылтуда. Оның фаунасы мен флорасы жойылып ... ... ... өте ... ... Арал теңізінде балық өсіру
шаруашылығы тоқталып, соңғы 1-2 жылда ғана ... ... ... Ондағы
тұрғындардың әлеуметтік жағдайы төмендеп кетті. Теңіз түбінен көтерілген
улы тұздың мөлшері жылына 13-20 млн т деп ... ... ... шаңдар
әсері сонау Орта Азия республикалары аумағына жетіп, ауыл ... ... ... ... ... ... отыр. Мұның өзі жалпы шаруашылыққа зиянын тигізуде. Арал өңірінде
климаттың өзгеруі шөл белдемінің табиғи ландшафтарын бірте-бірте ... ... ... ... қарай ығыстыруда. Қазіргі Арал
өңірінде адамдардың денсаулығы күрт төмендеп кетті. Бұл ... ... ... ... бүйрекке тас байлану, сарысу, өкпе-тыныс
жолдарының қабынуы, жұқпалы ... ... ... өңірлерімен
салыстырғанда жоғарғы көрсеткішті беріп отыр.
Арал теңізі болашағы ... ... ... Оның ... кетуі Орта Азия мен Қазақстанды ғана емес көптеген шығыс елдерінің
тыныс-тіршілігіне өзгерістер әкелмек. Ал әлемдік климаттың ... ... ... ... ... ... тудырады. Арал мәселесі соңғы 10 шақты жылда географ және
эколог ғалымдар арасында ... ... ... Арал мәселесі
туралы халықаралық конференциялар ұйымдастырды. Өркениетті елдер қаржылай
көмек көрсетуде. Олар негізінен Орта Азия ... ... ... т.б. мемлекеттер. Арал теңізін құтқару жөнінде бірнеше ғылыми
болжамдар мен жобалар бар. Олар:
1. ... ... ... ... Әмудария мен Сырдария өзендерінің суын реттеу арқыла суды молайту;
3. Алар теңізін жартылай сақтап қалу;
4. Каспий теңізінің суын жасанды ... ... ... Жер асты ... ... Арал теңізінің өздігінен табиғи реттелуін немесе толысуын күту.
Әрине, бұл ... ... ісі ... ... ... оны ... оның іске асуы ... қауымының білімі мен біліктілігіне байланысты
екені анық. Қазіргі кезде Аралды құтқару бағытында батыл да ... ... ... ... ... ... ... – адам тағдыры»
болғандықтан оны сақтап қалу аға ... ... ... ... ... көлі – Қазақстандағы ең ірі экожүйелердің бірі.
Балқаш көлін кім және қай кезде ашқандығын анықтау өте ... ... ... ... ... ... ... көлі жөнінде Орта және
Оңтүстік-Шығыс ... ... ... Монғолияда ерте заманда белгілі
болған. Ал ... ... ... тек 1697 жылы ... ... ... ... земли всей безводной и малопроходимой каменной
степи» атты еңбегінде құрастырылған. Құрастыру барысында ол орыс ... ... ... ... көлі – Қазақстандағы ең ірі экожүйелердің бірі. Көл Балқаш-
Алакөл ойысында орналасқан. Көлемі-501 мың км², ... км, ... Ал ең ... ... Бұл көлдің 1970 жылдардағы сипаты болса,
қазір мүлдем басқаша. Жетісу өзендерінің ішінде Іле, Қаратал, ... ... ... ... ... көлі шөл және шөлейт табиғат белдемдерінде
орналасқандықтан, оның климаты шұғыл континентті болып келеді. Су ... өте ... ... байланысты судың деңгейі тез өзгеріп отырады.
Ұзақ жылдар тұрақты болып келген су ... ... ... өзгере
бастады. Балқаш көлінің экологиялық жағдайының нашарлау себебі Қаратал,
Лепсі, Ақсу өзендерінің мол суының Балқаш көліне ... ... ... Оның ... ... кездерде Аякөз, Биен, Сарқант және Басқан
өзендері ... ... оның ... су ... ... ... Ал ... өзендер Балқашқа құймайды. Аталған антропогендік жағдайлар Балқаш
көлінің жағдайын шиеленістіріп жіберді. ... ... одан ... Іле өзені бойындағы Қапшағай су қоймасы да әсер етеді.
Балқаштың тағдыры ... мен әр ... ... ... мамандарды,
сонымен қоса адамгершілігі мол адамдарды мазалайды. «Жамандық айтпай
жақсылық ... ... егер көл ... кетсе, не болады? Бұл ойдың өзі
сезінген адамды тітіркендіреді. Өйткені, осы аймақтағы тіршіліктің барлығы
Балқаш көліне ... ... ... ... ... себебін
анықтау үшін көл су
Қоймаларының тарихын ескеру қажет. Осылай, 1910 жылы Балқаш көлемі ... ... 1946 жылы 15730 км² ... екі есе ... ... Бүгінгі күндегі
Балқаш көлінің су көлемі 16400 км², су ... ... м ... жер асты ... ... ... қосқандағы жоғарғы қабаттағы жалпы су
көлемі жылына-23,8 км³ көлге 73% судың ... Іле ... ... ... су ... ... суға қарағанда булануы 4 есе артық. Ал оның ... ... м. ... ... өзгеруінің себептері минералды
заттардың ауытқуы мен климаттың өзгеруінің әсер деп ... ... ... ... ... ... болады. Бірақ олар көп емес, барлығы
260-300 млн тонна.
Балқаш экожүйесінің бұзылуының зардаптары. Іле-Балқаш ... ... ... ... ... өте ... ... Іле
тоғайын, өзен жағасындағы шұрайлы жайылымдар мен оның сағасындағы қамыс-
қоғаның жойылуына себепші болды. ... ... ... ... шаң ... ... көлі соңғы жылдары 2 метрге жуық төмендеп отыр. Сонымен
көл жағалаулары батпақтанып, сорланып,тақырлар мен ... ... ... ... мен флорасы зардап шегуде. Балық аулау соңғы
жылдары 5 есеге ... ... шашу ... ... ... ... Іле ... егіс, көкөніс ... ... ... және ... ... қалдықтарымен улануы
жиі байқалуда. Бұл өңірдегі экологиялық қатарына Балқаш көлі ... ... ... ... кен рудаларын байыту кешендері,
Сарыағаш полигоны, Текелі қорғасын-мырыш комбинаттары осы аймақта ... өз ... ... ... 1999 жылы ... ... құтқару,
оның бүгінгісі мен болашағы» атты ... ... ... ... ... Онда ... көлін құтқару мәселелері қаралып, нақты
шешімдер қабылданды. Оның негізгілері:
• Іле өзені бойындағы өндіріс орындарында суды ... ... ... су ... ... жіберілетін судың үлесін тұрақтандыру;
• Ақдала және Шарын массивтеріндегі күріш алқаптарын азайту;
• Жер асты ... ... ... асыру;
• Суармалы жерлердің көлемін шектеу;
Балқаш көлін құтқару бүгінгі ... ... Арал мен ... сияқты су
экожүйелерінен айырылу Қазақстанды ғана емес ... ... ... апаттың ошағына айналдыруы мүмкін. Сондықтан әрбір
табиғи жүйе көздің қарашығындай сақтау мен ... ... ... ... ... ... экологиялық ахуалы.
Каспий теңізі – жер шарындағы бірден-бір тұйық су айдыны. Оның көлемі-
380 мың км². Каспий ... ... ... ... 1030 км, батыстан
шығысқа дейін 196-435 км аралықты қамтиды. Солтүстік –шығыс ... ... ал ... ... климатты құрайды.
Каспийдің солтүстік жағалауы таяз, ... ... ... Каспий
теңізі Еуропа мен Азия ... ... ... ... ... өте ерекше табиғат туындысы әрі өсімдіктер мен жануарлардың
қолайлы ортасы. Мұнда «Қызыл кітапқа» енген өсімдіктер мен жануарлар ... ... су ... болғандықтан мұндағы организмдердің ... ... ... балықтарының бірі-бекіре тұқымдас ... ... ... ... да бай. ... ... 76 ... Каспий теңізі жыл құстарының да сүйкімді ... ... 3-3,5 млн ... ... ... ал жыл ... саны 10-12
млн жетеді.
Каспий теңізінің экологиялық жағдайы соңғы ... су ... ... ... ... ... көтеріліп, бірде тартылуы
жердің табиғи-тарихи эволюциясына ... ... ... бойынша 1820-
1930 жылдар аралығында каспий ... су ... ... ... ауа ... ... мен және антропогендік факторлармен
түсіндіруге болады. Еділ өзені теңізге ... ... ... 80% ... ... ... толысуы Еділ өзенімен тығыз байланысты. Соңғы
жылдары теңізден Қарабұғазкөл шығанағын ... ... ... қосу ... Каспий экожүйесіне батыл араласуы еді. Осы әрекеттердің бәрі
Каспий теңізінің байырғы қалыптасқан ... ... ... ... ... ... қабылданды. Қарабұғазкөл елімізде тұз өндіретін
бірден-бір ірі ... ... ... ... ... ... бастап теңіз деңгейі өздігінен көтеріле бастады. ... ... ... 3 ... жуық ... Судың көтерілуінен 100 астам ... ... ... ... 6 ... ... 100 елді мекендер
коммуникациялық желілер, өнеркәсіп орындары су ... ... ... ... мен ... ... ... араласып, оның аймағы 300 мың га
жетті. Кейінгі жылдары ... ... ... ... ... ... Каспий теңізінің көтерілуі оның маңындағы мемлекеттерге
көптеген ... ... ... Оның ...... ... Су деңгейінің көтерілуі теңіз жағалауындағы табиғи жайылымдардың
көлемін тарылтып, құстар мен жануарлардың мекенін ... ... ... үшін ... ... ... ... мен флорасына зор
шығын келтірді. Балықтардың уылдырық шашу аясы мен құстардың ұя ... ... ... ... кету ... ... Теңіз деңгейінің көтерілуі судың, ауа мен топырақтың ластануына, одан
әрі ... ... ... ... ... ... ... 1980
жылдан бастап күшие түсті. Су құрамында пестицит және акыр ... ... ... ... ... ... ... құстардың жаппай
ауруларға ұшырап, қырылып қалу фактілірін жиелетті. Соңғы мәліметтер
бойынша бекіре балықтарын аулау 40% ... Су ... ... ... ... ... ұңғырларын, мұнай
қоймаларын, мұнай өңдейтін өнеркәсіп орындарын, балық комбинаттарын,
елді мекендерді су басып, орасан зор шығын келтірді.
• Мұнай ... ... ... ... ... теңізінің
экологиясын одан әрі шиеленістіре түсуде. Мұнай өндірумен бірге ауаға
шығатын ілеспе газдардың көтерілуі аймақтың ауа ағынында зиянды газдар
үлесін ... ... ... ... ... техногендік
процестерді жылдамдатып, аумақтың шөлге айналуына себепші болып отыр.
Каспий ... ... ... күрделі аймақтың экологиялық проблемаға
айналды. Каспий мұнайын игеру жоғары ... ... ұзақ ... Бұл ... тек ... ғана емес ... Әзербайжан,
Түркменстан, Иран республикаларына да тән ... іс. Ең ... ... ... мен ... ... ... қалу. Каспий
проблемасы БҰҰ деңгейінде көтерілуде. Соның бірі 1999 жылы ... ... ... ... ... ... тақырытында өткен бірінші аймақтық семинар болды. ... ... ... ... ...... ... мемлекеттермен
біріге отырып, Каспий теңізінің экологиялық проблемаларын шешудің ең тиімді
жолдарын қарастыру.
➢ Қалаларда ... ... ... ... ... саны еселеп артуы тұрмыстық-коммуналдық
құрылыстар мен өнеркәсіп, зауыт, фабикалардың салыну қажеттілігін тудырады.
Осыған ... ... ... ... және ... сулар көптеп
жиналуда. Қазақстанда жыл сайын шығарылатын ақаба судың мөлшері 6 ... ... ... кезде тұрмыстық ақаба суларды залалсыздандыру ... ... ... Осындаң қаланың бірі – оңтүстік астана атанған Алматы
қаласы. Алматы қаласының халқы жыл сайын артып, ... ... және ... айналуда. Осы уақытқа дейін Алматы ... ... суы 70 км ... ... және ... бөгетіне
жинақталып, ірі жасанды көлдерге айналған болатын. Қалыпты экологиялық
жағдай 1986 жылы ... ... бойы ... ... су ... ... Қапшағай су қоймасына қарай ақты. Бұл апатты жағдай
көптеген мал басы мен ... ... ... ... Қапшағай
суқоймасы ластанып, демалыс орындары уақытша қызметін ... ... су ... ... ... ... ... салмақ түсірді.
Қазір Сорбұлақ суы шамадан тыс көбейіп, қауіпті деңгейге ... ... ... ... ... ... Осының салдарынан Сорбұлақтағы
су айдыны 60 км² артып, ұзындығы 15 км, ені 8км, ... 18 ... ... ... ... 1 млрд м³ ... отыр. Жасанда көлдің
жиегін бұзып кету қаупі күн ... ... өсе ... ... ... Сорбұлақ апаты болған жағдайда ... ... ... апатқа ұшырап, 50000 тұрғыны бар Балқаш өңірі зардап шекпек. Іле
бойындағы гидромелиорациялық станциялар, елді мекендер, егіс алқаптары ... өзен ... ... ақаба су астында қалу қаупі төнуде.
Сорбұлақ мәселесін шешуге бола ма? Бүгінгі өмір ... ... ... мен ... ... ... ... ақыл-ойы табиғат апаттарының
бәрін шешуге дайын. Сорбұлақ мәселесі-ғалымдарды, қоғамдық ұйымдарды бей-
жай ... ... ... ұсынылып та үлгерді. Олар:
1. Сорбұлақ көлінен канал арқылы суды ... ... ... ... суды ... ... ... жүйесін қолданып, суды
залалсыздандыру құрылысын салу.
2. Сорбұлақ суын ... ... ... су ... әкеле отырып, оны
қосымша тазартып, одан соң Іле өзеніне құю. Мұны жүзеге асыру ... ... ... және ... ... ... суды ... іске қосу жұмыстары талап етілуде.
3. Қала суын қайта тазартудың жаңа технологиясын қолдана отырып, ... ... ... ... ... ... мәселесі барлық ірі қалаларға тән жағдай. ... ... ... ... мен адам ... ... өмір ... ауадай қажет мәселелер.
Қалалардың саны мен олардың тұрғындары тез ... ... ... ... ... ... күшейіп келеді. «URBS» латынша
«қала» деген сөз ертеден ... ... ... ... ... ... жылдары жиі қолданыла бастады. Халықтың қалада
тұруға ұмтылуы, қаладағы тұрмысты ұнатуы урбанизация процесінің ... ... ... да ... ... ... ... жоқ. Әсіресе өнеркәсіпжәне қатынас кәсіпорындарын ... салу ... және ... ... игеру кезінде қалалар саны, оның ... ... саны тез ... ... ... 45 жылды 5 еседен артық өсіп,
халықтың басым көпшілігі қалада тұратын ... ... ... ... ... ... өзгере қоймайды, ал қаладағы тұрғындар саны көп артуы ықтимал.
Қала халқының тығыздығы, әсіресе, Алматы, Қарағанды, ... ... ... км 200 аса адамнан келіп, экологиялық жағдайдың үнемі нашарлауына
себеп болуда.
➢ Өндіріс қалдықтарының қоршаған ортаға тигізетін әсері
Қазақстан ... 2717 мың ... км ... ... жатыр.
Қазақстанда – 14 облыс, 84 қала және 210 қала ... елді ... ... ала болжамдар бойынша, алдымыздағы ғасыр ... ... ... ... ... орындары шоғырландырылған қалалар мен қала ... ал ... келе ... ... олардың жартысына жуығы
қалаларды мекендейтін болады. Ал өндіріс орындары ... ... ... ... ... көзі сол ... Ж.Әділов өз
еңбегінде былай сипаттайды: ... ... ... салалары, өндіріс
күшінің басым бөлігі қалада шоғырланғандықтан, онда халық көп, әрі ... ... ол ... және ... қарама-
қайшылықтың негізгі буына айналады. Бір жағынан, қалала-айналадағы табиғи
ортаны ластайтын басты көз, екінші ... ... ... көп ... және ... қоршаған ортаны сауықтыруды қажет ететін әлеуметтік-
экономикалық обьект. Сондықтан, қаланың көбею процесінде, яғни ... ... және ... бірінші кезекте қоршаған орта факторларын
реттеуді ... ... ... ... өте ... ... және
экологиялық жүйе болып саналады. Оларда, өндірістік және өндірістік ... ... ... ... ... организмі тығыз
байланысқан. «Тұтас организм ретінде, - деп ... ... - ... жүйе ... өндіріс, тұрғын, көлік, тұрмыс, мәдениет
салаларының ... ғана ... ... ортасы және мәдени жағдайлардың
табиғи байланысы.»
Қаланы адамдарды қоршаған ортаның ... ... ... ... және ... ... ... қаланың экологиялық блок
модельдерінің өзіндік ... ... ... ... ... ... қоса әлеуметтік және табиғи ресурстардың басты ролі
ретінде, тікелей адамдар ... ... ... да ... функция ең әуелі әлеуметтік тұрғыда және олардың өмір сүруін
қамтамасыз етуде, әрі қала ... ... орай ... ... ... пен ... т.б. ... кешені көбінесе суы мол,
адамдар үшін қолайлы жерге ... Ол үшін ... ... ... ... ... бәрі ... табиғи ортаға өзімен бірге
өндіріс қалдықтары мен түрлі тұтыну ... ... ... ... ... біз ... қоқыстар дейміз. Ал әрбір ... адам ... 1,2-1,4 кг ... ... ... тұрмыстық қалдықтарға:
қағаз, тамақ, шыны, металл, тоқыма бұйымдары, ... ... ... т.б. ... Осы қалдықтарды біз күнделікті шығарып
отырамыз. Ал өнеркәсіп қалдықтары көлемі мен ... ... өте ... ... болып келеді. Олар су, дала, орман, т.б. кешендерді ластап,
айнала қоршаған ортаға зиянын тигізеді. Бұдан ... ... ... ... ... шалдығуы мүмкін.
Қазақстанда қалдықтарды өңдеу проблемасы әлі шешілмей келеді. Көптеген
қалаларымыз (Қарағанды, ... ... ... ... ... ... жерлерге салынған. Өнеркәсіп қалдықтары тау-тау болып
үйіліп жатыр. Оны өңдеу баяу жүргізілуде. Осының бәрі желмен, сумен ауаға,
топыраққа ... ... ... ... ... 1994 ... мәліметтер
бойынша Қазақстанда жинақталған қалдықтар 20 млрд тоннадан асып ... ... жыл ... ... ... 1 млрд ... ... қалдықтар 14 млн тоннаны құрайды. Қалдықтардың ішіндегі ең улысы
түсті ... ... ... Олардың көлемі республика
жерінде 54 млн т деп ... ... ... бойынша Алматы қаласында ғана жүзеге
асырылуда. Республикада өнеркәсіп, тұрмыстық және басқа да ... алу, ... ... мен көму ... өте нашар дамыған.
Оның үстіне мұндай қалдықтар ешқандай қоршаусыз ашық аспан астында жатыр.
Республика жерінде ... ... ... аумақтарда 30 млн га асады.
Мұндағы ... ... ... ракета сынықтары, бақылау
обьектілері ешбір көмусіз шашылып жатыр. Олар ...... ... ... ... ... айлағы, Сарышаған сынақ полигондары.
Енді, өндірістік және тұрмыстық ... ... бола ма? ... ... бұл ... ... ... қойылған. Мысалы, Жапонияда
қалдықтарды өңдеудің бірнеше сатылы жүйесі бойынша жұмыс істейтін ... Олар ... ... аз ... ... ... ... соңғы өнімі құрылыс материалдары немесе тыңайтқыш. Міне, осындай
деңгейге жету барлық мемлекеттердің алдағы жоспары. ... ... ... ... жұмыстар жүргізілуде. Мысалы, Алматы қаласында біраз
зауыттар өндірістік қалдықтардын шлакты ... ... ... жол төсемдерін жасауда. Қазақстан Республикасының табиғи ресурстар
және қоршаған ортаны қорғау министрлігінің ... ... ... ... әсерін азайту жөніндегі шаралары ... және ... ... ... ... еліміздегі экологиялық ахуалды жақсарту
барысында жасалынып жатқан игі істердің бастамасы деп білеміз.
➢ Қазақстанда экологиялық ... ... ... заманда қалыптасқан экологиялық жағдайлардың туындау
себептері:
... ... ...... ... қорының азаюымен
қатар олардың тозуы, ластануы, экологиялық жағдайдың ... ... ... жаңа сатысы: ҒТП негізіндегі жоғары технологияға
ауысуы, табиғатты пайдаланудың жаңа стратегиясының қалыптасуы арқылы
жүзеге ... Оның өзі өз ... ... және ... ... ... Қоршаған ортаның ластануы адам баласының ... ... ... қоғамның қалыпты дамуына кері әсерін тигізудә.
Бүкіл дүние жүзі ... мен ... ... да ... ... ... ... тұрақсыздық, алаңдауылық
күйге түсуде. Сондықтан елдегі ... ... ... де ... тигізуде.
• Экологиялық жағдайлардың нашарлай түсуі Қазақстан жағдайында бұрын-
соңды болмаған жаңа проблемалар тудыруда. Олар – ауа, су, ... мен ... пен ... ... соңғы жылдардағы
өзгерістер.
• Антропогендік қысымдар табиғат ресурстарының барлық түріне тікелей
және жанама әсер ете ... ... ... ... экологиялық
апаттар әкелуде.
• Әлемдік климаттың өзгеруі – Қазақстанның барлық ауыл ... зор ... ... ... ... топырақты
құнарсыздандырып, ауыл шаруашылық өнімдері өнімінкемітіп отыр.
• 1949-1996 жылдар аралығында Қазақстан ... 503 ... ... Ол 20 млн га жердің ... ... ... ... Соның нәтижесінде, 3,4 млн адам тұратын ... ... Олар әлі ... ... ... жоғарда қысқаша тоқталған экологиялық жағдайлар ... ... ... ... ... Тіпті полигондар
қамтып отырған аймақтардың тұрғындары өзінің ауруының ... ... ... Оның өзі «адам құқығын» бұзғандық және үкіметіміздің
жариалық- демократиялық мемлекетті құрудағы ағаттықтар деп білу керек.
... ... ... ... Кез-келген архитектуралық,
шаруашылық обьектілерін, ірі өндіріс орындарын салуда жобалау кезінде
олардың экологиялық шығынының ... ... ... ... тигізетін әсерін ескеру қажет.
• Экологиялық жағдайлардың бәріне талдау жасау керек. Оның ... ... ... ... ... ... үшін көпшіліктің
білімі мен тәрбиесін, мәдениетін көтеру керек.
➢ Қорытынды.
Экология қазіргі дәуірде адамзатты толғандырып ... аса ... ... Табиғатты, қоршаған ортаны жою арқылы бүкіл қоғамды,
тіршілікті жойып ... ... ... ... ... ... Біздің
өмір сүріп отырған дәуірімізде техникалық құралмен қаруланған адамның ... аз ... ... өтуі де, ... салуы да оп-оңай. Сондықтан әлем
халықтары ел тағдырларын экологиямен байланыстырып, экологиялық ... ... ... Қазақстан табиғатының өлшеусіз байлығын игере отырып,
бізді қоршаған ортаның бүтіндігін ... да ... ... ... ... Сырт қарағанда, оңай көрінгенмен бұл мәселені шешудің
күрделілігін де түсінуге ... Ол үшін ... ... ... этикалық дағдыларын өзгерту керек. Табиғат пен адамның арасында
жаңа көзқарас қалыптастыру қажет. Бізде бүгінгі ... ... ... ... ... даму ... ол болмай
тұрмайды деген бір жақты пікір қалыптасқан. Ғылым ... ... ... ... ғой. Сонымен бірге ол қоршаған ортаны қорғаудың
да, қалпына келтірудің де тәсілдерін ашты. Табиғи ресурстарды үнемдеуге
мүмкіндік ... ... ... ... ... енгізу,
өндірісті сумен қамтамасыз етудің қайтымды және тұйық айналымдарын
қолдану, жылу мен ... ... ... ... ... ... ... тыңайту мен ондағы ылғалдың ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін орман
алқаптарын сақтау және қалпына келтіру – міне, ... ... ... ... берер ақыл-кеңесі осылар. Ғылыми-техникалық
өрлеудің қазіргі деңгейі қуатты копьютерлердегі ... ... ... ... ... алдын-ала талдауға мүмкіндік береді.
Жобаны іс-жүзінде ... ... оның ... тигізетін залалында
есептеп, болдырмаудың жолдарын іздестіру қажет.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Авторы: Сағынбаев.Ғ.Қ.
"Экология негіздері" Алматы 1995 жыл.
2. Авторы: ... ... және ... ... ... 2004 жыл.
3. Авторы: Жаттамбаев.Ж.Ж.
"Экология негіздері" Алматы 2004 жыл.
4. Авторы: Асқарова.О.Б.
"Экология және қоршаған ортаны қорғау"
Алматы 2004 ... ... ... ... 1998 ... ... оброзование в Казакстане"
№6 ноябрь-декабрь 2005.
Л.Т.Малаева.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі заманда қалыптасқан экологиялық жағдайлар12 бет
Қазақстан Республикасындағы ормандар. Орман экономикалық ресурсы5 бет
Қызылорда қаласының табиғи – экологиялық жағдайлары63 бет
Қазақстанда сақтандыру нарығының қалыптасу кезеңдері және қазіргі жағдайы»74 бет
Египет және Таяу Шығыста қалыптасқан геосаяси жағдай96 бет
Каспий теңізі. Казақстанның батыс өңірінде қалыптасқан экономикалық жөне экологиялық жағдай.4 бет
Материалдық мәдениетке байланысты калыптасқан этномаркерлі топонимдер40 бет
Психологияда қалыптасқан ғылыми бағыт- бағдарлар16 бет
Психологияда қалыптасқан ғылыми бағыт-бағдарлар24 бет
Психологияда қалыптасқан ғылыми бағыт-бағдарлар. Генетикалық психология23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь