Орта ғасырда Орталық Азиядағы тәрбие туралы ой-пiкiрлердiң қалыптасуының теориялық негіздері

Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4 . 11

1. Орта ғасырда Орталық Азиядағы тәрбие туралы
ой.пiкiрлердiң қалыптасуының теориялық негіздері

1.1 Қазақ даласындағы халық тәлімінің тарихи кезеңдері
мен Орта ғасырдағы даму ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... 12.24


1.2 Халық тәлiм.тәрбиесi мен түркі жазбалар
арасындағы сабақтастық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25.42

1.3 Ойшыл.ғұлама Жүсіп Баласағұн шығармашылығының
тәлім.тәрбиелік мәні мен халықтық педагогика
тұрғысынан зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43.56

2. Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастанындағы халық
педагогикасының құрылымдық жүйесі мен мазмұны

2.1 Халықтық педагогика . «Құтты білік» дастанындағы
төрт діңгектің негізгі бастауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57.83

2.2. Салт.дәстүрлердің халықтық педагогикада алатын
орны мен «Құтты біліктегі» көрiнiстерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... .84.103

2.3. Жүсіп Баласағұнның тәлімдік ой.пікірлерін халықтық
педагогика тұрғысынан оқу.тәрбие үрдісінде пайдалану
жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 104.114

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .115.117

Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .118.124

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .125.133
Зерттеудiң көкейкестiлiгi: Бүгiнгi күнi жеке тұлғаны Қазақстандық патриотизм мен отансүйгiштiк рухта тәрбиелеу барысында Елбасымыз: “Қазақстанның отаншылдық сезiмiн тәрбиелеу бiлiм берудiң мектепке дейiнгi жүйесiнен жоғары оқу орындарына дейiнгi орталықтарда, барлық ұйымдарда көкейкестi болып табылады. Балаларды Отанды, туған жердi, өзiнiң халқын сүюге тәрбиелеу – аса маңызды, аса жауапты да қадiрмендi парыз” – деген сөзiне үңiлсек, онда Қазақстан мемлекетiнiң егемен ел болып қалыптасып, дербес мемлекет болуы және өркендеп гүлденуi ұлттық бiртектiлiктi сақтаудан басталады. Оның басты құндылықтары – ана тiлi, ұлттық рух, дiни наным-сенiмдермен тығыз байланысты. Қазақ халқы – рухани зор байлықтың мұрагерi. [1,29].
Елiмiз егемендiк алғалы берi халқымыздың ғасырлар бойы бiртiндеп қорланып қалыптасқан рухани қазынасы қайта жаңғыра түстi. Жас ұрпақтың ата-баба мұраларынан қол үзiп қалмауы, жалпы адамзаттық құндылыққа, әсiресе, ғылыми дүниетанымға жаңаша көзқараспен қарау қазiргi педагогика iлiмiнiң назар аударып отырған мәселелерiнiң бiрi.
Жастарға рухани тәрбие берудiң бағдарлы идеялары мемлекетіміздің басты «Қазақстан-2030» тұжырымдамасында: «...бiздiң балаларымыз бен немерелерiмiз… бабаларының игi дәстүрiн сақтай отырып, қазiргi заманғы нарықтық экономика жағдайында жұмыс iстеуге даяр болады. Олар бейбiт, абат, жылдам өркендеу үстiндегi күллi әлемге әйгiлi әрi сыйлы өз елiнiң патриоттары болады», - деп көрсетілген [2, 12].
2004-2006 жж. мәдени-тарихи мұраларды сақтау, жинау, қорландыру жылдары деп аталып, зиялы қауымға мемлекеттік тілде әлемдік ғылыми ойдың мәдениет пен әділеттің үздік жетістіктері негізінде гуманитарлық білім берудің толымды қорын жасау міндеттелді.
«Мәдени мұра» бағдарламасы бізде ғана емес, ЮНЕСКО тарапынан да бұл – дүниеде сирек кездесетін жоба, басқа елдерге де өнеге болатын құжат.
Қай халықтың болмасын өзге жұртқа ұқсамайтын бөлек болмыс-бітімін даралап, өзіндік тағдырын айқындайтын басты белгі – мәдениеті. Мәдениет – ұлттың бет-бейнесі, рухани болмысы, жаны, ақыл-ойы, парасаты. Өркениетті ұлт, ең алдымен, тарихымен, мәдениетімен, ұлтын ұлықтаған ұлы тұлғалармен, әлемдік мәдениеттің алтын қорына қосқан үлкенді-кішілі үлесімен мақтанады. Сөйтіп тек өзінің ұлттық төл мәдениеті арқылы ғана басқаға танылады [3].
Бүгінгі күні ұлттың рухани түлеуіне негіз салып отырған «Мәдени мұра» бағдарламасы ресми түрде аяқталғанымен, оның жұмысы жалғасын тауып отыр. Осыған Елордадағы Бейбітшілік және келісім сарайында үш жылға арналған «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөніндегі қоғамдық кеңестің өткен қорытынды отырысы дәлел. Мұнда мемлекет басшысының баяндамасы еліміздің мәдени, рухани дамуының әрі қарай бағыт-бағдарын айқындап берді [4]. Ежелден келе жатқан ата-бабалардың өлшеусіз, рухани құндылығы артқан шығармашылығын тереңдете зерттеу соның бірі болып табылады.
Ұлттық тәлім-тәрбиелік ұғым-түсініктерінің, ілім-білімдерінің даму тарихы он төрт ғасыр бойы ұрпақтан-ұрпаққа ұласып, мирас болып келе жатыр. Мұның өте әрідегі ілкі бастаулары, түп-төркіндері б.з.б. бір мың жылдықта Орта Азия, Қазақстан, Шығыс Түркістан жерін мекендеген, тарих тұрғысынан «Азиялық скифтер» атанған сақтар тағлымы мен тәрбие тәлімі, ғұндар наным-сенімдері мен ғұрыптарынан бастау алып, кейін Орхон-Енисей ежелгі жазба түркі ескерткіштері, Қорқыт ата тағлымдарымен жалғасып, сол орта ғасырларда Шығыс Аристотелі атанған қазақ жерінің ұлы ғалымы Әбу Насыр әл-Фараби еңбектерінде, сондай-ақ ХІ-ХІҮ ғасырларда өмір сүрген белгілі ойшыл-ғұламалар Жүсіп Баласағұн, Махмұт Қашқари, Ахмет Иүгінеки, Реванди Хорезми, Қадырғали Жалайыри, Мұхаммед Хайдар Дулати ілімдерімен сәтті жалғасып, қазақ хандығы құрылған кезден былай қарай қазіргі заманымызға дейін бір-біріне сабақтасып, дамып, енді ғана болса да қолымызға тиіп отырғаны – аса қуантарлық жағдай. Сан ғасырлар бойы жас ұрпақты ізгілікке, имандылыққа, әділдікке, мейірбандылыққа, ақылдылыққа шақырған ғұлама тұлғалардың болғаны тарихта белгілі. Ғұлама-ойшылдардың мұрасы ғасырлар бойы атадан балаға айна қатесіз жетіп отыр.
1. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында Алматы, 1999. - 296 б.
2. Қазақстан 2030. Барлық Қазақстандықтардың өркендеуі, әл-ауқатының жақсаруы мен қауіпсіздігі. Елбасының халқына жолдаған Жолдауынан // Егемен Қазақстан, 11 қазан, 1997. С. -32
3. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы-Қазақстан, 1995 ж.
4. «Мәдени мұра бағдарламасы». Егемен Қазақстан, 29 қараша 2003 ж.\
5. 2005-2010 жылдарға Қазақстан Республикасы білім беруін дамытудың мемлекеттік бағдарламасы. Астана, 2004
6. Қазақстан Республикасы білім беру ұйымдарында тәрбие берудің кешенді бағдарламасы. Астана, 2001 ж.
7. Қазақстан Республикасының жоғары педагогикалық білім беру тұжырымдамасы. Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогика университеті, Алматы, 2004 ж.
8. Тауасарұлы Қазыбек. Түп-тұтқияннан өзіме шейін. / басп, дайындаған Б.Қыдырбекұлы. – Алматы: Жалын, 1993.-416 б.
9. Абай Құнанбаев шығармаларының бір томдық толық жинағы. – Алматы: Көркем әдебиет баспасы, 1961. – 136 б.
10. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. // Тексты и исследования. – М.; Л., 1957. – С. -282
11. Асланов В.И. Лексика «Кутадгу билиг» и азербайджанский язык // Советская тюркология, 1970, №4. – С. - 46
12. Бартольд В. Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии. Алматы; Жалын, 1993. – С. - 192
13. Радлов В. Кутадгу билиг. Факсимиле уйгурской рукописи. Императорской королевской придворной библиотеки в Вене. / Изд. Императорской Санкт-Петербургской Академии Наук, СПБ, 1890. – С. - 500
14. Валитова А.А. К вопросу о фольклорных мотивах в поэме «Кутадгу билиг» // Советское востоковедение. – 1958. - №2, С. - 88-102
15. Фомкин М.С. Благодатное знание // Звезда Востока. – 1984. - №7, С. - 182-184.
16. Бомбачи А. Тюркские литературы. Введение в историю и стиль. // в кн. Зарубежная тюркология. – С.191-293 Қалиев С.Қ. Қазақ этнопедагогикасының негіздері мен тарихы. – Алматы, 1992. – 163 б.
17. Короглы Х. Древнетюркская литература // Советская тюркология. – 1988, №5, С. - 16-21
18. Каримов К. Некоторые вопросы композиции метра и жанра «Кутадгу билиг». // Советская тюркология. №2, 1973. – С.104
19. Баласағұн Жүсіп. Құтты білік. / Көне түркі тілінен аударған және алғы сөзі мен түсініктерін жазған А.Егеубаев; Алматы: Жазушы, 1986. – 616 б.
20. Мырзахметұлы М. Болашақ кітаптың беташары. – Түркістан, 1999. – 21 б.
21. Қоңыратбаев А., Қоңыратбаев Т. – Көне мәдениет жазбалары: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 1991. – 400 б.
22. Орынбеков М. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. – Алматы: Ғылым, 1996. – 168 б.
23. Бердібаев Р. Ғасырлар толғауы. – Алматы, 1977. – 156 б.
24. Сүйінішәлиев Х.Ж. Қазақ әдебиетінің тарихи. – Алматы: Санат, 1998. – 328 б.
25. Өмірәлиев Қ. ҮІІІ-ХҮ ғасырлардағы көне түркі әдеби ескерткіштері. – Алматы: Мектеп, 1985. – 128 б.
26. Дербісалиев А. Қазақ даласының жұлдыздары. – Алматы: Рауан, 1995. – 283 б.
27. Әліпхан М. Жүсіп Баласағұн мен Абай арасындағы шығармашылық сабақтастығы мәселесі: филол. ғыл. канд. ...автореф.: 10.00.01. – Алматы, 1998. – 24 б.
28. Стеблева И.В. Поэтика «Кутадгу билиг» // Советская тюркология. 1970. – №4. – 85-100
29. Егеубаев А. Кісілік кітабы. – Алматы: «Ана тілі», 1998. – 34 б.
30. Сегизбаев О. Казахская философия. Алматы:
31. Байпаков К.М. По следам древних городов Казахстана. – Алматы, 1990. – С. - 208
32. Касымжанов А., Мажиденова Д. Поэт-мыслитель Юсуф Баласагуни // Простор. – 1984, №1, С.-201-203
33. Мажиденова Д.М. К вопросу об изучении мировоззренческих основ «Кутадгу билиг» Юсуфа Баласагуни // Известие Академии Наук КазССР. Серия общественных наук: Наука, Алма-Ата, 1982, №2, С. - 34-37
34. Мукасов С.М. Реализм Жусупа Баласагуни // Вестник Кыргызского государственного национального университета. Серия общественные науки, выпуск 3, Бишкек, 1997. С. – 240
35. Жарықбаев Қ.Б., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. - Алматы: Санат, 1995. - 352 б.
36. Қалиев С. Қазақтың халық тәлім-тәрбиесінің ғылыми-педагогикалық негіздері: пед. ғыл. док ... автореф.13.00.01. – Алматы, 2004. – 65 б.
37. Көбесов А. Әл-Фараби. - Алматы: Жазушы, 1971. - 171 б.
38. Кошербаева А.Н. Развитие идей гуманизма в педагогическом наследии Юсуфа Баласагуни: дисс. ... док. пед. наук:.13.00.01. – Алматы: 2004. С. – 45
39. Ахметов Т. Жүсіп Баласағұнидің тәлім-тәрбиелік идеялары: пед. ғыл. канд. ... автореф:.13.00.01. – Астана, 2003. – 27 б.
40. Мамбетакунов Э. Концептуальные основы гуманизации образования // Материалы международной научно-практической конференции «Самопознание – программа гармоничного развития человека». Часть 1. Алматы, 21-22 октября 2003. С. – 210
41. Тәжібаев Т.Т. Таңдамалы шығармалары // Құраст.: Қ.Б.Жарықбаев, Ж.Түрікпенұлы. – Алматы: Қазақ университеті, 2000. – 272 б.
42. Сембаев А.И. История развития советской школы в Казахстане. - Алма-Ата, 1962. С. - 356
43. Храпченков Г.М. Проблемы содержания и методы обучения в школах Казахстана. - Алма-Ата, 1983. С.- 135
44. Құнантаева К.К. - Білім шыңына Қазақстанда әйелдерге білім берудің дамуы (1920-1977 жж.). – Алматы-Қазақстан, 1978. – 18 б.
45. Жарықбаев Қ. Қалиев С. Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы. – Алматы: Рауан, 1994. – 62 б.
46. Қалиев С.Қ. ХҮ-ХІХ ғасырлар ақын-жырауларының поэзиясындағы педагогикалық ой-пікірлер. – Алматы: Рауан, 1996. – 85 б.
47. Көбесов А. Әл-Фараби. – Алматы: Жазушы, 1971. – 171 б.
48. Құдиярова А.М. Педагогические воззрение Шакарима Кудайбердиулы: автореф. ...док. пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 1994. С. – 23
49. Әлсатов Т.М. Қазақ хандығы тұсындағы педагогикалық ойлардың дамуы (ХҮ-ХҮІІІ): пед. ғыл. док. ... автореф.: 13.00.01. – Алматы, 1997. – 300 с.
50. Шаймерденова К. Педагогические взгляды Абая Кунанбаева: автореф. ... канд. пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 1987. С. -24
51. Калмыкова З.И. Педагогика гуманизма. Москва: Знание, 1990. – С.80
52. Ильясова А.Н. Проблемы развития педагогической теории Казахстана (1960-1990 гг.); дисс. ... док. пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 1997. – С. -300
53. Муканова Г.И. Педагогичесий основы взаимодействия учителя и учащихся в формировании и развитии социальной активности подростков: автореф.... док. пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 1992. С. – 49
54. Урунбасарова Э.А. Развитие теории нравственного воспитания школьников в истории педагогики Казахстана (60-е гг. ХІХ – 90-е гг. ХХ в.): дисс. ... док. пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 2001. С. – 274
55. Ұзақбаева С.А. Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық дәстүрі. – Алматы: Рауан, 1998, - 128 б.
56. Хайруллин Г.Т. Традиционная культура казахского народа. – Алматы; Канагат – КС, 2000. С. – 120
57. Төлеубекова Р.К. Бастауыш класс оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде халықтың педагогикалық озық дәстүрлерін пайдалану: пед. ғыл. канд. ... дисс.: 13.00.01. Алматы, 1994. – 170 б.
58. Сейталиев Қ.Б. Қазақстанда жоғары педагогикалық білім берудің жолдары. – Алматы, 1996. – 153 б.
59. Тұрсынова А.Б. Халел Досмұхамедұлының педагогикалық мұрасы: пед. ғыл. канд. ... автореф.: 13.00.01. – Алматы, 1999. – 21 б.
60. Бессмертная книга зороастрийцев // Учитель Узбекистана. - 2002, №41,
61. Мыңжан Н. Қазақтың көне тарихы. – Алматы: Жалын, 1994. – 400 б.
62. Қасымжанов А., Алтаев Ж. Ежелгі рухани таным және қазақ философиясы // Мұрагер. - Алматы, 1992, №1, Б. 46-55.
63. Алтаев Ж. Қазақ философиясының қалыптасуы: филос. ғыл. канд. ... автореф. 09.00.00. – Алматы, 1997. – 47 б.
64. Қалиев С.Қ. ХІ-ХІҮ ғасырлар ақын-жырауларының поэзиясындағы педагогикалық ой-пікірлер. – Алматы: Рауан, 1996. – 85 б.
65. Әбиев Ж. Педагогика тарихы. – Алматы: Дарын, 2006. – 480 б.
66. Мажиденова Д.М. Ибн Сино и Юсуф Баласагуни. Торжество разума.// Мат. Межд. Сесси, посв. 1000-летию со дня рождения Абу Али Ибн Сино. Душанбе; Дониш, 1988. С. – 393
67. Насрединов Б. В кн. Культурное наследие и история философии мысли. (Хайруллаев М.М.) Ташкент: «Узбекистон», 1985. – С.20
68. Философия: Жоғары оқу орнынынң студенттеріне арналған оқулық // Құраст. Т.Ғабитов, аудар. Сатершинов; Алматы: Қаржы-қаражат, 2002. – 352 б.
69. Боис М. Зороастризм. Верования и обычаи. – М., 1986. С. –174 с
70. Малов С. Е. Памятники рунического письма. – 1950. С.– 28
71. Турсынов Е.Д. Древнетюркский фольклор: истоки и становление. – Алматы: Дайк-Пресс, 2001. С.–27
72. Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник ХҮІ века «Гулистан» С.Сайфа и его язык. – Алма-Ата, 1975. С. – 85
73. Айдаров Г. И др. Древнетюркская письменность. – Алматы, 1971. С. – 56
74. Бертельс С.Е. Подготовка к изданию Наманганской рукописи «Кутадгу билиг» // Литературная газета, 10 марта, 1965.
75. Караев О. История караханидского каганата (Х-ХІІІ вв.) Фрунзе: Илим, 1983. С.– 216
76. Майоров Г.П. К вопросу об эволюции аристотелизма в средние века // «Торжество Разума». Матер. Между. Сессии, посв. 1000-летию со дня рождения Абу Али Ибн Сино. – Душанбе: Дониш, 1989. С.– 393
77. Кодаров А. Юсуф Баласагуни как представитель Восточного Ренессанса // Школьная библиотека. Урок 7. С.- 89-93
78. Баролина И. Поэма «Кутадгу билиг» // в кн.: Наука быть счастливым. 1968. – С.101-115
79. Кляшторный С.Г. Эпоха «Кутадгу билиг» // Советская тюркология, 1970, №4. С. - 82-89.
80. Кзыласов Л. Раскопки древнего Баласагуна. «Вестник Московского университета» СОН, №11. 1953.-С.160
81. Тороконов Э. Баласагын – Караганидтер мамлекетинин борбору, Фрунзе. Токмакская типография л/п объединения: «Периодика», 1990. С.– 28
82. Масон М.Е., Горячева В., Бурана: История изучения гродиша. – Фрунзе, 1985. С. –54
83. Тайчубеков Ю. Чаша Тюрбиса: Повесть // Литературный Киргизстан, 1986, №10, С. -12-68.
84. Шәлекенов У. Құм басқан қала. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 120 б.
85. Бартольд В.В. Очерк истории Семиречье. – Фрунзе, 1943. С.– 104
86. Ә.Марғұлан. Ежелгі жыр, аңыздар; ғылыми-зерттеу мақалалар. – Алматы: Жазушы, 1985. – 144 б.
87. Кошербаева А. Тарихи-салыстырмалы педагогикадағы Жүсіп Баласағұнның ізгілік идеялары //Научно-пед. журнал Білім. – Алматы, 2006. – 52-54 б.
88. Байтұрсынов А. Ақ жол. – Алматы: Жалын, 1991. – Б. 262-263.
89. Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. – Алматы, 1986. – 157.
90. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. – Алматы, 1971. – Б. 154-200
91. Бартольд В.В. Книга моего Коркута. – М.-Л., 1962. С. -47
92. Сулейменов О. Эссе. Публицистика. Стихи. Поэмы. Алма-Ата: Жалын, 1989. С. - 542
93. Махмұд Қашғари. Түркі тілінің сөздігі: (Диуани лұғат-ат-түрк) - 3 томдық шығармалар жинағы / Қазақ тіліне аударған, алғы сөзі мен ғылыми түсініктерін жазған А. Егеубай, Алматы, 1997, 1т. - 3 б.
94. Келімбетов Н. Ахмет Иүгінеки // Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы, 1986. – 145 б.
95. Ахмет Иассауи. Диуани хикмет. – Қазан, 1901. – 102 б.
96. Мырзахметов М.М. Мұхтар Әуезов және Абайтану проблемалары. Алматы: Ғылым, 1982. – Б. 209-212
97. Қоңыратбаев Т. «Құтадғу» біліг және оның зерттелуі // Астана дауысы, 1993, 24 сәуір
98. Тухлиев Б. Фольклорные мотивы в «Кутадгу билиг» Юсуфа Хас-Хаджиба: дисс. ... канд. филолог. наук:. 10.00.01. – Ташкент, 1992. – 50 б.
99. Содиқов З. Юсуф Хос-Хожиб «Кутадгу билиг» асарининг олмонча илмий-адабий талкинлари: дисс. ... канд. филолог. наук:. 10.00.01. – Ташкент, 1994. – 24 б.
100. Молотова Г. Проблема нравственности – актуальная проблема всех эпох (на примере «Кутадгу билиг» Юсуфа Баласагуни) // Вестник КазГУ. – Алматы, 1999. - №9, С.35-39
101. Амребаева Ж.Т. Традиции восточной педагогики в поэме Юсуфа Баласагуни, «Кутадги билиг» // Историческая память: Алия-Маншук: конф. Молодых ученых г. Алматы, 2 марта 1998. – С. 88-89
102. Кошербаева А.Н., Мырзахметов М.М. Баласағұнидің «Құтты білік» дастанының мәні // Қазақстан мектебі. – 2004.- №7. – Б.34-36
103. Ахметов Т., Асқар Л.Ә. Жүсіп Баласағұни дүниетанымының рухани бастаулары // Қазақстан мектебі. – 2004. - №7. - Б. 23-28
104. Кононов А.Н. Поэма Юсуфа Баласагунского «Благодатное знание», в книге Ю.Баласагунский «Благодатное знание». - М., 1983. - С.
105. Крымский Е.Н. Историй персия, ее литературы и дервишской теософии. Москва: Наука, 1909. С.-64
106. Ғаббасов С. Халық педагогикасының негіздері. – Алматы: Әл-Фараби, 1995. – 152 б.
107. Мырзахметов М. Абай және Шығыс. Алматы: Қазақстан, 1994, 138 б.
108. Қайқаус. Қабуснама. – Алматы: Жазушы, 1986. – Б. 48-51.
109. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. – Алматы, 1995. – 35 б.
110. Бұқар жырау Қалқаманұлы. Шығармалары. – Алматы, 1992. – 94 б.
111. Рыскиева А. Қазақ филологиясындағы танымдық ойлар // Восток-Запад: диалог культур. Материалы ІІІ Межд. Симпозиума. Алматы, КазГУ им. Аль-Фараби, 25-27 октября, часть ІІ. Алматы, 2001. – 301 с.
112. Волоков Г.Н. Этнопедагогика. Чебоксары, 1974. С-7
113. Христова Е.Л. Об уточнения понятийного аппарата этнопедагогики. Журнал «Советская педагогика», 1989, №7
114. Виноградов Г.С. Народная педагогика. Иркутск, 1926.-С.21
115. Қалиев С. Халық педагогикасы хақында бірер сөз // Алматы: Мұрагер. 1992, №1. 62-67 б.
116. М.Әлімбаев. Халық – ғажап тәлімгер. - Алматы: Рауан, 1994. - 89 б.
117. Ай-Адам. Талас аңыздары // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2002. – 3 б.
118. Мағауин М. Қобыз сарыны жасаған ХҮ-ХҮІІ ғ. Қазақ ақын-жыраулар. 1968, 78 б.
119. Мырзахметов М. Баласағұнды салғызған түрік қағаны – Ер Тоңа –Афрасияб. Ақ жол. 2000, 15 наурыз.
120. Тамыр жайған бәйтерек. А.Қыраубаева. Егемен Қазақстан, 3 б.
121. Учебник для чтения. 5-й класс. Москва. 1985.-С.43
122. Күзекова З. Қазақ тілі. Практикалық курсы: Оқулық. Алматы: Раритет, 2002. -152 б.
123. Қазақтың мақал-мәтелдері. – Алматы, 1999. – 345 б.
124. Қоңыратбаева А. Халық педагогикасы және оны оқу-тәрбие ісіне ендіру жолдары. пед. ғыл. канд….дисс.: 13.00.01. Алматы, 1994.–200 б.
125. Зиманов С., Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариғаттың әсері. Алматы: Жеті жарғы, 1998. – 158 б.
126. Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариғаттың әсері. Алматы: Жеті жарғы, 1998. – 158 б.
127. Сарыбеков К.Д. Қазақтардың ежелгі әдет-ғұрып, салт-саналарының табиғат қорғаудағы маңызы // Қазақстан мектебі. – 1995 - №12. – Б.33-36
128. Жамансариева С. Идеи и традиции казахской народной педагогики в современной практике воспитания в семье и школе. – Москва, 1994. – 455 с.
129. Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. – Алматы: Ана тілі, 1994. – 82 б.
130. Жарықбаев Қ.Б., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. - Алматы: Санат, 1995. - 352 б.
131. Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасы. – Алматы, 1999. – 33 б.
132. Жарықбаев Қ. Қалиев С. Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы. – Алматы: Рауан, 1994. – 62 б.
133. Дербісалиев Ә. Қорқыт ата.Алматы, 1998 - 37 б.
134. Мұхаммед пайғамбар хадистері. Алматы, 1999. – 23 б.
135. Жалладин Дауани және Абай. Парасат. №3, 1994. – 6б.
136. Жұматаева Ш.Ж. Дулат Бабатайұлы мұраларының педагогикалық негіздері /Абай атындағы АлМУ. – Алматы, 2000. -86 б.
137. Абай. Алматы: Жазушы. – Т.2. өлеңдер мен аудармалар. – 1995.-336 б.
138. Қожахметова К.Ж. Теоретика методологические основы казахской этнопедагогики: пед. ғыл. докт. ... дисс.: 13.00.01. Алматы, 1998. – 300 с.
139. Дулати М.Х. Тарих-и-Рашиди. – Алматы, 1990. – 87 б.
140. Табылдиев Ә. Ұлттық тәрбие – ұлағатты іс // Қазақстан мектебі. – 1995 - №11. – Б.28-32
141. Әлиев М. Ұлт төңірегіндегі толғаныс. Ұлт тағлымы. №6, 1999.- 4-6 бб.
142. Медетбек Т. Тіл мен дәстүр. Ұлт тағлымы. №6, 1999.-11-12 бб.
143. Балғабаев С. Бірліксіз тірлік жоқ. Ұлт тағлымы. №6 1999. – 12-15 бб.
144. Каменский Я.А., Локк Д., Руссо Ж-Ж, Песталоцци И.Г. Педагогические наследие. – М, 1987
145. Константинов Н.А., Медынский К.Н., Шабаев М.Ф. История педагогики. Москва, 1974. –С.72
146. Руссо Ж-Ж. Педагогические сочинения. – М., 1981.
147. Ушинский К.Д. Педагогические сочинении. Москва. 1967-С.123
148. М.Әуезов. Абайтану дәрістері. Алматы, 1994. – 56 б.
149. Педагогика. Курс лекций. Алматы, 2003. – 299 б.
150. Бөлеев Қ., Бөлеева Л.Қ. Мұғалім және ұлттық тәрбие. – Алматы: Нұрлы әлем, 2000. – 116 б.
151. Жүнісов А. Бабалар дәстүрі. – Алматы: Балауса, 1992. – 106 б.
152. Төлеубекова Р.К. Бастауыш класс оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде халықтың педагогикалық озық дәстүрлерін пайдалану: пед. ғыл. канд. ... дисс.: 13.00.06. Алматы, 1994. – 170 б.
153. Уәйсова Г.И. Қазақ әдебиеті. Алматы: Атамұра, 2003.- 63 б.
154. Қазақ әдебиеті. 6 сынып оқушыларына арналған.Алматы: «Атамұра», 2006. – 319 б.
155. Қазақ әдебиетінің хрестоматиясы. 9-сынып оқушыларына арналған. Алматы: Мектеп. 2001. – 201 б.
156. Қазақ әдебиеті 8-сынып оқушыларына арналған. Алматы: Атамұра, 2004. – 270 б.
157. Муканова Г.И. Педагогичесий основы взаимодействия учителя и учащихся в формировании и развитии социальной активности подростков: автореф.... док. пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 1992. – С. 49
158. Әбдікерім А. Ұлттық педагогика негізінде оқу тәрбие ісін ұйымдастыру (Баянөлгий өлкесіндегі қазақ мектептері бастауыш кластарының тәжірибесінен): пед. ғыл. канд.... дисс.: 13.00.01. – Алматы, 1993. – 125 б.
159. Педагогика. Учебное пособие для студентов педагогичсеких вузов и педагогических коллелжей / Под ред. П.И. Пидкасистого. – М.: Педагогическое общество России, 2004. – С. 608
160. Наурызбай Ж. Научно-педагогические основы этнокультурного образования школьников: дисс. ... док. пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 1997. – 300 с.
        
        МАЗМҰНЫ
бет
Кiрiспе ……………………………………………………………......4 – 11
1. Орта ғасырда Орталық Азиядағы тәрбие ... ... ... ... ... ... ... тәлімінің тарихи кезеңдері
мен Орта ғасырдағы даму ... ... ... мен ... ... ... ... Ойшыл-ғұлама Жүсіп Баласағұн шығармашылығының
тәлім-тәрбиелік мәні мен халықтық ... ... ... ... ... ... халық
педагогикасының құрылымдық жүйесі мен мазмұны
2.1 Халықтық педагогика - «Құтты білік» дастанындағы
төрт ... ... ... халықтық педагогикада алатын
орны мен ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан оқу-тәрбие үрдісінде пайдалану
жолдары
....................................................................
................104-114
Қорытынды..............................................................
...........................115-117
Пайдаланылған ... ... ... ... ... Алматы-Қазақстан,
1995 ж.
2. Қазақстан Республикасының Білім беру туралы Заңы. Алматы,
1992 ж.
3. ... - ... ... мұра ... ... Қазақстан, 29 қараша 2003
ж.
5. 2005-2010 жылдарға ... ... ... ... ... бағдарламасы. Астана, 2004
6. Қазақстан Республикасы білім беру ұйымдарында ... ... ... Астана, 2001 ж.
7. Қазақстан Республикасының жоғары педагогикалық білім беру
тұжырымдамасы. Абай атындағы Қазақ Ұлттық ... ... ... ... көкейкестiлiгi: Бүгiнгi күнi жеке тұлғаны ... мен ... ... ... ... ... ... сезiмiн тәрбиелеу бiлiм берудiң мектепке дейiнгi
жүйесiнен жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... Балаларды Отанды, туған жердi, өзiнiң халқын
сүюге тәрбиелеу – аса ... аса ... да ... ...... ... онда ... мемлекетiнiң егемен ел болып қалыптасып,
дербес мемлекет болуы және өркендеп гүлденуi ұлттық бiртектiлiктi ... Оның ... ... – ана тiлi, ұлттық рух, дiни ... ... ... ... ...... зор байлықтың мұрагерi.
[1,29].
Елiмiз егемендiк алғалы берi халқымыздың ғасырлар бойы ... ... ... ... қайта жаңғыра түстi. Жас ұрпақтың ата-
баба мұраларынан қол үзiп қалмауы, жалпы адамзаттық құндылыққа, әсiресе,
ғылыми ... ... ... ... ... ... ... аударып отырған мәселелерiнiң бiрi.
Жастарға рухани тәрбие берудiң бағдарлы ... ... ... тұжырымдамасында: «...бiздiң ... ... ... игi ... сақтай отырып, қазiргi заманғы
нарықтық экономика жағдайында жұмыс iстеуге даяр болады. Олар бейбiт, абат,
жылдам ... ... ... ... ... әрi ... өз елiнiң
патриоттары болады», - деп көрсетілген [2, 12].
2004-2006 жж. ... ... ... ... ... деп аталып, зиялы қауымға мемлекеттік тілде әлемдік ғылыми ойдың
мәдениет пен әділеттің ... ... ... ... ... ... ... жасау міндеттелді.
«Мәдени мұра» бағдарламасы бізде ғана емес, ЮНЕСКО тарапынан да бұл –
дүниеде сирек кездесетін жоба, басқа ... де ... ... ... халықтың болмасын өзге жұртқа ұқсамайтын бөлек ... ... ... айқындайтын басты белгі – мәдениеті. Мәдениет –
ұлттың бет-бейнесі, рухани болмысы, жаны, ақыл-ойы, парасаты. ... ең ... ... ... ұлтын ұлықтаған ұлы тұлғалармен,
әлемдік мәдениеттің алтын қорына қосқан үлкенді-кішілі үлесімен ... тек ... ... төл ... арқылы ғана басқаға танылады [3].
Бүгінгі күні ұлттың рухани түлеуіне негіз ... ... ... ... ... ... аяқталғанымен, оның жұмысы жалғасын тауып отыр.
Осыған Елордадағы Бейбітшілік және келісім ... үш ... ... ... мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөніндегі ... ... ... отырысы дәлел. Мұнда мемлекет ... ... ... ... ... әрі қарай бағыт-бағдарын
айқындап берді [4]. Ежелден келе ... ... ... ... ... шығармашылығын тереңдете зерттеу соның бірі ... ... ... ... ... он төрт ғасыр бойы ұрпақтан-ұрпаққа ұласып, мирас болып келе ... өте ... ілкі ... ... ... бір мың ... ... Қазақстан, Шығыс Түркістан жерін мекендеген, тарих тұрғысынан
«Азиялық скифтер» атанған сақтар тағлымы мен тәрбие тәлімі, ... ... мен ... ... ... ... ... ежелгі жазба
түркі ескерткіштері, Қорқыт ата тағлымдарымен жалғасып, сол орта ғасырларда
Шығыс Аристотелі атанған қазақ ... ұлы ... Әбу ... әл-Фараби
еңбектерінде, сондай-ақ ХІ-ХІҮ ғасырларда өмір сүрген белгілі ... ... ... Махмұт Қашқари, Ахмет Иүгінеки, Реванди Хорезми,
Қадырғали Жалайыри, Мұхаммед Хайдар Дулати ілімдерімен ... ... ... ... ... ... қарай қазіргі заманымызға дейін бір-
біріне сабақтасып, дамып, енді ғана ... да ... тиіп ...... ... Сан ... бойы жас ... ізгілікке, имандылыққа,
әділдікке, мейірбандылыққа, ақылдылыққа шақырған ғұлама тұлғалардың болғаны
тарихта белгілі. Ғұлама-ойшылдардың мұрасы ғасырлар бойы ... ... ... ... ... елi ... ... берi тарихи тұлғалардың, ғұлама-
ойшылдардың, ақын-жыраулардың, ... ... ... ... ... ... құндылық. Сондықтан оларды бүгінгі ... ... ... жеткізу ұлттық тәрбие үрдісінің басты міндеті
болып отыр.
Табиғат, қоғам, адам ... ... ... байланыстылығын
өздерiнiң дүниетанымына арқау етiп, ежелден ұлы ... ... ... ... ... мән бергенi анық.
Орта ғасырдағы түркі халқының ұлы ғұламалары өмір сүрген кезең (840-
1212 жж.) тарихта қарахандар дәуірі деген ... ... Осы ... ... ... ... биігі іспетті, мемлекет гүлденіп, өркениет
шалқиды. Сонымен бірге ислам діні ... ... ... ене бастаған.
Қарахан мәдениетіндегі елдік түзу, мемлекеттік, қоғамдық ойды идеология
деңгейінде өрістету секілді айқын ... ... ... ... ... мен даму ... бүгінгі таңда көптеген зерттеулердің
және деректі құжаттардың арнайы мәселесі болып келеді [5; 6; 7; т.б.].
Көне дәуірдің бір белгісі ... асыл ... ... өшпес
мұра – Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу билиг» атты дастаны. ХІ ғасырда жарық
көрген энциклопедиялық ... ... ... ... ... ... берері мол.
Осыдан он ғасырдан астам бұрын жазылған көне мұра бiз үшiн ең алдымен,
тәлім-тәрбиелік, ақлиқаттық-этикалық, эстетикалық көзқарастарымен бағалы.
ХI ... көне ... ... ... кiтабының басты қасиетi, мұрат-
мақсаты – адамның бақыты, адам ... ... өмір сүру ... ... ... – аты ... ... ақын, философ, қоғам қайраткері
Жүсіп Хас Хаджиб Баласағұн ... ... ... келген. Тарихи
деректерге сүйенсек, Баласағұн жыл қайыру дәстүрі бойынша санағанда 1021
жыл шамасында ... Ақын ... ... ... ... ақынның өз шығармасы
«Құтты біліктен» ғана алуға болады. Жүсіп өз заманындағы ғылым негіздерімен
толық танысқанының арқасында, ... ... ... ... тәрізді
классикалық шығармасын жаза бастайды. Бұдан байқайтынымыз ... ... ... ең негізгісі –араб, парсы тілдерін жақсы білуімен бірге
өз ана тілін терең меңгеріп, оның аса ... ... ... ... ... Бар байлығын бойына дарытқан Баласағұн құнды
мұрасында адамгершілікті, ... адам ... ... ... Ол ... инабаттылыққа, адалдыққа меңзейдi. Өзi өмiр сүрген заманның
қоғамдық, саяси-әлеуметтiк ахуалын, ... ... тап ... ... ... түркi ойшылдарының елдiк түзу, мемлекеттiлiк
құру, өркениеттi, дәулеттi түркi ... ... ... ... жұлдыздай жарқырап көрiнедi. Дегенмен ХХI ... ... бiр даму ... маңдайы ашылған қырықтан астам ұлттың түп нәсiлi
түркi дүниесiнiң мемлекеттiлiк құрылыс түзу тәжiрибесi мен iлiмi әлi ... ... ... ... жоқ деп ... ... Жүсiп Баласағұнның құнды
мұрасы, мәні мен мазмұны зор «Құтты білік» дастаны әуелi тарихи санамыздағы
осы ақтаңдақтардың орнын толтыратын шығарма.
Түркі ... әр ... ... ... ... толғамдар бүгiн де өмiршең, бүгiн де терең мәнiн
жоғалтпаған. Оның ... ... ... ой ... ... ... ашу - ... тарихын байытып, теориялық-
практикалық ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың назарын
аударып, жан-жақты зерттелуде. Ең алдымен, «Құтты білікті» ... ... би ... ... [8], Абай Құнанбаев (1845-1904)
[9], еңбектерінен басталады. Кейіннен С.Е. ... ... [10], ... [11], т.б. ... ... тереңдетіліп, оны орыс
ғалымдары В.В.Бартольд [12], В.В. ... [13], А.А. ... [14], ... шет ел ... зерттеушiлерi А. Бомбачи [16] А. Көроглы [17], А.
Каримов [18], ал қазақ ... А. ... [19], М. ... ... Қоңыратбаев [21], М. Орынбеков [22], Р. Бердiбаев [23], Х. ... ... [25], Ә. ... [26], Ә. Мақсат [27] әдебиет
тұрғысынан зерттеген. Сонымен ... ... ... “Құтты бiлiк”
дастанының жазылу тарихынан гөрi стилiн көбiрек зерттеген И.В. ... ... ... толық зерттеген А. Егеубаев [29] болды. “Құтты
бiлiк” ... ... Ө. ... [30], К.М. ... [31], ... ... де ... айтылады.
Философиялық, психологиялық, тарихи, педагогикалық ... ... ... ... ... шығармаларындағы тәлiм-
тәрбиелiк, iзгiлiк идеяларын А. Қасымжанов [32], Д. Мажиденова [33], ... [34], Қ. ... [35], С. ... [36], А. ... [37], ... [38], Т. ... [39], Э. Мамбетахунов [40] т.б. арнайы
зерттеген.
Сонымен бiрге аталған зерттеулердiң бағыттарына ... ... ... Баласағұнның шығармашылығындағы тәлiм-тәрбиеге қатысты жақтары
әлi де толық ашылмаған. Бұл жерде ерекше көңiл аударатын ... ... ... ... ... ... ... бiразы осы
мәселенi көтерген. Мәселен, М. Мырзахметов, А. Егеубаев, А.Валитовалар ... ... ... ... ... мәнiн айта
отырып, олардың әдебиеттегi ... ... Ал ... ... ... тұжырымдамасына арналған зерттеуiнде халық педагогикасына тоқталып
өтедi. Т.Ахметовтың зерттеу жұмысы Жүсiп Баласағұнның ... ... ... [39]. Дегенмен көздеп отырған мәселені толық
ашуда бұл ... ... ... анық. Жүсіп Баласағұнның
мұрасындағы халықтық педагогика ... ... ... ... еш ... ... Ғұламаның шығармашылығындағы ежелгі
рухани танымдармен астарласып жатқан ... ... ... ... бас ... ... кеңінен орын алатын мақал-
мәтелдерден, аңыз-әңгімелерден, салт-дәстүрлерден басталып, жан-жақты
қарастырғанды талап ... Осы ... ... ... ... өз алдына мәні мен маңызы зор жеке ізденіс тақырыбы бола ... ... ... ... ... ... ой-пікірдің даму
тарихы мен Қазақстанда білім беру ісіне арналған еңбектердің де үлесі ... ... [41], А.И. ... [42], Г.М. ... [43], К.К.
Құнантаева [44], Қ.Б. Жарықбаев [45], С.К. ... [46], ... ... Құдиярова [48], Т.М. Әлсатов [49], К.Ш. Шәймерденова [50], ... [51], ... ... Қазақстандағы педагогикалық ой-пікірдің дамуына
арналған А.Г. Ильясова [52], Б.И. Муканова [53], ... ... [55], ... [56], ... [57], ... [58], ... [59] ... еңбектерін атаған жөн.
Ғалымдардың зерттеулеріне сүйене отырып, Жүсіп Баласағұнның «Құтты
білік» дастанының тәлім-тәрбиелік ... ... ... ... ... ... түсіруді басты міндет етіп отырмыз. Мұндағы құндылық
- ғұлама-ойшыл мұрасы ... ... ... ... ... қазақ халқы
әдет-ғұрыптарының, салт-дәстүрлерінің шыққан түп-төркінін кеңінен, жан-
жақты зерттеу. Дастанда өсиет, нақыл сөздер, кісілік, ... ... ... жас ... ... ... ... үлкенді сыйлау,
қоғамның заңдары мен рәсімдері туралы, жар таңдау, т.б. мәселелер ... ... ... ... ... ... ... пәні болатындығы еш күмән келтірмейді. ... ... ... ... ... ... халық тәлім-
тәрбиесінің көріністері, ең алдымен, бас кейіпкерлердің аттарынан, кеңінен
орын алатын мақал-мәтелдерден, ... ... ... ... ... ... Осы ... мәселелердің
қай-қайсысын алсақ та өз алдына мәні мен маңызы зор жеке ізденіс тақырыбы
бола ... ... ... ... ... тұрғыдан шешу, Жүсіп
Баласағұнның «Құтты ... ... ... ... негіздерін
қарастыру зерттеуіміздің көкейкестілігі деп есептейміз. Қорыта келгенде,
осының бәрі ... ... ... ... ... ... ... педагогика негіздері» деп алуымызға себепші боды.
Зерттеудiң нысаны: Жүсiп Баласағұнның тәлiм-тәрбиелiк мұрасы.
Зерттеудiң пәнi: Жүсiп Баласағұнның мұрасындағы халықтық ... ... ... Баласағұнның мұрасындағы халықтық педагогика
мәселелерiн ғылыми-теориялық тұрғыдан негiздеу және олардың тәрбиелiк мәнiн
ашып, ... ... Орта ... Х-ХII ... тәлім-тәрбие туралы ой-пікірлердің
қалыптасуының тарихи ерекшеліктерін айқындау;
2. Жүсiп ... ... ... ... ... педагогиканың
алатын орны мен негiзгi бағыттарын анықтау және құрылымдық ... ... ... ... ... жүйесiн құрайтын ... ... ... ... талдау жасап,
олардың тәлім-тәрбиелік мәнін ашу;
4. Жүсiп Баласағұнның тәлімдік ой-пікірлерін халықтық педагогика тұрғысынан
оқу-тәрбие үрдiсiнде пайдалану ... ... ... ... идея: Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастанындағы халықтық
педагогиканың негіздерін ... – жас ... ... ... ... тарихи тұлғалық санасын қалыптастыруда маңызды факторы болып
саналады.
Зерттеудiң әдiснамалық және ... ... ... ... ... ... халықтық педагогика тұжырымдамасы;
жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтардың диалектикалық ... ... ... ... ... ... мәдени ілім, мәдени
мұраларды зерттеудегі жүйелілік, ... ... ... ... ... ... бойынша әдебиеттерге (философиялық,
фольклорлық, мәдени, тарихи-педагогикалық, этнопедагогикалық) тарихи-
салыстырмалы, жүйелі-құрылымдық, логикалық талдау; ... ... ... қорларын жүйелі талдап қорыту.
Зерттеу кезеңдерi: Зерттеу жұмысы (1999-2006 жж.) жылдар аумағында
жүргізіліп, үш кезеңді қамтыды.
Бiрiншi ...... жж.) ... ... ... ғылыми негіздемесі анықталып, ғылыми-педагогикалық және арнаулы
тарихи, философиялық, психологиялық әдебиеттердегі бұл проблеманың зерттелу
жолы қарастырылды. Әдебиеттерге ... ... ... ... ... ... Қырғызстан кiтапханаларынан дерек
көздері iздестірілді. ... ... ... ... ... ... ... негіздері мен әдістері нақтыланды.
Екiншi кезеңде – (2001-2004 жж.) теориялық, ... ... ... ... ... ... ... сұрыпталды. Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік»
дастаны жан-жақты талданып, олардың мазмұны ... ...... жж.) ... тарихи-педагогикалық
зерттеу жұмысының нәтижелері бір жүйеге келтіріліп, қорытындыланды және
нақты тұжырымдар мен ұсыныстар әзірленді. ... ... ... ... ... дастанындағы тәлім-тәрбиелік ой-пікірлері» атты арнайы дәріс
бағдарламасы жасалынып, әдістемелік ұсыныстар берілді.
Зерттеудiң жаңалығы:
- Орта ... ... ... ... туралы ой-пікірлердің
қалыптасуының теориялық негіздері айқындалды.
- Жүсiп Баласағұнның “Құтты ... ... ... ... орны, теориялық негіздері, тәрбие бағыттары
анықталды.
- «Құтты білік» дастанындағы халық педагогикасының құрылымдық жүйесі
жасалынып, тәлім-тәрбиелік мәні мен ... ... ... Баласағұн мұрасының бүгінгі таңда ұлттық тәрбиедегі алатын
орны мен ... ... ... ... ... ... берiлді.
Зерттеудiң практикалық мәнi:
- зерттеу материалдары бойынша Жүсіп Баласағұнның «Құтты ... ... және оның ... атты жүйені ... ... ... ... ... «Құтты білік» дастанындағы тәлім-тәрбиелік ой-
пікірлері» атты арнайы курс бағдарламасы дайындалды.
Зерттеу нәтижелерін жоғары және орта ... оқу ... мен ... ... рухани мәдениетін көтеру мақсатында
пайдалануға болады.
Зерттеудiң нәтижелерiн сынақтан өткізу және ... ... ... баяндама түрiнде Алматы облысының “Ұлттық тәлiм-
тәрбие ассоциациясы” мен әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың Т.Тәжiбаев ... және ... ... ... ... ... жж.); Тараз қаласының М.Х.Дулати атындағы ТарМУ-iнде өткен халықаралық
ғылыми-практикалық конференциясында; ... ... ... ... Азия және ...... өркениетiнiң бастауы”
атты ғылыми-практикалық конференциясында; М.Х.Дулати атындағы ... ... ... ... кафедрасының отырысында,
Республикалық ғылыми «Ұлт тағлымы», ... ... ... ... ... қаласындағы қазақ орта ... ... ... негiзгi мазмұны Республикалық ғылыми баспасөзде
жарияланған бiрнеше мақалаларда ... ... ... (2003), ... ... ... КазНПУ (2006).
Зерттеу жұмысының нәтижелері халықаралық, республикалық ... ... ... ... 2001, Тараз 2001, 2006,
Шымкент 2001, 2003), М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінің
жалпы ... ... ... мен ... ... факультетінің және Тараз қаласындағы орта мектептердің оқу-
тәрбие процесінде ... ... ... ... ... ... дәуiрi – түркі халықтарының тарихында оқу-бiлiмнiң,
тәлiм-тәрбиенiң жаңа сапада дамыған, ... ... ... Баласағұнның «Құтты бiлiк» дастанындағы халық педагогикасының
негіздері, олардың құрылымдық жүйесі, тәрбиелік бағыттары мен
мазмұны;
- Жүсіп ... ... ... ... ... ... ... дастанындағы халық педагогикасының негіздерін ... ... ... әдістемелік ұсыныстар.
Диссертация құрылымы:
Диссертация кiрiспеден, екi тараудан, қорытындыдан, ... ... және ... ... ... ... көкейкестілігі; ғылыми аппараттары:
нысаны, пәні, мақсаты, міндеттері, ... ... ... ... ... мен ... ... кезеңдері мен базасы,
қорғауға ұсынылатын негізгі қағидалары, ғылыми жаңалығы мен теориялық және
практикалық мәні, нәтижелердің дәлелдігі мен ... ашып ... ... Орталық Азиядағы тәрбие туралы ой-пiкiрлердiң
қалыптасуының теориялық негіздері” атты бiрiншi ... ... және ... ... ... ... жасалынып, халық
педагогикасының негіздері айқындалып, оларға сипаттама ... ... ... ... мен ... ... ... Жүсіп Баласағұнның мұрасының тәлім-тәрбиелік мәні ашып
көрсетіледі.
«Жүсiп Баласағұнның «Құтты білік» дастанындағы халықтық ... ... ... мен ... атты ... ... аңыз-
әңгімелерге, мақал-мәтелдерге, әдет-ғұрыптарға сипаттама берiлiп, олардың
бағыттары, мазмұны, тәрбиелік мәні анықталады. ... ... ... ... төрт ... ... ... екендігі
айқындалады. «Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастанындағы тәлім-тәрбиелік
ой-пікірлері» атты арнайы курс ... ... ... ... жүйесін мектептің оқу-тәрбие үрдісіне қолданудың
әдістемелік ұсыныстары беріледі. Әр ... ... ... мәселелері
дәлелденіп, ғылыми-педагогикалық тұрғыдан айқындалған. Сонымен қатар Жүсіп
Баласағұнның ... ... ... ... ... зерттеу жұмысының нәтижесiне негiзделген тұжырымдар мен
Жүсiп Баласағұнның халықтық педагогика тұрғысындағы мұраларын пайдалануға
байланысты ұсыныстар берiлдi.
Қосымшада зерттеу жұмысы ... ... ... ... ... ... «Құтты білік» ... ... ... ... Орта ... ... Азиядағы тәрбие туралы ой-пікірлердің
қалыптасуының теориялық негіздері
1.1 Қазақ даласындағы халық тәлімінің тарихи кезеңдері мен Орта
ғасырдағы даму ... ... ... мен ... қарай зерттеп отырған
мәселенің теориялық негіздерінің мәнін ашып ... ең ... ... тарихи кезеңдерге басты назар аударылды. Әрбір ... ... ... сипатталады. Сонымен қатар сол кезеңдерде халықтық
педагогиканың қалыптасуы мен дамуына себеп болған тарихи ... ... үлес ... ... ... мен ... маңызы
ерекше болды. Сондықтан зерттеу жұмысымызда М. Қашқари, Ж. Баласағұн, ... А. ... ... ... ... ... ... тарих беттері – Шығыс мәдениетінің қайнар көзі болып
саналатын Ұлы даланы ... ... ... халықтардың, одан әрі ғұндар
мен сақтардың бір елді, бір ... ... оны ... жаулардан қорғап,
бір тілде сөйлеп, бір дінге сеніп, әлем мәдениетінің қалыптасуына теңдесі
жоқ үлес қосқаны, ... ... өмір ... ... ... ойға ... ғылыми тұжырымдар, пікірлер ... ... ... ... ... (А. ... [60], Ж. Алтаев [61], С. ... Ж. ... [63], т.б.) ... ... ... ... қоғамдық
құрылыс кезеңдеріне сай бірнеше сатыға бөліп қарастырады:
а) алғашқы қауымдық құрылыс кезеңдегі тәрбие;
ә) сақтар мен ғұндардың мәдени-жауынгерлік тәрбие ... ұлы ... ... ... мұрагерлері (ҮІ-ІХ ғғ.);
в) Шығыс мәдениетінің тәлімгерлік мұрагерлері (ХІ-ХҮ ғғ.)
г) Қазақ хандығы тұсындағы ... ... ... ... ... –ХХ ғғ. аралығындағы тәлім-тәрбие;
д) кеңестік дәуірдегі ... ... ... ... ... ... ұлттық тәлім-тәрбиенің дамуы
Аталған халық тәлімінің тарихи кезеңдері тек ... ... ... ... ... ... құрылыс кезеңінде
қыз балалар үй жұмыстарына араласып, киім ... ... ... қатысты, ұл балалар садақ тарта білді, аң аулауға көмектесті.
Сақтар мен ... ... ... ... ... дамытып
отырды. Сөйтіп өз ұрпақтарын дене, еңбек және эстетикалық ... ... ... өсірді.
Сақтар мен ғұндар империясы ҮІІ-ІІІ ғасырлар аралығында қазіргі Орта
Азиямен Қазақстан ... ... ... империясының құрамына
көптеген тайпалар кірген. Массагет, Исседон, Савромат, ... ... ... ... ... ... сол ... ірі мемлекет
Парсы империясының патшалары Каирге, Дайриге, Александр Македонскийге қарсы
күрес жүргізу барысында әскери көшпелі тұрмысты ... Олар ... ... маңы зор ... ... стилі» атты зергерлік бұйымдар,
қару-жарақтар мен киімдер жасай білген. ... ... өте ... мал ... ... Осы тұрмыстық тіршіліктерге байланысты
сақтар өз ұрпақтарын дене, ... және ... ... ... ... өсірген. Адамгершілік тәрбиесіне көп мән берген.
Сонымен ... ... ... ... дамыту үрдісінде кеңінен
пайдаланған.
Сол замандарда өмір сүрген, тәңір дінінің ... ... ... ... мен ғұн, ... ортақ әлемдегі тұңғыш Авеста кітабын
жазған. Сақтардың қайратты, жауынгер халық екенін атақты тарихшы Ксенофонт
(б.д.д. 434-355 жж.) ... деп ... ... ... әр ... ... шабандоздар үшін ат жарысын ұйымдастырады. Ат жарысы басталғанда
жас Сақ алға ... ... ... болып жетеді. Парсы патшасы Сақтың
тұлпарын патшалыққа айырбастауын сұраған еді, ал ол ... ... ғана ... ... бас ... ... [60, 7]. ... тұлпарды жоғары бағалап, бір хандыққа айырбастауға келіспегені,
сақтардың дүниеге ... ... тек осы ... тән ... мінез-
құлқын байқауға болады. Сақтар үшін атты игеру үлкен өнер болып ... ... ... ... болып өсетіндігі осыған байланысты болған. Сондай-
ақ бұл халық тәлім-тәрбиесімен ұштасып ... ... ... ... мен ... ... І-ІІ ... сақ тайпалары мекендеген территорияның мұрагерлері болды. ... ... ... ... ғұн ... құрамына кірді. Ғұндар
металл игерді, мал шаруашылығымен ... ... ... ең ... ... жауынгерлік өнер еді. Олар ... ... ... епті ... және ... ... ... тәрбиеледі.
Ғылымда сақтар мен ғұндардың тұрмыс-салты мен ... жайы ... көп ... ... көп тұрмыс салтына лайықты. Тұрғын жайдың
тігіліп-жағылатын үлгісі киіз үй сол кезде-ақ шыққан болуы ықтимал. ... ... ... деп ... ... ... ... астында өмір
сүреді. Қыста ағаш кез-келген сәтте тығыз ... ... ал ... қалдырылады». Көшпелі тұрғын-жайдың бұдан кейінгі эволюциясы
барысында киіз үйдің құрылымы кемелдене түсті, бірақ оны ... ... І ... ... ... болды [61, 33].
Кейінгі уақытта, яғни біз зерттеп отырған Түркі қағанаты, Қарахандар
дәуіріндегі халық ... ... ... – миф, шаманизм,
зороастризм, суфизм, діни наным-сенімдерге ... ... ... ... осы ежелгі формалардан басталғаны халық тәлім-
тәрбиесінің ... ... ... ...... [62], ... [63], т.б.) ... сүйенсек,
төмендегідей тарихи кезеңдер өмірде орын алғандығын көрсетеді:
1. Мифология. Бұл – барлық ... ... ... ... алғашқы
тарихи формасы.
2. Ренессанс. Сөзбе-сөз бұл – қайта туу, қалпына ... ... ... жағдайына қайта оралу деген сөз.
3. Ағартушылық – қазақ халқының ХІХ ғасырдағы рухани ... ... ... ... ... кезеңдер бір-бірімен өзара тығыз байланысты. ... ... ... ... ... қасиеттердің қаншалықты көп
екеніне біз қазір көз жеткізіп отырмыз.
Тұрпайы көзқарас ... өту ... ... ... ... ... ауқымды әрі жан-жақты құбылысты алып келді. Бұл әлем
халықтарына түгел қатысты адамзат санасының өте ... ... Бұл ... халқының рухани мұрасында да ерекше байқалады, оның ... ескі ... ... сақталған. Ол - шаманизм деп
аталады. Шаманизмді бақсылық-тәуіптік бейнесінде көрсететін ескі ... ... өте көп. ... ...... ... тарихи
даму дәуіріндегі дүниетанымы. Бұл ... ... ... пікірінше, көркем әдебиетте көрініс береді. Ш.Айтматовтың
«Ақ кеме» және ... ... ... кеткенде» атты шығармаларында өз
халықтарының (кит және Бұғы ана) ескі тотемдерін ... ... ... дейін жеткен шаман бейнесі мен нанымы көрінбейтін ерекше
құдіретті күшке, ата-баба әруағына қатыстылығы ... ... ... еңбегінде бейнеленген. Шаманизм жүйесі әлем халықтарының мифологиялық
ұғымдарымен бір қатарға ... тиіс деп ... [62, 48 ... да, миф ... ... адамына тән ойлаудың бірінші бөлінбеген
формасы. Мұнда поэзия мен ... ... дін мен ... ... ... бар. Мифтерде нақты жағдайда бағдар және жеке адамның
тәжірибесі мен коллективтік ... ... ... ... ... үлгілері көрініс тапқан. Мұнда құдайлар мен жын-перілер
қазіргі көзқараспен қарағанда оған талаптар мен ... бар. ... ... ... ... ... алғы шарты рөлін атқарды. Ал табиғаттың
күштеріне сақтықпен қараудың іс-әрекетпен ... ... ... ие. ... ... біз жабайы, өте ертедегі
ырымшылдықтың түрі есебінде ұяла айтамыз. «Шаманизм» ... ... ... өмірін бақылаудан алынған, ал қазақтар арасында
ешуақытта айтылмаған. Бақсы емдеушілер ... Егер ... ... ... ... онда ... ... аталарының дүниетанымын ең жоғарғы
Құдай тәңірдің атымен «тәңірлік» деп атау ... да, ... ... - ... А.Қасымжанов [сонда, 62, 48]. Шын мәнінде түркілердің ертедегі
дүниетанымы зороастралық болған және оның ... отқа ... ... ... ... ... ... байланысты болғаны анық байқалады.
Тәңір діни наным-сенімінің негізін салған әлемдегі тұңғыш «Авеста»
кітабын жазған ұлы ... сол ... ... ... ... ... айтқан. Зароастризмнің дүниетанымы өзінің құрамында бүкіл
адамзатқа ортақ қайталанбас байлықтарды ... ... ұлы ... бірі ... ... жоқ. ... ... сөз
дүниені зароастралық түсінуді кейбір дүниежүзілік діндерге иудаизмнің,
христиандықтың, ... ... ... ... ... әкеліп
соқтырады. Ондағы әдет-ғұрыптың ежелгі белгілерін ... және осы ... ... ... ... ... ... дейінгі біздің
аталарымыз мекендеген жерлер зароастризмнің нағыз Отаны болды. Бұл ... ... ... ... аударсақ, Бахридин Насрединовтың
ғылыми іздену нәтижесінде мынандай фактілер келтірілген: «Нами установлено,
что на равнинах, окруженных ... ... ... ... ... ... ... Чачия с плодородными землями, чистыми водами.
Она ... ... ... ... ... ... еще
три тысяча лет назад Чайчистон. Зардушт являлся сюда весной, в ... ... - ... ... ... ... в виду время
цветения тюльпанов) со своим большим белым верблюдом. Люди устанавливали
здесь многочисленные ... ... ... совершали жертвоприношение, пили
святую воду из Ахуру Мазду, резали баранов, быков, пели гимн ... ... Осы ... байлықтардан біз халықтың өміршеңдігінің түбірін,
өмірге ... ... ... кеңпейілділігін, өзіне деген сенімі
мен мақтанышын көреміз.
Ғылыми деректерге сүйенсек, бұған көптеген жағдайлардың, оның ... ... ... сөзсіз. Ислам діні туралы жоғарыда аталған ғалымдар
кеңінен зерттеген. Исламды ... ...... ... сияқты ондағы
мәдени-ағартушылық элементтерді теріске шығару саясаты келмеске кетті.
Ислам араб ... ... ... ... ... рөл ... де ол дінге сенушілердің сезімдері мен ойларын біріктіруге қабілетті.
Бірақ қазақтарға оны өзіндік халық, этнос есебінде ... оның ... ... ... ... екендігін ұмытпаған жөн.
Алайда ислам дінінің қазақ даласына келуі адам болмысының ерекшелік
деңгейін анықтауға ... ... ... ... ... қалыптасып,
бытыраңқы жатқан халық ислам дінін қабылдау негізінде белгілі ... қол ... ... байланысты неліктен қазақ жерінде біртұтас
ислам мемлекеті орныққан жоқ? – деген сұрақтың туындауы да ... ... ... халықтың болмысына қарама-қайшы. Себебі, мұсылман дінінің
моральдық-этикалық жүйесінің бүкіл іргетасы бағыныштылық ... ... ... кең ... ... еркін өскен өзін-өзі белгілі
бір діни ... ... оның ... ... қарсы көрініс.
Дегенмен, қазақ жеріне ислам дінінің енгенінен бастап адамдар
арасындағы өзара ... да күрт ... ... ... ... ... орнын басқан жаңашыл адамдар санасына
үлкен әсерін тигізді. Осы кезеңнен бастап адам ... бір ... ... өз ... ... қасиеттер арқылы анықталатын ерекшелік. Ислам діні
бойынша адам өз бойындағы ... ... ... аша ... ... алдын-ала Алланың алдында құрметке ие болады. [ 68, 352 ].
Зароастризмнің негізгі тілектерін ... ... ... өз ... ... ... ... мен буддизмге әсер
етті. Қазір қауым есебінде өз маңызын жойғанымен оның жұмақ пен ... әр ... өз ... тағдыры жөнінде жауап беруге міндеттейтін,
дүние тағдыры туралы барлығымызға ортақ ... ... ... әр ... болашақта сот күтіп тұрғаны жөніндегі наным-сенімдерін
дүние жүзіндегі барлық адамдар мойындайды. Табынудың негізгі объектілері ... мен от. ... адам мен ... ... ... ... ... құрбан шалуға немесе ет дайындау кезінде жануарларға дұға
жасап ... Олар ... ... ... ... ... жердің,
күннің, айдың, желдің құдайларына табынған. Бүкіл өмірдің реттілігі туралы
«аша» заңы маңызды рөл атқарған. Ол ... ... ... ... және ... ... «адалдықты» бейнеледі. Барлық
адамдар «адалдарға» «ашаван» және «жауыздықтың» ... ... ... ... ... ... (сөзін) бұзуға болмайтын
қасиетті деп бағалады. М. Боистың айтуынша: ... ... ... ол ... екі ... ... танумен – жақсылықтың
барлығын ... ... ... - Мазда) және ешнәрсе ... ... ... ... ... ... (Ахура – Мазда қасиетті
рухтың көмегімен барлық жандыларға жарық төгетін алты ... ... ...... ... ... ... жинаған). Адам саналы түрде бір
нәрсеге – жауыздықты жеңуге ұмтылуы керек, ал ол үшін ол ... ... ... сөзбен және ісімен өмір сүруге тиіс. Сыйынудағы қайталанатын
«Шындық – ең жақсы игілік» ... ... – ұлы ... ... ... ... келтірілген Наурыз мерекесі сөзбе-сөз «Жаңа күн» деп
аталады.
Зароастралықтар бұл күні жаңа ... ... ең ... күн ... ... ... ... ғана емес сонымен бірге тәртіп
талаптарының қаталдығын жұмсартатын көптеген көңілді ... ... ... өмірді ұсынды. Бұл дүниеден безуге шақыратын дін
емес, қайта өмірге құштарлыққа шақыратын сенім болды» [69, 174].
Ислам ... әділ және ... ... жан ... ... адам ... ... құдіретті құдайға бағынуды талап еткен
сеніммен алмастырды. Осы мұсылман және зароастра діндерінің ... ... ... ету ... де көрінеді: егер зароастралық
мейірімді құдай алдында тіке тұратын ... ал ... ... ... ... ... соғады. [сонда, 180].
Тәңірлік зароастралық ұғымдар С. Маловтың ... ... [70, 36]. Олар ... дәстүрлерімізде, әдет-ғұрыптарымызда,
сенімдерімізде, түсті жоруларымызда сақталған, ... мәні өте ... ... ... Ислам діні мен шамандықтың араласып кетуі Тәңірін
Алламен, жер рухын шайтан, әруақ, ... ... ... ... ұқсастыруынан көрініс тапқан.
Белгілі ғалым-фольклорист Е.Тұрсыновтың айтуынша: «...Даже при учете
процессов проникновения ... в ... оно ... – У.Ж) ... в ... моделирования мира кочевыми тюрками последревнетюркского
времени, сохраняя свое знание ... до ...... ХІХ ... [71,
31]. Е.Тұрсынов тәлімдік идеясы бар түркі ... ауыз ... ... ... ... ... ... жерің сілекейің, ... ... ... ... Тас ... ... шық!
Шеке менен тамырдан Өз ... ... ... ... ... ... сиқырлы сөздер. Көш уақытысында халық аузымен
құрастырған ... ... ... ... ... ... ... қара шашын тарап отыр.
Көшеріне келгенде жау Құләпсән
Шешесіне көрісіп жылап отыр
Ғалымның зерттеулерінде тағы да бір ... ... ...... халық
тәліміндегі айтыстың және жыраулардың толғауына ұқсайтын жырлар. Айтыс
мысалдары Махмұд Қашқаридің «Диуани ... ... Ал ... ... ... ... ... білің, я бегім
Біліг саңа еш болур.
Біліг білген ол ... күн ... тұш ... [сонда, 34].
Сонымен түркі халықтары тәлім-тәрбиесінің ілкі ...... ... формалары. Соның ішінде біз ... миф, ... т.б. ... ... бұл формалар ауыз әдебиетімен араласып,
дамып «мұсылмандық ренессанс» прогрессивті дәуірінде толық көрінеді.
Қайта өрлеу ... асыл ... ... ... ... ... Баласағұнның, Ахмет Иүгінекидің, Ахмет ... ... ... ... біздің зерттеуіміз дәлелдегендей, халық
педагогикасы жазба тарихи ескерткіштерінің пайда болуына да ... ... ... біз ... ... отырған ежелгі дүниетаным
формалары, ең алдымен, тәлім – тәрбиелік ... ... жас ... ... ... ... ... мен жазба әдебиеттерінің
сабақтастығы зерттеу жұмысымызда арнайы қарастырылады.
Біздің міндетіміз - ... ... орта ... ... ... болып табылады. Бұл мәселені жете ... ... ... дәуірі жайындағы ғылыми деректерге ... ... ... жан-жақты зерттелген тарихи деректер ... ... ... яғни Орта ... ... халықтарының тәлімдік
ойларын тереңдетіп, тарихи ... ... ... ... кең
мүмкіндік туғызады. Әсіресе, осы кезеңнің негізі болып табылатын - ұлы
түркі ... ғғ. ... ... ұлы түркі қағанаты адамзат өркениетінің
қалыптасуына зор үлес қосқаны ... ... сол ... өркениетті
Византия, Араб Халифаты және Қытай империяларымен ... ... ... ... Бұл ... ... ғалымдардың зерттеулері белгілі
(Э. Наджип [72], Г.И. Айдаров [73], С. Бертельс [74], О. ... [75], ... [15], Г. ... [76], А. ... [77], ... ғасырлар, дәлірек айтсақ, 840-1212 жылдар арасы түркі әлемі
тарихындағы ... бір ... ... Бұл ... В. ... ... ... дәуірі деп аталады [78, 45].
Қарахандар мемлекетінің тарихын жан-жақты зерттеу біздің қарастырып
отырған ... ... ... шешуге мүмкіндік береді. Себебі,
зерттеу негізіне алынған тақырыбымыз тарихи педагогикалық ... бұл ... ... ... ... ... ... санаулы. Сол сияқты, қай заманда болмасын өз уақытының дара
тұлғаларының ... және ... ... ... ... кездегі қоғам дамуынан, ... ... мен ... бөлек алып қарауға болмайтыны даусыз. Халқының болашағы үшін
күй кешкен озық ойлы ірі тұлғалар сол ... ... ... ... ... ... ... әулетінің дәуірі деген атпен белгілі кезеңнің ... ... алар орны ... әулетінің атасы Сатуқ Боғрахан (915-955 жж.) Саманилердің
қолдауына сүйеніп, Қашғар мен Таразды өзіне қаратқан ірі ... Ал 942 ... ... ... ... өзін ... қағанмын деп жариялайды.
Міне, осы кезден бастап Қарахандар мемлекетінің тарихы басталады.
Мемлекеттің құрылуы мен оның ... ... ... ... тайпалары атқарған. Ғалым С.Г. Кляшторный: «Возникновение
Караханидского каганата было ... ... ... ... ... ... ... карлуки. Они
унаследовали западно-тюркский каганат и восстановили ту ... ... в ... ... еще в VІ в.», - ... пікір білдірді [79,
56]. Қарахан мемлекетінің негізі қарлұқтар екеніне байланысты пайымдауын
В.В.Григорьев ... атап ... ... ... у ... ... там ... династию, были собственно хаканы харлукские»
[79, 82-89].
Қарахандар ... мен ... ... алумен қатар, кейін 999 ... ... ... Орта ... ... мемлекетін қиратқан.
Қарахан мемлекетінің иелігі Батыста Әмудария мен Сырдария арасындағы
Мауараннахрдан ... ... ... мен ... дейін созылып жатты.
Мемлекеттің шекаралары тұрақты болды. Еншілік иелері өз атымен ... ... өз ... ... де ... ... дәуірі түрік
даласындағы өркениеттің биігі іспеттес болды.
ХІ ғ. 30-жылдарының аяғында мемлекет екіге бөлінеді. ... ... ішкі ... ... ... болды. Біріншісі, орталығы Бұқарда, яғни
Батыс хандығы, екіншісі, Шығыс хандығы, астанасы Баласағұн ... ... ... ... ... Исфиджаб, Шаш, Ферғана, Жетісу, Қашғар қалалары
кірген. Сөйтіп, жоғарғы хан өкіметінің қоластында болған Қарахан мемлекеті
ыдырайды.
Қарахан ... ... ... ... ... бастаған кезде ХІІ
ғасырдың екінші ширегінде қарақытай (қидандар) ... ... ... Шығыс Қарахан иеліктерін түгелдей басып алады. 1141 жылы
Қарахандар мемлекетінің екі ... ... ... ... ... ... ... Қарахан әулеті мемлекетінің тарихы аяқталады.
Қарахан мемлекетінің ... ... ... жеріндегі
көшпелі қоғамдардың саяси құрылымдарынан айырмашылығы әскери басқарудың
әкімшілік басқарудан ... ... ... ... ... ... ... өздерінің туыс-
жақындарына белгілі бір ауданның, ... ... осы ... ... пайдасына жиналып келген салықты өзіне жинап алу құқын береді. Бұл
салық «икта» деп аталса, ал берушіні ... ... ... деп ... Икта ... Қазақстанның оңтүстік, оңтүстік-шығысының шаруашылық
және саясат өмірінде үлкен рөл атқарған.
Ең жоғары, мәртебелі қаған (шігілдер) орталығы Баласағұнда ... да, кіші ... ... ... әуелі Таразада болып, кейін
Қашқарға (Ордакент) ойысады. Осы кездерде, кейін ХІІ ғасырда қарақытайлар
жаулап ... ... да ... ... оқиғалардың нақ ортасында
тұрды. Ескі екі керуен жолының ... ......... ... ... ... ұштасып жатты. Шу өзенін бойлап, Іле Алатауының
бауырына қарай тартқан жол Шелекті басып Шығыс ... бір ... ... Қойлық, Қапал, Алакөл арқылы Монғолияға бастайтын жаңа керуен
жолы да Батыс пен Шығыс жалғастыратын күретамырлардың ... ... ... ... ... ... мен тәлім-тәрбиесінің дамуына қызу
әсер еткені ... ... ... ... ... қаласында туып-өскенін
ескере отырып, қала туралы біршама дерек келтіруді дұрыс ... ... ... ... ... ... Баласағұн қаласының мәдениеті,
өркениеті ғұламаның кемелденуіне әсер еткені анық.
Баласағұн қаласының орны жөнiнде болжам да, экспедициялық iздеулер ... ... ... ... ... ... бiрiнiң
жазбасынан Баласағұн жөнiнде нақты, назар аударарлық мағлұматтар бар. Онда
Баласағұн ... ... ... Шу даласында IХ-ХI ғасырлардың өзiнде-
ақ суландыру жүйелерi бар жер өңдеу, егiн өсiру шаруашылығы, ұн дайындау
өндiрiсi жақсы ... ... ... көне қала ... ... ... ... VIII ғасырда жасалған ағаш соқа, енi бiр жарым метрлiк
диiрмен тасы ... ... ... ... табылған өрiк сүйектерi мен
қауын-қарбыз ұрықтары да бау-бақша шаруашылығының өркендегенiн бiлдiредi.
Тастан жасалған қол ... ... ... ... ... құрылысы бұл
қалада отырықшылық тұрмысқа ауысқан, ... ... ... ... дәлелi. Құм басқан қала орнындағы Баласағұн сарайы
да сәулеткерлiк бiтiмi жағынан Орта Азия ... ... ... ... ... бiр қызық деректерге назар аударайық: «В ... ... ... ... ... в ... же планировке здания
наблюдается два начала. Зал, святилище и обходная ... ... ... в ... наземных храмов Восточного Туркестана. Весьма вероятно,
что строители храма были согдийцы, побывавшие в ... ... ... в ... ... ... (восточный двор с
айванами), очевидно, имеет среднеазиатские происхождение». Бұл 1953 ... ... ... ... ... хамсадан” (“Бес тарих”)
осы ойларды нақтылай түсетiн деректер кездеседi. Түркi әкiмдерiнiң iшiнде
алғаш ... дiнiн ... оны ... ... үшiн ... Сұлтан Садық
Бұғрахан екенi белгiлi. Оның өз аты Дарун болған. Мұсылмандар ... ... дiн ... олар атын ... ... ... Садук,
Садык) деп өзгерткен. «Керуен кетерде олардан дiн ... екi ... алып ... Өзi де жасырын айлап жүрiп дiн үйренiп, бiр ... ... ... ... ... ... анасы оны ерiне айтып
қойған. Ерi Садықты өлтiрем деп, бiрақ уәзiрлерi бұл iстiң ... ... деп ... да, оған ... ... ... әмiр еттi. ... ұстаздарымен келiсiп, түбiнде мешiт болуға лайықтап салуға кiрiскен.
… Ал Пұтхана қазiр үлкен мешiт, ескiде ... ... ... ... негiзiндегi екiұдайылықтың, екiiздiлiктiң негiзi қайда ... ... ... VIII ... ... ... ... қыш
мүсiндер, құмыралар, отырған күйдегi биiктiгi төрт метрге ... ... ... ... зал мен ... қабырғалары мен төбесiн тұтас
көмкерген жазулар, үстiңгi қабатты қазу ... ... ... алты қол ... (Х-ХI ғғ. ... т.б. ... ... табылған
заттар, бұйымдар Баласағұн қаласының iрi ... ... ... айғағы. Көшпендiлер мен отырықшы халықтың ... ... ... ... екi ... ... мен отырықшы)
ұласып-ұштасу белгiлерi де сайрап жатыр. «Сарайды ... ... ... ... процестiң динамикасын, отырықшылық пен көшпендi тiрлiктiң
түйiскен тұсын, көшпендi түркi халқының отырықшылыққа ауыса бастау процесiн
айқын танытып бердi», - деп ... ... [80, ... ... ... ... жағдайлардың бәрi
дерлiк, қарлұқтар, қарахандар, қарақытайлар тұсында болсын, ... ... ... ... ... өз ... ... түсiрумен
болғандай. Ертедегi тарихи жазбалардың бiрiнде 900 жылы түрiк тайпаларының
бiрi – йағмалардың Баласағұнды басып ... ... ендi ... ... ... ... ХII ... қытайдан ығысып, Енисей бойындағы
қырғыздардан қатты қарсылыққа килiккен қарақытайлар ... ... ... ... ... қалады. Орталығы – Баласағұн болып, қарақытай ханы
өзiн Гүрхан (хандардың ханы) деп атайды. 1210 жылы ... ... ... ... ... ... қала жұртшылығы қаланы жауып
алады. Гүрхан өз астанасын 16 күн қоршап, шабуылдап, әрең кiредi. 47 ... ... қаза ... ... әскерлерi қаланы ғана алып қоймай
талап, хан қазынасының өзiн талан-таражға, тонауға салады. Осы аласапыранда
Гүрханның өзi де тозып, ... ... ... алып, осылай бет алған
Күшлiк хан ... ... Бұл, ... Баласағұн шаһарының Шыңғысхан
шапқыншылығы алдындағы соңғы бiр күйзеле күйреуi ... ... ... келтірілген тарихи деректер ғалымдар Л. Кзыласов [80, 560], ... [81, 28], М. ... [82, 34], ... [83, 12-68], У.
Шәлекенов [84, 120], т.б. еңбектерінде терең зерттелген.
Баласағұн қаласының орналасуы ... ... ... ... де ... Кезінде В.Бартольд Баласағұнды Қырғызстандағы Тоқмоқ
қаласының ... ... ... бес ... ... Бұрана мұнарасы
орналасқан. Қазір ол ашық далада орналасқан мемлекет ... ... жер И. ... ... ... суреттеледі: «Қазақстанның
солтүстік жоталарында, әдемі Шу даласында, Тоқмақ қаласының ... ... ... ... мұзарат көрінеді. Бұл атақты Бұранның
мұнарасы, ХІ ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші болып табылатын. ... ... ... ... бел ескі ... бұзылғанын жасырып
тұр. Ал солтүстікке қарай бірнеше шақырымда жатқан ... ... ... ... ... болған орта ғасыр қаласының орны
екенін айғақтайды. Батыс Қытайдан Әмударияның жағалауларына ... ... ... ... ... ... ... мемлекетінің ең
бірінші астанасы Баласағұн қаласы» [85, 58]. Бұдан ... ... ... қала ... байқауға болады.
В.Бартольд 1893-1894 жж. Шу, Талас қалаларына келгенде Баласағұн
қаласы туралы алғашқы ... ... Енді ... ... ... ... орналасқан Ақтөбе жерінде (Қазақстан) іздестіруді
айтады [85, 104]. Кезінде ірі ғалым, ... ... осы ... ... әлі ... ... ... қаласының орналасқан жері
белгісіз деп айтуға болады [86, 144].
Сонымен ұлы ... ... ... ... ... аяқталады. Бірақ,
әлем ғалымдарын таң қалдыратын бір ... ... ... ... ірі ... ... жатқан сауда орталығы болғаны, бірақ
өркендеген қала туралы ... ... ... ... ... қала ... осы ... шыққан Жүсіп Баласағұн сияқты ірі
тұлғалардың аттарымен жандана ... ... ... ... ... көне ... ... сауда-саттық қарым-қатынастар көркейте
түскен. Сонау Сарайшық қаласынан ХІІІ ... ... қыш ... ... – тіл, ... ... – сөз. Кісі ... – жүз, жүздің көркі – көз» -
деген «Құтты біліктің» бір ... ... ... ... ... ... өзі бір шеті ... бір шеті Венадан шығуы тағы да
кездейсоқтық емес. Бұл даңқының таралып, сол тұстағы ... ... ... қызу ... пен өркенді өркениеттің куәсі. Осындай
тарихи ... ... ... ... еңбектерінен табуға
болады.
Алғашқы феодалдық түрік ... ... ... ... ... ... ... ғылым-білім, тәлім-тәрбиелік
мәселелер де дамып отырған. Бұған ақын-жазушылар, ғұлама ғалымдар зор
үлесін қосқан.
Сонымен ... ғғ. ... ... жоғарыда аталған құбылыстар білімнің,
тәлім-тәрбиенің дамуына зор үлесін ... ... ... ... осы мәселеге терең тоқталған. Тарихи деректерді жинақтап,
жүйелеп, олардың педагогикалық ой-пікірлерге әсерін айқындаған [87, ... ... ... ... ... ... қайталамай, тек атап
өткенді жөн ... ... ... ... және ... дамуы;
- білім мен тәрбие үрдiстерiне прогрессивтiк әсерi;
- ғылым, мәдениет, әдебиет ... ... араб ... ... ... өз тілінде, яғни түркі тілінде жазыла
бастауы.
- Китаб мектептерi мен ағартушы орталықтарында фикх және ... ... ... ... ... ... Үйi мен ... бiлiмнiң дамуы әлемдік ... ... беру ... ... етілді. Бұл мекемелерде философия,
грамматика, құқық, ... ... т.б. ... ... ... Ибн Баджа (Авенпаце – ХI ғ.), Ибн ... ... ж.), ... т.б. ... ... ... тұрғыдан талқыланып, әлемге тарайды.
- Шығыс ғалымдарының бұл еңбектері арқылы көне грек ... ... ... ... ... ... шыққан ұлы адамдар басқа мемлекеттерде де ... өз ... ... дiнiн ... ... ... ... және оның ұрпақтары. Осы үрдiстiң нәтижесiнде
“Тадж-Махал”, “Гаухар” мешiттерi салынады, ... ... ... атты ... ... ... Осы кезеңдегi Ақбар патшаның қыз
балаларға арнап ашқан мектебi әлемге әйгiлi.
Әрине, түркі халықтарының Ренессанс ... ... ... ... Бұлардың бірнеше ғасыр бойы дайындалып келе жатқан тарихи
алғышарттары болды.
Қайта өрлеу ... ... ... ... ... ... ... Прогрессивтік өзгерістерден халық тәлім-тәрбиесі де
қалған жоқ. Қайта оның, әсіресе, жазба ... ... ... ... ... ... ... жатқан әлеуметтік, мәдени өзгерістер халық ауыз
әдебиетінде көрініс табады. Жеке ... ... ... ... т.б. сол ... ... ... сақтап
қалды. Бұдан мынандай маңызды тұжырым шығады: Қарахан әулеті тұсында түрік
этносының ой-санасының жеткілікті өсті. ... ... ... ... шыға бастады, жаңа түрік жазуының түзілуіне, Орхон-Енисей
құлпытастарындағы көне ... ... ... ... жол ... ... бәрі түркі халқының патриоттық, отансүйгіштік сезімін көтеріп, халық
аузындағы нақыл сөздерде, мақал-мәтелдерде көрінісін тапты.
Халықтан шыққан тәрбие құралдары ... ... ... тереңдеді.
Бұған кемеңгер ойшылдардың шығармалары дәлел болады. Тіпті, ... ... ... ... Қашқари, Қожа Ахмет Иассауи, Ахмет Иүгінеки, т.б.
шығармаларында ... ... ... ... орын ... Әсіресе,
Жүсіп Баласағұнның есімі ерекше болды.
Туғаннан халық тәрбиесінің бесігінде тербеліп ... ... ... асыл мұрасын басшылыққа алып, өз ойларын бағыттаған.
Сонымен бірге халқымыз ежелден сөз ... ... ел ... ... ... ... кем ... Бұл халық тәлім-тәрбиесінің
даналығын көрсетіп тұр.
Қайта өрлеу үрдісінің жетістіктерін алсақ та халық тағлымының ... орны ... ... мен ... ... орта мен Даналық
Үйлерде халық педагогикасына сүйене отырып, тәрбие ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, жас ұрпаққа білім
беруде тәлім-тәрбиелік жағынан аса құнды дерек болып табылатын ... ... үлгі ... қыз ... атадан тағылым көрмеген ұл
жаман», «Қонағы жоқ қараша ... ... тұз ... т.б. кеңінен
қолданылған. Келтірілген мақал-мәтелдер сыр бойын мекендеген көшпелі
тайпалардың тұрмысы мен ... діни ... ... ... үлгілері түркі халықтарының тәлім-тәрбиелік құндылықтары
болып келеді. Сонымен бірге салт-тұрмыстарында да кеңінен орын табады. Оған
дәлел тұрмыс бұйымдардың ... ... ... ... ... ... ... бұл «халық сабағы» еңбек,эстетика, әдеп тәрбиелерінің
негізі болып табылады.
Халықтық педагогика орта ... яғни ... ... ... ... ерекше орын алған. Оларды жүйелей келе, мынадай ... ... ... ... заманының жетістіктерін халықтың ата-бабамыздан
келе жатқан тәлім-тәрбиесіне ... ... ... Жазба әдебиетінің дамуы халық тәрбиесіне байланысты, ... ... ... ... ... айқын көрінеді.
Түркі жазба тіліндегі әдебиетпен бірге ... ... ... ... отырды.
3. Көрнекті ойшыл-ғалымдар өздерінің прогрессивтік идеясын халық
тәліміне негіздеп, соған бағыттай отырып дамытқан.
4. Халық тәлім-тәрбиесінен ұл, қыз ... ... ... ... Соның ішінде отбасы, еңбек, эстетика,
әдептілік, ізгілік тәрбиелерін ... ... ... ... ... үлгілері де дамып, ерекшеленіп, өзгеріп
отырды. Көптеген мақал-мәтелдер, нақыл сөздер жаңадан пайда
болды. Бұл өзгерістер ... ... ... экономикалық,
мәдени-әлеуметтік құбылыстарымен тығыз байланысты болды.
2. Халық тәлім-тәрбиесі мен түркі жазбалар арасындағы
сабақтастық
Жүсіп Баласағұнның шығармашылығындағы ... ... ... ... ... ... жазбаларының қалыптасуы мен
ондағы халық тәрбиесінің алатын ... ... мен ... тәлім –
тәрбиесінің ... ... ... ... ... «Құтты білік» дастаны негізінен түркі халқының ғасырлар бойы
жинақталған сапалы ойын ... ... ... Бұл ... ... ... орта ... кезеңіндегі шығармалар тәрбие жөнінде халықтың
ойын түгелдей түйіндейді. Сондықтан осы мәселелер диссертацияның тақырыбын
кеңінен ашуға мүмкіндік ... ... ... жерінде түркі тілінде көптеген этикалық-
педагогикалық ... ... ... Бұл ... ... ... ... болды. Белгілі ғалым-филолог Ахмет Байтұрсынов сол
кездегі тарихқа талдау жасай ... ... ... екі ... ... Олар: 1) діндәр дәуірі; 2) ділмар дәуірі. Діндар – діншіл деген
мағынада, ділмар – тілші деген ... ... ... Орта ... дінінің күшіне қарамастан, ғылыми деңгейі жоғары жазбалар ... Дін ... ... тіл күшімен өзін тыңдайтын сөздер ... ... ... ғасырдағы жазба әдебиетінің басты мақсаты – тіл ... ... ... кезеңі әлемге танымал әбу Насыр ... ... Ибн ... Әбу Райхан әл-Бируни, Махмұд Қашқари, Жүсіп Хас ... ... ... Қожа Ахмет Иассауи, т.б. ... ... ... ... ... ... ғасырлар түркі халықтарының
қоғамдық-мәдени даму тарихында «Қайта ...... ... ... [89, ... жеріндегі Ренессанс дәуірінің маңызды ерекшелігі – ... ... ... ... ... араб ... емес,
жергілікті халықтардың өз тілінде, яғни түркі тілінде жазыла бастайды. Араб
тілі мемлекеттік тіл болудан қалып, ел ... ісін ... ... ... ... алады.
Әрине, түркі жерінде шыққан жазбалар кездейсоқ құбылыс емес. Бұлардың
ғасырлар бойы дайындалып келе жатқан тарихи ... ... ... ең негізгісі, біздің ойымызша, ауыз әдебиетінен ... ... бірі – ... ... Жазба ескерткіштерінің іргетасын
қалаған мақал-мәтелдер, ... ... ... ... ... ... ... тәрбиенің әр бағытында орнын тапқан. Осы орайда көне ... ... ... ... Орхон-Енисей бойынан табылған, тасқа қашап
жазылған ҮІ-ҮІІІ ғғ. ... ... ... ... ... Күлтегін
батыр мен ақылгөй Тоныкөк құрметіне қойылған құлпытастар. Оларда ұлы түркі
қағанаты халықтарының тұрмысы мен ... ... мен ... ... да ... ... ... сөз үлгісінде баяндалады. Орхон-
Енисей жазулары Қытай іргесінен бастап, Орта Азия, одан әрі Византия жеріне
дейін тарап, кең жайылған. Оның қолданылу ... «Ү және ... ... ... (Г. ... Ә. Құрысжанов, М.Томанов) [90, 154-200].
С.Е. Малов «Памятники рунического ... ... ... ... дат ... В.Томсеннің (1893 ж.), орыс ғалымы М. Ядринцев, В.
Радловтың осы ескерткішке ... ... ... отырып: «Бұрын тек
Қытай жылнамаларынан ғана ... ... ... ... ... жаңа көз ... ... - дейді. Ол 1799 жылы Венгрияның Св.
Николай ... ... ... ... жазулардың Талас жазуларымен
ұқсастығын айтады. Ол жазуды профессор Ю. ... Х ... ... [70, ... ... ... отырып, ондағы тәлімдік сөз үлгілерін тәрбие
бағыттарына топтастырдық. Оны төмендегі кестеден көруге болады. (кесте1).
Кесте 1 – Көне ... ... сөз ... ... сөз ... ... ... |
|1 |2 |3 |
|1 ... сен, түркі халқы, өз қағаныңнан, өз ... ... өз ... ... ... ... ... тәрбиесі |
| ... сен өзің де ... өмір ... | |
| | ... ... |
|2 ... ... болсаң, ешнәрседен | |
| ... ... | |
| | ... тәрбие|
|3 |«...Ержүрек халық, күшті халық» | |
| ... ... ... жер – ... ... деп | |
| ... ... ... ... |
| | | |
|4 ... қойып тыңдаңыздар, тереңнен ойланып, | |
| ... ... ... |
| | | |
|5 ... ұят ... ... құрметтеу|
| | | |
|6 ... ағам мені адам ... | ... ... тәлім үлгілері тәрбиенің жан-жақты қамтып тұр.
Бұларда қадірлі қазақтардың сөз саптау үлгісіне ... ... ... формалары да айқын көрінеді. Дегенмен, Орхон ... ... ... ... тілі мен әдебиеті, әдет-ғұрпы, салт-
санасы, жалпы айтқанда, тәлім-тәрбие жөнінде құнды деректер анық ... ... ... ... жазулары - жазба мәдениетіміздің,
тіліміздің ең көне ... ... ... мұра ... ... ... поэзия дәстүрі бізге ІХ ғасырда өмір сүрген
күйші, сазгер Қорқыт атаның ... ... Бұл ... ... ... ғалым В. Бартольд өзінің ... ... деда ... ... Сыр ... ... көшпелі тайпалардың тұрмысы мен әдет-ғұрпын,
діни наным-сенімдерін бейнелейтін мәліметтер көптеп кездесетіндігін ... 47]. Олар ... ... да аса ... ... ... ... Қорқыт
атаның өнегелі сөздері қарапайым ... ойын ... ... ... ... (2- ... 2 – Қорқыт мұрасындағы тәрбие бағыттары
|№ | ... ... ... ... ... |
|1 |2 |3 |
|1 ... ... ... қыз ... ... ... |
| |Атадан тағлым алмаған ұл жаман» | |
| | | |
|2 ... ... ... ... ... |ізгілік қасиет |
| | ... |
| | | |
|3 ... ... ата дәулетінен қайран жоқ |ақыл-ой ... |
| | | |
| | | |
|4 ... төрт түрі ... оның бірі ниеті қара |қыз-бала тәрбиесі,|
| ... ...... әйел, үшіншісі – |отбасы тәрбиесі |
| ... құты ... ... ...... | |
| ... | ... ... ... ... халық тәлім-тәрбиесі мен көне
түркі жазбалар арасындағы сабақтастықты көрсетіп тұр.
Жүсіп Баласағұн өмір ... ... ... ... ... әдептіліктің кодексі болды. Халықтың санасында Қорқыт бейнесі
аңыз ретінде қалыптасты. Өйткені атақты күйші адам өліміне қарсы тұрып, жер
бетінде ... ... ... келді. Өмірді жалғастыру үшін ол көп
әрекеттенеді. Мекендеген жерлерді аралап, ... ... ... ... дана үшін - ... ... Халық аңызында Қорқыт қобызымен Сыр бойында
әсем күйлер шығарады. Өнер алдында айналадағы барлық табиғат басын ... ... ... ... біледі. Қорқыт күйлері аспандағы
құстарды да ... ... ... де ... Сарыарқа бойындағы
аңдарды да шақырып, ағып жатқан суды да қызықтырып әсем ... ... ... ... келе ... өлім де ... қалатын сияқты. Сөйтіп
Қорқыт Сыр суының ... ... ... өзі де ... ... ... ... күй тоқталысымен-ақ, табиғат заңдары өз билігін жүргізеді. ... ... ... мәні ... Адам ... ... тек өнер
мәңгілік. Қорқыттың философиясының негізі де осында.
Орхон- Енисей, Қорқыттың жазбалары халық ... ... ... ... ... ... көкейкесті мәселелерін ... ... ... ... табылады.
Қазақтың көрнекті қайраткері, ақын Олжас Сүлейменов осы пікірді
былайша дәйектейді: «ҮІІІ ғасырда ... және ... ... ... ірі ... ойылып жазылған жазулар ғажап әдеби тілді ... тіл ұлы ... мен ... ... ең нәзік нюанстарын барынша жеткізе
білетін көркем және құдіретті тіл. Жазбаша әдеби тіл ... ... ... ... ... ... мен Азияның көптеген қазіргі қоныс
тепкен халықтары сол ... ... ... қол ... ... ... ... жылдарға созылған исламмен күресу кезінде жоғалтқан
байлықтарының ең ...... ... ... ... ... да
руникалық жазба ескерткіштері ислам діні жете қоймаған Алтай, Сібір,
Монғолия жерлерінде ғана ... ... тас ... ... ... таулы, шөлейт, қиыр аудандарында табылды» [92, 37].
Сонымен қорытындылай келгенде, Орхон-Енисей жазбаларының негізі терең
мағыналы тәлім-тәрбиелік тағлымдардан ... ... ... ... жинағы.
Бұл нақыл сөздер халықтық педагогиканың тәрбиелік құралы болып табылады.
Қорқыт тұлғасы халқымыздың ... ... ... азық,
оның мұрасы арқылы өткен ұрпақпен рухани байланысқа түседі. Әсіресе, тарихи
даму бабамыз өмір сүрген дәуіріндегі ... ... мен ... ... өзіндік ерекшеліктерін түсіндіретін ... ... ... ... ... үй-іші тыныс-тіршілігінің берекесі, ұрпақ
тәрбиесі әйел жұртының келбетімен ... ... ... қасиеттері
мен оның сезіміне, санасына, мінез-құлқына ықпал етудегі өсиеттері бүгінгі
күні де аса ... ... Араб ... ... ... ... империясының тұсында да жазба еңбектер біртіндеп шығып жатты. Ислам
діні уағыздауымен ... ... мен ... де ... Оның ... ... ... Көптеген шаһарларда діни медреселер ашылды,
ғылым мен білім деңгейі ... ... ... ... ... Аристотелі
атанған ғұлама Әбу Насыр әл-Фарабидің (870-950) еңбектерінде де қолдау
тапты. ... ... ... әрмен қарай өріс алуына ерекше ықпал
жасағаны анық. Ғұламаның педагогикалық ойларын зерттеген ғалым А.Көбесов
мұны ... ... ... ... ... [37, 36]. ... әл-
Фараби заманында орныққан Даналық Үйінің ғылыми жұмыстарының басты ұйытқысы
Орта Азия мен Қазақстанда болған. Осы кезде ... ... ... - ... әл-Фараби қайта өрлеу дәуірі гуманизмнің дамуына ықпал етіп, бала
тәрбиесінде білімге бейімдеуді жекелеп ... ... ... ... ... ... Оның еңбектерінде халық педагогикасының
қырлары бірден ... ... ... жүзі ... мен ғылымның
негізін салушы Әбу Насыр әл-Фараби ... 140-қа жуық ... ... ... ... Аристотельдің ғылыми мұраларын жан-жақты зерттеп, ... ... адам ... ... ... ... қала тұрғындарының көзқарасы», «Бақытқа жету» ... ... ... ... бұл ... ... ... табудың
қажетті шарты деп санайды. Ол ... ... ... ... ... ... ... физика, жаратылыстану
ғылымдарынан көп мұра қалдырды. Трактаттарында ... ... ... ... ... үйретіп, еңбекке үйретіп баулудың,
күнделікті өмір сүрудің тыныс-тіршілік құралы» – деп ... ... атты ... жас ... тәрбиесі, жеке бала тәрбиесі,
тіпті кейде жеке адам тәрбиесі, жас жұбайлар ... ... ... ... ... өсиеттер, үлгілі-өнегелі сөздер, пікірлер
біздің заманымызға дейін сақталып, ол ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... айналды.
Сонымен әл-Фарабидің еңбектерінде халық тәліміне негізделген тәрбиенің
педагогикалық мақсаты, міндеті, оның ... ... ... ... ... бақытқа жетудің басты құралы – таза және ... ... ... ... бұл ... ... ... үндесіп
жатқан тұжырым.
Ілкі орта ғасырдан бізге жеткен тағы бір жазба ...... ... ... ... сөз ... үлгілерінің топтамасы
іспетті Махмұд Қашқаридің (1030-1090) «Диуани лұғат-ат-түрк» атты ... Бұл ... ... ... ... тәлім-тәрбиелік ойлар
кездеседі.
Махмұд Қашқари халық педагогикасының үлгілерін өзінің мұрасындағы
адам болмысы ... ... ... да ... пайдаланады. Адам
бойындағы қасиеттердің әр түрлі болатындығын өзінің мақал-мәтелдері арқылы
көрсетеді. Мысалы: «Қазан айтар ... ... ... ... ... ... ... арқылы адам болмысына тән мақтаншақтықты сынаса,
«Түлкі өз ... ... ... ... деп адам бойына тән сатқындық
қасиеттерді әшкерелейді. Махмұд ... ... ... ... кісі болған. Оның «Диуани лұғат-ат-түрк» атты ... ... ... ойлау логикасымен өмір сүру дағдысының, тұрмысының, тарихының
өзіндік философиясы болып табылады [93, 166].
Ол «Диуани лұғат-ат-түрк» еңбегін хижра ... ... ... ... күні де (Қазіргі жыл санауы ... 1072 ... ... жаза ... 466 ... алтыншы айының 10-ы күні (1074 жылдың
10 ақпанында) аяқтаған. Содан екі ғасыр өткен соң 1266 жылдың ... ... ... бір ... кісі ... алады. Ол былай деп
жазады: ... ... ... Шам (Дамаск) қаласының тұрғыны Мұхаммед бин
Әбубәкір ибн Әбәлфатих (оны тәңірі жарылқасын) осы ... ... 664 жылы ... ... ... жетісінде жексенбі күні бітірді».
«Диуани лұғат-ат-түрк» автордың соңғы еңбегі ... ... ... ... бұл ... ... да ... тілдерінің статистик жүйесі жайында
(«Джавахир аннахви фллахи түрк») ... ... ... ... деген ғылыми трактат жазған. Алайда оның бұл еңбегі сақталмаған
болу керек, сондықтан осыдан басқа еш мәлімет ... ... ... ... жоғарыда айтылғандай
филологиялық, лексикографиялық мәнімен қатар халық педагогикасына қатысты
мәліметтері де болған. ... ... ... ... ... ... ... бедерлі сымбатын сипаттайды. Ол көрікті, сүйкімді,
жарқын жүзді, әдепті жүректі, үлкендерді, ... ... ... ... ... бар тұлға. Бұл қасиеттерді тәрбиелейтін
үлгілерді кестеден ... ... ... ... 3 – ... ... ... бағыттары
|№ |Мақал-мәтелдер ... ... |
|1 |2 |3 |
|1 |Ата ... ұлға ... ... |
| | ... |
|2 ... ... ... ... ... |
| |еріншектің басы ... ... ... |
| | | |
|3 ... есік сырт ... ... |
| |Қонақ келсе, құт келер | |
| | | |
|4 ... басы – тіл. ... |
| | ... |
|5 ... ... аяқ басар ... |
| | ... |
|6 ... сөзі қалт ... ... сыйлау |
| |Шыбық бақ ... | |
|7 ... інжу ... ... ... тәрбие|
| | ... ... |
|8 ... да май ... | |
| ... де күн ... ... тәрбиесі |
|9 |Еңбек егінде (далада) қалмас ... ... ... |Бойдақ елу кез бөзден дамбал тіге алмас | ... ... ... ... ... біріншіден, ойдың
танымдық қасиетін; екінші жағынан, іргелі дәстүр өрнегінің, ... ... ... ... ... ... жетекші бастаулары
жүйесін құрайтын ұғымдар.
Махмұд Қашқаридің «Түркі ... ... ... ... ... өзі де атап айтқан: «Мен бұл кітапты хикмат сөздер,
сежілер, ... ... ... және несір секілді әдеби
сөздермен безендіріп, мақсұс әліппесі ретімен түзіп шықтым. Үйренушілер ... ... ... тез, оңай табуы үшін көп жылдар бейнет шегіп,
сөздерді орын-орындарына қойдым. Көмескілерін аштым, жарық еттім, ... ... ... бұл тіл ... ... ... ... жіктедім», - деп Махмұд Қашқари өзінің кіріспе бөлімінде арнайы
түсініктеме ... [93, ... ... ... ... ... ... тіршілік етіп жатқан
ұлыстардың, ел-жұрттың тұрмыс-салтына, әдет-ғұрпына қатысты мақал-мәтелдер
кездеседі. Сөйтіп, өткенімізді тарихи құнарымен, бәз ... ... ... Бұл ... ... Қашқари еңбегін түрік жұртының тұңғыш
энциклопедиялық ... деп ... ... ... Егер Махмұд Қашқари
өзінің шығармаларында халық педагогикасының адам болмысының ... тән ... ... ... ... ... ... Иүгінеки
«Ақиқат сыйы» атты дастанында білімділік, жомарттық, ... ... ... ... ... ... тәлімімен ұштасып
тұрған қасиеттерін жамандыққа қарсы қояды. Оның бар ойы ... ... пен ... ... ... ... кісілік қасиетті
жоғары ұстауға үйрету болды. ... Тән ... ... ... та жанға
түскен жара, тіл салған жара жазылмас деп ... ... ... ... ... ... өз заманының
адал перзенті болған үлкен азаматтықтың белгісі болып есептеледі.
Халық тәлімінен сабақ алып, оның ілім-білімді игеру ... ... ... ... болды (ХІІ ғ.). «Хибатул хикайк» - («Ақиқат сыйы»)
атты шығармасында ... ... ... мен ... ... ... айқын сипатталады. Ахмет Иүгінеки өз заманындағы
адамдардың бойындағы ұнамды, ұнамсыз қасиеттерін ... ... ... ... ... байқауға болады: «Егер билікке қолың ... ... ... ... ... ... «Кәріге де, жасқа да
құрмет ... ... ... ... ... ал», т.б. ... ... педагогикалық ойлары биік, ұлағатты, нақыл сөздері мен
мақал-мәтелдері күні бүгінге ... ... ... ... Иүгінекидің «Ақиқат сыйы» атты еңбегінде ғибратшылдық, сабырлық,
қанағат, қайырымдылық, адами қасиеттер марапатталады. Адамның бақытты болуы
мінезге байланысты, ... ашу ... оны ... ... ... ... ізгі қасиеттерге толтырады. Алла сабырлықты сүйеді, жақсылықтан үміт
етсең, сабыр ет, шыдамды, кешірімді бола біл ... ... [94, ... ... ғұлама ойшылдарының бірі, ақын, ағартушы, философ
- Қожа Ахмет Иассауи. Оның ... ... ... ... ... Бұл ... Араб халифатының күш-қуаты біртіндеп әлсірей бастады.
Түркі ... ... ... ... түсті. Бұл үрдіс Иассауидің
еңбектерінде көрінеді. Оның ... ... ... ... - ... ... және гуманистік бағытта жазылған. Иассауи хикметтерінің жеке өз
басының түркілерге ... ... болу ... – ол ... және ... жетілдіруге шақыратын құнды этикалық идеялар көтереді. Олардың ғылыми
құндылығы халықтың ойымен үндесіп ... ... ... ... тоқталсақ та, олардың халық тәлім-тәрбиесімен үндесіп жатқанын
сөзсіз ... ... ... ... ... бол оның сен ... ... белгісін табуға тырыстым», «Еліктесең – пайғамбарға
(елікте), жетімдерді ұмытпа».
Ойшылдың ... ... ... ... ... ... жанының шындығын түсінбек ынтасы, өзін басқалармен тең ұстаған,
көкіректігі жоқ ақ пейілі Иассауи даңқын әлемге былайша таратты:
«Мен ...... ... оның ... шыға алдың ба?
Сопымысың? Қолың неге жетіп еді
Шын жиналған көз жасы жоқ ... ... ... ... өз ... ... етіп
былайша жырлайды:
«Біздің жұртта бұрынғы жомарттық жоқ
Жақсы мен жайсаңдардан іс қалмады
Құдай да дәуріш қалпын қабылдамай
Ел басына ... өмір ... ... ... ... ... оның хикметтерін бүкіл
ел жаттап алып, ... да, ... да ... таратты. Көшпелілер «Диуани
хикметті» құранмен тең санады: Иассауи – тірі ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты тану онымен пікір
таластыру және сұхбаттасу, оның философиялық, эстетикалық ілімін одан ... ... оның ... ... ... оны ... Шығыс мәдениеті
шеңберінде ұлы ойшыл ретінде зерттеу – бүкіл адамзат ... ... ... ... - ... аяқ ақыл-өсиет, үлгі-өнеге айтуға құрылған
қасиетті кітап. Авторы сан ғасырлар бойы құралған ... ... ... ... ... өмірдегі мақсаты өзін-өзі тануы мен
санасын ... ... ... халық одан әрі өрбітіп былай дейді:
«Білімдіден қалған ... сөз тағы бар, ... ... ат ... тый, ... ... сынбайды, Жөнсіз шыққан тілден тісің қағылар. Бақ
тіліңді, аздап сөйле, мұра – сол, ... ... тек ... рас ... ... тәрбиелік өсиеттерінің беті ашылып, ... ... ... ... ... өкілі Ахмет Иассауи адам бақытқа қол
жеткізу үшін мынадай сатылардан – шариғат және тарихат ... ... ... ... ... жету ... ... кимейінше,
Тарихаттың пырағына мінбейінше,
Ой әлеміне беріліп батпайынша,
Хакикаттың майданына кіріп болмас.
Бұл үзіндіден ақынның дүниетанымын байқауға болады. Яғни, ... ... ... ... ... бес ... ... (шариғат жолын
қууы), Тарихаттың сегіз жолын берік сақтауға: тәубашылық, ғибратшылдық,
махаббат, сабырлық, шүкірлік (барға ... ету), ... ... ... ... ... қуаттау, ғаріп – кәсерге көмек-жәрдем ету,
қайырымды, ізетті ... ... ... ғана ... сүйген құлы боласың
дейді. Иассауи діни жолды уағыздай отырып, келер ... ... ... ... ие ... шақырады. Сонымен
даналық пен татулықты жырлаған, адам өмірінің ... ... ... ... ... ... өн бойына осындай ой-пікірлер арқау болған.
«Хикметтерінде» Аллаға деген сүйіспеншіліктің ... ... ... келеңсіздіктерінен, былғаныштарынан тазартатынын ... тек ... ғана ... ... ... ... ... туралы
қорытындыға келеді.
Көшпенді тұрмыс салтын сақтаған халқымыз діннен тек тұрмыстық ең
қажетті ... ... Олар ... бар ... өмір ... ... де, ... сенімді жақтамай, оны сүюді қолдап, ... ... ... ... ... дінді өмірге алып келді [95, 54].
Әрине, орта ... ... ... өздерінің төл туындыларын дүниеге
әкелген ғұламалардың қатары жоғарыда аталған кісілермен шектеліп ... ... ... ... ... ... профессор Ә.
Дербісалиевтің «Дала ... атты ... [26], ... [21] ... ... ... ғұламалардың қатарында Жүсіп Баласағұнды ерекше атауға болады.
Мәселен, ғұламаның «Құтадғу біліг» атты еңбегі сол ... ... ... ... ... ескерткіші. Бұл дидактикалық және этикалық
жанрда жазылған шығарма. «Құтадғу білік» - ... ... ... ... ... ... ... деген мағынаны, екіншісі – «білік» яғни
«білім», ... ... ... білдіреді. Олай болса, «Құтадғу білікті»
қазақша ... ... ... ... ... ... ... жету
ғылымы» деуге болады. Дастан 85 тараудан, 6645 өлең жолынан ... ... ... қатысатын төрт кейіпкер төрт қасиеттің (әділет,
дәулет, ақыл, қанағат) иесі болып ... да, осы ... ... ... сөздің жартысы диалогқа құрылған. Дастан Қарахан мемлекетін
нығайту, оның ... ... ... жазылған. Жүсіп Баласағұн
дастанының бір ерекшелігі оның дәстүрге айналған, көне жазбалармен үзілмес
байланысы. ... ... ... ... мүмкін емес. Мысалы,
Күлтегін ... кіші және ... ... мен «Құтты біліктің»
арасындағы сабақтастық екеуі де ... ... ... ... сөз ... тіл ... туыстығын мына мысалдардан
аңғаруға болады:
Күлтегін ескерткіші ... елі ... ... ... бегі ... ... ... Умай, көк түрік ... көк ... ... ... үлгілерден-ақ Орхон-Енисей, Талас ескерткіштері (Ү-ҮІІ)
мен «Құтадғу біліг» (ХІ) арасында өзара байланысты ... ... ... ... ... меңзейді. «Құтты біліктің» тіл ерекшелігін
анықтауда Орхон-Енисей, Талас жазуларымен ұштастыра, салыстыра ... ... басы ... ... - деп А. ... сөзін түйіндейді [29,
29].
«Құтты білік» дастаны адам мен қоғам туралы басты екі тақырыпты қатар
жырлайды. Әрине, адам, ... ... ... басым айтылады, себебі сол
қоғамдағы негізгі ... – жеке ... Жеке адам өз ... адам
көріністерін, адамгершілік сипатын, ерлігін, әділдігі мен бақытын жалғыз
жүріп жария ете алмайтыны анық. Демек, ... ... ... ... ... ... ... бар қырымен көрініс табатын орын.
Дастанда әуелі адамгершілік ... сай адам ... ... ... ... деп ... Әскербасы, елші, хатшы, ыдысшы секілді әр түрлі әрекет
иелерінің кәсіби іс-әрекеттері туралы мол ... ... ... ... болу ... ... ... қасиеттерін дәріптеу дастанның ... ... Бұл бір ... сол ... ... сипатын көрсете
біледі.
Ел ішінде бағзыдан мәлім ... пәле ... ... ... ... деген асыл сөздің төркінін аңғарудың еш қиындығы жоқ. Осы ой
«Құтты білікте»: ... тіл қара ... ... ... деп ... ... үндесіп жатқанын байқауға болады. ««Сабыр түбі –
сары алтын», «Сабырсыз ... ... ... жетер мұратқа», «Ашуды ақылға
жеңдір» деген сияқты халық даналығының бастау арнасына мына ... ... ... болар еді» деген ... ойы анық ... С. ... Ә. Көшербаева, т.б.). Бұл бәйіттерді қазіргі қазақ
мақал-мәтелдерімен салыстырғанда ескеретін ... тек ... ... ... поэтикалық көркемдік әдіс-тәсілдердің біртектілігі. Сонымен
қатар әрбір бәйіттер белгілі бір тәрбие мен оның мақсаттарының мәнін ашып
көрсетеді.
«Құтты ... ... ... ... мен ... жайында бірқатар
ғалымдардың еңбектері дәлелдейді. Профессор М. Мырзахметовтың пікірінше:
«Жүсіптің, әсіресе, халық ауыз әдебиеті үлгілерін барынша мол ... кісі ... ... ... ... сөздерден
де көрінеді: «Сөздің көркі –мақал», «Ауру ... да, әдет ... ... бер, ... ... ... «Есік көргенді алма, бесік
көргенді ал», т.б. [ 96, 217 ... ... ... ... бірінші аударған белгілі ... ... та ... ... ... халықтық тәрбиесінің
көптеген көрінісін атайды: «Халықтық сипаттың, ... ... ... көзі осы дастаннан айқын аңғарылады. Бұл ... баяу ... ... боп ... қиын ... ... ... көріністері наным-сенім, сана, салт-дәстүр ... ... ... адамдық қасиеттерімен ұласатын көріністері осы Баласағұн
дастаны мен қазақ әдебиетінің ... ... да ... ... ... ... үлкенге - құрмет, кішіге – ізет, барға
– қанағат, қонақжай, ... ... бала ... ұстамдылық
пен балажандылық, ... тағы ... ізгі ... ... ... ... [29, 126]. Ғалым
идеялары мен халық ... ... ... ... ... ... – қыз-келіншек шырыны, Біле білсең, әйел көркі – қылығы»,
«Мамық болмай ... ... ... ... болсын мінезі мен жүрегі»...
Егеубаев А. ойын ... ... ... ... ... ... моральдық талаптардан не айырмасы бар, болмаса дастанда бала
тәрбиесі жөнінде ... туа сала жас ... ... ... ... өнер,
білімді үйрет, қыз туса қатты қарап ... Бұл ой ... ... ... ... ... ... қырық жерден тию» деген мақал
отбасы тәрбиесінің негізгі ... ... ]. ... ... ... ... мына ... да байқауға болады:
- Үй іздесең, көрші жайын сынарсың. Жер іздесең, судың жайын сұрарсың
(5218);
- Саламат жүр, жамандарға ... ... – оң, ақыл – ... ... ... Ақыл ... – тіл. Тілдің көркі – сөз. Адам ... – жүз. ... – көз ... ... де ... сөзін қозғаса. Құлағың сал, сөйлеп әуре болма аса
(4116);
- Аузыңды бақ, енер ... ... де ... ... ... де әдемі (4604);
- Айтарыңды сайлап сөйле, жүректі ер (3878);
- Сөйлемесең – сөзің саған құл болар. Сөйлеп қойсаң – сені өзі ... ... ... ... ... жақын-алыс жер. Көңілді бақ! Алыс кейде қарыс
жер (3705);
- Тіршілікке алданбағын, өшеді. Дүниеге малданбағын, көшеді (1274);
- Тоқ болсаң да ... асын ... ... Әйелдердей түсіп кетпе қызығып, әйелдердей қалма ашығып, сызылып
(4132);
- Қол ... ... ... кісі ... Ал, ой зерек, қойған асты
алдыңа (4130);
- Ас – арқауын, онсыз күнің қараңғы. Құлқын - өңеш ... ... ... ... ... мен ... нормаларға,
қоғамдық-әлеуметтік өмірге оқу-білім, парасат деңгейіне қатысты көп қырлы
халық педагогикасының үлгілерінен молынан танысуға ... ... ... мен халық тәлімінің сабақтастығын ... ... ... ... ... ... күн ... үндесуін
былай топтастырады:
1. Жұмырланып, тілдің ерекшеліктерімен ... ... ... ... қанатты сөзге өнегелік ... ... ... ... ... сіңу арқылы;
2. Сол түпнұсқадағы күйінде, қаз қалпында сақталған ұлағат
сөздер;
3. Ойы, ... ... ... ... ... былайша
айтқанда, мағына-моралі;
4. Халықтың наным-сенімі, ұғым-танымының, дәстүрінің көрінісіне
айналған;
5. Салт-дәстүр заңы, ... ... ... ... ... ... шартты заңдылықтарына айналған;
6. Халық даналығына ұласып, халықтық сана-сезім, адамдық
парасат түйіндерін сіңіріп, ... ... 128 ... ... ауыз әдебиетінің көріністері жайында А.Валитованың
зерттеулерінде біраз мағлұматтар беріледі: ... ... ... одан әрі ... түсу үшін ... ... халық ауыз
әдебиетін өз поэмасында қолданады». ... ... ... ауыз
әдебиетінің үлгілері В.Бартольдтың еңбектерінде сөз болып, белгілі
түркітанушы-ғалым ... мен ауыз ... ... ... ... ... ... атаған. А.Валитова ғалымның пікірін қолдай
отырып, «Құтты ... ... ауыз ... ... ... ... ... Өйткені халық аузынан тараған сөз
жеткілікті, түсінікті болады. А.Валитова «Құтты ... ... ... оған ... келтіреді. Наманған қолжазбасынан: «Өнер
алды – қызыл тіл», «Көп сөз – көмір, аз сөз - ... ... ...... ... – сөз, адам көркі – келбет, келбет көркі – көз»[ 14, 50-75 ].
Халық тәлім-тәрбиесінің «Құтты біліктегі» көріністерін Т. ... 2], ... [15, 182], ... ... Б.Тухлиев [98, 50], З.
Содиқовтар [99, 24] да қарастырған. М. ... ... ... ... бала тәрбиелеу кезінде негізгі бағыт болып
табылып, олардың мәні сан ... ... ... [15, 182-184] ... Т.
Қоңыратбаев осы пікірді қолдай отырып, халық дәстүрлерімен үндес келетін
бәйіттерден біраз мысал келтіреді:
Ақ маңдайлы ұл-қыз туса ... ... ... ... ... ал ... көшелі
Ұл-қыз жақсы, таза болып өседі [97, 4].
Халық педагогикасына қатысты еңбектердің ішінде С. Қалиевтің, ... Ә. ... Г. ... Ж. Амребаеваның
зерттеулерін атауға болады. Г. ... ... ... Жүсіп Баласағұнның
халық педагогикасының інжу-маржандарын орынды пайдаланғаны туралы айтса
[100, 35-39], Ж. Амребаева «Құтты ... ... ... ... ... [101, 88-89]. Ал Ә. ... ... Баласағұнның дастаны
халықтық тәлім-тәрбиенің жиынтығы деп ... ... ... ... ... ... занимают народно-педагогические идеи... Мыслитель
неоднократно напоминает, что его ... ... не на ... ... ... на ... и ... опыт прошлого». Ә.Көшербаева
«Құтты біліктегі» халық ... ... ... ... ері» ... ... ерекше тоқталады. Сондай-ақ: «Жүсіп Баласағұн
шығармасында халық педагогикасының идеясы ерекше орын алады. ... ... ... ... және ... негіз алатындығын бірнеше рет ескертеді. «Құтты біліктегі»
«ақылды жігіт», деп аталатын ... ... ... сөздерге орын берген. Халық
сөздерінің тәрбиелік мәні өте ... ... ... әр қырлы, сан алуан:
бай жігіт, көп тәжірибелі жігіт, ер, елбасы, ер батыр, т.б. ... ... ... ел ... идеализациясы болып табылған.
Егер қазақ халқының педагогикасында жас жігіт нағыз бейнесі ... ... ... түрінде берілсе, Жүсіп өмір тәжірибесі бар, ақылды ... ... [102, ... ... ... Баласағұн дүниетанымында тек жігіттік жаста
ғана емес, кемелденген кездегі жан-жақты жаңа ... ... ... ... ... Баласағұнның дүниетанымының рухани
бастаулары ретінде қарастырған ізденушілер Т. ... пен Л. ... ... ... былай түйіндейді: «Жүсіп Баласағұнидің қаламынан түзілген
көптеген мақал-мәтелдер ... ... ... сол ... ... сәл ... қырғыз, қазақ, өзбек, ұйғыр, т.б. түркі тілдес халықтардың ауызекі
сөздерінде ... ... ... ... ... ... ... мақал күйінде сақталған түрлерінен көптеген мысалдар
келтіруге болады. «Сүтпен сіңген сүйекпен ... ... ... сіңбеген
қасиет тананың сүтімен сіңбейді», «Сөз сүйектен, таяқ еттен өтеді», ... – көз, ... ...... ... ... кішік бол», «Не ексең, соны
орасың», «Жақсыдан –шарапат, жаманнан - кесапат», ... ... ... ... жығар». Осындай етек-жеңі жинақы, аз сөзбен көп ... ... ... ... ... сөз ... ... жалғастыруға беруге болады. Сонымен қатар, дастанда қазақ халқының
тұрмыс-тіршілігіне етене жақын антропонимдер, сөз ... ... ... ... ... ... ... «Күнтіс», «Қыс», «Ұлыс»... т.б.».
Зерттеушілер өз ойын жалғастыруда ... өлең ... ... ... етек-жеңі жинақы қос жолдан тұруы да авторға халық ауыз
әдебиетінің, оның ішінде ... ... ... зор ... ... ... тәлім-тәрбиелік көзқарастарының бірінші
қайнар көзі – түркі халқының педагогикалық ой-пікірлерін, Екіншіден, ақын
дастанның өн бойында өз ... ... ... мен ... ... асыл сөздермен мағыналы толықтырып отырады» [ 103, 23-28 ].
Ғұлама қай мәселені көтерсе де халық тәлім-тәрбиесіне сілтеме жасап
отырған:
Ақылды – ұлы, біл, ... ұлы ... ... жігітті.
Ақыл қайда болса, ұлылық толады,
Білім кімде, сол білікті болады.
Ақылы болса, пайдасын ер көп ... ... әзіз ... ... ... ... ... бәйіттерінен-ақ адамгершілік, білім мен тіл
өнері, адам ... ... ... ... ... ... ... Құт та, ырыс та – білімде. Бақытың – ақылыңда. Көне дәуір ғұламасының
халық санасында жүрген прогрессшіл ... ... ХІ ... ... ... ... ... халықтың тәлім-тәрбие, эстетика негізіне
айналған. Жүсіп Баласағұн сол 1069 ... ... ... ... ... адам ... ақылдан.
Қызбалық – сұм, ақыл-естен тандырар,
Жайсаң ерді ашу қапы қалдырар! ... - ... ... та ... қол жеткізіп ала алмас! (313)
Кісі мәңгі болмас, мәңгі – ат, ары,
Мәңгі ... оның ... ... ... ... бір таңданарлығы осынау өлең жолдарындағы ақылды ойлар ... күні ... ... ... ... ғаламат. Ақын сол кездегі
ұлан-байтақ өлкені жайлаған түркі халықтарының рухани ... ... ... дәнін қағазға көркем түсірген.
Адамшылдықты, жақсы атты бол! Жүрген тынып, тынған ақыр өледі. Уақыт
та, өмір де бір орында ... ... ... ... ... Бек бол, ... мейлі, кедей бол мейлі, бір қара жердің қойнында теңеледі. Ал, жақсының
өзі өлсе де, аты өлмейді. ... ат та ... ... ... ... ... те, байлық та емес адамшылық. Адамдық. Адам бол, арлы бол, ізгі бол.
Міне, Жүсіп ... ... ... құяр бір ... міні ... ... міні ... түзелер.
Ақылды бек – басшысы елдің шырығы,
Қылыш жұмсау – білімсіздің қылығы (221-222).
Адам бол, ақылды болу деу бір ... да, оның ... ... беру бір ... ... ... ... қанатты, даналық
сөздерімен сіңіреді. Жақсы-жаманның тіл-жағын айырып көрсетеді:
Пайдасы көп, аз ... аз ... көп, аз ... аз ... ... ... ... мүмкін емес. Білімді, ақылды болумен іс
бітпейді, аз да болса пайдасын, ... ... жөн. Енді ... ... бар, аз деп ... ... айтқан сөзді түйген зейінге;
Бұл төртеудің біреуі – жау, бірі - ...... торы – ... тыс ... бар, ол – ... ... төртеуінің ешбірін (310-312)
Жау, өрт, дерт, білім. Бұларды аз деп ойлама. Көп бұлардың пайдасы ... бірі ... ... алады дейді. Білімді ақын химиәға (химия)
теңейді. Ақыл-ойдың тоғысып, қорытылып шығатын ордасына балайды. ... ... ... тез ... ... ... иісі білдіреді,
Білімді жасырсаң, тілің айтып бүлдіреді
Білімнің табиғаты, ерекшелігі ғылыми трактаттарда айтылғандай-ақ талдап,
түсіндірілген. Білім, ақыл ... ... ... ... деген ойды да
өрбітеді. Білімді адам кісенді ашып қылмысқа бармас. Кісенделген ... даяр ... Осы ойды ... ... тағы бірде надандар босып,
бүлдіріп жүр, жүргенсіз, надандарды кісендеп, шідерлеу жөн ... ... ... ұғым – ... ... ... ... ақын
надандық, көрсоқырлықтың адамды аздыратын, азғындататын белгілерін мінейді,
жирендіреді:
Ақылдыға лайық – құрмет, жүгініс,
Ақымақ жан, ... қой бір ... ... мына бір сөз жаңылтпас:
Ойсыз надан өзін-өзі жарытпас! (297-298)
Надан адамға өзінің ... мен ... де жау ... ...... тон, асы,
Білімсізге, қылығы – сұм жолдасы! (320)
Баласағұнның пайымдауынша, надандық білместікке байланысты ... ... ең ... ... ... ... Надандықтың көрсеткіштері:
кісі қадірін білмеу, үлкенді сыйламау, кішіні қолдамау, ... ... ... ... ... ... осы тағылым сөздері адами, ... ... ... ... халық тәлім-тәрбиесімен тамырласып жатыр. Әсіресе, ақылды
адамның ішкі дүниесіне тән қасиеттерді көрсеткенде ... мен ... ... ... былай өрбиді:
Тірі - өлер, ақыры жер жастанар,
Жақсы кісі өлсе, жақсы ат қалар.
Өзің ... ... атың ... ... ей ер, сөгіп, датталар (237)
Осы жолдардағы ойлар жазу өнері, ... ... ... ... ... жөніндегі толғамдарға ұласқанда қазақтың «Жақсының аты,
ғалымның хаты өлмейді» деген қанатты ... сөзі ... ... ... ... жан ... ... Дүние жүзіне мәшһүр Жүсіп
Хас Хажыб Баласағұнның әлем мәдениетінің ... ... ... еңбегін осы
жерде жазғанын оқығанда, ... ... сөзі ... мәнге бөленіп,
бұрынғыдан да баурай береді. Оған дәлел:
Біліктіні тыңда, ақылдың бұлағы:
Білімді сөз – ... ... ... бірі – тілдің жалған айтқаны,
Бұдан басқа – айтқан сөзден қайтқаны (315-319)
Ақыл, білім, ізгіліктің қарама-қарсы категориясы – ... ... ... ... және ... ... ажыратты. Білімді мадақтай
отырып, ойшыл надандық, опасыздық, адамды тоздыратын, аздыратын қасиеттерін
ашып көрсетті:
Адам болмысының ... ... ... ... ... ... Баласағұн кейіннен Махмұд Қашқари, Ахмет Иүгінеки сияқты
ойшылдар жеке адамдарға тән әр ... ... ... ой ... ... ... Асан ... мен Бұқарды ұлт мәселесі, ұлтқа тән
ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... деңгейде көтерілді. Асан қайғы өз жыр, толғауларында,
шешендік сөздерінде хандық ... ... ... қорғаныс қабілетін
арттыру қажеттігін насихаттайды, халық ... ... ... шыңға көтерді. Осы дәуірде де халық тәлім-тәрбиесі мен жазбалар
мұраларындағы тәрбие мәселелері өз сабақтастығын тауып отырған.
Сонымен ... ... ... ... ... ... сабақтастығын бірқатар зерттеулер дәлелдей алады.
Дегенмен, «Құтты біліктегі» ... ... ... ... ... бұл ... ... жан-жақты ашуды жөн көрдік.
«Құтты білік» дастанының халық педагогикасымен сабақтастығын кестеге
топтастырдық (Кесте 4)
Кесте 4 – Мақал-мәтелдердің дастандағы ... ... ... ... ... |Тәрбие |
| ... ... |
| |де | | |
|1 |2 |3 |4 |
|1 ... ... ... ... болса, ұлылық толады, |ақыл тәрбиесі |
| ... ... ... ... сол ... ... | |
| ... ... | | |
|2 ...... ... ...... теңіз, ойласаң, |білімді |
| ... - ... ... – інжу ... анық ... ... |
|3 |Жақсының аты, ... ... ... жер ... ... |
| ... хаты |Жақсы кісі өлсе, жақсы ат қалар |қалыптастыру |
| ... | | |
|4 ... ... |Ақ ... бірге сіңген жақсылық, |адамгершілік |
| |сүйекпен кетеді|айнымайды еш, алғанша ажал тапсырып ... |
|5 ... түбі – ... қалар ұятқа, ... |
| ... ... ... ... мұратқа ... |
| | | ... |
|6 |Көз ... ... ...... өңді бір көру,|әдептілікке |
| |көңіл сүйінер |Көңіл құрты – аңсарымен бірге өлу ... |
| | | ... | | |н ... болу |
|7 ... пәле ... бақ, басың аман болады, |әдептілік |
| ... ... ... жасың ұзақ болады. |тәрбиесі |
|8 ... рет ... ... тілі – шындық шұрайы, |ұқыптылық |
| |бір рет кес |Бар ... ... ... ... | |
| | ... ... сабырлылық өседі, | |
| | ... ... ... рет ... | |
|9 ... ауыз |Мың ... түйіні бұл, бір сөзде аш –|бір шешімге |
| ... ... ... ... |
| ... | | |
|1 ... байлық |Ішпек-жемек - әуелгісі бұлардың ... өмір |
| ... ... ...... рахат-құмардың |сүру салты |
| ... ... ... – тән ... ... | |
| |ақ ... |Бұл ... ... қажет бірлігін | |
| ... ... –| | |
| |он ... | | ... 4 – жалғасы
|№ |2 |3 |4 |
| ... ... ... ... ... ... ... |мейірімді |
| ... бол |тұт ... болу |
| | ... ... жарасар, ул | |
| ... ... ... ... ... өзі жұмсарар, |көрсеқызар болмау|
| ... ... ... сөзі жұмсарар | |
| ... | | |
| ... ... ... ... ... ауыздан, |салауатты өмір |
| |аузыңды тый, ... дауа дәрі де енер ... ... салты |
| |көзің ауырса, | | |
| ... тый | | |
| |Ит ... |Көп ... бөрі елемей жеңбей ме,|айтқанға құлақ |
| ... ... |Ит ... ... көше ... ме. ... тыңдамау |
| |Аузы қисық |Кім бай ... Қолы ... ... ... |
| ... да ... – оң, болар тілі алымды |сақтау |
| ... ұлы | | |
| ... | | |
3. ... ... ... ... мәні мен халықтық педагогика
тұрғысынан зерттелуі
Зерттеу жұмысымыздың алғашқы бөлімдерінде ... ... ... ... ... ... ... ұлттық түркі
тілінде бірінші жазылған «Құтты білік» дастанында халық ... ... ашып ... ... ... бірнеше жыл айналысып
жатқан зерттеулеріміздің нәтижесі бойынша бұл мәселе Баласағұнның мұрасында
өзекті болып табылады. Осы ойды ... ... ... ... ... жөн ... Баласағұн академик, ірі зерттеуші А.Н. Кононовтың сипаттауынша:
«...аса көрнекті ақын, білімді кісі, адам ... ... ... ... ... және ... ... бүкіл қыр-сырын
меңгерген сөз зергері: ол астрономия мен математикадан, медицина мен ... және ... ... ... ... және құсбегіліктен хабары
мол адам» [ 104, 23-28 ]. Әрине, ... ... ... ойшылдың
ұрпақтарға қалдырған мұрасында құндылықты ойлардың бары ... ... ... ... ... атты ... әлеуметтік бітімі қанық, ақиқаттық-
этикалық, рухани, ... ... ...... ... ... жүйе. Бұл «Құтты білікте» анық көрінетін дүние. Өзекті
тақырыбынан да, алға ұстанған мұрат-мақсатынан да ... Ол ... өмір ... ... ... ... құру. Осындай ізгілік мұраттарды
жүрекке байсалды сұхбат, байыпты ой-өрнегімен ұлы ғұлама өзі өмір ... ... ... ... ... ... ... танымал болған
еңбекті мақтаныш етіп ... ... да, ... ... ... ... белгілі ғалымдар да «Құтты ... ... ... ... ... өзі де ... біліктің» құндылығын
бағалай білді.
Жүсіп Баласағұн:
Әзіз кітап- бұл ұлылық негізі,
Біліктіге болғай білім теңізі!
Тыңдағанға - ұғынықты, қадірлі
Жазбас – ауыр, ... ... ... ... ... шашар да
Ісіңді оңдар сөзі екі жаһанда
Кітап құнын білсе – білер білікті,
Ақылсыздар нені сезіп, біліпті?! (15 ... ... ... ... бүкіл шығыс елі берген
бағасын дастандағы бәйіттерден көруге болады.
Шығыс елі:
Машын-Шынның хәкімдері жарысып;
Мадақтасты таң-тамаша қалысып,
Шығыс елі, күллі түркі ...... жоқ бұл ... хан ... бұл ... ... – хан тілі деп аталған (20-25)
Жүсіп Баласағұнның кітабы әлемге әйгілі болып, кезінде көп ... ... Бұл ... деректі «Құтты біліктің» бәйіттерінен байқауға болады:
Әр ұлыста, орда, сарай, шаһарда,
Жаңа атпен, кітап түрлі ат алған
Әр елдің бек, ... ... ... ... жаңа ат ... ... біліктің» даңқы дүниенің әр бұрышына тарап, Шын, ... ... ... кітапты өз тілдеріне аударып, ерекше баға береді:
«Әдәбүл Мүлік» деп атапты шыңлықтар
«Әнисул Мәлік» деп атапты машынлықтар
Мұны ұлықтар күллі ... ... ... деп таратқан тегінде
Ирандықтар «Шахнама» деп қараған,
Тұрандықтар «Құт білімі» санаған.
Ат қойғанмен бұрып әр ел тіліне,
Жақын күллі адамзаттың діліне ... ... ... оның кең ... ... мәнін одан әрі
жоғарылата түсті. Ұлы түркі ғұламаның еңбегі біздің заманымыздың, ... ... ... ғалымдарының назарын аударды: Г. Вамбери, В. Радлов,
Р. ... К. ... ... т.б. ... ... ... «Бақыт сыйлайтын
білім», «Адам бақытты ететін білім», «Бақыт ғылымы», ... ... ... Е.Н. ... ... тілінде «Блаженное знание» деп аударды ... ... ірі ... ... ... жж. ... атаулының екі
вариантын ұсынды: ... ... и ... ... оның ... ... деген ұғым екі мағынаны білдіреді – «знать»
и «управлять». Сондықтан ... ... ... осы екі ... ... ... ... С. Малов (өкінішке орай, А.Кононовтың айтуынша)
дастанның орыс тіліндегі аудармасының дәстүрлі вариантымен ... ... [ 10, 96 ]. ... ... ... «Құтты білік» дастаны әлемдегі асыл
қазыналардың қатарындағы түркі халықтарының өлмес ... ... ... ... ... заманнан мәлім ақылман дастан шығыс
әдебиетінде, шығыс өркениетінде ежелден белгілі ағым. Даналық ... ... ... ... он ... ... ... жазылған. Тұран
шахнамасы атанған «Құтты ... ... ... ... ... ... ... т.б. сияқты әлемге әйгілі ұлы
жазбалармен терезесі тең шығарма. Дидактикалық, «ақылман ... ... ... әлем аренасында көне заманнан көріне бастағанына
тарихи деректер куә.
Ендігі бір керемет – ... ... ... ... ... ... даналығымен таңдандырып, үйіре беретін, халықтың елдігін, өнері
мен сезім ... ... ... осы ұлы жазудың қасиетті – ... оның ... ... ... ... он ... бұрын ғұмыр кешкен
бабамыздың ұлылығын, даналығын, сана-сезім, салт-дәстүріміздің ата тегін
қолмен қойғандай айқын меңзеп ... ... - ... ... ... ... ілім. Ұрпақтарға, адамға
бақыт берген, құт әкелетін білім. Ғасырлар бойы көзі ашық, ... ... ... азаматтық қасиеттерін әдеп, адалдық дәстүрін сіңірген
кітап. ... дала ... не ... не болмады. Талай шаһарлар, талай
сарайлар із-тозсыз жоғалды. Талай ғалымдар, ... ... ... ... ... - «құтты бітік» («бітік» - көне түрікше, «жазу, жазба,
кітап») қана он ғасырға жуық ұланасуды асып ... ... тиіп ... өтіп, дәуір озған сайын қадір-қасиеті артып кемелдене түскендей. ... ... ... туған елдің өскен жердің рухани байлығының өшпес
қайнар көздерін сезіне түсесіз. Халық атты ұлы ... ... ұлы ... тәлім, мектебін түйсінесіз! Түркі халықтары ғылымының, тілі мен
өнерінің тынысын байқап, құнарлы топырағының ыстық табы ... ... ... ... ... ... туған әдебиетіміздің нәрі тіліміздің
сырларына ... ... ... ирек, етене туыс ... атын ... ... ... ... тұтсын оқушым білікті ойдың! – ... ... ... қаласынан шыққан ұлы ойшылы Жүсіп [29, 9-10 ].
«Құтты білік» дастанының тағдырына, ... ... ... бұл
қоғамдық-әлеуметтік мәні терең, халықтың ақлиқаттық-этикалық бағдарламасы
іспеттес еңбегін 54 жасында (Түркия ғалымы Рәшид ... ... ... ... Шу ... ... қаласында бастаған бұл шығармасын
Қашқарда аяқтап, Қарахандар империясының сол кездегі әмірі Бұғра ... ... Хан оның ... ... ... «Хас Хажыб» деген атақ,
лауазым берген. Сөйтіп Жүсіп Хас Хажыб Баласағұн деген аты дүниеге ... ... ... қазақ тіліне аударған, оның шығармашылығын терең
зерттеген атақты ғалым Асқар Егеубаевтың пікірінше: «Жүсіп Хас Хажыб ... ... ... ... ... атақты дастанын ақыл тоқтатып,
ақсақалдыққа бет бұрғанда жазған секілді. Өмірден оқығанын зердеге ... ... мол ... ... ... айтатын ерекшелік
поэманың әр жол, әр тарауынан жүректі шарпып тұрған шындық лебі...» [ ... ... ... үш ... ... Бірі – ... ... тұрған Вена нұсқасы. Кейде көшіріп алынған ... ... ... ... деп те атайды. Академик А.Н.Кононов көшірушінің есімі Хасан
Қара Сейіл (?) Шамс болу керек, біздің эрамызда 1439 жылы 17 ... ... ... ... білдіріпті. Араб әрпімен жазылған жазбадан ұйғыр әрпімен
көшірілген. Бұл ... ... ... Ғираттан Тоқат қаласына
(Түркия) жетеді, одан 1474 жылы ... ... ... ... ... ... жылы Тоқаттан Стамбулға Фенаризада Қадиәлі, Әбдіраззақ Шейх-
заде Бақсы үшін жаздырып алады». Бұдан кейін ... ... ... 190, 13-14 бетінде: «Біз Налбанда Хамзадан сатып алдық, Хайреддин
молланың жұма мешітінің жанында, делдал Хожа Хажы ... ... ... ... жылы ... ... ... австрия ғалымы Иосиф Фон Хаммер –
Пургшталь (1774-1856) букинистен ... алып ... ... ... Вена ... ... рет ... ғалымы Г.Вамбери 1870 жылы
Инсбурк қаласында ... ... Сәл ... 1890 жылы орыс ... ... – араб ... жазылған Каир (Мысыр) нұсқасы, 1896 жылы
Каирда Кедивен ... ... ... ғалымы Б.Мориц тапқан.
«Құтты біліктің» Каир ... ... 1898 жылы ... ... ... Азия ... алдырған. Мұны да бастырып шығарған.
Көшірме, қазір СССР Ғылым академиясы ... ... ... ... қорында сақтаулы.
Үшіншісі – ең толығы, жақсы сақталғаны ... ... ... ... жазылған, 1913 жылы Наманған қаласынан (Өзбек ССР-і) Мұхаммедхожа
ишан Ләләріш дегеннің жеке кітапханасынан ... ... ... ... ... ... Фитрат қайта тауып алып, Ташкентте қысқа сипаттама
жазады. Қазір Наманған ... ... ССР ... ... ... ... ... салыстыра келе С.Е.Малов Каир, Наманған нұсқаларының өзара
жақындығын айтады, «ал ұйғыр редакциясы (Вена-Ғират) көп жағдайда бұлардан
алшақтап ... деп ... ... ... ... әрі үлкен ұйғыр
жазба ескерткіші ғана ұйғырдікі болып ... ... ... ... қаласының (Жетісудағы) тұрғыны ретінде, автор дастанын әуелінде
ұйғыр жазба тілінің әсерінсіз араб әрпімен жазған, бірақ поэма бұл ... ... ... ... ... ел ішінде тарату үшін ұйғыр әрпімен
қайта жаздырғанда ұшыраған»- деуінде де мән жатыр [ 19, 7-9].
«Құтты білік» дастанының ... ... ... ... ... ... ... айтылғанымен, даналық дастан әлі ... ... ... ... ... ... Баласағұнның тәрбие
тұжырымдамасы. Оның негізі ойшылдың «Құтты ... ... төрт ... ... ... ... айтады ол,
Бұл төрт ұлық сөздерінен байқалар:
Бірі оның – шындық ... ... – құт пен ... ... – ақыл мен парасат
Төртіншісі – ұстамдылық, қанағат ... төрт ұлық ... ... ... тәрбие жүйесі арнайы
белгіленген аттармен нығая түседі. Өйткені әр ... ... да, ... ... жатыр. Мұны ғұлама келесі бәйіттерде көрсетеді:
Әрбіріне басқа-басқа ат тағып,
Баяндайды қалатындай жатталып.
Әділдікті Күнтуды Елік атапты,
Өздеріне соны әмірші жасапты.
Ал, дәулетті Айтолды деп ... ... оған ... деп ат ... ... ұлы ол ... ... деп аталыпты қанағат,
Уәзірдің жақыны ол жұрағат ... ... ойын ... ... ... ... шырын-балалар
Сол сөздерден осы кітап құрылған.
Кітаптар көп арабша да тәжікше,
Біздің тілде бұл жалғыз-ақ әзірше ... ... бұл ... ... ... бірқатар ғалымдар (С.
Ғаббасов, Ә. Көшербаева, Т. Ахметов, т.б.) дастандағы тәрбие жүйесіне көңіл
аударып, соның негізінде өз ... ... ... жүйелейді. Оны
біз зерттеу барысында жинақтап, төменде кесте түрінде береміз. Ал қазір ... ... ірі ... ... ... А. ... ... берілген тәрбие тұжырымдамасына өз көзқарасын былай білдіреді:
«Поэманың ... ... төрт ... негізделген»:
1. Твердый правильный закон – koni
2. Счастье – kut
3. ...... ...... ... ... бұл төрт ... adil, deulet, akil, kanaat
араб-мұсылман терминдерімен көрсетілген» [104, 508].
А.Кононовтың ... ... ... төрт ... ... принцип ретінде қарастырылған. ... ... бұл – ... Әр ... бір бағытына негізделіп, адамзатқа тәрбие сабағын
беріп тұрғандай. Шын мәнінде «Құтты біліктің» негізін ... ... ... ... жәй ... ... тәрбиелік жүйені
ұсынып тұрған қағидалар. Мұны белгілі қазақ ғалымдарының еңбектері ... ... ... ... ...... төрт ... Бірі –
түзу, әділ әрі қатаң тәртіп, заң. Ең үлкен әмірші де осы, Күнтуды. Өзіне-
өзі берген ... де: ... ... көр де көр ... Күн сөнсе
егер, тіршіліктің өлгені» (826-бәйіт), - дейді. ... ... ... ...... өзі, яғни ... Бұл ... әміршінің уәзірі,
аты – Айтолды. Заңның бас уәзірі осы құт – Дәулет. Өзін-өзі: «Мен де ... ... ... ... ... ... тұрағым» (735-бәйіт), - деп
кейіптейді.
Үшінші – Ақыл, бұл уәзірдің ...... ... Ол ... інісі. Міне, осылардың
арасындағы ақылман сұхбатта алуан қырлы өмірлік ... сөз ... ... жатады. Ежелгі әдебиеттердегі үлгілерге,
пәлсапалық шығармаларға, антикалық ... ... ... ... [ 29, 34-35].
Ал, этнопедагогикалық тұрғыдан С. Ғаббасов «Құтты біліктегі» төрт
ұғымды ... ... ... ретінде қарастырады. ... ... атты ... халық тәрбиесін ҮІІ негізге
бөледі:
- Халық педагогикасының І-ші негізі – семья құруға дайындық және
ұрпақ ... ұрық ... ... ... мен бала ... семья құрудағы этнографиялық салттардың ғылыми тұрғыда
сипаттайды;
- Халық педагогикасының ІІ-ші ... деп – ана ... ... түсіндіреді;
Мұнда ғалымның айтуынша, адамдағы қалыптасатын жүрек ... ... ... ... ... ... ... қамтиды екен. Бұл
адамдағы туа пайда боатын қасиеттер мен ... ... ... ... және тәрбиеде ықпал етудің ғылыми ... ... Ана ... өсіп келе ... жан ... ... тоғыз ай торқада
жататын мерзімінде, жарты млрд. Жылдарға созылған тіршілік әлемінің ... ... ... ... дәлелденген құбылыс [ 106, 152].
- Халық педагогикасының ІІІ-ші негізін нәресте кезеңімен байланысты;
Мұнда нәрестені қоректендірудің түрлері, оны емізудің күрделі ... ... ... ... ... С.Ғаббасовтың айтуынша: «Түркі елдерінің
өмір тәжірибелері мен ... ... ... ... ... ... артық болмас еді. Өйткені түркі елдерінің
халық педагогикасы мен этнопедагогикасында өзгеге ұқсамайтын, өздеріне ғана
тән, толып жатқан ерекшеліктер мен ... бар. Сол ... ... ... – бесік болып табылады» [ Сонда, 183-184].
- ... ... ... ... – балбөбек кезеңі;
Мұнда 2-3 жасар баланың тәрбиедегі ... тән ... ... ... ... ... отырып «Иманигүл» ұғымын
сипаттайды. «Фараби өмірінің осы кезде – хауас – иманигүл – ... ... ... ... ілімнің негізін салуы, тікелей осы шәкірт ұстап,
мектеп ашуымен астасып жатса керек»,- дейді ғалым [ Сонда, 233].
- Халық педагогикасының Ү-ші ...... ... ... 4-7 ... балалардың мінез-құлық пен имандылық тәрбиесі
сипатталды. Халықтың ұлттық ... ... ... ... ... бірге баланы өзін-өзі тәрбиелеуге бағыттайды: «Жалпы бала
атаулы нақтылық пен ұқыптылықты жақсы көреді. Тек, ... осы ... жағы ... ... те, ... те ... ... Мұны
анық көріп, ағару үшін, ерексек болып қалған балалалардың ойын ережелеріне
көңіл аударып көріңіз» [ Сонда, 324].
- Халық ... ... ... – бастауыш мектеп кезеңінің
тәрбиесі;
Мұнда балаларды ... ... ана ... ... ... ... тануда оның тіл үйрену сәтінен бастап, білім биігіне құлаш ұрған
кезеңдеріне ... ... ... ... орай тіл өнерлерінің
түрлерін дәл басып, ұсына білу керек [Сонда, 380].
Этнопедагогикалық ... ... аса кең ... ... бірі ... ... қабілет жыраулыққа, терме айтуға, тақпақтап ... әлде ... ... ... ... ... ... жаппай ат салысып, оның әдістерін жетілдіру.
- Халық педагогикасының ҮІІ-ші негізі – кәмелеттік кезеңнің тәрбиесі;
Мұнда кісілікке жету, ... толу ... ... ... ... ... отырып, жәуанмәртлік ұғымына кең
сипаттама береді.
Сонымен С. ... ... ... ... ... ... біз оның өз зерттеуімізге қосқан
үлесін ... ... ... ... халық тәлімінің бірталай қырларын
ашып берді. Олардың ... ... ... де ... ... ... ... тән ұғымдарды – хауас, иманигүл, жәуанмәртлік –
сипаттағанда түп төркініне толық тоқталмаған. Аталған ұғымдар ... ... ... ... ... ... ... Өкінішке
орай, біз қарастырып отырған еңбекте тек Абай ... ... ... айтылады.
«Жәуанмәртлік» ұғымының тарихы халық тәлім-тәрбиесінен бастау алып,
кейіннен ... ... дами ... ... ... ... Хасхаджиб Баласағұнның «Құтадғу білігінде» молырақ сөз болатын ерсиг
(жәуанмәртлік) жайлы айтылатын ойлар желісімен Абай ... ... ... ... ... ... Абайдың немере туысының
хабарлауынша, Абайдың ХІ ғасырда жазылған «Құтадғу ... де ... ... ... ... – бұл ... ... қаншалықты терең мәні
барлығын аңғартады. «Құтадғу біліктегі» басты кейіпкерлердің аты - Әділет
(Күнтуды), Дәулет, Бақыт ... ... ... ... - ... ұғымдарға балама мән берілуінде терең мән бар.
Дастандағы ... ... ... ... ойлардың негізі осы кейіпкерлер
пікірі арқылы ... ... ... мадақтауы Қараханидтер
тұсындағы халық ... ... орын ... ... танымның деректі
көздерінен алынған сияқты. Кейіннен М. Мырзахметовтың дәлелдеуі бойынша,
жәуанмәртлік ұғымы Абай Құнанбаев ... ... ... мағынасы
аса терең, оқып танудың, мәнін түсінудің өзі қиынға соғатын шығармаларының
бірі ... ... ... ... ... ашуды талап
ететін ұғымдар көп-ақ. Осындай күрделі ұғымның біріне Абайдағы ... ... Абай ... ... ... ... ... сипатты
(ақыл, әділет, рахымды) қамтитын жәуанмәртлік төңірегінде ғана пікір қозғау
– М. Әуезов ... ой ... ... ... ... ... ... көзіне әкеледі [ 107, 196 ].
Абай 38-ші сөзіндегі алланың ... ... ... ... ... ... құдірет, көру (басар), есту (сәмиг), ... сөз ... ... ... - деп атап ... ... бойындағы
осы сипаттар зәредей болса да оның ... ... ... ... сипатқа Абай өз тарапынан нақылия, ғақылия дәлелдер арқылы
екі сипатты (әділет, ... ... ... мен ... сияқты екі сипатты
біріктіріп, олардың баламасы ретінде ақылды ... ... Абай осы ... ... ... – ақыл, әділет, рахымның – адам бойына еңбексіз,
әрекетсіз, ізденусіз дарымайтынын ескертеді. Осы үш ... ... ... ... ұялатқандар ғана, «толық адам» атына ие ... ... ... ... ... ... түп ... Л.З. Будаговтың 1868 жылы шыққан
сөздігіне сүйеніп, ... ... ... деген сөзден алынған деп
жүр. Парсы тіліндегі «жувон» ... ...... жас ... ... ... ... сөзінің мағынасы – «жомарт, мырза, шапағатты» деген
ұғымға орайлас.
Ал, бұл сөз ХІІІ ғасыр ескерткіші «Мұхаддимат ал-Адаб» ... ... ... ... ... ... ... Мысалы «яванмардлық қылды анқа анынг малы ... ... ... его ... ... [Сонда, 200]. Әуел баста жәуанмәртлік
жалпы мораль философиясын танытатын этикалық ұғымдардың бір саласы ретінде
дүниеге ... ... ... орта ... арғы ... ... арасында туындап, соңғы ғасырларда өріс алуының белгілі бір
себептері де бар сияқты. Ислам мәдениеті ... ... ... ... ... ... қанат жайды. Ислам мәдениетінің жұрт таныған орталығына
айналған ... т.б. ... ... ... грек ... тікелей таныса бастады. Қоғамдық санада әртүрлі соны
құбылыстар өріс алған ... ... Осы ... этикалық ғылым саласындағы
бір желі – жәуанмәртлікке байланысты ой-пікірлері де өріс алды.
Жәуанмәртлік ұғымының ... ... ... ... ой-санасында
ертеректе-ақ орын алып, байырғы тума ұғымдардың біріне айналып кеткені
байқалады. Мұны қазақ арасында сонау көне ... бері ... ... ...... – сөзінің өзі-ақ айқындайды. М.Ш.Шералиев көне түркі тілі
мен қазіргі азербайжан, қазақ, қырғыз тілінің этимологиясына ... ... ... «жувонморд» сөзі түп төркіні жағынан алғанда түркі тілдес
халықтарда бағы заманнан бері келе ... тума ұғым ... ... ... ... ... қандай пікірлерге сүйенсек те, Баласағұнның тұжырымдамасын
құрайтын негізгі ұғым – ... Ал егер оның ... ... ұғым халық педагогикасымен тікелей ұштасады. Тіпті жәуанмәртлікке тән
сипаттарды халық аузынан ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінде жиі кездесетін «Атымтай Жомарт»,
«Сегіз қырлы бір сырлы», т.б. ... ... ... ... Бұл
«жәуанмәртлік» деген не? Оның шығу төркіні қайда? деген сұрақтарға жауап
алуға болады.
Жалпы қазақ халқының ... ... ... сын ... ... ... жанама дерек ретінде ақын-жыраулар, ағартушылар
кеңінен ... ... ... ибн Меркіш Майликенттидің өлеңдер
жинағында мынандай ... ... үш ... ... бұл үш ... ... Мархамат – хақтың мүлкі
Бұлардан артық келсе, иә кем келсе,
Дұшпанға таба ... ... ... ... ... Кейкаустың «Кабуснамадағы» жәуанмәртліктің
ұғымдарына ұқсайды. Өйткені хақтың мүлкілері Фазыл, Кәрім, ... ... ... ... екендігіне ойшылдардың күмәні жоқ. ХІІ ғасырда
жазылған атақты «Кабуснама» шығармасының ... ... ... ... бинни
Искандер бинни Кабус бинни Бушмагир жәуанмәртлік жөнінде өзіне дейінгі
атақты хакимдер көптеген еңбек ... деп ... ... [108, 21]. Біздің
ойымызша, Орта ғасырда ... ... ... ... ... ... сол ... Абай Құнанбаев терең таныс болған. Ақынның
інісі Кәкітай Ысқақұлының айтуынша: ... ... ... ... көп оқып, олардың ішіндегі ғылымнан үлкен ... ... ... ... ... парсыша Абайдан артық білетұғын ешкім болмады...»
Қайтсе де жәуанмәртлік ұғымы жөнінде көптеген мәліметті Жүсіп Баласағұнның
халық ілімімен ... ... ... ... ... болады. Кейкаустың
«Кабуснамесі» бір ғасыр кейін жазылған еңбек [107, 15]. Одан ... ... ... ... ... ... көрсете алды,
қараханидтер тұсындағы тәрбиенің негізі екендігін дәлелдеді.
Қазақ ауыз әдебиетінде жиі ... ... ... ... ... мен Ыбырай Алтынсарин хрестоматиясындағы «жомарт»
әңгімесінде сөз болатын мырзалық, ... ... ... ... ... тән ұғымдардың шығар көзі де жәуанмәртлікпен
сабақтас, ... ... ... құбылыстар болмаса керек.
Өйткені бұл ұғым қазақ әдебиетінде де ... ... отыр [109, ... ... ... ... Наршаруан ғаділден өткерген,
Жомарттығын Атымтай жомарттан өткерген, -
деген өлең ... ... ... ұғымының түп төркінінде ... ... ... ... ... жатыр. Бұл мәселе
зерттеуді әлі де қажет етеді [110, 46].
Ал Ә. ... өз ... ... ... бастапқы төрт ұғымды
ізгілік тәрбие ... ... ... қарастырған. Өйткені
Баласағұн өмір сүрген кезең әлем тарихында Шығыс Ренессансы болып ...... ... ... ... адам баласының сана сезімі, ой-
өрісі дамыған уақыт. ... ... ... ... ... жүзі ... ... негізін салушы Әл-Фарабиді (870-950), бірінші филолог «Диуани
лұғат-ат-түрк» еңбегінің авторы Махмұд Қашқариді, ойшыл-ғұлама Ибн Сина Әбу-
Райхан әл Бируниді, Қожа ... ... т.б. ... ... ... Жүсіп
Баласағұнның атын ерекше атауға болады.
Ә. Көшербаеваның пікірінше, Баласағұн құттың екі ... ...... ... ... әділдікті білдіретін Күнтуды, Ақыл
- Өгдүлмүш, дәулет – Айтолды кіреді. Жәуанмәртліктің сипаттамасы – тұлғаның
белсенді іс-әрекеті. Екіншісі – ... ... ... ... Ол ... ... ... Одғұрмыш. Бірақ екі топ кейіпкерлері ... ... ... ... ... ... өмір ... үш нәрсе құрайды: функциялары, көздері, ... ... ... Орта ... ... ... ... үйлері, мектептер,
отбасы, әдет-ғұрыптар тәрбие субъектілері болып саналады. Сонымен қатар
«Құтты ... ... ... ... ... адамның тұлғалық қасиеті;
- адам мүмкіндігінің іс-әрекетке бейімделуі;
- тұлғаның іс-әрекетте қалыптасып, дамуы;
- тұлғаның ... ... ... ... мен ... ... т.б. [38, ... біліктің» тәрбие жүйесі жайында ізденуші Т. ... ... ... дастандағы «Төрт тұғырлық» қағида Ж.Баласағұн үшін
өлшемдік міндет атқаратын ақиқат:
Төрт нәрсе бар, аз деп ... ... ... біреуі жау, бірі - әрі,
Үшіншісі тіршіліктің торы - дерт
Бұлардан басқа біреу бар, ол – білім,
Обал көрме, төртеуінің ешбірін.
Автордың осы ... ... ... ой ... ... төрт ... ... да, зияны да жеткілікті дейді. «Төрт
тұғырлық» өлшемдік қағиданың «Құтты біліктің» ... ... ... дау ... Оның ... ... дәулет, ақыл, қанағат ұғымдары
бірін-бірі толықтырып отырады. Әділеттің ақ туы іспеттес Күнтуды (Әділет)
басты ... ... ... қоғамдағы мәңгілік арқауы -әділеттік, ол
ана сүтімен сүйекке сіңетін қасиет. Ал ақыл да, дәулет те, ... ... де ... емес жүре бітер қасиеттер және тұрақты ... ... ... ... ... баянсыз, тұрақсыз, түлеп,
жаңғырып тұрады. Ақыл адалға да, арамға да бітеді, қанағат жаңғырып ... ... жеке дара алып ... ... тұтқа болмайды. Адамды
бақытқа жетелей алмайды. Бұлар әділеттің төңірегінде ... ғана үміт ... бақ, ақыл мен ... ... ... ... жағдайда
ғана халықты бақытқа әкеледі. Ал енді ... ... ... ... ... зер ... ... Баласағұнның әр ілімінде
мынандай көрініс береді:
Екі әлемде кісілерге керегің –
Ізгі қылық, түзу қылық – дер едім,
Екіншісі - ұят, ... - ... ... құрайтын ізгі қылық, ұят, әділеттік адамның кісілік
қасиеті болып келеді. Кісіліктің ерекше белгілерінің бірі – ... ... ... ... баспау, ізгілікке бейімделу. Қазақ халқында «Жарлы
болсаң да, арлы бол» ... ... сөз ... орай ... керек. Ар-ұяты
бар адам биязы, иманжүзді, адамгершілігі мол, парасатты болып келеді. ... ... ... әртүрлі жағымды жақтарын «кісілік»
ұғымының төңірегіне топтастырады. Ерекше ... үш ...... ... осы ... ... бәрінің, - дей келіп:,
Үш нәрсе бар жер қылатын адамды,
Үш күнә бар ... ... ...... ... жамандық,
Екіншіден – алып-сатар, сараңдық,
Ақымақ қылар осы үш түрлі надандық» [111, 162-164].
Үш ізгі қасиетпен қатар жүретін жаман қасиет – арсыздық, мақтаншақтық,
жамандық, ... ... ... ... ... ... да адам
бойында кездесетін қасиеттер. Бірақ адамгершілікті төмендететін, имансыз
қасиеттер. Баласағұн осы аталған жақсы және ... ... ... ... мақсаттарды көздеген. Ізденуші Т. Ахметовтың «Жүсіп
Баласағұнидің тәлім-тәрбиелік ... атты ... ... ... ... зерттеу нәтижесінен туындайтын «Текті,
парасатты кісі» ... ... ... ... сипаттама беріледі.
Мұнда Жүсіп Баласағұнидің «ізгілік» сөзі «кісілік» деген ауқымды ұғыммен
сабақтастығы айтылады. Жүсіптің адамның ... ... ... ... ... ... Т.Ахметов - «кісілік» деп
біледі. Ол (Жүсіп – Ж У) ізгілігін, қайырымдылығын, жақсылығын есептемейтін
адамдардың құндылық ... ... деп ... ... Баласағұн:
Кісілерді кісі еткен кісілік,
Кісілікпен аты шығар кісінің.
Кісілер көп, кісілікке кемдеміз
Адалы аз адам атты пендеміз (866,1600)
деп, адам ... ... гөрі ... ... ... адал
адамдардан арамның көптігіне, яғни, кісіліктің аздығына түсінген ... ... ... адам ... ... қуалаушылықтың маңызы
арқылы білдіреді. Ақын ата-бабасы текті адамнан ғана текті бала ... еш ... ойын ... ... ердің текті ұрпағы қалады. (1623)
Текті, парасатты адам ... ... ... ... ... ... ... шығады [39, 100].
Қарастырылған зерттеу жұмысында Жүсіп Баласағұн қуаттайтын асыл
құндылықтарының бірі – ұят ... ... ... ұят - ... ... қасиет.
Ойшыл ақын жалпы адамдарды жақсы және жаман деп ... ... ... ... ... ой ... Оның ... жақсы адамның
өзі екіге бөлінеді. Біріншісі – ана сүті арқылы сүйекке ... ... ... ... ... Олар ... осы ... дүниеден жақсы адам күйінде өтеді. Екіншісі – тәрбие арқылы
қалыптасқан ... ... ... адамдар да екі түрлі болады.
Біріншісі – дүниеге тумысынан ... ... ... ... түзелуі де,
түзелмеуі де күмәнді. Дүниені бүлдіретін, айналасындағылардың шырқын бұзып,
әлек салатын имансыздар да осылар. Екіншісі – құбылмалы адамдар. Олар – ... ... ... жаман қылықтарды тіршілікте бойына жұқтырғандар.
Егер, ондай адамдар ізгі адамдармен ... игі ... ... ... ұсынуы мүмкін дегенді айтады ұлы ойшыл.
Сондай-ақ Т. Ахметов, егер құдайға құлшылық еткің келсе, әуелі бүкіл
ілім-білімді үйренуің ... ... тану тек ... мен ... ... ... ... ізгі қасиеттері қатарына дастандағы жолдастық пен
достық қасиеттер де жатады. Ақынның ойынша, жолдас-жорасы, ағайын-туысы көп
адамды жау ... Ол ... ... ... ... ... ... көреді:
«Пиғылы арам, қандастан без ... Одан гөрі сен адал дос, ... 125] ... ... ... ... ... құндылығы - «Құтты
біліктегі» бірнеше ұғымдарға сипаттама беруінде. Зерттеуде қазақ халқының
жалпы ұлттық қасиетті ұғымына айналған ... ... көп ... ... түп ... мен ілкі ... мұсылман дінінен тоқайласып
жататындығы айтылған. Сонымен қатар иман ... әуел ... ... арқылы
адамдардың санасына, уақыт өте келе халықтың ежелден қалыптасқан салт-
дәстүрімен таным-түсінігімен, наным-сенімімен біте ... ... ... анық айтылған.
Сонымен қарастырылған зерттеулерде негізінен «Құтты біліктегі» тәрбие
жүйесін құрайтын төрт кейіпкер, төрт ұғым аталады. Ғалымдардың пікірлері
бөлек ... ... ... Баласағұнның тұжырымдамасын
айқындап отыр. Жинақталған ғылыми идеяларды кестеден көруге болады.
Кесте 5 - «Құтты білікке» ... ... ... ... ... ой ... сипаты ... |
|1 |2 |3 |4 |
|1 ... төрт ... ...... әділ, әрі қатаң |Асқар Егеубаев |
| ... ... ... заң. ... – құттың|(филологиялық |
| |халыққа құтты өмір |өзі, яғни ... ... ... |
| |сыйлау, ... ... ...... | |
| ... ... құру ... | |
|2 ... ... ... образы. ... |
| ... ... ... ... (Сол ... |(танымдық |
| |Толық адам бейнесі. |қоғамдық ой-санада өріс тебе ... |
| ... ... суфизм ағымының | |
| ... ... | |
|3 ... ... ... ... ... |А. Қасымжанов |
| | |бақ, ... ... ... |
| | | ... |
|4 ... жету ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... кісілікке ... |
| | ... ... |бағыты) |
| ... шақ ... ... ... де, | |
| | ... ... да | |
| | ... ... | |
| | ... ішкі жан | |
| | ... ... | |
| | ... бағалайтын болады. | |
| ... толу ... ... әділет, | |
| | ... ... | |
|5 ... ... екі|ізгілікті ақыл, ізгілікті ой, |Ә. Көшербаева |
| ... ... іс, ... ... ... |-жәуанмәрт | ... |
| ... | | |
|6 ... тәрбие |имандылық, тектілік, ... |
| ... ... - ... ... ... |
| ... парасатты кісі.|қасиеттердің бірлігі |бағыт) ... ... ... ... ... ... ... қызығушылығы бар екендігін көрсетеді, «Құтты
білік» дастанындағы тәрбиелік мәні зор, ... ... ... ... ... ... ... идеяларына сүйене отырып, Жүсіп
Баласағұнның төрт ұлық ұғымын басшылыққа алып, біз ... ... келе осы ... өз ... ... жөн ... Мұны
төмендегі суреттен көруге болады. (1 сурет)
адалдық бақ ... құт ... ырыс ... ... ... 1 – ... біліктегі» төрт діңгектің көріністері
Мұнда Жүсіптің басты мақсаты – жеке тұлғаны ... ... Бұл ... жету ... ол төрт ... ... көрсетіп отыр:
әділдік, дәулет, ақыл, қанағат. Сонымен бірге әр ... ... ... бар. Біз осы төрт ... ... мәніне көңіл бөліп отырмыз.
Зерттеу көрсеткендей ғалымдардың қай ... ... те ... ... мәні жалпылама айтылады. Халық педагогикасына қатысты
идеяларға әлі де толық жауабын тауып отырған жоқ, әлі де ... ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік»
еңбегінің халықтық педагогиканың қайнар көзі екендігін дәлелдеп, тәрбиелік
мәнін, ... ... аша ... ... ... Осы ... біз өз пікірімізді келесі тарауда ортаға саламыз.
2. Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастанындағы ... ... ... мен ... ... ... – «Құтты білік» дастанындағы
төрт діңгектің негізгі бастауы
Тараудың басты мақсаты - ... ... ... ... ... ... көздерін айқындап, оларды ғұлама ұсынып отырған ... ... ... ... ... ... жұмысымыздың алдыңғы
тарауында Жүсіп Баласағұнның тәрбие қағидаларына ... ... ... ... берілді. Бұл бағытта ойымызды түйіндей, өз
көзқарасымызды білдірдік. Әйтсе де, ... ... ... отырған
Жүсіп Баласағұнның мұрасындағы халық педагогикасының мәселелері арнайы
қарастырылмаған. Бірақ «Құтты ... ... ... ... озық ... ... ... екендігі анық. Әрине мұндай
пікірдің дәлелдігі терең зерттеу жұмысын талап етеді. Осы мәселе ... жыл ... ... ... нәтижесін ең алдымен, халық
педагогикасының қысқаша сипаттамасынан бастағанды жөн ... ...... ... ілкі ... рухани мұрасы. Мұндағы ескеретін нәрсе: осындай ... бәрі ... ... ... олардың озығы мен қатар тозығы да
бар. Ең негізгі мәселе – ... ... ... ... пайдалана білу керек.
Бұл мәселе халық педагогикасын ең алғаш ... ... ... [112, 12]. Ал халық педагогикасының ... ... ... Е.Л.Христова халық педагогикасын халықтың таптық
педагогикалық ... деп, ... ... ... ... ... ретінде қарастырады. Е.Л. Христованың айтуынша, әр
тарихи кезеңдегі ... ... ... оның ... ... болмайды, себебі халықтың педагогикалық ойлары
қоғамдық сананың басқа түрлерінде де өзін көрсетеді (ғылым, дін, ... т.б.) дей ... ... түрлері мен педагогикалық тәжірибенің,
педагогикалық мәдениеттің даму тарихымен ара қатынасын ажырата ... ... [114, ... ... ... педагогикасын халықтың
педагогикалық мәдениетінің құрамдас бөлігі ретінде ... оны ... гөрі ... мен ... жиынтығы деген пікір айтады. Ғалымның
ойынша, халық педагогикасын халықтың бала ... ... ... ... [11, ... педагогика ұғымдарына бұрын-соңды берілген түсініктемелерді
қорыта отырып, ғалым С.Қалиев: «Халық педагогикасы ...... ... ... ... созылған ұрпақ тәрбиелеудегі ұлттық әдет-
ғұрыптары мен дәстүрлерінің, мәдени ойлау жүйесінің ... ... ... ... Ол этнографиялық салт-дәстүрлері мен ауыз
әдебиеті үлгілерінен, ұлттық ойын түрлерімен, ауыл ... ... ... орын ... адам мінезін, іс-әрекетін қалыптастырудың
әлеуметтік белгілі ... ... ... - деп анықтама ... ... ... ... ... ақылды, арлы, намысқор, өміршең
азамат болуын тілеу, тәрбиені осы мақсатта ... ... ... елгезек азамат етіп тәрбиелеу; рухани және материалдық байлық
негізі денсаулыққа байланысты деп қарау, ... ... ... дені сау,
тәні сау азамат етіп тәрбиелеудің көзделуі; арды, Отанды қастерлеп оған
ерекше мән беру; ... мен ... ... басты қағидасы ретінде
санау; тіршіліктің тұтқасы, өмірдің шамшырағы өнер мен ... ... ... қағидаларын атап көрсетеді. Бұл қағидалардың «Сегіз қырлы,
бір сырлы», мінезі майда, ары ... тәні сау, ... ... жан-жақты
жетілген толық адам тәрбиелеуді көздейтіндігі еш күмән келтірмейді.
С. Қалиев халық педагогикасының осы қағидаларын іске асырудың ... оның ... ... ... ... атап ... ... бес жасқа дейін патшадай қара, он бес жасқа дейін қосшыңдай
сана, он бес жастан асқан соң ... ... деп ... ... нақыл баланы
еркін тәрбиелеуге, оның жеке басын бағалай, санаса ... ... ... ... педагогиканың ынтымақтастық принципімен сай келеді [115, 12-
13].
Демек, халық педагогикасы ғасырлар бойы ... ... ... жиынтығы. Мұнда ақыл-ой, идея қай халықтың болмасын
тіршілік-тынысымен, ұлттық тәрбие дәстүрімен тығыз байланыста ... ... ... және ... ... жетіп отырады.
Сонымен халық педагогикасына әкенің баласына, енесі мен абысын-ажынның
жас келінге айтатын ... тағы ... сол ... толып жатқан күнбе-
күнгі күйбең тіршіліктен туындайтын, ғылыми ... түсе ... ... мен ... ... ... айтсақ, эмпирикалық деңгейдегі тәлім-
тәрбиелік ұғымдар ... ... ... бәрінде әр этностың өзіндік
философиясы мен психологиясы, ұлттық ... ... ... ... ... ... да қарапайым ғылыми
түсінікке жақын түйіндер жоқ емес. Мәселен, бесік жырында ... ... ... ... ... ... толып жатыр. Сондай-ақ халық
педагогикасына қыз ұзатып, келін түсіру, қазақтың ертеден келе жатқан отыз
күн ойыны мен ... күн ... ... ... ... ... ... өлім-жітім болғанда айтылатын ескерту, көңіл айту, ... ... бата ... игі ... сәлемдесу, сәлем салу халық педагогикасының
бұлардан басқа да көптеген үлгілері (мақал-мәтелдер, ... ... ... ... ... ... дастан, терме, т.б.) жатады. Сан
ғасырлар бойы ауызша айтылған халық ... ... ... ... ... педагогикасының қыры мен сырын көптен бері
зерттеп келе жатқан халқымыздың сөз зергерлерінің бірі - ... ... ...... ... ... қорлана байып келе жатқан
ғылым», - деп жазады [116, 89]. Әрине, халық ... ... ... ... бара-бара ғылымға айналғаны рас. Бүгінгі таңда ол ... атқа ие. Сол ... ... мен ... арқа сүйеп өскен батырлар,
ақын-жыраулар, ғұлама-ойшылдар қазақ ұлтының ... ... ... келер ұрпағын өзіне дейінгі қоғамдық қолы жеткен тәрбиелік жақсы
дәстүр атаулыны жинақтап пайдалана отырып, шынайы адамгершілік қасиеттерге
баулап тәрбиелеуді ... ... ... ... ... ... ... буынның ақыл-ойын, тәрбиелік тәжірибесін пайдаланбай өмір сүрген ... өмір ... Осы ... ... ұлы ... ... ... тәжірибені өздерінің шығармашылығының негізі ретінде алып отырған.
Жарыққа шыққан ... ... ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнның шығармашылығын алатын болсақ, ол халық
тәлімінен бастау алып, ... ... ... ... ... ... халық тәлімінің арқауы болып
келетін этнопедагогика ғылым саласының теориялық негіздерін ... ... ... осы ... жүйелеуге мүмкіндік береді. Мұны «Құтты
біліктегі» халық педагогикасының құрылымдық мазмұны арқылы ... ... ... 6. ... ... дастанындағы халық педагогикасының
логикалық-құрылымдық мазмұны
|«Құтты білік» дастаны – түркі халықтарының аысл қазынасы, ... ... ... ... мен жан дүние құнарын айқындап, қалыптастыруға бағытталған, халық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мен пәні ... ... |заңдылықтары |
|1 ... ... ... ... ... ... не ... |
| ... ... ... халқының ұлттық |тарихи; ... ... соны ... ... ... ... ... |Ақ сүтпен бірге |
| ... ... ... |зароастрлық; ... ... |
| ... ... ... ... |табиғилық; |шамандық; ... еш, |
| ... ... ... |ежелгі ... ажал |
| ... ... ... |адамның жас және ... ... |
| | ... ... ... ... | ... біткен қылық, |
| | ... ... ... алу | ... мойныңа |
| | ... мен | | | |
| | ... | | | ... ... |
| ... (функциясы)|тәрбие бағыттары |тәрбие формалары |әдіс-тәсілдері | |
| ... ... ... |мақал-мәтелдер; |үйрету, түсіндіру, | |
| ... ... ... |дәлелдіп жеткізу, | |
| ... ... ... ... ... бата | |
| | ... ... ... ... | |
| | ... ... ... сөздер |сөгу, іс-әрекетке | |
| | | | ... ... | |
| | | | ... т.б. | ... ... ... ... дастанындағы халықтық педагогика
негіздері теориялық және практикалық тұрғыда сипатталады. Бұл компонентттер
арқылы «Құтты білік» ... ... ... ... ... ... ... халық педагогикасының негіздерін ең
алдымен, Баласағұнның төрт тұғыры ... ... ... ... ... ... Өйткені бұл ұғымдар халық педагогикасының негізгі ... ... Бұл ... ... ... ... ... орынға қойып,
бақытты қоғам орнатуды уағыздайды. Сонымен қатар «Құтты білік» дастанында
бұлар бір бағытқа ие ... ... ... ... құрайды. Әділдік, Ақыл,
Дәулет, Қанағат секілді игі қасиеттер Орта ... ... ... ... Дастанда Баласағұн әдiлдiктi “Күнтуды” деп атайды да, оған
мемлекет басшысы болуды меңзейдi. Бақытқа “Айтолды” ... ... ... қызметтi нұсқайды. Ақылға “Өгдүлмiш” деген есiм ... ... ... ... айтады, Қанағатқа уәзiрдiң iнiсi (Оғдұрмыш) болуға
кеңес бередi. Аталған кейіпкерлер өзара сұхбат, ... пiкiр ... ...... төрт ... Төрт ... ... қағида
«Құтты біліктің» құрылымдық арқауы. Күнтуды (Әділет), Айтолды (Дәулет),
Өгдүлміш (Ақыл), Оғдұрмыш (Қанағат) дара ... ... ... бола алмайды,
адамды бақытты ете алмайды. Төртеуі бірлікке ... ... ғана ... Бұл Баласағұнның «Құтты білік» дастаны арқылы тұжырымдайтын
идеясы.
Дастандағы бас ... ... ... ... ... ... жүреді. Халық тәлімін ашуды мақсат еткен ақын поэмасы
бұл мәселені үлкендi-кiшiлi ... ... зиян ... қызметi”,
“Пайдалы ақыл-кеңес жайлы сөз”, “Айтолдының әмiршiсi ... ... ... ... ... ... мен ... қылықтары”,
“Айтолдының әмiршiге қойған сауалдары”, “Әмiршiнiң Айтолдыға ... ұлы ... ... ... ... ... бiлiмнiң
ерекшелiктерi туралы айтуы”, “Сарай, Әмiршi қызметкерлерiнiң құқығы мен
мiндеттерi”, “Жоғары лауазымды ... ... ... бiлу ... ... мен бала тәрбиесi”, “Тойға шақыру мен қонаққа бару, бармау
мәселесi туралы”, “Оғдұрмыштың ... ... жору ... деп аталатын түрлi
тақырыптарды сөз ететiн жетпістен аса тараудан тұрады.
Сонымен «Құтты білік» ... ... ... алға ... мұрат-
мақсаты - халыққа құтты өмір сыйлау, бақытты, әділетті қоғам ... ... ... өзі өмір ... ... ... ... қатысып, оның даму жолын пайымдап, сол кездегі ... ... ... халық қайғысына мұң-мұқтажына үн қосып, ұлтық мәдениетке,
халықтық педагогикаға қатысты арқа сүйер бірден-бір мол әрі құнарлы ... ... ... халықтық педагогика тұрғысынан мына суреттен
көруге ... ... ... 2. ... ... ... ... педагогикасының құрылымдық жүйесі
Суретте көрсетілгендей «Құтты біліктің» негізін қалайтын басты
төрт кейіпкер, төрт символикалық ұғым - ... ... ... ... олар ... тәлім-тәрбиесінің көздерін жан-жақты ашып тұр: ежелгі
рухани танымға байланысты аңыз-әңгімелер, сөздің ... - ... ... ... әдет-ғұрыптар, салт-дәстүрлер арқылы ашып
көрсетеді. Бұлардың әрқайсысы ... ... ... ... тәрбие
бағыттарын құрайды. Ол «Құтты білікте» көрінісін тауып отырған бағыттар
жоғарыда көрсетілген.
«Құтты біліктегі» ... ... ... ең ... кейіпкерлердің аттарынан байқауға болады. Жүсіп Баласағұн осы орайда
былай жырлайды:
Күнтуды деп бастадым сөздің ... деп ... ... ... ... жыр – ... ... бақыттың, шапағаттың.
Бұл Күнтуды заңның шын қара басы,
Ал, Айтолды ... ... ... ... ... ... Айтолды – бақыт һәм құттың көзі),
деп, басты ... ... ... көздеп отырған тәрбиелік
мақсатын белгілей отырып, ... ... ... ... шын ... ... ... теңесе, Айтолдыны нұрын төккен бақыттың, шапағаттың,
ақылдың, құттың күзіне балайды.
Өгдүлмішті сонан соң сөзге қостым,
Ақылы асқан жоқ одан өзге достым.
(Ақыл ... ... ... деген зорайтар азаматты!)
Одғұрмышты сөз еттім тағы да мен,
Ақыбет деп ат қойдым мағынамен ... ақыл мен ... ... береді.
Бұл бәйіттерден байқайтынымыз, Жүсіп халық тәлімін таным мәдениетімен
ұштастыра білген. Мәселен, ... ... ... Күнтолды деп
аталуында ежелгі түркі тайпаларының Күнге, Айға табынғанын ... ... ... Күн, Ай, От пен Судың жойқын күштерінің сырын
түсінбеуінен табиғатқа ... ... ... ... ... әрекет
жасайтын құбылыстар деп түсінген. Мұндай наным-түсініктер ... ... әлі ... ... ... ... ... Күн – қазақта
қасиетті зат. Бұлттың күркіреуі ... «күн ... - деп, оны ... ... ... ... ... әділеттілік, шындық идеяларына
ұласса, дәулет - қанағат, ақыл ... ... ... ... ... ауыз ... Күн ... байланысты образдар
көптеп кездеседі. Тарихи деректер бойынша көне түркі аңызында атақты Оғыз
ханның ұлдарын ... деп ... Күн, Ай ... ... ... ... тарихи дастанында да кездеседі. ... ... ... ... ... және оның баласы Күн-батырдың өмір ... ... ... Дари мен скиф халықтарының арасындағы күрескен
кезеңіне жатқызады. Қырғыз халқының ұлттық мақтанышы ... аңыз ... мен ... жаралған. Семетейдің жары Ай-чүрек деген атпен танымал. ... ... ... ... – Баян ... ... бас кейіпкері
Ай-таңсық атауы да бекер емес. Тіпті Шыңғысханның өмірге келуін ... ... ... ... ... көп ... Оның ... ежелгі рухани танымын айқындап, Күн мен Айды ... ... ... [117, ... ... «Әділет» ұғымының халық ... ... бас ... Күнтуды - Әділет, яғни заң, ... ... ... ... ... жолыққанда өзінің дүниеге ақиқат
нұрын бірдей түсіретін әділетті де, мейірімді екендігін, тұрақтылығын, ... әділ ... ... ... атамыз қазақ атын ... ... ... ... Оны мына көркем сөзбен жазылған бәйіт
жолдарынан көреміз:
Елік айтты: - Атымды есті ер ... ... ... ... нұрлы жомарт алыбы,
Күнді қара, сөнбейтұғын жарығы.
Жарқыраған күнді көр де, көр мені,
Күн ... ... ... өлгені.
Соған ұқсас менің барша қылығым,
Әділ заңды шала алмас еш құрығың (825-832)
Ал мына ... ... ... ... түсіндіретін нағыз халық
философиясындағы көзқарасты аңғаруға болады. Күнтуды өзін жарқыраған күнге
теңеп, оның ... ... ... Өйткені жер бетіне нұрын
шашқан күн барлық адамзатқа түгелдей көрінеді. ... ... ... пен әділдікте. Мұнда тәрбиелік мағынасы да ... тұр. ... ... мен ... ... рухани наным-сенімдермен
ұштасып отыр. Күнге табынған Заратустраның тіршілікке деген ... ... ... үлкеннен кішіге дейін, байдан кедейге дейін, бүкіл
табиғат таң атып келе жатқан ... ... ... алады:
Шыққан соң күн, жаман-жақсы демейді,
Жарық төгіп бәрін бірдей теңейді.
Өзінің ... ... ... ... ... ... Осыдан тәрбиелігі зор жер тіршілігінің наным философиясын көрсете
білген Жүсіп ... ... ... Елік ... сипаттауының
өзінде қаншалық тәрбиелік мән жатыр. Сондай-ақ педагогика мен әдебиет бір-
бірімен астарласып, бір ізгілікті толғаныста . Мұны ... ... ... ... ... ... ... тең бөледі – бүкіл
адамзатқа тең қарау; жарқыратып жер ...... ... ... ... де ... – жоғалмаймын, өзгеріп - әділдіктің тұрақтылығы, шыншылдықтың
белгісі, Әділ заңым жетер күндей бар ... ... ... үлгі ... ... келешек ұрпаққа мұра, өсиет, насихат.
Аспан әлеміндегі күннің адамзатқа теңдігі, әділдігі ... ... ... ... ... шыққан ертегідей, күн бейнесі әсем бейнеленеді:
Күйбектемей өзін-өзі тербетіп,
Күн шығады жарқыратып жер бетін!
Туады күн, дүние-елге жарығын
Тең бөледі, шығарады қарығын.
Көркем ... ... бас ... ... Күнмен теңестіріп, ел
басында тұрған адамның әділ болуын ... Оның ... ... ... ... қамы да, сөзі де бірдей болуы қажет.
Мен де күндей – жоғалмаймын, өзгеріп,
Бар халыққа бірдей қылық, сөздерім.
Күн ... ... жер ... бұлт ... атар ... ... гүл түгел.
Күн нұрының жерге, халыққа деген құштарлығы, әділ қасиеті:
Қай елге де төксе нұрын шындығым,
Гүлдеп тасы, дәулеті өсер мыңғырып.
Шыққан соң күн, ... ... ... ... бірдей теңейді.
Әділ заңым жетер күндей бар елге,
Ниет, тегім үлгі болғай әлемге, - деп тізбектеледі. (824-832)
Бұл бәйіттер Жүсіп Баласағұн шығармашылығы ... көп ... ... бірі адам ... асыл ... ... ... педагогикасының көріністері Күнтудыны оқырмандармен
таныстыруда да ... Бұл ... ... ... ... халық аузынан тараған ертегі ретінде баяндайды. Мұнда ... ... ... ... ... ... көрсете алған:
Қартаймайды, қарттайты талай бекті,
Сөзі үзілмес өзінің талай кетті.
Бір бек ... ... ... ... ... ... тарады ақыл.
Бұл Күнтуды, тараған даңқы жұртқа,
Бақытты жан, балаған халқы құтқа.
Бұл Күнтуды ... ер ... мен ... ... кең ... ... ... халық тәлім-тәрбиесі тұрғысынан зерттеуде «Құтты білік
»дастанында осыған байланысты халық педогогикасымен үндескен мотивтерді
көруге болады. ... ... ... аңғарғандай Күнтуды
басқарған мемлекет әділ заңмен қамтылған. Күнтудың елін құт,бақыт ... ... ... көне ... ... жөн. ... Қорқыт
атаның мәңгілік өмір іздеуі осымен ұштасады. Бұдан да ... ... ... ... келе ... ... ... Жерұйық
аңызы бірден ойымызға келеді. Өйткені Күнтуды елін құт, бақыт билейді.
Жүсіптің осы ... ... ... ... ... Оның ... көне
дәуірде жатыр. Қорқыт атаның мәңгілік өмір іздеуі осымен ұштасады. Қазақ
халық педагогикасында Асан қайғының өз ... бай, ... ... ... ... де ... Жерұйықтың символын Асан қайғы «қой үстінде
бозторғай жұмыртқалаған заман» деп ... [118, ... ... ... ... ашуда Жүсіп елбасы мәселесіне
арнайы тоқталғаны бекер емес. Осы орайда дастанның бас ... ... ел ... ... көп ... ... Бектікке лайық,
бек қандай болу керектігі (27 бап); Өгдүлміш Елікке ұлығ ... ... ... екені (31 бап); Огдүлміш Одғұрмышқа бектерге ... ... мен ... ... ... сөзі ... ел басқару мәселесіне тоқтала отырып, Құтты білік» -
Елбасының бейнесін жырлаған дастан деп айтуымызға да болады.
Ел басқару ... ... ... ... Елік ... ... ... Бұл кездейсоқтық емес. Баласағұн Елікті тарихта шынайы
болған әйгілі тұлғалармен байланыстырып отырады. Жүсіп Баласағұн 18 ... ... ... ... ... ханның алдына әкеліп тапсырады. Жаңа
шығармамен танысқан елбасы, әрине ризашылығын білдіреді. ... ... ... ... отыр. «Құтты білікті», «Жарқын жаз», аса қадірлі
ұлық, Бұғрахан бейнесімен бастайды. Бұл ... ... ... ... білдіреді. Әрине, ең алдымен «Бісмілләхи-р-рахмани-р-рахим» деп Әзиз
уа тәңірдің құдіреттілігі, пайғамбар құдіреті, төрт сахабаның қасиеттері
айтылады. ... ... ... Аллаға қаншалықты сүйіспеншілігімен
қарайтыны белгілі болып тұр және сол кезеңнің жаратушыға аса сенімі.
Жүсіп Баласағұн ... ... ... ... жақсылық
тілеп, оның жеке басшылық қасиеттерін айтып өтеді: Жадыраған жаз жайлы, аса
жоғары мәртебелі, құдіретті қасиетті, ... һәм ... ... ... ... ұлы ... ... ұлық Бұғра – Қарахан аба Әли ... ... ... ... нұры ... ... күш, ... т.б.
сөздермен ханның қандай болуын талап етеді. Сонымен бірге:
Белгілі ұлы хақан болды, нұрландым –
Қабыл қылса, бердім, Жаным- құрбандық! ... ... ... де ... белгілейді. Оннан астам бәйіттердің
ішінен Бұғра ханның есіне бірнеше рет әділдіктің ... ... ... ... ... ... түгел куә болып, қосылды.
Заң түзелді, жаран тыншып жайланды.
Әділ заңмен аты аңызға айналды.
Баласағұн үшін әділдік, әділет елбасын сипаттайтын ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан алғашқы тарауларда
(8,9,10 ) Әділеттен басқа ... ... ... ... ... Осы ... ... ел басында тұрған адам қандай болу керектігін
түсінеді:
Қаза жердің қасында алтын тас ... ... бек ... және ... ... ерге ... бастауға,
Ақыл, жүрек керек елді ұстауға
Ақыл мен тұтты, әлемді ұстаған,
Біліммен биледі, елге нұсқаған!
Дүниеде жаралғалы бар адам,
Ақылмен кенді үйретіп заң ... ... ... ... ... ... ... тағлымына
негізделгені. Ойшыл көтерген ел басқару мәселесі де бұдан тыс қалған жоқ.
Дастанның алғашқы тарауларында әлемге ... ... ... Алып Тоңаны дана
халықтың тәрбиесін көріп, бата алған тұлғалардың бірі деп көрсете ... ... ... Алып Ер Тоңа ... айқанда, оның тарихта ұлы
қаған Афрасияб деген атпен белгілі болғаны мәлім.
Ғалым М.Мырзахметовтың зерттеулеріне сүйенсек: «Қазақ ... ... ... ... ... ... ұлы ақын ... «Түркістан» деп
аталатын атақты түрікшілдік сарындағы өлеңінен алғаш рет өріс ... ... ... ... Тұран дескен,
Тұранда түгелімен билер тұрған,
Ертеде ертегі хан Афрасияб...
Ежелден жер емес ол ... ... ... ... жайын, -
деп біздер үшін беймағлұм, бірақ ақынға танымал тарихи дерек ... ... ... ... - ... ... береді [119, 5]. Демек,
Тұран, Афрасияб ... біз ұзақ ... ... жауы аталып, есіміне де,
еңбегіне де тиым салынған Мағжан шығармаларымен ақталғаннан ... ... ... және оның ... ... ... ең ... дерек
көздері Жүсіп Баласағұнның, Махмұт Қашқаридің, ... ... ... ... Бұл ... ... ... деп
жүргеніміз түрік қағаны. Алып Ер Тоңа ... ... ... ... ... ... оқу арқылы біле алды. Дастанда
жырланатын бес қаруы бойына жарасып, ат ... ... ... ... ... ... елін әділ ... ұқтырып», -
деп асқақтата жырлаған Жүсіп Баласағұни дастанындағы алып Ер Тоңа тұлғасы
кімді де ... да ... - ... ... 5]. ... қатар
ғалым: «Афрасияб қағанды Жүсіп ақын «Құтадғу білік дастанының 9-бөлігінде
«Ізгілік қылықтың сипаты, ... ... деп ... ... ... оның ... ... ұрпаққа үлгі өнеге ретінде ұсынуында да
белгілі мағына болмағы ... ... ... ... ... «Шаһнамасы» арқылы біліп
келдік. Бірақ Афрасиябтың шын аты Алып Ер Тоңа ... ... Бұл ... да ... ... ашып ... ... Баласағұнидің
«Құтадғу білік»» дастанында жазылған:
Тәжіктер оны Афрасияб атаған,
Елдерге ол көп ізгілік ... де ... мұны ... жоқ ... оны ... түсінген?», -
деп, Афрасиябтың алып Ер Тоңа қаған екендігін ашып береді», - деген нақты
мәлімет ... Бұл ... ... ... ... дастанының әлем тарихына
қосқан аса құнды үлесі деп бағалауға болады.
Түрікше Алып Ер Тоңа ... ... ... атанған ұлы тұлға
ертедегі жазба деректер мен дастандарда ғана жырланып қоймай, ... ... ... ауыз ... де ел сүйіп, жырға қосқан кейіпкері болған.
Бұған халық ауыз әдебиетіндегі тәрбиелік мәні ерекше ... Ер ... ... ... ... ... ... отыр. Мұнда халықтың бекті ерекше пір
тұтқаны анық байқалады. Оның өмірден кетуі халық үшін үлкен қайғы болды:
Алып Ер Тоңа өлді ме ... ... ... ... өшін алды ... ... ... - деп түркі қолбасшыларының ... ... 2-3]. ... ... ... мұндай жанрдағы шығармаларда адамның бар
қасиетін жеткізуге тырысқан. Алып ... ... ... атақты бектің сыр-
сымбаты суреттеледі:
Бектер аты арықтап ,
Қайғы және тұрақтап,
Меңді жүзі сарыптап
Көркем реңі түртілер ... ... ... ... қатты қайғырған халық жоқтау жырына бар
өнерін, тіл байлығын салып, басқа түскен ... ... ... ... Мұнда көркем сөздермен қатар ойды ... ... ... де ... ерен ... жаға ... үпй ... көзі өртенер...
Халық жырының тәрбиелік мәні ерекше. Мұның тілтану, елтану, тарихтану,
жалпы ... ... ... ... ... бірден көзге түседі. Халықты құт тұтатын Жүсіп Баласағұн
«Құтты білік» дастанында бас ... ... Алып Ер Тоңа ... ... ... анық. Патшаның халыққа ұнайтын жақтарын
жүйелеген ойшыл Күнтудыны нағыз елдің ... ... етіп ... ... ... ... ... белгілі орын алатын тәрбиелік
мәні бар символдар да ... ... ... ел басқарудың
ерекшелігін символ арқылы жеткізеді. Күнтуды елік ... ... ... ... ... ... Оның мәнін сұраған Айтолды үш
тағанның беріктігі жөнінде толғайды (800 – 805-бәйіттер). Кейін осы ой ... ел ... ... ... ... тереңдеп, нақтыланып
түсіндірілген.
Бірі – дана, ғалымдар, зейінділер,
Бірі – хатшы, білсін дер кейінгілер.
Үшіншісі – жүректі ер, батырларың,
Жау десе, жайдай ... ... үш ... ер бір жеңнен қол шығарса,
Қалған жұртты үйіріп, қоңсыға алса... ... ел ... ... үш ... тобын түсіндіреді, үшеуінің қызметін,
пайдасын саралап ... ... ... ... ... Ел-жұртты,
ерлерді халықтық іске, шаруашылыққа, малға, білімге бағыттаса, енді бірін
хат пен ... ... ... ... енді бір қатарын елді
қорғауға меңзеп тұр. Бұл да ... ... ... сөздері мен ежелгі
мақалында кездесетін, өте кең ... ... ... үш ... үш ... үш таяныш ежелден аян, тарихта талай тілге
тиек болған қағида. ... ... ... ... ... ... педагогикасынан қарағанда ата-бабамыздан келе жатқан
«тектік», «ақыл», ... ... ... ... ... Халықтың
елбасы деген көзқарасын келесі кестеден көруге болады (Кесте 7)
Кесте 7 – Халық көзқарасындағы Елбасы
|№ ... ... ... ... ... |
|1 |... Ес, ... ... ... – себебі... |парасат, ес; |
| | | |
|2 |Бұл ... асыл ... ер ... |асыл ... |
| | | |
|3 ... бек ... ұлы да бек болар, |ата жолын қуу; |
| |Ұл бек боп ... асыл тек ... | |
| | | |
|4 |Бек ... ... ... тұр. ... ... |
| |Бірлік кетсе, бек қалады – ... құр. ... ... тірлік |
| | ... ... ... ... |
|5 ... алып ... ... ... ... ... ... |
| |Ұлы ... ұлы ... ... | |
| | ... ... |
|6 |Халыққа ұлы ... ... ... | |
| ... ... өрт алса да ... | |
| | | |
| | ... ... жанашыр;|
|7 |Шыншыл сара басшы керек халыққа, | |
| ... үшін ... ... ... ... ақылды, |
| | ... ... |
|8 ... жақ, көңілі тоқ, көзі тоқ, ойы | |
| ... тілі ... сөзі шоқ, | |
| ... алар ... пен ... | |
| |Заң ... ... білер жүгініп. | |
| | |ел ... ... |
|9 ... керек, елін сүйер ертерек, болмау | |
| ... ... – күң, жер ... | ... ... Осындай бек – болар халық көсемі, ұрпағы өссе – даңқы ... ... ... ... ойын ... әрдайым ежелден келе жатқан қағидаларды
басшылыққа алып отырды. Сондықтан, дастанның ... ... ... ері ... ... ... ердің ойынша» деген
сөздерді көп қолданады. «Құтты біліктің» авторы болса да Жүсіптің халықты
ұстаз тұтқаны белгілі. Халық - ... бас ... ... ... осында. Халық бейнелеген адам идеалы Баласағұнның еңбегінде
көрінісін тапқан. Мұнда ... ... кісі ... екі ... Бізі ... бізі - ... данаңыз. Ал елбасының даналығы былай
жырланған:
Елді ... ... ... ... ... алтын қалам жылтырдар.
Білім, ақыл елдің ішін түзетер,
Үш батырың күллі әлемді күзетер ... жыр ... ... ойды ... ... Бұдан кейін «Ұлық
болсаң – ... ... ... ... ... мың жыл ... ... - өзі,
көненің көзі екеніне таңданбасқа бола ма!? Халықтың ... ақыл ... ... ... ... тебірентіп шыққан асыл сөздің
ел жүрегі, адам санасы арқылы ғасырларға, мәңгілікке ... ... ... ... ... ... да, ... елдігін, дәстүр-мәдениетін
де осындай мәңгілік берік көпірлер ... ... ... алтын тамырлар танытатын болар! «Құтты білікте» ... төл ... ... қанатты сөздер, даналық ұғымдар әр беттен-ақ
ұшыраса кетеді. Ішкі иірімі, мән-мағынасы ... жылы ... ... ... Жүсіп Баласағұн «Құтты білік» ... ... мәні бар ... ел басқару бөлек алып отыр. «Бектің ісі ... іс» ... ойды ... Оның ... ... деп ... ... алады. Тұлға бойына бұларды сақтаған ... ... ... ... ... ... Күнтуды бейнесінің бірқатар
қырлары ашылады.
Қорыта айтқанда «Құтты білік» - Елбасының бейнесін жырлаған дастан.
«Құтты біліктегі «Дәулет» ұғымының тәлім-тәрбиелік астары»
«Құтты біліктегі» келесі бас ... - ... Ол - ... өзі, ... дәулет. Айтолды әмірші Күнтудының уәзірі. Күнтуды еліне келгенде
өзінің ... ... ішкі жан ... ... ... бірден
түседі. Хажыб берген сипаттамада Айтолды халық педагогикасындағы жетілген
тұлға бейнесімен ... ... ... ... кісі басқалардан өзгеше
Ұқты Хажыб: Сегіз қырлы, бір сырлы –
Өзге жұрттан өзгеше, бір ... ... ... арқылы Еліктің ордасына келеді: «Кәнеки, келтір!
Қайда тұр ол. Көрейін ... - ... ... Оған ... ... ... сені,
Сүйінтті қылық, қулық, көркің мені
Істің көркі – адалдық, ақылдылық
Қақпамды бақ, өзіме жақын жүріп.
Айтолды өз қызметін хан ... адал ... ... кеш ешбір тыным
таппады. Күндіз істі, түнде атқарды күзетті, Не істесе де, ... ... ... ... ... ... ... ел көзіне, Еліктің көзіне
жақсы жағынан ілінеді. Сөйтіп Айтолды уәзірлікке тағайындалады.
Дастандағы кейіпкерлерді таңдауда Жүсіптің ерекше ... ... екі бас ... де ... ... нұрын шашып тұрған сивол іспеттес.
Егер тәуліктің бірінші жартысында Күнтуды нұрын шашып, ... ... ... ... ... ... ... келеді. Екі кейіпкерді
қатар қойып, қызметтес етіп Баласағұн оларға ел басқаруды бұйырады. ... емес ... ... ... ... ... ... Баласағұн дүниетанымының тереңдігі байқалады. Зерттеу барысында біз
бұл ойға қатысты ежелгі Рим халқының аңызын ... атап ... жөн ... мен Апоптың күресі» деген аңызда Баласағұнның жарық дүние туралы меңзеп
отырған ойы жалғасын табатын сияқты. Аңызда күн құдайы Ра ... ... жер ... әр ... сәулесін төгіп шарлайды. Бірақ бұл
саяхатында үнемі оған ... ... ... ... Оны ... соң, ... ... бұрышына жарық дүние келіп отырады. Бұл аңыз Күн мен Түннің
арпалысқанын ... ақ пен ... ... пен ... пен жамандықтың күресін көрсетіп отыр [121, 36]. Философиялық та,
педагогикалық та маңызы осында. Сонымен бірге этнопедагогикалық ... ... ... ... ... ... ... Айтолды кейіпкерлері Ра
бейнесімен ұштасып жатыр. Күн сәулесін өздерінің ... ... әділ ... ... ... педогогика тұрмысынан қарағанда грек аңызы тәріздес дүниенің екі
жақтылығын ... ел ... ... ... ... ... ... қараның, жақсылық пен жамандықтың күресін суреттеу түркі халықтарының
ауыз әдебиетінде ... ... ... «Қыс пен ... ... ... ... құбылыстардың қарама-қарсы суреттері беріледі.
Мәселен, Қыстың жазға айтқан өлеңінде:
Қар далаға күш себер,
Жаз байлығын қыс ... ... ... ... өреді,
деп қыс мезгілінің мақтауын асырса [122, 64], ал жаздың адамға қолайсыз
жақтарын:
Сен келіп ең әлденіп,
Шыға келер ... уы ... ... ... ... ... [Сонда]. Не болмаса жаз қыс мезгілінің ... ... ... ... ... қыстан жаны ... ... ... ... ... ... гүл-шыбық.
деп қысты қатты жазалай отырып, жаздың жетістіктерін былай береді:
Айдың нұры төгілді,
Жұлдыздар да өрілді
Ақша бұлттар көрінді
Шапқылайды бұлақтар.
Қазіргі қазақ ауыз ... ... ... «Қыс пен ... ... ... ... бастау алғанын байқатады. Сондай-ақ келтірілген
мысалдардан халықтың бай дүниетанымын, зерек екендігін көруге ... ... ... ... келешек ұрпақты тәрбиелеп, оларға
тіршіліктің мәнін, жыл ... адам ... ... ... ... Табиғатқа жақын өскен халық ондағы көріністерді
өздерінің ... ... ... Сол ... ... басты идеяның түп-төркіні табиғатта жатыр.
«Құтты біліктегі» Айтолды түн ішінде жарық әкелетін кең дүние. Бұл
арқылы Айтолдының символдық ... ... Ай ... ... ... ... тұратындықтан атын Айтолды қойған. Дәулет, бақ, құт қаншама ... ... ... ... қызыққа малданбау керектігі айтылады.
Кейіпкердің атынан бастап, іс-қимылы, дастандағы атқарған қызметіне дейін
халық ... ... ... ... ... ... ... былай деді:
Мен де айдай жаңаланып тұрамын,
Бірде бармын, бірде ... ... ... ... ... ... артып, нұр жауады қабағын,
Байып, тасып даңқы алысқа жайылар
Адам ... ... ... ... ... ... баяндағандай
өзі ұнатқан адамға құт дарып отырады. Ол қонбаған адамға бақ, дәулет
келмейді. Ол ... ... ... ... мұң – су ... ... мүлкі күлдей шашылар,
Таз қалпына түсер, еңсе басылар
Шайыр сөзін есті мұны меңзеген,
Келесі бәйіттерде ... ... ... байланыстырып отыр.
Айтолдының пайымдауынша білімді, білікті адам ғана бақ пен ... сөз – ... көз ... қонса, адам атақ, даңқы артылар,
Жаңа айдай толысар да, жарқырар.
Көңіл қойма, ол ... ... ... Дәулет, толған Айдай сарқылар!
Сонымен көркемдік суреттеуде ... адам ... ... ... ... Айға ... бірде толады, бірде «солады».
Бірақ «Құтты біліктегі» кейіпкер толыққан Ай. ... Елік ... ... ... ... үнемі кетпеген.
Дәулеттің есімі неге Айтолды деп Елік сұрағанда, уәзір былай деп жауап
берген:
Дана кісі ... екен Айға ... ... ... ... ... ... толады...
Ай толғанда, көзі ашылар әлемнің,
Жүзі жайнар жаһандағы әр елдің.
Толған ай да, қарасаңыз шетінен,
Бозаң тартып, ажары азып кетілер.
Нұры ... ... ... ... туып, қайта толар, оңалар
Бақ – дәулет. Құт – береке. Адам баласының бақыты мен ... ... ... ... ... ертегілерден дәулет, бақ
хақындағы толғамдарды еске түсірсек, сонда дастандағы бас ... ...... ... ... ... бола түседі. Түркі халқы
негізінде дәулетті Қызыр бабаның бейнесімен байланыстырады. Оған ... мәні мол ... мен ... ... бір ... құт
дәулеттің еңбекпен келетіндігі. Оны халық аузындағы ертегіден ... ... өз ... таба ... ... ... жас ... кездейсоқ қарт
кісіге жолығып, сәлем береді. Қарт кісі Қызыр баба ... ... ... ... ... ... бар, - деді жас жігіт.
- Айта ғой, - деді қарт.
- ... ... ... ... ... деген арманым бар, - деді
ол.
- Тілегің қабыл болады. Бірақ біліп қой, қазына сені іздеп ... өзің ... ... ... ... ... ал. ... жетеу.
Бірінші қазына – білімде, екінші қазына - өнерде, үшінші қазына -
тілде, төртінші қазына – ... ... ...... ...... ... жетінші қазына – ит болады.
Табиғи дарының мен қабілетіңе қарай, өзіңе лайығын таңдап ал. Жігіт өз
қабілетіне қарай ... ... ... ... еңбектің
арқасында бай болыпты, қазыналы болыпты [122, 152].
Жігітке кездескен қарт қасиетті Қызыр баба еңбекті ... ... ... ... да, ... – адам ... арқауы, өмір сүрудің
басты шарты, оның жан ... ... ... негізгі
көзі. Халық тәлім-тәрбиесінде еңбектің басты ерекшелігі оның шығармашылық
сипаты, қатаң тәртіпті керек ететіндігі және оның нәтижелілігінде. ... мен ... ... дүниетанымына, наным-сеніміне, мақсат-
мүддесіне, ... ... ... ... ... әр түрлі
болатындығын қарапайым халық жас ұрпақтың бойына сіңдіріп отырған. Осыдан
олар ... ... ... жетіледі. Адам дамуындағы еңбектің аса
қажет ... ... ... ... ... ... баба да айтады.
Сонымен қатар арнайы жеті ... атап ... ... білім, өнер, тіл,
диірмен, сауда, шаруашылық пен ... және ит. ... ... қарай адам бір қазынаны ұстаған жөн. «Адам бір жерден көгереді»
деген халық аузынан шыққан мақал осы ойды ... ... ... ... берген кеңесінің түйіне де осында. Негізінен ислам аңызы бойынша
Қызыр бабаның өзі де жеті ... ... Мұны ... көруге болады.
Исламдағы жеті қазына:
Біріншісі – Қыдыр (Қызыр). Ол өзі ұнатқан адамдарына ғана ... адам ... ... – Бақ. ... ... ... иесі. Бақ дарымайды, қонады.
«Қыдыр дарып, бақ қонсын» деген бата беру бар.
Үшіншісі – Ақыл. Ақыл – байлық пен ... ...... Денімізде саулық болмаса, өмірімізде сән де,
мән де болмайды.
Бесіншісі – ақ жаулық. Жалғыздық - бір ... ғана тән ... – Тұз. Тұз – ... ... мен жан-жануарларға берген
несібесі.
Жетінші – Ит. Адам мен Хауа Ананың алғашқы серігі, қорғаушысы.
Қазақ халқының «Жеті қазынаны - жеті ... деп ... да мәні ... ... ... ... ... ақылы, ой-санасы. Өйткені адамзат ақылы хайуанаттар
дүниесінен бөлініп, ғарышқа самғады. Әрі дүниенің қожасы болды.
Екінші – денінің саулығы. ... – зор ... ... ... – ақ ... Халқымыз ежелден әйелді тіршілік иесі, адам өмірін
жалғастырушы серігіміз деп пір тұтып қастерлеген.
Төртінші – ... Бала – адам ... ... ...... Көңіл мен пейіл кең болса, ынтымақ пен береке
орнайды.
Алтыншы – жер. ... – ел тұл, жер – ... ...... қазына бұл халықтар үшін қасиетті ұғым. Жайдан-жай құрастырылған
элементтер емес. Жетеуінің әрқайсысы адамзаттың ... ... ... қалыптастырған. Мәселен, грек аңыз-әңгімелерінде жеті қазынаға
мыналар ... – Көк ... – Күн. Ол ... ... басқарады. Барлық зат Күннің
шуағынан нәр алады. Күнсіз тірлік жоқ.
Үшінші – Ай. ... ... ... – От. Отты ... ... ... ... төрт бұрышына
тарады.
Бесінші – Су. Сусыз тіршілік жоқ. Су жерге қуат, өсімдік әлеміне, жан-
жануарларға нәр, көрік ... ... өмір ... – Жер. Жер – ... анасы.
Жетінші – Ит. Ит – Адам мен Хауа Ана пейіштен қуылып жерге түскендегі
алғашқы серігі, досы, ... Сол ... жеті ... бірі ... ... қайталанатын жеті қазынаның бірі – ит. Адамзаттың бұл
жануарды ерекше бағалағаны осындай ежелгі ... ... ... ғасырдан бері бір елде емес, бірнеше елде қалыптасқан сенім ұрпақ
тәрбиесіне көп ... бар. ... ... ... ит жеті ... бірі
екендігі баланың санасында кішкентайынан қалыптасқан, өйткені жиі айтылатын
қағида. Үш ... ... келе жер ... адамзаттың бірлігі,
тұтастығы туралы тағы да айтсақ артық болмайды. Бұл тарихта дәлелденген.
Жеті қазына аңыз-әңгімелерінен шығатын зерттеуге қатысты тағы да ... – ол ... ... ... ... дастанының халық
педагогикасымен тығыз байланысы. ... ... ... ... ... аңыз-
әңгімелерінде айқын көрінеді. Ғұламаның негізгі тәрбиелік идеясы жалғасын
тауып отыр. Сонымен бірге осыған дейін «Құтты білік» дастанының ... ... ... ... айтатынымыз – «Құтты білік» - ежелгі
халықтардың наным-сенімдерімен ұштасуы. Мысалы, грек ... Көк ... ... ... ... кейіпкерімен сабақтас. Ол әлемдегі тіршілікті
Күн басқаратынын анықтайды. Сондықтан да Күнтуды бас кейіпкер болып келеді.
Осы аңыздағы үшінші қазына – Айды ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар айқын үндестікті исламдағы жеті
қазынаның біріншісі – Қызыр баба және ... - Бақ ... ... ... ... ... ... сыртқы бейнесі бұл қазыналардың мәнін толық
ашады. «Құтты біліктегі» үшінші кейіпкер уәзірдің ұлы ... ... ... ислам аңызында үшінші қазына болса, қазақ халқында ... ... ... ...... Бұдан әлемдегі халықтың білімі мен
біліктілігі уақыт өткен сайын дамып жатқанын байқауға болады. Баласағұнның
төртінші кейіпкері Одғұрмыш, яғни ... ... жеті ... анық ... де қазақ халқы ерекше көңіл бөлген қазына. Олар
көңіл мен пейіл, ынтымақ пен ... ... ... да, дәулетке де тек
қана ақ пейіл, ақ көңілмен ғана қол жеткізуі мүмкін..
Сонымен жоғарыда айтылған ойлар Баласағұнның кең ... ... ... білік» дастанының негізін қалаған ежелгі халықтардың наным-
сенімдері, тәлім-тәрбиесі түркі шығармасын әлемдік деңгейге көтеріп тұрғаны
анық көрінеді.
«Құтты ... ... ... «төрт діңгек», «төрт тұғыр»
Баласағұнды ғана толғандырып қоймай, сондай-ақ мыңдаған ... ... ... ... шешендердің тілін, көсемдердің күнін байлаған ұлан-
ғайыр ұғымдар. Мәселен, адам баласының бақыты атты ... ұғым бір ... ... ... ... ... ... келсе – кетіп қалады,
Сенбе баққа, береді де алады ... ... Құт пен ... ... қалу үшін ... Қызыр баба
айтқандай әділетті болу, еңбек ету қажет. Жүсіп те дәулет ырыс-құтты ... ... ... ... да әңгімелейді. Тіпті «Құтты білік»
көрсеткендей Айтолдының өзі ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... ертегілерінен де кездестіруге ... ... өз ... ... үшін көп ... мен қиыншылықтардан
өтеді. Сол сияқты Айтолды Күн еліне бақытты өмір орнату үшін қиыншылықтарды
басынан ... ... өз ... ... сюжетте бекер құрмаған.
Адамзат бақытты, дәулетті болу үшін көп іздену керек. Бақ пен ... сыры ... ... ... ... ... Сені ұстайтын бар ма амал, бар ма қамал? ... ... ... ... ... ұсынады.
Іздеген жанға бақ пен дәулетке кенелудің жолдары:
1. жібек мінез;
2. таза көңіл;
3. тілі майда, ... ... ... маңында жүрмеу;
5. менмен, өркөкірек болмау;
6. жол-жобаны білу жолдары;
7. адамзатты сыйлау
Айтолды ұсынған жолдар парасатты адамның бейнесін ... ... осы ... ... оған бақ та ... ... де кенеледі.
Осы ойымызды мына бәйіт жолдары нақтылай түседі:
Құрмет қылса үлкендерге өзінен,
Кішілерге мейірім төксе сөзімен.
Кісілерді кішіктікпен тыңдаса,
Кіші ... аяқ асты ... ... ... жолдарын негізінен екіге бөлуге болады.
Біріншісін халық педагогикасындағы ... ... ... ізет» деген
нақыл сөзбен ... ... Ал ... адамды ұқыпты болуға
тәртіпті болуға, оңай мәнсіз өмірге қызықпауға шақырады:
Тектен-текке шарапқа аран ашпаса,
Тектен-текке несібесін шашпаса.
Қолы мен ... бос ... ... ... ... лақпаса.
Міне, осылар баянсыз құт кісені,
Кісендесе, қашпайды өзі-ақ ... ... ... ... құт, ... ... ашып береді. Онда
тәрбиелік ұғымдар да үлкен орын алады.
Дәулеттің қағидалары:
- үлкендерді ... ... ... ... ізет ... ... ... зейін қойып тыңдай білуге;
- слауатты өмір сүру;
- жат қылықтан сақ болып, адамгершілікке ... ... ... ... ... ... ұштасып
жатыр. Қағидалардың қай-қайсысы болмасын қазіргі халық тәлім-тәрбиесінің
негізін қалайды. Мысалы, ... ... әлі ... ... ... ... өнегелі сөз бар: «Алыстан жеті жасар бала келсе, жетпістегі қария
сәлем ... ... ... Баласағұнның қазіргі қазақ этнопедагогикасымен
де сабақтастығы ... ... ... ... ... халық тәлім-тәрбиесінің
көптеген қырларын ... ... Ауыз ... ... көркем
тілмен ұрпаққа өзінің өсиетін жетерліктей бере алды.
«Құтты білік» дастаны баяндағандай Айтолды мақсатына жетіп, елге құт,
ырыс әкеліп, Күнтудының жанында адал ... ... ... ... ... ол бұл ... де ... Күнтуды еліне уәзір болып, Өгдүлміш (Ақыл
келеді). Бұл жерде Жүсіп Баласағұнның Дәулет – ... ... Ақыл ... ... ... да анық ... дәуірдің өзінде-ақ қарапайым халық, ойшыл-ғұламалар, ақын-
жыраулар өздерінің шығармашылығында жетілген ... ... ... ... ... ... ... адам «Сегіз қырлы, бір сырлы»
формуласында берілген. Бұл дәстүрге айналған тақырып Жүсіп Баласағұнның да
назарынан тыс ... жоқ. ... ... ... ... адам ... ... арқылы көрсетеді. Өгдүлміш – уәзір Айтолдының баласы.
Дастанда ол ақыл-ой, білімнің баламасы. Өгдүлміш ... ... ... ... ... ұсынады. Соның бірі - жәуанмәртлік
тұжырымдамасындағы ... ... ... ... тұлғаның нағыз
көрінісі. Өйткені ол ... ... ... сый-құрмет көрсететін
кейіпкер. Өгдүлмішті сипаттауда Баласағұн ... ... ... рет
қолданады. Мұны мына бәйіттерден байқауға болады. Өгдүлміш:
Жасы кіші, жүзі нұрлы, көрікті,
Бар ізгілік бар ... ... ойлы ... ... ... таза ... ... арасын.
Қиянаттан сақтайды адам баласын
Шаң тигізбей, ұстар намыс жағасын.
Баласағұн ... ... шыңы ... ... ... ... Кейіпкерлердің ішінде Өгдүлмішті жомарт деген ұғымымен бекер
байланыстырмаған. Жас бала осы атаққа тән. Әке ... ... ... ... – іс ... табады,
Сөйлесе ақыл – тіліңнен бал тамады.
Жүзі игі барлық жерде сыйымды,
Табыстырар қиыспайтын қиырды (1850-1854)
Баласағұн Өгдүлміш ... ... ... ... ... ... тән ... кеңейтіп тереңдетіп отырады. ... ... ... ... айтылса, кейінгі бәйіттерде ақын
Өгдүлміштің мінез-құлқын, жүріс-тұрысын сипаттайды. ... ... ... шапшаңдығын айтып, олардың қоғамға қажеттігін жырлайды.
Өйткені қоршаған ортадағы ізгілік тек жомарт адамдар арқылы дамиды.
Бәйіттердегі жомарттыққа тән қасиеттерді былай ... ... жүзі ... ... ... ... ... ... ... ... сыйлы ... ... ерте ... ... ... ... Елік Күнтудының уәзірі болып тағайындалады. Әкесінің ... ... ... жас ... ... жақсы тәрбиесін әрі қарай
дамытуға мүмкіншілік туады. Баланың ішкі жан-дүниесін, ... ... оны ел ... ... мені жебеп, берді қол үшін
Жолға салды. Ердің - өсті өрісім
Елік қолдап, зұлымдардан қорғады
Тағдыр менің жолымды өзі ... ... ... ... ризашылығын білдіреді.
Өгдүлміш кейіпкерінің «Құтты біліктегі» басты ...... ... ашу. ... ақыл ... былай деп сипаттайды:
Ақыл, деді ол – қымбаттының қымбаты,
Ақыл жоқта, құнсыз тәннің сымбаты
Ақыл тұрар қатпарында миыңның –
Баста бәрі – ... асыл ... ақыл ... ... тәрізді,
Тұрар бағып әр қулық, іс, әр ізді (1835-1838)
Келесі бәйіттерде ақыл ... ... ... жан – бір өлік,
Ей, ақылсыз, ақыл болсын тілерің!
Адам – білсең үй, түн түнеп түнерген
Ақыл ғана жарық төгіп жіберген ... ... ... бұл ... ... ... мен
психологияға қатысты білімдерді жеткізеді. Мысалы, адам ... ... оның ... ... тағы ... ... айтылады.
Сонымен қатар ақылды есі бар адамның белгісі деп санайды. Ес – ... жолы – ... ... сәт сайын». Ақыл ұғымын сипаттауда Өгдүлміш
халық ... ... ... ... ... тілі – ... ... қылығы тегіс, шымыр шығады.
Одан салқын, сабырлылық өседі,
Жеті өлшеп, ... рет ... ... ... ... ... ... ақыл арқылы болатындығын баяндайды.
Өгдүлміш ақыл тәрбиесінің мәнін ашуда ... ... ... тән
білімдерді толық көрсете алды. Ол адамның жан қуаттарының ішінде сана
ұғымына ерекше көңіл ... ... ... бірнеше бөліктерден тұратын
күрделі үрдіс. Сана - әрбір адамға тән дара ... ... ... келе сана ... ... ортамен қарым-қатынасқа түсу дегеніне
орай біртіндеп қалыптасатындығы туралы айтуға ... Адам ... ...... ... ... ... ұғым-түсініктерінің
қалыптасуына келіп тіреледі. Өгдүлміш «ес» ... ... ... Оны
арнайы суреттейді. «есті жан» және «ессіз қарт» деп адамның есін ... ... есі бар ... ... ... ... мен білімді жақсы меңгергені оның ақыл-ойының
тереңдігі келесі сұхбатта көрінеді. Мұнда ... Елік ... ... жауап беріп, ғылымның негіздерін ашады.
Еліктің сауалы:
Адам жеті мүшеден тұр жаралып,
Әрбірінің ... бары ... ... ... және көз ... не? қандай екен өң-құлқы (1890-1891)
Өгдүлміштің жауабында білімінің жетік екені тағы да көріне түсті:
Көздің құрты – сүйікті өңді бір ... ...... ... өлу (1893)
деген сөздерінде көзбен көрудің және көңілмен сезінудің айырмашылығын
түсіндіреді. Негізінде ... ... ... өмір ... жақсы аңғарылады. Көңіл - адам мінез-құлқына белгілі рең беріп,
одан біраз уақыт бойына байқалатын жалпы ... ... ... тәлім-
тәрбиесінде көңіліне қарап адамдарды жайдарлы, жылы жүзді, түсі ... тағы ... деп ... ... ... адамға қуат береді.
Керсінше, уайым-қайғы ... ... ... Осы ... ... ... шықпас», «Адам көңілден оңады» деп өте орынды айтқан.
Көңіл, жан қуаты туралы ақпараттың ... ... ... ... ... ... шығып отыр. «Көңіл» ұғымына берген сипаттамасы
махаббат сезімін ашуға бағытталған. ... ... ... ... ... алдана береді,
Көңіл ғана кедергісіз сезеді (1897)
Бәйіт жолдарынан аңғарғанымыз адамға махаббат деп ... ... ... білдіретін - ішкі сезім. Жоғарыда айтылған ... ... тән ... емес. Ал шын махаббатты көңіл кедергісіз сезеді.
Өгдүлміш өз ойын тек ... ... ғана ... халық тәліміне сүйене отырып
дамытады. Мұны бәйіт жолдарынан анық көрінеді. Мысалы, «ақылды», «білімді»,
«білікті» ұғымдарын ... тіл ... ... ... ... ... жығар, Білікті мыңды жығар» мақалы еріксіз оралады. Халықтың ғасырлар
қойнауында өмір мен ... ... от пен суға ... ... ... ... сөздері [123, 210].
Өгдүлміш Ақыл ұғымын сипаттауда білім, ... ... тағы ... ... ... ... ... «ізгілік», «ізгі кісі», «ізгілік
іс» деген ұғымдар ақылдылықтың шынайы белгісі. Ақыл, ... ... ... ... бірге қарастырылады. Яғни олар жетілген адам
бойындағы қасиеттер. Ақыл мен ... ... ... жеке ... ... ... ... ер асыл, білікті ер бек болуға лайықты. Өгдүлміштің
айтқан ойларының ... кең, ... ... Жас кейіпкердің ішкі дүниесі
дастанда сұхбат арқылы жан-жақты ашылады. Өгдүлміштің тұла бойындағы жеке
дара ... ... бала ... ... ... ... Ең
алдымен, әкесі Айтолдымен сырласуында, кейіннен әкесінің орнын басқан Елік
Күнтуды мен ағасы ... ... осы ... ... ... ... Мұның психологиялық астарлары ғылыми тұрғыдан
баяндалады. Халық педагогикасының тұлға жайындағы «Жігіт ... ... ... ... негізгі қағидасы басшылыққа алынып, соның нәтижесінде ақыл-
тәрбиесінің мазмұны айқындалады. ... ... ... көңілге қонатын
идеялық ерекшелігі – білімге, адамгершілікке ынтықтыру, ұрпақты кісілікке
баулу мақсатында және биік ... ... ізгі ... ... ... «Рахым» ұғымдарының тәлім-тәрбиелік
астарлары.
Жүсіп Баласағұнның дастанындағы құттың төртінші діңгегі – қанағат,
рахым. Олардың иесі - ... Ол – ... ... ... ... ... Орта ғасырда дамыған сопылық ... ... ... Бұдан сопылық идеялары алғаш Яссауиден емес, ... өмір ... ... басталады десек, артық айтқан болмас. Араб-
парсы пәлсафасы мен әдебиетінен бастау алып, Әл-Фараби (Х ғ.), Әбул Хасан
Фушанджа (ХІ ғ.) ... ... да ... ақындарына жақсы таныс бола
бастаған сопылық идея ХІ ғасырдағы ... ... ... ... тапты
[120, 3].
Сопылық – халқымыздың дүниетанымына ... ... ... ... ... ризалығын алу және мәңгілік бақытқа жету үшін
нәпсіні тазалау, ішкі дүниені нұрландыру, мейлінше тазалыққа ... ... ... ... тек ғылым болып табылады. Сопылық – ешкімге
ренжімеу, ешкімді ренжітпеу, таза жүрек, пәк ... ... ... ... істе болу ... іңкәрлік, Алланың ризашылығы үшін құлшылық ету
(ықылас), Екіжүзділіктен қашу, Ақиқатқа жету. ... ...... ... бар ... ... оның ... өз сипаттарын қою.
(Бірақ ол Алланың өзіне айналу емес). Ақиқат – бар ... ... анық ... ... жаратушысы Алла. Бұл сопылық сатының ең
соңында болатын нәрсе. Оның алдында ... - ... шын, ... ... ... ... Оған ... сипатын, есімдерін, істерін
танытып, құлшылық ету, өз нәпсісін тыю ... ... ... ... ... ... және ... (Алланы тану жолы өзін-өзі жетілдіру)
[Сонда, 3].
«Құтты біліктегі Одғұрмыш – жер астына жалғыздан-жалғыз өмір ... ... нақ өзі. Оның ... тану ... түсіп, нәпсісін тыйғаны
сондай, ел басшысы лауазымды қызметке ... да елп ... ... жан ... ... ... ... қанағат адамзатты шыдамдылыққа, ... ... ... ... ... ... ... сұхбатында
ашылады. Негізінде Одғұрмыштың дастандағы міндеті – бұл дүниеден жүз бұрып,
барға қанағат етіп, о дүниеде ... ... Мұны ол ... түсіндіреді:
Тірлік үшін – дүние мүлкін есебі
Тірлік өшсе, мүлік мұңы ... ... ... ... ... үзілсе тынысың
Тірлік үшін дүние мүлік мал қайғы
Өмір бітсе – мал қайғысы қалмайды.
Мал жиюмен өмір өтер ... ... оны ... ... ... айтуынша, адамзат өмірі – қас-қағым сәт. Сондықтан мал ырысын
жиюға қызыққан болмайды. Мүлік есебі – тіршілікке ... ... ... өлсе,
мүлік мұңы да өшеді. Адам үшін тіршіліктегі дүниенің өлшемін білу өте
қажет. ... ... ... ... Оның ... деген
көзқарасы мүлдем басқа..
Сонымен қатар Одғұрмыштың білімділігі де ... ... ... ... бұл күн ... қып, ... ... марқайдым (4689)
Одғұрмыштың дүниетанымына тән ұғымдар қанағат, шүкіршілік. Өмірде
оларды бағалайтын – білім:
Білімі - өзен, ... ... ... ... ей, ... түзу – көрікті (4691)
«Құтты білік» дастанында қанағаттың мән-мазмұнын Баласағұн бірнеше
тарауда ашып көрсетеді:
- Өгдүлміштің Одғұрмышқа баруы;
- ... ... ... ... ... ... ... айтқаны;
- Өгдүлміш Одғұрмышқа бұ дүниемен бірге о дүние қамын ойламақтығы;
- Одғұрмыштың Елікке хат жазып ... ... ... ... екінші хатты жазып, жолдауы;
- Өгдүлміш Одғұрмышқа бектерге қызмет істеудің заңдары мен тәртіп
рәсімдері ... ... ... ... - ... дәуірінің саяси-әлеуметтік
жағдайларын көрсете алуында.
Жүсіп Баласағұн Одғұрмыштың бейнесі арқылы философ, ... ... өзі өмір ... қоғамдағы таңғажайып құбылыстарын ашуға бағыт алған.
Соның бірі сопылық ағымы, оның қоғамдағы орны. Бұл мәселені ... ... ... ... ... пиғылының осал, жаралы жерін оташыдай
дәл ұстайды. ... ... ... орта ғасырда кеңінен тараған діни ағым
ретінде қарастырылады. Мұндағы мақсат – құдайға ... ... ... ... ішкі ... інісі Өгдүлмішке айтқан өсиетінде
тереңдетіліп ... Жас ... ол – ... жан-тәнімен қызмет етуді,
тірі жанға мейірімін ... ... ... ... сөйле, адал сөздің кіді жоқ,
Жаман жанның сөзі жалған, тілі шоқ.
Жылы жүзбен күле сөйлес, жадырап,
Бақыт қонып, құтын тасыр жамыра (6093-6095).
Сұхбатта жәуанмәртлік ... да ... ... Бұл жас ... Өгдүлмішке
тән болатын қасиет. Ағасы Одғұрмыштың сөзінде:
Жомарт, сақи бол, қырсығып, есірмей
Кісі айбын ашпа, сөксе, өшіргей ... ... ... ... ... сөз болады:
Ізгі кісі кісі үшін шарқ ұрар,
Жаны күйіп, сай-сүйегі сырқырар
Жақсы айтыпты кісі ізігісі, есті ер.
Ақылды ой, нақыл ... ... ... ... ... – жомарт, сақи адам қасиетінің ашылуы. Оның
ойынша, сақи жан тек ер хақына бас ... Сақи – елге ... қиып ... өзінің жалғыздығын, құдайға құлшылығын үнемі қайталап отырады.
Қанағат деп барға, өзімше күн кештім.
Бейнетпен де, ... де ... ... ... монологтарында жантану саласына тән адамның жас ерекшеліктері
сипатталады. Осы орай да жігіттік кезеңіне көп ... ... ... ... істе ... соң, ... жетпес күш кетер
Жігіттіктен хаққа тәует еткейсің
Кәрілікте одан зиян шекпейсің
Ұланбысың, жақсы құлық жолын қу
Ұлғайғанда ұшқан жалын, отың – бу (4692-4695)
Мемлекеттік ... ... ... ... ... халықтық іске,
шаруашылыққа, малға, білімге бағыттаса, енді ... хат пен ... ... ... енді бір ... елді ... ... тұр. Бұдан
қазақ халқының ежелгі мақалында кездесетін өте кең танымал ... ... ... және «Құтты білікке» халық тәлімінің арқау болғаны байқалады.
Елді аларда алмас қылыш ... ... ... қалам жылтырдар.
Білім, ақыл елдің ішін түзетер,
Үш батырың күллі әлемді күзетер (2711)
деген келесі ... ... ойды ... түседі. Бұдан кейін «Ұлық болсаң –
кішік болдың!» осыдан мың жыл ... ... - өзі, ... ... ... бола ма!? ... даналығына, ақыл мен ойдың
саралығына мойынсұнбасқа, көкіректерден тебірентіп шыққан маржан сөздің ... адам ... ... көп уақытқа, мәңгілікке ұласарына күмән-күдік те
қалмайды. Халықпен бірге жасайтын да, елдің ... ... ... ... ... ... ... тарихтың қойнау-қойнауын
үндестіретін алтын тамырлар ... ... ... ... ... төл мұрасы дерлік қанатты сөздер, ... ... әр ... кетеді. Ішкі иірімі, мән-мағынасы жүрекке жылы тиіп, тілге орала
қалады.
Бұл қағидалардың ... ... ... ... ... қалайды. Мысалы, қазақ халқында әлі ... ... ... ... ... ... сөз бар: «Алыстан жеті жасар бала келсе,
жетпістегі қария ... ... ... ... ... ... ... сабақтастығы байқалады.
Одғұрмыш бейнесі арқылы халық тәлім-тәрбиесінің кейбір қырларын ашуға
тырысты. Ауыз әдебиетімен байланыстырып, көркем тілмен ... ... ... бере ... Баласағұнның «Құтты білік» дастаны мол мазмұнды арқау еткенімен,
негізгі айтар ойы адамның жетілуі, ... ... ал сол ... ... ... ету ... ... Одғұрмыштың бейнесі іс-әрекет,
қанағат, рахым деген адами-кісілік ұғымдарының мәнін түсіндіріп, ұрпақты
адамгершілікке баулу.
Сонымен «Құтты білік» ... төрт ... ... ашып, бұл
жердегі халық педагогикасымен ұштасқан астарларын көрсетіп, Жүсіп Баласағұн
көздеген ізгілік бағдарламасын дамытып отыр. ... ... өте ... ... ... оған ерекше баға берсек, ... ... адам ... ... Құт, ... бақ, ... толық жетілген
адамның еншісі ... ... адам болу ... ... ... да ... ... тұрады.
2.2 Салт-дәстүрлердiң халықтық педагогикадағы алатын орны
және “Құтты біліктегі” көрiнiстерi
Жүсiп Баласағұнның мұрасында ерекше орын ... ... ... ... ... салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар. ... ... бұл ... көптеген тәлiм-тәрбиелiк мәлiметтер алуға ... ... ... ... ... ... (С. ... 3], Т.Ә. Қоңыратбаева [124, 78], С. ... [125, 250], ... 155], К.Д. ... [127,96], К.С. Жамансариева [128, 63], С.
Кенжеахметұлы [129, 53], т.б.) ... ... ... ... ... ... жөн ... дегенiмiз – ... ... ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отыратын
қоғамдық құбылыс. Алдымен ол отбасы ... ... Жеке адам ... ... ... ... ... бұрынғы қалыптасқан салтты жоғалта
алмайды. Бүкiл ... ... ... ... ... ... ... оны қоғамдық болмыс көрiнiстерiне бейiмдеп өзгертiп ... ... ... ... қайшы келетiндерi жойылып, өмiрге қажеттiлерi
жаңа жағдайда iлгерi дамиды. Халық: “Дәстүрдiң озығы бар, ... ... ... “Әдет - әдет емес, жөн - әдет” деп заман талабына ... ... ... ... ... ... пайдаланып
келген. Мысалы, көп жылдар бойы “дiни мейрам” ... ... ... мейрамын елiмiз мүлде атаусыз қалдырып келсе, қазiргi демократия
кезiнде ол ... ... ... ... ... айналды.
Салт-дәстүрді зерттеуші-ғалымдар халықтық педагогиканың негізі ретінде
қарастырады: «Жалпы адамзат қоғамының әр ... ... ... түрлері көп. Олар – бір ұлтқа тән ұлтқа тән халықтық дәстүр, кейбір
елдерде тайпалық және ... ... ... ... пен ... дәстүрлер
– деп те жіктеле береді. Сонымен ... ... ... де, ... да,
жаманы да, жақсысы да бар екендігі, сонау әлім-сақтан белгілі. Олай болса,
жалпы дәстүр дегеніміздің өзі не?»...
Дәстүрді әмбебап түсіндірме ... ... ... (ұлт па, ұлыс па,
бәрібір) болып қабылдаған тәртіптің түрлері мен адамдар ... ... ... ... ... орай ... ... қазақ халқының да сан ғасырлардан бері
жалғастыра жасаған өзіне тән толып жатқан ұлттық дәстүр-салттары бар. ... ... ... көп ... кетер еді. Бұлардың бүкіл халықтық тәлім-
тәрбиемізге ерекше әсері бар. Олар ... ... ... ... ... ... ... алатын қазақтың халық педагогикасының
ұлттық ерекшеліктерін көрсетті:
1. Халқымыздың ... ...... атаға дейін қыз алыспау»
дәстүрі.
2. Өзіндік ерекшелігі бар, туысқандық дәстүр.
3. Шаңырақ көтеріп, семья құру салты.
Салт-дәстүрдің ... бірі ... ... ... бала ... ұштасатын: шiлдехана өткiзу, сүйiншi
сұрау, балаға ат қою, бесiкке салу, тұсау кесу, атқа мiнгiзу, ... ... ... үй ... ... құда түсу, есiк-төр
көрсету, ұрын келу, келiн түсiру тойлары, қалың мал, алу, жасау ... ... ... ... ... ... жерлеумен байланысты:
арыздасу, қоштасу, естiрту, көңiл айту, жұбату, жоқтау, ... ... ... жылын беру, т.б. ырым-жырымдар ... ... ... Мұны ... ... жатқызады.
Тұрмыс салтқа байланысты туған әдет-ғұрыптар мен ... ... ... ой-пiкiрi, келешек ұрпаққа айтар өсиетi
көрiнiс тауып отырады. Олар ... ... ... мен ... ... ... кесу, атқа мiнгiзу, сүндетке отырғызу немесе қыз ... ... ... ... марапатталады [129, 82].
Келтірілген сипаттамадан ... ... ... бойы ... ... ... ... тұрмысында
қалыптасатындығы туралы қорытындылауға болады. ... ... ... ... мұра келешек ұрпақ үшін тәрбиелік мәні зор ... ... ... сипатталатын салт-дәстүрлер, әдет-ғұрыптар Жүсіп
Баласағұнның «Құтты білік» дастанында жан-жақты көрінісін тауып, қарахандар
дәуірінің әлеуметтік, тарихи жағдайларын нақ ... ... ... ... ерекшеліктерінің қайнар көзі
«Құтты білік» дастанынан ашық байқалады. Бұл аса ... баяу ... боп ... қиын ... Халықтың ұлттық ерекшелігінің көріністері
наным-сенімі, санасы, салт-дәстүр белгілері, оның ... ... ... ... ... осы. Олар ... дастаны мен халық
педагогикасының ерекше байланыстарынан да көрінеді. Халқымыздың қанына
сіңген қасиеттер: ... - ... ...... ...... жомарттық, мейірімділік, бала тәрбиесіндегі ... ... ... тағы ... ... белгілері, мемлекеттік
іс, тұрмыс, өмір, мораль, этика тақырыптарын ... ... ... сөз қолдану ерекшеліктерінен, заңдылықтарынан көрініп, бір-біріне
ұласа ... ... ... ... ... қатынды бастан», - дейді
халық. Ең ... ең ойлы ... ... ... де ... ... ... еңкейген кәріге дейін мәлім, айтпай-ақ біліп, берік
ұстанып келе жатқан принципті нақыл сөз [130, ... ... ... отбасындағы тәрбие ісі негізінде ... ... ... ... басы алдымен әдептілікке үйретуді
көздеген, әке-шеше баласына «әдепті бол» дегенді басты міндет етіп ... олар ... ... иманды, мейірімді болуға тәрбиелеген.
Үшіншіден, тіл алғыш, ... ... ... ... ... үйреткен. Бесіншіден, өнегелі ұстаз бен көпті көрген қарияның
сөзін тыңдап, «ақпа құлақ ... ... ... бол» дегенді бойларына
біртіндеп сіңіре берген. ... ... ... ... құрметтеуге
үйретуді ең басты міндет етіп ... ... кісі ... бетіне
баспай, біреуге орынсыз тіл тигізбейтін әдепті азамат бол, әсіресе, қаріп-
қасерлердің табиғи кемдігін ... ... деп ... ... ... батыр бол, халық алдында қызмет ет, бар өнеріңді соған жұмса
дегенді ерінбей-жалықпай айтып қана ... жеке ... ... ... [Сонда].
Профессор Ә.Табылдиев отбасы тәрбиесінің тарихын зерттей келе мынадай
ой айтады: «Отбасы – белгілі бір ұлт өкілдерінің ошағы. ... ... ... ... ... игі іс-әрекеттері арқылы әдет-ғұрыпқа ... ... әдеп ... негізделеді [131, 172].
«Әдеп (әдептілік негізі) ұлттық қолданысқа айналса»,- деп тұжырымдай
отырып, ... оны салт ... салт ... санаға сіңсе, оны салт-сана дейді
де, ұлттық мәдениеттің сәулеті ... ... ... ... ... өмір
қолданысына айналдырады. Мысалы, қазақ халқының меймандостық салты ұлттық
санаға сіңіп, ... ... ... ... ... ... ... кәде, жөн-жоралғы, ырым,
тиым т.б. өмір қолданыстары арқылы іске асырылады да, ... ... ... мәртебенің мәдени-рухани деңгейі өмірден көрініс табады. Ұлттық
тәрбие осылай өз нәтижесін береді», - ... ... ... ...... ... ... басталады. Осы
мәселені С. Ғаббасовтың, Қ. Жарықбаевтың, С. Қалиевтің ... ... ... Қ. ... жар ... ... ... ой-пікірін
білдіреді: «Некеге тұрып, үйлі-балалы болу – ... тән зор ... ... ... ... екі ... ... бірлесіп өмір
сүруге талпынуы – шынайы махаббаттың моральдық көрсеткіші. Некелесу үшін
тек іңкәрлік, құштарлық ... ... ... – ең ... ... ... түсіну, отау құруға деген психологиялық ниеттің болуы,
отбасында тіршілікке қажетті икем дағдыларды игеру, өмірге ... ... ... бағып-қағып, тәрбиелеу. Ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрып,
салт-дәстүріне сәйкес халқымыз ұлын ұяға, қызын ... ... ... ... ... жинақталған мол тәжірибе бар. Олардың біразы күні бүгінге
дейін ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді» [132, 63]. Осы ... ойын ... ... ... «... жер ... ... халық болса, бұл
дәстүрдің сипаттары да соншама мол, ... ... ... ... да өмір ... Өйткені әрбір халық өзінің шаңырақ көтеру
қуанышын өздерінің ата-баба дәстүріне лайықтап, өзге ... ... ... ... ... ұқсамаудың негізі, олардың тұрмыс-
салттарындағы ерекшеліктеріне жатпақ. Осы айтып отырған үрдісті қазақ ... ... бойы ... ... [103, ... ... ... халқы жер бетінде тіршілік ететін мыңдаған
халықтар сияқты тегін білуге, халықтық ... ... ... ... ... Осы ... С. Ғаббасов: Тегінің күш-қуатын білген
халық қана өмірде кездесетін қиыншылықтарды жасқанбай, теңдесі жоқ ... ... қол соза ... дей ... ... халықтық, тек деген
ұғымдарға былай түсінік береді: «Меніңше, бұл мақсатты орындау үшін ... ... ең ... үш ... қасиеттерін білген жөн. Оларды
сұрыптай жұптап тұжырымдасақ:
1. ... ең ... ... байқататын дәстүр-салты.
2. Халықтың өзі қалыптастырған сөз саптаулары немесе сөз ... ... ... ... ой ... ... осындай үш таған
қасиеттерін ажырата отырып, кез-келген халықтың тегіне ой ... ... ... ... – ТЕК – ... бір ... тіпті
күллі адамзат қауымының, іштей түлейтінін қуаттарының қайнар көзі»
[Сонда, 54].
Жар таңдау, ... ... ... ... ... қай ... де ... қарамаған. Бұл жөнiнде бiзде қалыптасқан толып жатқан салт-дәстүр,
сан алуан рәсiмдер бар. Мәселен, қыз ... жар ... ... талап қойғанда, жұртымыз ... ... ... ... наным-сенiмдердi басшылыққа алған.
Әдетте, әрбiр бозбала үшiн өз отауының ... ... үй ... – қыз ... жар таңдаудан басталады. Отау құрғанға дейін жастар
көбінесе бұл ... тек ... ... ғана ... оның ... бұлт ... қиындықтарын біле бермейді. Қазіргі нарық заманы
отбасылық қарым-қатынастарға әсерін ... ... жоқ. ... ... ... ... бірін-бірі сыйлау, туыстық қасиеттеріне сызат
түспей қоймайды. Мұндай жағдай әйел ... ... ... жаңа
түскен келіндерге сын. Өйткені олар – отбасының ұйытқысы, береке-бірліктің
тұтқасы. Олар халқымыздың ежелден әйел ... ... ... ... ... ... ... Қазыбек би: «Жас кезіңнен жан серігің, бәрінен де
әйелің жақын»... Ұят пен ар қымбат, өзің ... жар ... ... ... ... ерге күй ... астымдағым қара атым – ... қара ...... ... ... ... байланысты түркі
халықынан бастау алған қазақ елі ... ... ... ... ... деп ... Шығыс, оның iшiнде түркi елінде жар таңдау өзектi тақырыптардың
бiрi болған. Әрине, жақсы жар отбасының сәнi ғана емес, ... ... ... Ол ... ... адам болу ... өмiр ... сай
туындап отырды. VIII-IХ ғасырлар тоғысында дүние ... ... ... данасы, көне көз абызы, ұлы ойшылы, батагөй ақсақалы Қорқыт та
әйел туралы пайымдаған. “Әйелдiң неше түрi болады?” ... хан ... ... ... ... төрт түрлi болады. Бiрi – кепкен ағаш секiлдi, бiрi –
үрген қарын ... ендi бiрi – ... ... ... – мелшиген қырсық
әйел”, - дейдi. Ол әрқайсысына сипаттама бере ... ... жар мен ... ... ... салады. Алған жарың жiбектей ... ... ... ... ... ... өсекшi, өтiрiкшi, еңбек сүймес
салақ әйелден сақтан дегендi айтады [133, 47].
Отбасы бірлігі әйелге ... ... ... мәлім. Мұхаммед
пайғамбардың хадистерінде осыған байланысты қонымды ... аз ... ... ... арлы яки бай жан ... ... ... нұрлы
жүзі үшін некеленеді. Ал сен арлысын таңда, сонда ғана берекең кіреді» деп
өсиеттей келе, ерлі-зайыптылардың татулығына Алла ... ... ... [134, ... ... ... ... отбасы тәрбиесі, мұндағы салт-
дәстүрлер, әдет-ғұрыптар халық санасымен байланысты өмірлік, ұстанымы мен
іс-әрекеті туралы философиялық, дүниетанымдық ... ... ... әр шығарманы інжу-маржандай құптаған Жүсіп Баласағұн ... ... ... дастанында арнайы қарастырған. Осы тәрбиеге
байланысты біраз әдет-ғұрыптарды, ... ... ... біліктен»
кездестіруге болады. Баласағұн мұрасын бұл бағытта зерделей келе ... екі ... ... қарастыруды жөн көрдік:
І. Отбасы тәрбиесіндегі салт-дәстүрлер:
- жар ... әке мен ... ... ... тәрбиесі;
- жар таңдау;
ІІ. Тұрмысқа байланысты салт-дәстүрлер:
- сәлемдесу рәсімі;
- қоштасу рәсімі;
- қонақ күту;
- көңіл айту;
- аманат ету;
- қамқорлық жасау
Салт-дәстүрлердің ... ... ... ... және
жас ұрпақтың дүниетанымын қалыптастыруда үлкен тәрбиелік ... ... өз ... ... ... ... деген ойды
көздеп, оны жан-жақты қарастырады.
Осы өсиеттермен үндес Жүсіп Баласағұн жар таңдау мәселесіне байланысты
арнайы кеңестер берген. Әйел ... ... ... ... ... ... таңдаулы жарды алуға насихаттайды. Ердiң бақыты отбасына,
алған жарына ... ... ... ... ... болсын – мiнезi мен жүрегi
Жан жылуы нұрландырсын ажарын,
Бiрге көрсiн ... ... ... ... әдептi, ерге адал серiк боларлық жар таңдай бiлудiң маңызына
баса ... ... ... ... ... “Қабуснама”, Жалаладдин
Дауанидiң “Ақлақи Жалали”/Жалалидiң мiнез-құлқы/ шығармаларында кездеседi
[135, 8]. Сондай-ақ ХV-ХIХ ... ... ... ... ... ... Базар жырау, Шал ақын, Майлықожа, Әсет, тiптi ... жар ... ... ... ... ... мәнiн
жоймаған өнегелi өсиеттеріне сүйсiнемiз ... ... ... ... ... ... ... табиғаты
тазы, жан дүниесi пәк, өзiңе дос ... ... ... ... ... [105, 41] ... бағалауын екi ғұлама пiкiрлерiнiң ұқсастықтарын
байқауға ... ... ... ... Iзгi ... қаларсың,
Жақсы болса, ерiрсiң де, жанарсың!
Көркiн қуып, алма құлқы кемiстi,
Құлқы жақсы болса – ... ...... Бiреудiң көркi бар деп жақсы көрме,
Лапылдақ, көрсеқызар нәпсiге ерме!
Әйел ... ... ... көз ... ... берме! [137, 63] –
деп Жүсiп ойын әрi ... ... ... ... ... [87, ... ... алғаның,
Одан артық жар ма? –
дей келе, алған жарың мiнез-құлқы жiбектей, өнегелi, өнерлi болсын ... алға ... ... бiрi – сұлу ... ... ендi бiрi – ... келесiсi
– бай әйелдi жар санайды. Ал бiреуi ақ ниеттi, әдептiсiн таңдайды”, - дейдi
Жүсiп Баласағұн. Ақын осы ... ... ... ... осы ... ... ... берiп, бағам жасайды. Сұлу әйелге iңкәр жандар көп, яғни,
ерi, күйеу болмай, күзетшi болып қалады. Ол ... ... ... ... ... ... ... Сұлу әйелге байланысты бұл ой
әсiресе, Абайда өте ... ... ... ... сұлу артық,
Көбi көпшiл келедi ондай қаншық.
Бетiм барда бетiме кiм шыдар деп,
Кiм паңдау келедi, кiмi ... ... ... екi ... ... ... үн қосқандай
бiрiн-бiрi қоштағандай.Автор асыл тектi, бек әйелдi таңдаған ... ... ... қор ... бiрi дей ... ... тiлi зәрлi, ызғарлы
әйелге құл болма дегендi ақындық тiлмен жетесiне ... ... ... ... ... ... бола ... жаман болған соң
деген толғамымен сабақтас екенiн байқауға болады. Жүсiп ендiгi бiр ... ... ... ... алғандар өле-өлгенше сорлайды,
Бай келiншекте байға құрмет болмайды,
Бай бай емес, меншiгiм деп торлайды [107, ... ... ауыр ... ... тұра алмайды.
«Қабуснамада»: «Алатын қатыныңның дәрежесi өзiнен жоғары және бай
болмасын. Оған ... ... ... ... көзқарастағы тұжырымдар Жүсiп
Баласағұнның жоғарыдағы ойларын одан сайын нығыздай ... ... өз ... ... ... ... ... жаман әйел
алғанша, ең жақсысы, үйленбей жалғыз жүргенiң абзал ... ... ... ... 1) ... бар болса, 2) өте бай болса, 3) ... сұлу ... ... бос сөзге үйiр болса, 5) өте салақ болса – онда оған ... ... өз ... бiлдiредi [135, 28].
Абай болса:
Жасаулы деп, малды деп байдан алма,
Кедей қызы арзан деп құмарланба
Ары бар, ... бар, ұяты ... ... ғапыл қалма, - деп өсиет етсе,
Базар жырау:
Ердiң атын шығарар,
Алған жары ақылды, - деп ой топшылайды [87, 42].
Жоғарыдағы толғамдар ... ... да ... ... яғни естi,
ақылды, iзгi, нәзiк жарды жоғары көтере мадақтайды. Мысалы, оған:
Жаны сұлу – нұр құяды ... ... ... тiле жарыңа, -
дей келе, “Адал жарың – ошағыңның ырысы, байлығың да, ... ... ... ... Сонымен қатар дана қарттың:
Ақылды әйел, iзде – iздесең сен егер,
Естi болса, төрт құбылаң теңелер
деген өлең жолдары “Жақсы әйел ... ердi ... ... ... тұр. Ол iзгi ... ... ... бағалауға және сол
қадiрлi атқа лайық жанды кезiктiрсең қолдан ... ... ... ... ... ... ... Майлықожа ақынның мына өлең
жолдары тiлге үйiрiле кетедi:
Жаман қатын жiгiттiң,
Тайдырады ... ... ... ... ... ... жаманын,
Ұшқыр қылар шабанын.
Сонымен жоғарыда аталған ғұламалардың ой-пiкiрi халықтың сан ... ... ... ... айтылған ақыл, өсиеттерi.
Жар таңдау ұрпақ тәрбиесiмен ... ... Ол ... ... ... ... ... сияқты
қасиеттердi санаға сiңiрiп, ... ... ... ... ... жаман әдет, жат мiнездерден жиiркенiштiк ... ... ... ... ... негiзге ала отырып, ғибратты ой-
пiкiрiн оқырманмен бөлiстi. Автор тек өзге жанға сын ... ... өз ... ... ... бiлуге, оны түзетуге тырыс деген
өсиетiн айтады.
Отбасы бақыты - ... ... әйел ерге ... ... бақ ... досы болғаны абзал. Ал бұған қарама-қарсы ердiң бағын қайтарар,
сағын сындырар жаман жардан Жүсiп аулақ болу ... ... ... ... ... әсіресе қыз баланың тегін білуге халық ерекше
мән ... ... келе ... ... да мәні осыда: «Шешесін көріп,
қызын ал» немесе «Әке көрген оқ жонар, Шеше көрген тон ... ... ... ... ... үйленуі туралы (62-тарауда): «Есік көргенді
алма, ... ... ал», ... ... беті ... ... қылығы жоқты
ал, сұлуын қума, ақылдысын ойла» ... ... ... ... ... ... ойы бәйіт сайын қолдап айтылады:
«Жібек мінез, - қыз келіскен шырыны
Біле білсең, әйел көркі қылығы»
немесе
«Мамық болмай ... ... ... ... ... мен ... -
дейді Жүсіп Баласағұн. Қазіргі халық дәстүріндегі, халық педагогикасындағы
моральдық талаптар анық байқалады.
Тек мәселесі Баласағұн мұрасында өзекті ... ... ... ... ... тарауларында жалғасын тауып отырады:
Жақсы болсын, тегі, заты, ұрығы,
Пәк, ұятты болсын жанның ... өтер ...... ... ізгі ... ... болса, ерірсің де жанарсың! (4475-4480)
Бәйіт жолдарынан текті, парасатты әйелге тән ... ... ... ... жақсы», т.б. қасиеттерді іріктеп алуға болады. Ойшыл ... өз ойын ... ... ... алсаң, төрт белгісін көздеші» деп
ескертеді. Бұл төртеуін мына жолдардан аңғаруға болады:
1. Бай ... ... ... ... Енді бірі ... көз тігеді.
3. Бірі тілер тұқымы асыл, тектіні...
4. Бірі – нәзік, ақылдысын ... ... ... әйел ... төрт ... сипаттауда негізгі түсініктер:
бай әйел, сұлу жан, тұқымы асыл, текті, нәзік, ақылды. Бірақ, әйелдің төрт
түрінен тектіні:
«Асыл ... бек ... ... ... талды қармарсың
Асыл текті, бектер тіні тым зәрлі,
Әйелге құл болма, ділі ызғарлы», -
деп кеңес береді. Ойшыл, ақылды, ізгі әйелді ерекше ... Тек ... да, ... өз ... көп ... бөлген.
Ғылыми тұрғыдан қарастырғанда мынадай ой түйіндейді: «Көкейкесті тәрбие
мәселелері ... ... ... ... ... тұрғандай. Жақсы мінез –
құлық, тәрбие жөнінде де небір даналық қағидалар ұшырасқанда, ... ... ... ... қанатты сөздер қайта түлегендей әсер етеді. Тілдің
тарихи, мәдени мұра, халықтық қазына ... ұлы ... ... ... ... сүйекпен кетеді» дейді халық. Осы мақалдың өзегіндегі нәрі
бірнеше бәйітте ұшырасады:
Ақ сүтпенен бірге сіңген жақсылық,
Айнымайды еш, ... ... ... ... – тілі ... ... ... сөз сүйектен өтеді,
Сөз қалады, таяқ табы кетеді.
Бәйіттерде ел ... ... ... «Сөз ... таяқ еттен
өтеді» деген мақалдан туындап отырғаны белгілі. Халықтық педагогика
қасиетінің өзі осы ... [123, ... ... ... салт-дәстүрге айналған әке мен бала
арасындағы ... сан ... бойы ... ... ... ойшыл Баласағұн бас кейіпкерлер Айтолды мен Өгдүлміштің сұхбаты ... ... Бала мен ... ... ... бірнеше
бағыттарын көруге болады. Олар: адамгершiлiк, үлкендi сыйлау, кiшiге
құрмет, ақыл, ... ... ... Мұны ... ... көруге
болады:
1. Әке қамқорлығы:
Қарашығым, сен көзiмнiң нұры едiң,
Хош-есен бол, бақилыққа жүремiн…
Бұл түркi айтқан, жаққан iлiм жұлдызын:
“Көрер ... ... – деп, - ... қамы түпсiз теңiз, тұңғиық,
Ұл-қыз деумен сарғайтады мұң-күйiк!
Болса кiмнiң қатыны һәм ұл-қызы,
Ол байғұстың тыныш болмас ұйқысы!
Ұл-қызды ата көрде тыншып жата ... атын ... ... ... ... әке ... ... ұғымдар: «қарашығым», «көздің
нұры», «ұл-қыз қамы», «көздің шырағы», т.б.
Әкенің ... ... ... ... ... айтуы бойынша: «ұл-қыз
қамы түпсіз теңіз, тұңғиық». Өйткені ... ... ... ... ... ... ата-ананың үлкен міндеті.
2. Әке мен бала арасындағы қарым-қатынас:
Естiп көрдi ұл, атасының сөздерiн,
Тiлiн ашты, бұрып нұрлы көздерiн.
-Ата, - дедi ол, - бiр ... бар ... ... ... өзiң ... ... ... көп жасадың, көп көрдiң,
Бiлiм қудың, сан өткелдi өткердiң.
Тыңдап, сұрап, көп нәрсеге бойладың,
Бәрiн көрдiң, ... ... ... ... ұлы ... ... ... тілейді. Өлімнен
құтқарар шараларды ойластырады. Өмірдің мәнін әлсін түсінетін жас ... ... ... ... ... ... әкеге деген ыстық ... ... ... де бар ... бiр ... соны ... ... қонбай, болса көгiң мұнарлы,
Үлестiрiп бер қазына, мұраңды.
(Қазынаңды бер де, алып қал жаныңды,
Есен болсаң, болар байлық, бағыңда) (1185 ... мен ... ... ... ... осы
бәйіттерден байқауға болады. Әке мен баланың қарым-қатынасын көрсететін
сөзімді байқап, бағамда деген сияқты ... ... ... ... ...... іс. Баласағұн бала тәрбиесіне арналған
тарауларын осы қоғамдық-әлеуметтік деңгейге көтере жырлайды, ұлттық мәселе
ретінде ... ... ... ... ... мәселесіне ауық-ауық
әлденеше оралып отырған ... ... ... ... ... бала.
Адам пендесі бақ-байлық, даңқ қуып, лауазым дәреже қуып ... ғана ... бала ... бала өсір деп ... «Ұл» мен «ұлы» сөзінің түбірі,
төркіні бір. Баланың ата-анаға шектірер жапасы да жетерлік деген ... ... ... ... өн бойынан үнемі ұшырасып отырады. Ал, 63-тарау
тікелей бала тәрбиесіне арналған:
Тәрбиеші ал ізгілікті, көшелі,
Ұл-қыз жақсы, таза ... ... әдеп ... ... ... ... ... көріп, күлімдер.
Әйел әпер – ұлға, қызды ерге бер,
Қайғы-мұңсыз тірлікке не тең келер.
Ұлыңды үйрет күллі өнер, білімге.
Ол өнермен дүние табар ... ... ... ... бала ... ең бір ... ... дейін
талқыланған. Әсіресе, қыз бала тәрбиесінің қисындығын, күрделілігін ... Қыз ... ... бір жөн де, ... ... ... қонысына
қондыру бір уайым. Қандай жағдайда да баланы бетімен жібермеске керек:
Қыз көрмесе, көңілің жетелемес,
Көзің көрсе, көңіл айту түк ... ... ... де ... жоқ па, жоқ ... – жанталас (4515-4516)
деген бәйіттердің астарлы мағынасы мейлінше терең. Бала көңілі жақсы-
жаманның ... ... Бір ... ... ... ... ... тыйым»
дегеннің бір ұшқыны да осында жатыр:
Жапасымен өсіп-өнген ағаштың,
Жемісі – у, татпа, улайсың – жанастың...
Ұлы-қызына орынсыз жапа да шеккізбей, бейбастыққа да ... ... ... ... ... ... ... көрмеген ұрпақ – көргенсіз ... ...... ... ... ... ... Баласағұнның бала
тәрбиесі идеясын бірер сөзбен осылай жеткізген болар едік.
Осылайша, тәлім-тәрбиелік қасиеттері аса ... ... ... ... бір ... ... ... тәрбиесінің басы дүниеге келген нәрестеге ат қоюдан қадам алады.
Халық ... жас ... ... қою салтына жеңіл қарамаған.
Адамның ат-есімі оның ... ... ... деп ... Ат-
есімнің киелілігіне сенген. Киелі, әруақты адамдардың атын ... ырым ... ... ... ... үйге ... қонаққа, т.б.
жағдайларға қарап, ат-есімді азан шақырып, ... ... ... қойған.
Ат-есім қою дәстүрі көне түркі халықтарынан жалғасып келе жатқаны
белгілі. Бұл ... ... ... ... ... де ... ... бас кейіпкерлер аттарының нақты, ... мәні ... ... ... ... ... Айтолды баланың ақылды, парасатты
болып өсуіне, тілегінің орындалатынына сенген. Ұлына жақсы тәрбие беруге
талпынады. ... ... ... ... ... ... Мұны ақыл-өсиетке толы бәйіт жолдарынан көруге болады:
3.Бiлiмдi бағалау
Айтты Айтолды: - Ұлым, сен де жүгiнгiн,
Сөзiмдi ұғып, үмiтiңдi үз, түңiлгiн.
Өмiр алтын-күмiсiңе қарамас,
Бiлiм, ақыл ... ... ... алса ... – бек ... ... едi ... әкiмдiгi сеп емес,
Бiлiктiнi бiлiмi кеп жебемес.
Ажалды алар болса дәрi-дәрмегi,
Оташыға тимей жүр ме жәрдемi! ... ... ... ... ...... сол ... дәрежесі. Мұнда қарахандар дәуірінің ерекшелігін, білімге деген
құштарлығын сөзсіз байқауға болады. ... үш ұғым ... ... ... ... ... білік.
4. Өмiрдiң мәнiн балаға түсіндіру:
Айтолды айтты: Тыңда, ұлым, қазiрден
Түсiн менi, келер күнге әзiрлен!
Қапы қалдым, опық жедiм, құлыным,
Осал болма, қапы ... ... көр, ... жұлыным,
Мен сияқты бейқам болма, құлыным!
Мұнда Баласағұн кейіпкердің балаға айтқан ... ... ... ... ... ... ... ісі балаға әрқашанда үлгі. Туғаннан
әке қамқорлығын көріп өскен бала ізгі ... ие ... Осы ... ұлын ... ... Сондай-ақ:
Туған - өлер. Тiрiнi өлiм табады,
Тырмыс қанша, ақыры ажал алады!
(Уақыт – бұғау, тұтар көздi аштырмас,
Уақыт жетсе, аяғыңды ... ... ... ... ... кiл ... ... сөз сол түбiнде,-
деп Айтолды тіршіліктің шынайы мәнін ашуға тырысады.
“Бар нәрсенiң уақыт, күнi белгiлi,
Тiрi жанның тақыт күнi ... ай, ... ... ... ... ... белгiлi!” (1210)
Айтолдының пайымдауынша, өмірдің мәнін білуде өмірге жеңілдікпен қарамау,
бейқам болмау керек. Уақытты ... ... ... ... адал ... ... Адам баласының өмірі философия өлшеген
уақытта, табиғат ... ... ... ... ... ... өзін жоғары дәрежеде ұстау.
5. Балаға дұрыс тәрбие беру жолдары
Балаға әкенің нақыл сөзі - ... ... ...... Осы ... ата ... ... ұлына үлгі болады. Әкенің тағдыры бала ... Осы ... ... ...... Айтолды тағы да,
Тағдырымнан ал ғибрат жаныңа!
Сенсiң – қайғы, өкiнiшiм, арманым,
Қаршадайдан жетiмдiкте қалғаның.
Менсiз, қарғам, күнiң қалай болады,
Соны ... ... шоқ ... ... ... бала тегiнде,
Төзе алады ауырға да, жеңiлге.
(ата жолын бiлген оттай ... не ... соны ... ... ...... ... баланың,
Жарық жүзi ата менен ананың.
Нақыл сөзге толы бәйіт жолдары «Әке көрген оқ жонар, Шеше ... ... ... не ... ... соны ілерсің» деген сияқты халық тәлімімен
тамырласып жатыр.
Жүсiп Баласағұн осыларды негiзге ала отырып, ғибратты ... ... Ата ... ... бала сол ... ... ... бала оттай жанады. Ұрпақ тәрбиелеуде баланы бастан ... ... ... ... ... ... ... осы төңіректегі өзінің
ойын былай жеткізеді:
Қолдан ерте шығарсаңыз Сiз ... ... жоқ, ... үзе ... ... ... ... жүректi,
Қатты ұстап: үйрет бiлiм, iзеттi.
Мұнда Баласағұн көздеп отырған білім мәселесі адам ... ... ... Сонымен қатар баланы қолдан шығармай, қатты ұстаған жөн. Осындай
тәрбиеге бейімделген бала дана, жүректі болады. Осы ... ... ... ... Ал ... ... жолдарында ұл-қыз
өсіріп отырған тәжірибесі мол ... ... ... ... ... ... ұл ... атаның,
Ақсақалды иесi ақ жол батаның:
“Кiм ұл-қызын шолжаңдатса бетiмен,
Тартар күйiк, ет кескендей етiнен.
Бейбастық қып ... ... ... әке, ... жоқ ... ... болса ессiз, парықсыз,
“Өнегесi-ай әкенiң!” – дер халықпыз…
Тәрбие ісі қызықты да, қиын өнер. ... ... ұзақ ... ... ... ... жөн. Оның берер кеңесінің түйіні мынадай өсиет
сөздерінде ... «Кім ... ... ... ... ... ет
кескендей етінен».
Бала өсіруде ата тегінің атқаратын рөлі зор. Бұл жайында Баласағұн
өте құнды ... ... Оның ... ... ... адам ... ... қасиеттер көкіректе қалады, яғни Айтолдының өсиеттеріндегі
«көкірегі кір жігіт» деген атқа ілікпеу. Осы ... ... ... ... ... ұлдың көкiрегi, қолдары,
Атаның да тегi сондай болғаны)
Қатты тұтып, өсiрсе ата баланы,
Өркенi өсiп, бақ жұлдызы жанады.
(Тезге салып өсiр ұлды, ... ... ... ... күймесiн)
Ұл-қызыңа үйрет бiлген бiлiмдi,
Қолына ұстат кеудеңдегi күнiңдi.
Сонда, ұл-қызың адамдықтан таймайды,
Көңiлi таза, көзi ... ... ... ... бәйіттерден жасайтын қорытынды балаға лайықты, дәстүрлі тәрбие беру.
6. Тәрбиелі тұлғаның дүниетанымы.
Жаралған жан бiр күн ажал табады,
Жаралған – сен, ал ... ... ең, әке, ... қаратқан,
Сененде асқан мейiрiмдi, жаратқан.
Жаратты да, бердi ырыс-құт өзiңе,
Маған да өзi ... ... ... басталатын бәйіт жолдарынан түсінігі мол, білімі толық адам ... ... Ол ... мейірімділігі туралы баяндайды. Өйткені
жаратушы әрбір адамға нәрін беріп, нәсібін ... Алла ... ... ... және адамзат арасындағы ұлық және әлсіз жандарға тең
көзбен қарайды:
Әлсiздерге қуат берер, дем берер,
Ұлықты да, кiшiктi де тең көрер.
Бұл ... естi ... ... ... де ... ... жаратқан.
Жаратты да, берді ырыс-құт өзіңе,
Адамның дүниетанымы білім арқылы кеңейеді, дегенмен, ... ... ... ... ... Алла ... да, кішіні
де тең көрер. Өмірдің ... ... мәні ... ... сөзi – ... ... шырақтай:
(Дана сөзiн түсiнерсiң ақылмен,
Бар кеселдi ұқтырған ол нақылмен)
“Әзiз жандар әзiз iске жаралған,
Тек солардан байлық, бақыт тарлаған.
Кiшiктi –ұлық, қадiрсiздi ... ...... ... ... етер!” (1245 б.)
7. Әкенiң балаға өсиетi
Айтты Айтолды: - ... ... ... боп, ... бергей шыңына.
Асыл сөздi оқып, түйгiн санаңа,
Мәнiсi оның ... ... ... ... ... ... ... таятқаны үмiттi.
Мұндағы Баласағұн дүниетанымына тән көзқарас - ... мен ... ... ... жолынан,
Тiлегi боп, күнi туар оңынан.
Барша iзгiлiк iзгiлiкке алмасар,
Iзгi қылық қуанышқа ... ... ... ... тағы ... еттi ... бағына.
“О, Құдайым! – дедi, - бәрiн жараттың,
Ризығыңды түгел жайып тараттың.
Менi де өзiң ... да, ... бiр ... едiм, ... ... әлi ... ... дарыттың, бар тiлектi орындадың.
Бердiң бәрiн, ризамын тағдырға,
Ей, iзгi ием, қарыздармын алдыңда!
Әкелік сезімнің ең ...... ... Осы сезімді
болашақ үй иесі болатын ұл ... ... мәні ... ... ... ... ... ата-анаға, іні-қарындастарға қолқабыс жасауға
үйретіп, оның бойына ерлік, батылдық, ... ... ер ... ... сіңіру керек:
Келдi үкiмiң, керi аттанып барамын,
Қалды артымда жалғыз ... ... едiм, ажал ... жықты анық,
Қайырым ет, ұлыныма құт дарыт!
Құтқа итерiп, қиын ... ... ... алып екi ... ... жүр.
Iзгiлiкке баста қарап қабаққа,
Мұқтаж қылма, киер киiм, тамаққа!” (1251-1264)
Осылайша, он төрт мың ... жуық ... ... ... ... ... ... тұрады. “Құтты ... ... ... ... ... ... ... көз жеткiзуге болады. Яғни ұлы ойшыл адамның ... ... ... ... ... ықпалы аса зор екендiгiн дәлелдеп отыр.
Сонымен қатар Жүсiп Баласағұн өзiнiң “Құтты бiлiк” еңбегiнде Айтолды
мен оның ұлы Өгдүлмүштiң ... ... бала ... ... ... бiлген. Екеуiнiң:
Айтолды айтты: - Ұлым, менен тыңдаған,
Сөздi ұмытпа, ... бұр ... мен, қара да еске ... ... - Ұлым ... ... Айтолды, өштi тiрлiк өтпелi,
Барам өлiп, өкiнiшiм көп, тегi…
Тiрлiк – шырын, уытты удан ажалың,
Қалай қаштым, таптым қалай амалын?!
Бұл ... ... ... ... опа, жалт ... жаңылдым.
Елiктiрiп, жалған дүние, арбады,
Бердiм көңiл, сырт айналды алдады. (1165-1170)
Ғалым ... ... ... тағлымының бастауы боларлықтай
мына бір пікірін келтіруге болады: «Тәрбиенің барлық ұждағаттылығы, ... ... ... ... ... тату да ... ... құрамын
толықтыратындай биікке көтерілуі қажет. Тәрбие өз кезегінде, әсері мен
ықпалында – ... ... ... көзі ... ... - деп ой ... Бұл ... өсиет. Бүгінгі педагогикалық тұрғыдан алғанда үлкен
ұжым тәрбиелейтін, педагогиканың бала тәрбиесіндегі басты ... ... ... әдіс ... ... ... негізі десе де
болады. Сондай-ақ, бұл еңбек пен тәрбиенің педагогикалық негізі, теориясы
деуге толық ... [65, 145]. ... ... рубайларының тәрбиелік
тағылымын үш сатыға бөледі: ... - ... жеке ... ... ... болу үшін оқу қажет. Екінші байлық – барлық байлық, молшылық – ... ... ... ... тазалық қажет. Үшінші - әлеуметтік табиғи
күштілік – ол үшін бірлік, достық, бостандық керек.
«Құтты білік» ... ... ... ... қиыншылығы көркем
суреттелген. Автордың ойынша, егер ұл-қызың ... ... ... ... сүйрейді. Ал өзіңе ұқсап ... ... бала ... түріңді, бет-
бейнеңді жоғалтпауымен қатар, туған тіліңді де болашақта жоғалтпай апарады,
- деп ойын түйіндейді [Сонда, 148].
«Егер, ... ... ... ... айнымай дәл келгені.
Егер жаман болса, сені ұлытар,
Өзің ... – тәрк етер де ... ... ... ... қорғау, елді басқару, жұмыстың ең ... ... ... ... мен ... ... ... т.б.
негізгі жұмыстар ерлердің еншісінде болған. Сондықтан ... де, ... ... дастанында әке тәрбиесіне аса көңіл бөлген:
«Бейбастық қып өсірсе ұлдың қылығын,
Кінәлі әке, ... жоқ ... - деп ақын ұл бала үшін әке ... ешкім толтыра алмайтыныдығын айтады. Әке ... ... ... үлгі-өнеге болып, ұлға, ерлерге тән мінез-құлық қалыптастырады.
Жүсіп Баласағұнның:
«Ұл өсіргің келсе дана жүректі
Қатты ұстап: үйрет ... ... ... ... ... күйік, ет кескендей етіңнен»
деген ой-тұжырымдары бүгінгі педагогика ғылымының негізгі шарттарына сәйкес
келіп жатыр.
Баласағұн ойынша жақсы әке болу қиыннның қиыны. Әке ... ... ... ... ... болса, соғұрлым үй ішіңді, ауыл-
аймағына беделді болады.
Егер ана табиғи ерекшеліктеріне байланысты үйдегі тәрбие ... ... ... ... ер кісі бала тәрбиесін ақылға салып,
салықынқандылық танытып, сезімге бой ... ... ... ... ... ең ...... сезімі. Осы сезімді
болашақ үй иесі болатын ұл балада қалыптастырудың ... ... ... ұл ... ... ата-анаға, іні-қарындастарға қолқабыс
жасауға үйретіп, оның бойына ... ... ... ... ... тән ... ... керек.
Жүсіп Баласағұн жетесіз ұлдан жетелі құл артық, пайдасыз ұл ... дей ... ... мынадай кеңес береді:
«Ұл-қызыңа үйрет білген білімді
Қолына ұстат кеудеңдегі күніңді.
Сонда ұл-қызың адамдықтан таймайды,
Көңілі таза, көзі ... ... ... ... күшіне шүбәсіз сенген ақын:
«Балам білім жолын қусын десеңіз,
Бесігіне-ақ ілім ... ... ... ... ... ... ... сіңір қаныңа!
Сәбиінде көкірекке түйгені
Өлгенінше санасында жүреді!»
деп педагогикалық ой ... ... ... ... ... ... жетелейді. Баланың ақыл-есінің, мінез-құлқының ерекшеліктерін еске
алмайтын, олардың бәрін бір ... ... ... ... ... Ұлы ... ... педагогикалық пайымдаулары ұрпақ
тәрбиелеуде әркез есте ұстайтын тағлымдар екені сөзсіз.
Ата-бабаларымыздың ежелден келе ... ... бiрi ... Ол кең ...... қонақ шақыру, қонақ болу, қонақ
күту, қонақты риза ету, қонақтың түрлерi, қонақ құқы т.б. ... ... ... дәстүрi ортағасыр ойшыл-ғұламаларының еңбектерiнде
ерекше орын алған. Мысалы, Қорқыт ата өзiнiң ел жұртына ... ... жоқ ... ... ... түз ... - деп ... шақыру салтына
үлкен мән берген [105, 38].
Қонақ шақыру, оны күту және құрметтеу қажеттiгi Махмұт Қашқаридiң
“Түркi ... ... ... көрiнiс бередi: “Қонақ келсе, құт
келер”, “Көркем әдемi тонды өзiң ки, дәмдi ... ... ... ... ... ол ... ... құрметте, даңқың көпке жайылады” [91,
40].
Жүсiп Баласағұн өзiнiң “Құтты бiлiгiнде” қонақжайлылық ... ... ... өз ... ... оған орын ... қарастырған. Онда
қонақты неге шақырады, қонақты қалай күту керек, қонақта қалай болу ... ... ... ... т.б. ... ... ой-пiкiрлер айтылған
[19, 268].
Мысалы, дастанда қонаққа шақыру, неке тойы, шiлдехана, ... ... ұлға ат ... ... азасына, көршiлер, жақын
көңiлдестер, т.б. шақырғанда бару немесе бармау туралы ақыл-өсиеттер былай
берiледi:
Түрлi-түрлi шақырудың жөнi ... ... төрi ... ... сан ... ... да ... бiрi: неке тойы оңды аса,
Сүндет асы, шiлдехана, болмаса…
Шақырар не тең-тұс, ... ... ... ... ... ... ... шақырар,
Ұлға ат қойып, бiреу азан шақырар.
Бұл ас-судың қайсы бiрi болмасын,
Әуелi, аңдар шеш барарың-бармасын!?
Ал қонақты ... ... және оны ... күту салтына дастанда ерекше
мән бередi:
Шақырмақ ... егер ... ... қой ... ... сал, ... жай, таза ыдыс ... бойларыңы сiңiрсiн құт.
Тағамың таза, әрi тәттi болсын,
Дәмiне зауқы ауып, көңiлi толсын.
Тамақтан соң шырынды жемiс ұсын,
Өрiк-мейiз ... ... ... ... бер қалағанға,
Бал шарабы жалындай шалады ол да.
“Құтты бiлiк” дастанында қонақта асты қалай iшу керек, оның ... болу ... асты ... жеу керек, тәбет туралы өте орынды пiкiрлер
айтылған:
Қай қонаққа барсаң да сен, тағамды,
Әдеппен iш, аша берме аранды.
Қолын асқа ... ... бек ... кейiн соз – көрегендiлiк белгiсi.
Оң қолыңмен ал асыңды: алла, - деп,
Баянды құт құйылады ... ... ... ... ... ұмсынып,
Өз алдыңда тұрғанды же, қымсынып.
Асты алдыңа тартпа, теже ... ... ... ... ала ... ... ... бөлiстi. Бұларға қарама-қарсы адамшылықтан аздыратын жаман әдет,
жат мiнездерден жиiркенiштiк сезiмдi ұялататыны абзал. Жүсiп ... ... ала ... ... ой-пiкiрiн оқырманмен бөлiстi Бұларға
қарама-қарсы адамшылықтан аздыратын жаман ... жат ... ... ... ... же, асты қолың жиi iлсiн,
Үй бикесi сенi көрiп сүйсiнсiн.
Мейiрленiп же тағамды, шамалап,
Бұл туралы айтыпты естi ер саралап:
Көп ... ас ... маза ... сiңбесе, кiсiнi дерт меңзейдi.
Аузыңа бақ, енер содан кесел де,
Аз iшiп же, ауқат-тағам жесең де.
Тәбетiңдi бiлiп барып – жеген жөн.
Көрiп бақсаң, ... ... ... аз ... ұзақ ... ер ... ... шақыру, қонаққа шақыратын және баратын адамдардың
түрлерiне сипаттама берiледi. Оны төмендегі кестеден ... ... ... 8 – ... ... |Қонақжайлылық түрлері ... |
|1 ... ... ... төрт ... |«Ет дегенде бет бар ма» деп |
| |Баратұғын адамдар да төрт ... ... ... ... |
| |Бiрi ... ... ... | |
| |Не ... де iшiп, ... ... | |
|2 |Ендi бiрi ... кiсi ... ... ... төрін көрсетпес» |
| |Үйге асқа ... ... бас ... |өзімшіл, сараң адамдар |
|3 |Тағы бiрi, ... да ... |Өзі ... өзегін жұлатын, |
| |Асын iшiп, қарымта етiп бағады. ... құр ... ... ... | |жоқ ... |
|4 ... бiрi, ... баспайды, |«Тіріде сыйласпайтын, өліде |
| |Шақырмайды, өзi де есiк ... ... ... ... |
| |Тiрi өлiк – ол. Тiрiге оны санама, |түңілген адамдар |
| ... ... ... | |
|5 ... бiр топ, шақырғаннан қашады, |«Кең болсаң, кем болмайсың» деп|
| |Қонақ қылып, өзi малын ... ... ... ... дана|
| |Бұлардың ең жақсысы осылар, ... |
| |Бек ... ... ... ... | ... ... ... ... ... төлтуманың авторы ұлы ойшыл,
тарихшы М.Х. Дулати бабамыз өзiнiң “Тарих-и-Рашиди” атты ... ... ... оның ерекше жоралғысы екенi туралы: “Егер де менiң
өтiнiшiмдi орындаудың ең жақсы ... не деп ... онда ... ... ... ... ... едiм. Сiз сияқты аяулы
мейманды шаңырағымның табылдырығынан аттатып, жылдар бойы Сiзге ... ... ... ... ... өкiнiш болар едi…”, - деп
жазыпты. Бұдан ұлы ғұламаның түркі халықтарының, ... ... ... ... ... ... ... мән бергенi көрiнiп-ақ тұр [138,
148].
Жүсіп Баласағұнның дастанында басқа да кішігірім ... ... ... байланысты мәселелер жайында сөз болады. Олар:
1. Мәдениет саласындағы адамдармен қатынасу;
- Білгір, ғалым адамдармен қалай қатысу керектігі;
- Оташылармен қалай қатынасу ... ... ... қатынасу жөнінде;
2. Әлеуметтік жағдайға қарай:
- Қара халықпен қалай қатынасу керектігі;
- Әулиелермен қатынасу жайлы;
- Бектерге ... ... ... мен тәртіп-рәсімдері;
- Бек сарайындағы қызметкерлермен қарым-қатынастың ерекшелігі;
3. Қызметіне қарай:
- Диқандармен қалай ... ... ... ... ... ... ... қалай қатысу;
- Қолөнершілермен қалай қатысу керек, т.б.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... көз жеткіздік. Ой шұңқыры, қыры мен сыры мол, неше ... ... ... ететін тәрбие мәселесінің халық тәлім-тәрбиесімен ұштасып,
тереңге тамыр жайғандығы анық байқалады.
Осы орайда «Құтты білік» ... ... ... ... ... ... жар ... отау құру, қонақжайлылық, ұл, қыз
бала тәрбиелеріне сипаттама берілді.
2.3 Жүсіп Баласағұнның тәлімдік ой-пікірлерін халықтық ... ... ... пайдалану жолдары
Бүгінгі таңда жас ұрпақты халқының тарихын, тегін, салт-дәстүрін,
тілін ... ... ... ... ... түсінетін тұлға етіп
тәрбиелеу өмір талабы, ... ... ... ... туралы Заңы жас ұрпаққа жан-жақты білім
мен тәрбие берудің мемлекеттік саясатының ... ... ... ... ... ... барлық азаматтары білім алуға тең құқылы;
- әрбір азаматтың интеллектуалдық дамуы, психо-физиологиялық және ... ... ... ... үшін ... ... деңгейіне
кең жол ашылуы;
- жеке тұлғаны білімділікке және дарындылыққа ынталандыру;
- білім басқыштарының ... ... ... ... ... ... білім берудің ізгілікті және дамытушылық сипаты;
- оқыту мен тәрбиенің тығыз байланысы;
- білім жүйесін ақпараттандыру.
Яғни, Білім ... ... ... ... ... ... екенін негізге
ала отырып, оқыту, тәрбиелеу, дамыту, ... ... ... және ... тілді дамытуға тарихи мұраларды жаңғыртуға аса зор
мән береді [5].
Осы орайда ... ... алып ... ... ... ... ой-пікірлерін, халықтық педагогика негіздерін
бүгінгі күн талабына сай пайдалану көзделіп отыр. Сонымен ... ... ... ... ... ... ұлттық тәрбиеде алатын орнын
белгілеуді жөн көрдік.
Қазақстан ... ... ... ... дейін бұрмаланған бай
тарихын бағаланбаған бай ... ... ... ... ... зерттеп,
нәтижесін әлемдік өркениет өріне ұмтылған жас ұрпақты тәрбиелеуге пайдалану
– қазіргі кезеңде ... ... ... ... ... ... бірі [139, 147]. Яғни, осында тәлім – тәрбиелік мұраларды ... ... ... ... ... түсіру, оларды өңдеу, тәрбие
процесінде ...... ... Ізгі ... бәрі – ... сан ғасырлар бойы қалыптасқан рухани мұраларын ... ... ... ... ... ... әділдік,
парасаттық бақыт, қанағат ұғымдарын тәрбиелеуге саяды. Бұның бәрі ұлттық
тәрбиенің негізі болып саналады.
Профессор Ә. Табылдиев: «Ұлттық ...... іс. Бұл тек ... ғана үшін ... ... барлық ұлттар үшін қажет. Олар
қазақтың халық ... үлгі ... ... бас ... ... пайдалануы тиіс. Ұлттық тәрбиенің отбасында, балабақшада, мектепте,
ауыл-шаруашылық ... ... ... ... оқу ... ете ... ... көзіміз жетеді», - деп сенім ... ... ...... ... ... мұның дамуы бір бағытқа
байланысты емес. Тәрбиені жан-жақты қамтамасыз ... ғана ... ... бола ... ... осы ... төңірегінде көптеген еңбектер жарық көрді.
Авторлар өз ... ... ... ... ... ... түрлі
жолдар мен әдістерді ұсынуда. Осы орайда ... ... ... Әлиев
[141], Темірхан Медетбек [142], Сұлтанәлі Балғабаев [143] ... ... ... ... «псевдопатриотизм» деген
ұғымдарға көп көңіл бөледі.
Ғалым М.Әлиев: «Жеке тұлғаға келгенде қазақ азаматтың ... оның ... ... ... ... батыр»,
«намысын алмас қылыштай етіп ұстаған азамат», «ерді ... ... ... ... ... ... сол қан ... қажырға, жігерге бастайтын
сезімге арналған. Елдің, ердің ұшқын боп ... ... ... ... құйлы соғыстар тұтанған. Әсіресе қазақтың үш жүз жылға созылған хандық
дәуірі осынау намысты ту ғып ... ... ... ... - ... 5].
Осы орайда С.Балғабаев: «Ұлттық намыс – ... ... ... ... көзі, терең тамыры. Ұлттық намысы әлсіреген халық
өзінің ... ... Ал ... ... ... ... ... пікірінше, қаулы-қарар шығарып күшпен тану
арқасында пайда болатын нәрсе емес. Бұл ең ... ... ... ... ... ... жағдайы, ұлттық ұғым түсінігі, тұрмыс-салт
ерекшелігі, ойлау жүйесі ... ... ... деп ... [142, ... Темірхан Медетбек: «... көтеріп отырған ұлттық намыспен бірге
отаншылдық, патриотизм, ұлттық идеология деген ұлы ... ... ... ... Тіл мен ... ... шын мәніндегі мемлекеттік деңгейге
көтермей, Дәстүріміз қайтадан қалпына келмей, әлгі ұғымдар бой ... деп ... ... ... ... [143, ... ұлы ... Жүсіп Баласағұн «Құтты білік» дастанын әлемге
тұңғыш рет өзінің ана тілі – түркі ... ... ... ... ұлы
ісімен замандастарының бойына ұлттық сана қалыптастырып, ... ... ... ... ... Ұлттық сана мен ұлттық рухтан қуат алған намыс,
сол кездегі түркі елінде шын мәнінде ұлттық ... ... ... ... ... кейін ұлы бабаларымыз, соның ішінде ... ... ... шыңға көтеріп, өзінің әлемге танымал шығармаларындағы әйгілі
кейіпкерлерін түркі тілінде сөйлетеді.
Орта ... ... ... ... ... іргетасын қалаған
Баласағұнның прогрессивтік істері мен ойлары ... ... ... ... анық. Сондықтан ғұламаның шығармашылығымен таныстыруда, ең
алдымен, оның ана ... ... ... ... жас ... ... ... Мұны ғұламаның бүгінгі таңдағы ұлттық тәрбиеге қосқан үлесі деп
түсінуге болады.
Жүсіп Баласағұнның тарихымыздағы алатын орнын ... ... ... ... Н.Назарбаевтың «Тарих толқынында» атты еңбегінде
ұлттық ... ... мен ... және ... туралы айтылған
танымдық-тағлымдық құнды ойлары мен ғылыми тұжырымдары ерекше ... ... ... ... келе ... бай тарихы бар. Ол ілкі,
көне тарихы бүкіл түркі әлеміне ортақ Түркі қағанатынан бастау алады ... бұл ... 1500 жыл ... ... ... екендігі белгілі. «Тарих
толқынында» еңбегінің «Ұлттық келбетті ұлықтайық» деп аталатын тарауда
ұлттық тәрбие ... ... ... күн тәртібіне қойылып, оған
қатысты жалпы үрдісті танып-түсіну қажеттілігі, мұнсыз мемлекеттік дамудың
жалпы логикасын бағдарлаудың ... ... ... ... ... ... – ұлы ... елінің қара шаңырағы» атты тарауы біздің көздеп отырған
мәселемізді тереңдете түседі. Президент Н.Назарбаев Х-ХІ ... ... ... өте ... ... айта ... ... әлемінің бұл
кезеңдегі әдебиеті мен мәдениетін дамытуда ... ... ... Қашқари,
Ахмет Иассауидің алатын орнын жоғары бағалайды. Елбасы ... ... ... ... Баласағұнның бүгінгі ұрпаққа, ұлттық
тәрбие үрдісіне қосқан үлесі ... ... ... ... ... келе жатқан тарихын, салт-
дәстүрін, Жүсіп Баласағұн сынды ... ... ... ... Елбасымыздың тағлымы терең еңбектерінде, халыққа деген Жолдауларында
үлкен міндет ретінде айтылады [1, ... ... ... ... келе жатқан тарихын, дәстүрін, т.б.
мұрасымен ... ... - ... ... ... ... кезде білім,
тәрбие беру саласында ата-баба мұраларының алатын орны зор. ... ... ... ... ... ... ықпал ететін Жүсіп Баласағұн мұрасындағы тәрбие
жүйесі, ондағы Әділет, Дәулет, Ақыл, Қанағат ... төрт ... ... ... ... ... ... әдептілікке, сана-сезімін
көтеруге, қанағатшылдыққа шақырады. Сондай-ақ халық тәлім-тәрбиесімен
ұштасқан ... мұра ... ... ... дұрыс шешуге бағыттайды,
Баласағұнның педагогикадағы рөлін арттыра түседі. Ұлттық тәрбиедегі халық
тәлімінің орны да ... ... ... жинақтаған үлгі-өнегесі, ажары
айқындалған салт-дәстүрі, ой-пікір қорытындылары өте ... Ол ... ... ... ... ... ... ерекшелігімізді
айқындайтын халқымыздың даналық тұжырымдары.
Халық келер ұрпағын өзіне дейінгі қоғамдық қолы ... ... ... жинақтап, сол арқылы адамгершілік қасиеттерге ... ... ... ... ... қоғамы өзінен бұрынғы аға
буынның ақыл-ойын, тәрбиелік тәжірибесін ... өмір ... ... дәлел әлемге әйгілі ұлы педагогтардың іс-әрекеті.
Халықтың ғасырлар бойы жинақтаған бала ... ... ... ... ... ... ... чехтың ұлы педагогы Ян
Амос Коменский «ағайынды чехтарды» тәрбиелеудегі халықтық дәстүрдің жақсы
нәтижелеріне сүйене отырып, баланы ... ... және ... ... тәрбиелеу жолдарын белгілеп берді [144, ].
Ал Швейцарияның кемеңгер педагогы И.Г.Песталоци тәрбиені ана ... ... ... бай ... негіздей отырып жүргізуді
мақұлдады. Ол адамның ақыл-ойының ... ... ... ұлт ... ... мен ... әдісін дұрыс ұйымдастыруға байланысты деп ерекше
атап көрсетті [145, ].
И.Г. Песталоцин: «Бала тәрбиесі, оның дүниеге келген күнінен ... ... ... ... ... ... мектепте әрі қарай
жалғастырылуы шарт», - деген қағиданы ұсынды [Сонда].
Француздың ұлы ... ... да бала ... көзі ... баланы жан-жақты азамат етіп тәрбиелеуді семьяда еңбекке
үйретуден ... ... деп ... [146, ... әйгілі орыс педагогы К.Д.Ушинский халықтық тәрбиенің мақсаты мен
мазмұнына және ... мен ... ... ... ... ... ... бала
тәрбиесі сол халықтың сан ғасырлық тарихымен тығыз байланысты, тәрбиенің
негізін халықтың жақсы-жаман дәстүрінен ... ... - ... бала ... ауыз ... рөліне ерекше
тоқталды. Ол: ... ... ... ... және тамаша
үлгілері. Ертегілердегідей халықтың асқан ... ... ... ... ... ... жоқ», - деген еді [147,125-130].
Халық педагогикасының адам тәрбиелеудегі мәнін Еуропа педагогтарынан
бірнеше ғасыр бұрын түркі ойшылдары тереңдете ... ... ... ... қарастырған. Мұндай көзқарас кейінгі замандарда да жалғасын
тауып отырды. Мысалы белгілі жазушы ... ... ... баурап танып
алғанша адам қиялмен танып меңгеріп, оған өз ықпалын жүргізуді арман ... ... аңыз ... ... туып ... ... қоғамдық тартыс
та, күштілердің көпшілікке көрсеткен қиянаты, зорлық-зомбылығы ... ... ... ... ... ... ... Біз ауыз
әдебиетін зерттей отырып, халық санасындағы отаншылдық сезімді, ... ... ... ... ... ... оптимизмді...
сол халықтың өткендегі өмірін, ... ... ... ... жемісін көреміз», - деп ауыз әдебиетінің тәрбиелік
мәнін айқын ашып берді [148, 18].
Ал Жүсіп Баласағұнның ... ... ... ... білік» дастаны
ХІ ғасырға дейінгі түркі тілді ... ... ... жүрген
рухани құбылыстарды тұтас қамтыған энциклопедиялық қуатқа ие көркем ... ... ... жеке адам ... ... өсуі ... тәрбиенің
жетістігі, ол адам табиғатына байланысты бола отырып, оның тарихы ... ... ... ... ... – философ ретінде және тәрбиелік тағылымға толы педагог
ретінде атына өшпес мұра, тәрбиелік дәстүр, өнеге ... ... ... дастанында айтылғандай, адамның жетіліп, қалыптасуы, оның ішінде
жастар тәрбиесі – қоғамдық жағдайлардың, ... ... ... ... ... ... және адам ... туысынан – дүниеге келуімен
бірге болатын қасиеттер арқылы қалыптасады. Оның ... ... ... оның ... келуі мен ілесе келетін қажетті кейбір сапалар мен
қасиеттердің болатындығын мойындады.
«Құтты білік» дастаны – ол халық дастаны. Мұнда сипатталған ... ... даяр ... бола қалған адам ақылының, ... ... ол ... ... жүретін ерекшеліктер сол
дайындықтардың дамуына себепкер ғана болатын. Бұл ... ... өзі өмір ... ... ... ... және сол ... тәрбиесі, тәрбиенің жүзеге асыратын – еңбек арқылы сақталады
және жетіледі деп үлкен философиялық тұжырым жасаған ақын. ... ... ... ... ... орта мен өмір ... ... жете қолданған.
Ой-тұжырымдарына қарағанда сол ... ... ... ... ... ой ... ... толық сай келеді. Ол еңбекті сол кездегі,
өзі өмір сүрген ортадағы қарым-қатынас құралы деп ... ... осы ... ... ... ... ... мол.
Ж.Әбиев Жүсіп Баласағұн мұрасының ұлттық тәрбие тағлымының ... мына бір ... ... ... барлық ұждаһаттылығы,
саласы мен түрі... Өз ара ұйымдасқан, ұйымшыл, тату да ... ... ... биікке көтерілу қажет. Тәрбие өз кезегінде, әсері
мен ықпалында – ... ... ... көзі болу ... деп ой ... ... Ғалым өз ойын жалғастыра: «Бүгінгі педагогикалық тұрғыдан
алғанда үлкен ұжым ... ... бала ... ... мен ... айқындайтын әдіс еңбек тәрбиесін ұйымдастырудың негізі
десе де ... ... ... ... ... 98]. Бұл пікірлердің
бірлігі Жүсіп Баласағұнның ұлттық тәрбиедегі мәні мен ... ... ...... ... ... болмайды. Ал ұлттық намыссыз
ұлттың гүлденуі мүмкін емес. Бүгінде өз алдымызға тәуелсіз ел болып ... ... ... ... беру ... ... ... қажет.
Соның бірі – Жүсіп Баласағұнның тәлім-тәрбиелік мұрасы. Ұлттық тәрбиеде ұлы
мұраға сүйенбеу мүмкін емес.
Ендігі бір ... ... ... ... ... үрдісінде
пайдалану жолдарын қарастыру. Бұл зерттеу жұмысының міндеттерінің бірі
болып табылады.
Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» ... аты ... ... ... ... ... ... білік», дәлірегі «бақытқа жету
ғылымы». Мұнда халықтық педагогика мәселелерін ұлттық тәрбие ... ... бір ... ... ... етеді. Принцип
(латын сөзі) – басшылыққа алатын идея, негізгі талап, қағида. ... ... ... ... Сонымен қатар тәрбие үрдісі
сүйенетін ... ... жүйе ... ... ... бір ... болуы, немесе бұл жүйеге басқа
элементтер қосымша жүйе болып қарым – қатынас та ... ... ... деп қарау дегеніміз жүйеге енетін элементтер жиынтығы.
Құрылым дегеніміз қарым – қатынас, байланыстар тізбегі бар ... ... ... ... да, қазір де көптен саналады. Олардағы
принциптердің сипаты, жекелей міндеттері, тіпті ... ... ... ... ... тәрбиелеу жүйесі мынадай принциптерді ұстанады:
- тәрбиенің қоғамдық ... ... ... ... ... байланысы;
- тәрбиеде дұрыстыққа арқа сүйеу;
- тәрбие гуманизациясы;
- тәрбиеге тұлғалық тұрғыдан қарау;
- тәрбиелік ықпалдардың бірлігі
Бұдан ... ... ... ... ... [149-152]
мынандай қорытынды шығаруға болады: қарастырып отырған принциптер тәрбиені
басшылыққа алуға тиісті, тәрбие үрдісінің жалпы ... ... ... ... ... ... алады, солардың талабы
тұрғысынан күрделі, ... ... ... ... мәселелер шешімін табады.
Біздің зерттеуімізге қарай тәрбие принциптерін толықтыруды қажет.
Тәрбиелілік идеялығы мен мақсаттылық принципі қоғам болашағына ... бар ... ... ... ... Балалардың санасын,
моральдық және азаматтық сапасын қалыптастыру жүктеледі. Тәрбие ... мен ... ... оны ... ... ... іріктеліп алынады.
Зерттеу тақырыбына байланысты бұл принцип Ж. Баласағұнның «Құтты
білік» дастаны арқылы ... ... ... ... ... ... ... педагогика тұрғысында мақсатты тәрбиелеуге
бағыттайды. «Құтты білік» дастаны жәуанмәрттілік идеясына ... ... ... ... Сонымен қатар ақыл
тәрбиесін, адам санасының жақсы жақтарын ... ... ... ... ... ... ... еңбек қоғам құрылысының практикасы мен байланыс
принципі. Адамды өмірге, еңбекке дайындаудың ... ... Ал ... ... мазмұны, тәрбие жүйесі арқылы Орта ғасырда дамыған ... ... ... ... еңбексүйгіштікке, қанағатшылдыққа
тәрбиелеу қарастырылады.
Келесі принцип – тәрбиеленушінің тұлғасына қойылатын талаптар бірлігі.
Баласағұнның «Құтты білік» дастанындағы ... ... ... ... ... «бақытқа жету ілімі» тұрғысында талаптар есебінде қойылады.
Бұл принцип бойынша адам ... ... ... ... ... ... сеніміне арқа сүйеп, тәрбиеші өз тәжірибесін дамыту қажет.
Тәрбиелік ықпалдардың тізбектестігі, ... ... ... ... - ... ... мен ... түгел бір
тұтастықта, педагогикалық жүйеде ... ... ... Яғни ... ... бір-бірімен сабақтас болуы тиіс. ... ... ... ... ... ... үлгілері жүйелілікті қажет
етеді. Мұны біз алдыңғы тарауларда қарастырғанбыз.
«Құтты біліктегі» халықтық педагогика жүйесін құрайтын элементтер ... ... ... бас ... атаулары, оған
сәйкес іс-әрекеттері мен қызметі және мақал-мәтелдер, аңыз-әңгімелер, салт-
дәстүрлер.
Келесі принцип – тәрбиенің ... жас және ... ... Бұл ... жүзеге асыру үшін баланың іс-әрекетінің мазмұны
мен түрін олардың, өмір тәжірибесіне күш қуаты мен ... ... ... ... бала ... бір ... Сондықтан Жүсіп Баласағұнның
«Құтты біліктегі» халықтық педагогика мәселелерін тұлғаның жас, ... ... ... ... ... орай 1- ... ... 11 –
сыныпқа дейінгі қазақ мектептеріне арналған тарих, әдебиет, ... ... ... әдеп және жан тану пәндерінде Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік»
дастанын оқыту ... ... ... ... ... жөн ... ... сыныптарға арналған оқулықтарды байқап қарағанымызда тек
Атамұра баспасынан ... Г.И. және т.б. ... ... ... ... ... оқулығында Жүсіп Баласағұнның алты қатар өлеңі
жарияланған [153]. Мұңда, әрине азда болса тіл және ... ... ... ... әрі оның ... ... оны көшіріп жазуды мақсат етеді.
Оқушылар бойында аз да ... ... ... ... ... есте ... әрине, бастауыш сынып мұғалімдерінің Жүсіп Баласағұнның «Құтты
білік» дастаны ... ... ... ... ол мәліметті толығырақ
жеткізуге себеп болар еді. Оқушыға осыдан мың жыл бұрын жазылған ... ... ... ... ... ... ... туралы мәліметтер
оқушының түйсігіне, санасына нәтижелі әсер ететіні сөзсіз.
Мектеп оқулықтарын талдай түссек, 6 – ... ... ... «17-18 ... ... ... ... Жүсіп Баласағұн туралы
айтылмаған [154]. Қазақ тілінде де солай. Осы ... ... ... дала ... ... жасөспірімдерге тиісті мағлұмат
берілмейтіні өкінішті – ақ. Егер де туыстас ... ... ...... ... көз ... оларда Ұлықбек, Науай, Бабыр,
Молланепес, Мукими секілді ғұламаларымен таныстыруға ... мән ... ... ... 9 ... арналған Қ. Жұмалиев, Т. Ақшолақовтың
авторлығымен шыққан Қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... келтіріліп, әдебиет
тұрғысынан тәлім – тәрбиелік маңыздылығы айтылған [155, 201].
Жалпы ... ... ... оқушылардың жас, дара
ерекшеліктерін ескеріп, авторлар «Құтты біліктің» кейбір тарауларымен ғана
таныстырады. ... ... үшін ... ... ... ... оқулықтарында белгілі бір мақсат көздеген авторлар ... ... бір ... таныстырады. Сыныптан сыныпқа қарай
дастанның тарихы жайында ... ... ... бәйіттер де күрделеніп
отырады. Мысалы, бір сыныпта сұрақтар, тапсырма түрлері ... ... ... ... ... ... келесі сыныпта
тапсырмалар, әдіс-тәсілдер өзгереді. Мысалы, 8 сыныптың «Қазақ әдебиеті
оқулығында» ... ... ... ... ... ... қысқаша өмірбаяны, «Құтты білік» дастаны туралы мәлімет жоқ ... ... ... ... мен ... ... олардың білімінің,
іздену қабілеттерінің дамуы сөзсіз. Мысалы, 1) Бас кейіпкерлер Айтолды мен
Күнтудының аттары халық ауыз ... ... ... ... 2) ... ... ... мақал-мәтелдермен ұқсастығы бар ма, салыстырып
көріңіздерші, өз ойларыңызды айтыңыз деген сияқты.
«Құтты білік» дастанында ерекше орын тауып отырған халықтық ... ... ... шығармашылығындағы басты принцип деп айтсақ артық
болмайды. Өйткені «Құтты білік» дастанының мазмұны ... ... ... ... ... ... ... отыр. Қоғамдық бағытта тәрбиелеу
идеясы да анық көрініп отыр.
«Құтты білік» - қарахандар дәуірінің шындалған көрінісі. ... ... ... ... ... мұрасының халықтық
принципке негізделгенін дәлелдеп тұр. Орыс халқының ... ... ... ... «Әр ... ... ... тек өз
ұлтының талаптарынан шығады. Ұлттық тәрбиеге әсер ететін озық ойларды үнемі
дамытып ... ... Өз ойын ... келе ... ... ... ... и основанное на народных началах, имея ... ... ... нет в ... ... ... основанных на
абстрактных идеях или заимствованных у ... ... - деп ... ... ... ... пікірінше, халық тарихында халық тәрбиесі негізгі тіреу
бола ... ... ... ... ғылыми-теориялық дәлелдікті
толығырақ айқындау мақсатында философиялық, психологиялық ... ... ... ... ... ... сәйкестік категориясы
арқылы үйлестік, ұқсастық топтар мен құрылымдарға бөлу де басшылыққа ... ... ... ... ... ... мемлекет, қоғам
орнату. Құтты мемлекет орнатуда оған лайықты басшы ... ... ... талаптар қойылады: әділдік, жүректілік, тура сөздік,
қаһарлылық, әміршілдік, мейірімділік. «Құтты біліктегі» ... ... ... талай-талай ғұламалардың, даналардың ... ... ... ... боламын" деген принциптің әрқашан
болатынын ескере ... ... ... ... ... ... бақытқа жету жолындағы адамшылық, қайырымдылық, білімділік, әділеттілік
туралы қасиеттерді оқушылардың санасына сіңдіру керек.
Ұл-қыз тәрбиесі туралы дастан бәйіттерінде жиі айтылатын адамгершілік,
мейірімділік, ... ... ... ... арлылық,
еңбексүйгіштік, әдептілік, адалдық принциптерін талдау ... ... ... үзінділер келтіріліп, сабақта, сабақтан тыс уақытта
тәлім-тәрбиелік ... ... ... ... ... жөнінде арнайы бәйіттер көптеп келтірілгеніне
көзіміз жетті. Мұнда әсіресе, надандық туралы сөз ... ... ... мақсатында арнайы тоқталған жөн. Олар: надандық, зұлымдық,
парақорлық, ұшқалақтық, ... ... ... ... ... ... Дастанда ақымақтық, ойсыздық, ... ... ... ... пасықтық туралы
нақты жыр қатарлары арналғанын, олардың қазіргі ... ... ... ... септігін тигізері сөзсіз.
Осы тұрғыда оқу орындарында дайындайтын мұғалімдік ... орта ... орта ... ... ақын ... Баласағұн
мен оның дастаны «Құтты білік» туралы мағлұматтар аса ... ... бір ... жүйе ... алатын болсақ: «Педагогика тарихы»
пәнінен «Орта ғасырлық ғұлама ақынның тәлім - тәрбиелік идеялары» ... ... ... ... ... ... педагогика
мәселесіндегі тақырыпта «Жүсіп Баласағұнның Құтты ... ... сол ... бұл ... ... ... ... тақырыптарында да
мысалдар, өлең шумақтардан үзінділер келтірілсе деген ұсыныстар айтқан
болар ... ... ... ... ... ... арқылы
Жүсіп Баласағұн дастанынан мысалдар келтіріліп ... және ... ... ... ... ... және ... Баласағұнның «Құтты
білік» дастанының тәрбиелік мәні атты ... ... ... ... түсетіні анық. Әдістемелік пәндерде ... ... т.б. ... ... ... ... байланыстырып
отырған жөн.
Жоғары оқу орындарында әсіресе мемлекеттік тілде оқитын ... ... ... ... ... тұрғысында Баласағұнның
«Құтты білік» дастанының тәлім–тәрбиелік мәнін ашуда пікір алмасу, әңгіме,
дөңгелек үстелдер студенттердің ой-өрісін дамытып, сөйлеу, ... ... ... «Мыңжылдық дастан - қазіргі жастар ... ... ... Баласағұн - Орта Азия ғұламасы», «Құтты білік дастанының
тәлім–тәрбиелік мәні», «Орта ғасыр ғұламасы Жүсіп ... ... ... ... ... ... ... дөңгелек үстелдер
ұйымдастыру қажет.
Нәтижеде болашақ мектеп ұстаздары жоғары оқу ... ... ... ... ... ... пәндерінде аз да болса алған
Жүсіп Баласағұн, оның «Құтты ... ... ... ... ... ... ғылыми ізденіс жұмыстары сияқты біз де студенттер бойына орта
ғасырлық ғұламаның дастаны жөнінде мәліметті көбірек сіңдіру ... ... ... ... жөн көрдік. Жоғары оқу орны студенттеріне
арналған «Жүсіп Баласағұнның «Құтты ... ... ... ... ... атты ... ... бағдарламасында лекция және семинар
сабақтарының тақырыптары берілген. Олар:
1. Орта ғасырдағы ... ... жеке ... ой-
пікірінің қалыптасуына ықпалы
2. Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастанының ... ... ... ... ... ... ... Ақыл, Қанағат
ұғымдары
4. «Құтты білік» дастанының тәрбиелік мәні
5. Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастанындағы ... ... ... ... ... ... дәрістің жалпы сағаты – 18, соның ішінде 10 лекция, 8 семинар.
Осы сағат көлемінде студенттер Жүсіп ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге студенттердің белсенділігін
арттыратын ... ... ... ... ... ұсынылған.
Бағдарламаның толық варианты қосымшада берілген.
Дәрістен тыс жұмыстарда «өзіңді-өзі таны» тақырыбы ұлттық ... ... ... ретінде өзекті өрнегін ... ... ... ... деп кімді айтамыз?», «Сенің кісілігің қандай?», «Сен ... ... бе?», т.б. ... Жүсіп Баласағұнның мұрасына негізделіп
тәрбиелік-тәлімдік мақсаттарды орындайды. Осы бағытта жүргізіліп ... ... ... ... тереңдете түсті. Бұған біздің тәжірибелік
жұмысымыз дәлел бола ... ... ... ... ... ... шығаруға
болады:
- ұлттық тәрбие – күрделі ... Оның ... ... ... ... ... Соның ішінде халық педагогикасының алатын орны
бөлек. Ежелден келе жатқан халық тәлімі ұлттық ... ... ... ... ... ... ... тәрбиеде Жүсіп Баласағұн мұрасының мәні зор.
Ойшылдың ізгілік идеясы жас ұрпақтың мейірімділік, адамгершілік,
имандылық,, т.б. ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнның шығармашылығы халық тәлім-тәрбиесіне
негізделген. «Құтты ... ... ... ... ... ... бүгінгі тәрбие үрдісін жан-
жақты қамтиды;
- Баласағұнның мұрасын тәрбие үрдісіне енгізуде педагогиканың негізгі
принциптерін ... алу ... Осы ... ... ... өсиет-ақыл ретіндегі жыр өлеңдерін әдептілік принциптері
төңірегінде бағыштайды.
- Мектеп және жоғары оқу орындарының түлектерін ... ... ... ... дамытатын дәстүрлі, дәстүрден тыс
жұмыс формаларына сүйену ... ... ... атақты түркі ойшылы Жүсіп
Баласағұнның ... ... ... ... сөз, өсиет, ғибрат болып
келеді. Ғұламаның «Құтты білік» дастаны имандылыққа шақыратын, аса ... ... ... ... ие болған Баласағұнның мұрасы сан
ғасырлар бойы жан-жақты зерттелуде. ... ... ... де аз
емес. Солардың қатарында Жүсіп Баласағұн мұрасындағы халық ... ... ... ... ... ... мақсаты болып отырған бұл
мәселе бойынша қол жеткен нәтижелер мынадай қорытындылар жасауға ... ... ... озық ... идеяларының пайда болуы
мен қалыптасуына қоршаған ортаның тарихи, мәдени, әлеуметтік,
экономикалық жағдайлары ықпал болды. Ғұлама өмір сүрген ... ... Орта ... қарахан дәуірі. Бұл түркі
әлемінде ІХ-ХІІІ ғғ. арасында қуатты империя Батыс ... ... ... ... ... ... ... қайта
өрлеу заманы. Мұнда экономика дамып, мәдениет, білім салалары
жоғары сатыға ... Озат оқу ... ... ... ... шығыстың белгілі шығармалары кеңінен оқытылады, тәлім-
тәрбиелік идеялар туындайды. Саяси, мәдениеті, экономикасы
дамыған ірі ... ... ... ... ... сол
сияқты т.б. ойшыл-ғұламалардың тәрбиелік, ... ... ... көре бастайды.
2. Қайта өрлеу дәуірінің ірі жетістігі – халықтық тәлім-тәрбие
идеяларының ... ... ... ... ... мифология, зароастризм, шаманизм т.б. наным-
сенімдер терең зерттеледі. Бұл формалар түркі ... ... ... ... ... ... келе жатқан Наурыз мерекесі, отқа, ... ... ... ... ... тұрмыс жағдайына байланысты
көптеген мақалдар, нақыл, өсиет сөздері. Бұдан түркі
халықтарының ... ... жыл ... ... ... ... ... жазуынан бастау алады деген пікір
айтуға мүмкіндік туады. Сондай-ақ ежелгі ... ... ... ... ... ... ... Түркі
халқының тәлімдік бастауларына көне сақ, ... ... ... Қайта өрлеу дәуірінде қалыптасқан халық тәлімінің бір
ерекшелігі олардың жазба әдебиетімен ... ... ... мінез-құлық ерекшеліктерінің қайнар көзі
Жүсіп Баласағұн, Махмұт Қашқари, Ахмет Иүгінеки, Қожа Ахмет
Иассауидің ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер, әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер,
сондағы қойылған мақсатты жүзеге асыруға ... ... ... ... байытып отырған. Жазбалар
іргетасын қалаған аңыз-әңгімелер, мақал-мәтелдер тәрбиенің
арнайы бір ... ... ... Орта ... ... ақыл-ой, намыс, отбасы ... ... ... ... ... ... қаламынан түзілген халық педагогикасының
үлгілері бүгінгі күнге дейін сол ... ... сәл ... түркі тілде халықтардың ауызекі сөздерінде ... Бұл ... ... ... ... Орта ... елдік деңгейдегі аласапыран күшейіп, қауымның
жаңғыру кезеңінде түркі тілінде «Құтты білік» тәрізді ақылман
шығарманың ... ... ... ... ... ... ... араб тілінде емес,
жергілікті халықтардың өз ... яғни ... ... ... Араб тілі ... тіл ... ... ел басқару
ісін түркі халықтарынан шыққан әкімдер қолға алады. Ұлттық
түркі тілінің ең ... ... ... ... ... дастаны. Мемлекет түзу, елдік құру, ел іргесін нығайту
ойларын айқындап, алға ... ... деп ... ... ... алып мәңгілік ескерткіш, әлемге танымал мұра қалдырған
«Құтты білік» дастанында ... ... ... ... ... ... білік» ... ... ... ... ... бір ... ... ері» сынды
образдары ерекше ... ... ... ... ... ... ... Тәлім-тәрбиелік ой-пікірлердің ілкі бастауы, халықтың рухани
мұрасы болып келетін халық ... ... ... төрт ... негізі. Төрт тұғыр - өлшемдік қағида,
дастанның құрылымдық ... ... ... ... ... ... шыққан төркіні – ежелгі наным-сенімдер
мен әдет-ғұрыптар. Әділетті ... ... ... иесі ... ... ежелгі түркі тайпаларының
Күнге, Айға табынғаны айқындалады. Сонымен бірге түркі елінің
бұл ерекшелігі басқа халықтарда да ... ... ... ... ... ... ... ежелгі рим аңыздарымен ұштасқаны көрсетіледі.
Диссертацияда келтірілген салыстырмалы ... ... кең ... ... ... Ақыл, Қанағат
ұғымдарының мазмұны мақал-мәтелдер, ... ... ... Мұнда «білім», «білік», «құт» ұғымдары да талданып,
түсіндірілген. Бас кейіпкерлердің сұхбаты арқылы олардың мәні
ашылады. ... ... келе ... ... ... ... мәні кеңінен ашылады.
6. Халықтық принципті басшылыққа ала ... ... ... дастанындағы салт-дәстүрлер, әдет-ғұрыптарды көрсете
білді. Олардың ішінде айқын көрінетін жар таңдау, отау тігу,
қонақжайлылық, үлкен-кішіні сыйлау, әке мен бала ... қыз ... т.б. ... ерекше орын
алады. Бұл ... ... ... ... ... анық ... ... сөгу, жаттықтыру, байқау,
үйрету, әңгімелесу, т.б. «Құтты ... ... ... әрбір нақты жағдайда тәрбие міндетін
шешу үшін әдістердің ұтымды үйлесімді таңдап ала ... ... ... Жүсіп Баласағұн мұрасының бүгінгі таңда ұлттық тәрбиеде алатын
орны ерекше. Ғұламаның төрт тұғыры - әділет, дәулет, ... ... ... ... ... ... ... еңбекке, отансүйгіштікке бейімдейді. «Құтты
білік» дастаны халық педагогикасының ... ... ... ... ... ... ... құтты мемлекет орнату, жетілген тұлға
тәрбиелеу. Осы тұрғыда ұсынған принциптер мен әдіс-тәсілдерін оқу-үрдісінде
толық пайдалану қажеттігі ... ... ... ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнның мұрасындағы халықтық педагогика негіздерін отбасы,
адамгершілік, ізгілік, тәрбие үрдістерінде ... ... ... Сондықтан оны жүйелеп, бүгінгі күннің талабына
сәйкестендіру қажет.
2. ... ... ... ... оқу-тәрбие үрдісінің балабақшадан
басталған әр сатысында қолданудың ... ... ... ... ... «Құтты білік» ... ... ... ... педагогика, тарих пәндерінде толық қарастыру ... тыс ... ... мен ... ... жасалған
әдістемелік нұсқауларды жалпы білім беретін мектептердің ... ... ... ... қажет. Жұмыста берілген
бағдарламаларды негізге алған жөн.
4. Жастар мен оқушылардың азаматтық санасын ... ... ... сияқты т.б. ойшылдардың, елжандылық идеяларын тереңдеп
зерттеу, осыған орай ақпараттық-ресурстық орталық ашудың қажеті туады.
Зерттеу проблемасының ... осы ... ... ғана ... тәрбие беруде Жүсіп Баласағұнның мұрасын жан-жақты зерттеуді талап
етеді. Ғұламаның озық ... ... ... ... мен бүгінгі
көкейкесті салауатты өмір сүру, ... ... ... ... ... бай ... мұрасы әлі де болса жаңа материалдармен
толықтырылып, басқа қырынан зерттелуі тиіс.
Қолданылған әдебиеттер
1. Назарбаев Н.Ә. ... ... ... 1999. - 296 ... ... 2030. ... Қазақстандықтардың өркендеуі, әл-ауқатының
жақсаруы мен қауіпсіздігі. Елбасының халқына жолдаған ... ... ... 11 ... 1997. С. ... Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы-Қазақстан, 1995 ж.
4. «Мәдени мұра бағдарламасы». Егемен Қазақстан, 29 қараша 2003 ... ... ... ... Республикасы білім беруін дамытудың
мемлекеттік бағдарламасы. Астана, 2004
6. Қазақстан ... ... беру ... ... ... ... ... 2001 ж.
7. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... Абай ... Қазақ Ұлттық педагогика университеті, Алматы,
2004 ж.
8. ... ... ... ... ... / ... ... – Алматы: Жалын, 1993.-416 б.
9. Абай Құнанбаев шығармаларының бір томдық ... ...... ... ... 1961. – 136 ... Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. // Тексты и
исследования. – М.; Л., 1957. – С. ... ... В.И. ... ... билиг» и азербайджанский язык //
Советская тюркология, 1970, №4. – С. - 46
12. Бартольд В. Двенадцать ... по ... ... ... ... ... Жалын, 1993. – С. - 192
13. ... В. ... ... ... уйгурской рукописи.
Императорской королевской придворной библиотеки в ... / ... ... Академии Наук, СПБ, 1890. – С. -
500
14. Валитова А.А. К вопросу о фольклорных мотивах в ... ... // ... ... – 1958. - №2, С. - ... ... М.С. Благодатное знание // Звезда Востока. – 1984. - №7, С.
- 182-184.
16. ... А. ... ... ... в ... и ... // в
кн. Зарубежная тюркология. – ... ... С.Қ. ... ... мен ... – Алматы, 1992. – 163 б.
17. Короглы Х. ... ... // ... ...
1988, №5, С. - 16-21
18. Каримов К. Некоторые ... ... ... и жанра «Кутадгу
билиг». // Советская тюркология. №2, 1973. – С.104
19. Баласағұн Жүсіп. Құтты білік. / Көне ... ... ... және
алғы сөзі мен түсініктерін жазған А.Егеубаев; Алматы: Жазушы, 1986.
– 616 б.
20. Мырзахметұлы М. Болашақ кітаптың ...... 1999. – ... ... А., ... Т. – Көне ... жазбалары: Оқу
құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 1991. – 400 б.
22. Орынбеков М. Ежелгі ... ...... ... 1996. ... ... Бердібаев Р. Ғасырлар толғауы. – Алматы, 1977. – 156 ... ... Х.Ж. ... ... ...... Санат, 1998.
– 328 б.
25. Өмірәлиев Қ. ҮІІІ-ХҮ ғасырлардағы көне түркі әдеби ескерткіштері. –
Алматы: Мектеп, 1985. – 128 ... ... А. ... ... ...... ... 1995. –
283 б.
27. Әліпхан М. ... ... мен Абай ... ... мәселесі: филол. ғыл. канд. ...автореф.: 10.00.01. –
Алматы, 1998. – 24 б.
28. Стеблева И.В. Поэтика «Кутадгу ... // ... ... – №4. – ... ... А. ... кітабы. – Алматы: «Ана тілі», 1998. – 34 б.
30. Сегизбаев О. Казахская философия. Алматы:
31. Байпаков К.М. По ... ... ... Казахстана. – Алматы, 1990.
– С. - 208
32. Касымжанов А., ... Д. ... Юсуф ... ... – 1984, №1, ... Мажиденова Д.М. К вопросу об ... ... ... ... ... ... // Известие Академии Наук КазССР.
Серия общественных наук: Наука, Алма-Ата, 1982, №2, С. - ... ... С.М. ... ... Баласагуни // Вестник Кыргызского
государственного ... ... ... ... ... 3, Бишкек, 1997. С. – 240
35. Жарықбаев Қ.Б., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. - Алматы: Санат,
1995. - 352 ... ... С. ... халық тәлім-тәрбиесінің ғылыми-педагогикалық
негіздері: пед. ғыл. док ... автореф.13.00.01. – ... 2004. – ... ... А. ... - ... ... 1971. - 171 ... Кошербаева А.Н. Развитие идей гуманизма в педагогическом ... ... ... ... док. пед. наук:.13.00.01. – Алматы:
2004. С. – ... ... Т. ... ... ... ... пед. ғыл.
канд. ... автореф:.13.00.01. – Астана, 2003. – 27 б.
40. Мамбетакунов Э. Концептуальные основы гуманизации ... ... ... ... конференции
«Самопознание – программа гармоничного развития человека». Часть 1.
Алматы, 21-22 ... 2003. С. – ... ... Т.Т. ... ... // ... ... – Алматы: Қазақ университеті, 2000. – 272 б.
42. Сембаев А.И. История ... ... ... в ... - Алма-
Ата, 1962. С. - 356
43. Храпченков Г.М. Проблемы содержания и ... ... в ... - ... 1983. С.- 135
44. Құнантаева К.К. - Білім шыңына Қазақстанда әйелдерге білім берудің
дамуы (1920-1977 жж.). – Алматы-Қазақстан, 1978. – 18 ... ... Қ. ... С. ... тәлімдік ой-пікір антологиясы. –
Алматы: Рауан, 1994. – 62 б.
46. Қалиев С.Қ. ХҮ-ХІХ ғасырлар ... ... ...... ... 1996. – 85 ... Көбесов А. Әл-Фараби. – Алматы: Жазушы, 1971. – 171 б.
48. Құдиярова А.М. ... ... ... ... ... пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 1994. С. – 23
49. Әлсатов Т.М. Қазақ хандығы тұсындағы ... ... ... пед. ғыл. док. ... ... ...... ... 300 с.
50. Шаймерденова К. Педагогические взгляды Абая Кунанбаева: автореф.
... ... пед. ... ... – Алматы, 1987. С. -24
51. Калмыкова З.И. Педагогика гуманизма. Москва: Знание, 1990. – С.80
52. Ильясова А.Н. Проблемы ... ... ... ... гг.); ... ... док. пед. ... ... – Алматы,
1997. – С. -300
53. Муканова Г.И. Педагогичесий основы ... ... ... в ... и ... ... активности
подростков: автореф.... док. пед. наук:. 13.00.01. – ... ...... ... Э.А. ... ... ... воспитания
школьников в истории педагогики Казахстана (60-е гг. ХІХ – 90-е ... в.): ... ... док. пед. ... 13.00.01. – Алматы, 2001. С. –
274
55. Ұзақбаева С.А. Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық дәстүрі.
– Алматы: Рауан, 1998, - 128 ... ... Г.Т. ... ... казахского народа. – Алматы;
Канагат – КС, 2000. С. – 120
57. Төлеубекова Р.К. ... ... ... ... халықтың педагогикалық озық дәстүрлерін пайдалану: пед.
ғыл. канд. ... дисс.: 13.00.01. Алматы, 1994. – 170 б.
58. Сейталиев Қ.Б. ... ... ... білім берудің
жолдары. – Алматы, 1996. – 153 б.
59. Тұрсынова А.Б. Халел Досмұхамедұлының педагогикалық ... ... ... ... ... 13.00.01. – Алматы, 1999. – 21 б.
60. Бессмертная книга зороастрийцев // Учитель Узбекистана. - ... ... Н. ... көне тарихы. – Алматы: Жалын, 1994. – 400 ... ... А., ... Ж. ... рухани таным және қазақ
философиясы // Мұрагер. - Алматы, 1992, №1, Б. 46-55.
63. Алтаев Ж. ... ... ... ... ғыл. ... ... 09.00.00. – Алматы, 1997. – 47 б.
64. Қалиев С.Қ. ... ... ... ... ой-пікірлер. – Алматы: Рауан, 1996. – 85 б.
65. Әбиев Ж. Педагогика тарихы. – Алматы: ... 2006. – 480 ... ... Д.М. Ибн Сино и Юсуф ... Торжество разума.//
Мат. Межд. Сесси, посв. 1000-летию со дня рождения Абу Али Ибн
Сино. Душанбе; ... 1988. С. – ... ... Б. В кн. ... ... и ... ... мысли.
(Хайруллаев М.М.) Ташкент: «Узбекистон», 1985. – С.20
68. Философия: Жоғары оқу орнынынң студенттеріне ... ... ... Т.Ғабитов, аудар. Сатершинов; Алматы: Қаржы-қаражат, 2002.
– 352 б.
69. Боис М. ... ... и ... – М., 1986. С. –174 ... ... С. Е. Памятники рунического письма. – 1950. С.– ... ... Е.Д. ... ... истоки и становление. –
Алматы: Дайк-Пресс, 2001. С.–27
72. Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник ХҮІ века ... ... и ...... 1975. С. – ... ... Г. И др. Древнетюркская письменность. – Алматы, 1971. С. –
56
74. ... С.Е. ... к ... ... ... «Кутадгу
билиг» // Литературная газета, 10 марта, 1965.
75. Караев О. История караханидского каганата (Х-ХІІІ вв.) ... 1983. С.– ... ... Г.П. К вопросу об эволюции аристотелизма в средние века //
«Торжество Разума». Матер. Между. Сессии, посв. 1000-летию со ... Абу Али Ибн ...... ... 1989. С.– ... Кодаров А. Юсуф Баласагуни как представитель Восточного Ренессанса
// Школьная библиотека. Урок 7. С.- 89-93
78. Баролина И. ... ... ... // в кн.: ... быть ...... ... С.Г. Эпоха «Кутадгу билиг» // Советская ... №4. С. - ... ... Л. ... древнего Баласагуна. «Вестник Московского
университета» СОН, №11. 1953.-С.160
81. ... Э. ...... ... ... ... ... л/п объединения: «Периодика», 1990. С.– 28
82. Масон М.Е., Горячева В., Бурана: История ... ... ... 1985. С. ... ... Ю. Чаша Тюрбиса: Повесть // Литературный Киргизстан,
1986, №10, С. -12-68.
84. Шәлекенов У. Құм ... ...... ... ... ... 120 ... Бартольд В.В. Очерк истории Семиречье. – Фрунзе, 1943. С.– 104
86. Ә.Марғұлан. Ежелгі жыр, ... ... ... ... ... 1985. – 144 ... ... А. Тарихи-салыстырмалы педагогикадағы ... ... ... ... журнал Білім. – Алматы,
2006. – 52-54 б.
88. Байтұрсынов А. Ақ жол. – ... ... 1991. – Б. ... ... Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. – Алматы, 1986. –
157.
90. Көне ... ... ... ...... 1971. – Б. ... Бартольд В.В. Книга моего Коркута. – М.-Л., 1962. С. ... ... О. ... ... ... Поэмы. Алма-Ата: Жалын,
1989. С. - 542
93. Махмұд Қашғари. Түркі тілінің сөздігі: (Диуани лұғат-ат-түрк) - 3
томдық ... ... / ... ... ... алғы сөзі ... ... жазған А. Егеубай, Алматы, 1997, 1т. - 3 б.
94. ... Н. ... ... // ... Н. Ежелгі дәуір
әдебиеті. Алматы, 1986. – 145 б.
95. ... ... ... ...... 1901. – 102 б.
96. Мырзахметов М.М. Мұхтар Әуезов және Абайтану проблемалары. Алматы:
Ғылым, 1982. – Б. 209-212
97. Қоңыратбаев Т. ... ... және оның ... // ... 1993, 24 ... ... Б. Фольклорные мотивы в «Кутадгу билиг» Юсуфа Хас-Хаджиба:
дисс. ... канд. филолог. наук:. 10.00.01. – Ташкент, 1992. – 50 ... ... З. Юсуф ... ... ... ... ... илмий-
адабий талкинлари: дисс. ... канд. филолог. наук:. ... ... 1994. – 24 ... ... Г. ... нравственности – актуальная проблема всех эпох
(на примере «Кутадгу билиг» Юсуфа Баласагуни) // Вестник КазГУ. –
Алматы, 1999. - №9, ... ... Ж.Т. ... восточной педагогики в поэме ... ... ... // ... ... Алия-Маншук:
конф. Молодых ученых г. Алматы, 2 марта 1998. – С. 88-89
102. Кошербаева А.Н., Мырзахметов М.М. ... ... ... мәні // ... ... – 2004.- №7. – ... ... Т., Асқар Л.Ә. Жүсіп Баласағұни дүниетанымының рухани
бастаулары // ... ... – 2004. - №7. - Б. ... ... А.Н. ... Юсуфа Баласагунского «Благодатное знание», в
книге Ю.Баласагунский «Благодатное ... - М., 1983. - ... ... Е.Н. ... ... ее ... и ... теософии.
Москва: Наука, 1909. С.-64
106. Ғаббасов С. Халық педагогикасының негіздері. – Алматы: Әл-Фараби,
1995. – 152 ... ... М. Абай және ... ... ... 1994, 138 б.
108. Қайқаус. Қабуснама. – Алматы: Жазушы, 1986. – Б. 48-51.
109. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. – Алматы, 1995. – 35 ... ... ... ... ... – Алматы, 1992. – 94 б.
111. Рыскиева А. Қазақ филологиясындағы ... ... // ... ... Материалы ІІІ Межд. Симпозиума. Алматы, КазГУ им.
Аль-Фараби, 25-27 октября, часть ІІ. ... 2001. – 301 ... ... Г.Н. ... ... 1974. С-7
113. Христова Е.Л. Об уточнения понятийного аппарата этнопедагогики.
Журнал «Советская ... 1989, ... ... Г.С. ... ... Иркутск, 1926.-С.21
115. Қалиев С. Халық педагогикасы хақында бірер сөз // ... ... №1. 62-67 ... ... Халық – ғажап тәлімгер. - Алматы: Рауан, 1994. - 89 б.
117. Ай-Адам. Талас аңыздары // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2002. – 3 ... ... М. ... ... ... ХҮ-ХҮІІ ғ. Қазақ ақын-жыраулар.
1968, 78 б.
119. Мырзахметов М. Баласағұнды салғызған түрік ... – Ер ... Ақ жол. 2000, 15 ... ... жайған бәйтерек. А.Қыраубаева. Егемен Қазақстан, 3 б.
121. Учебник для ... 5-й ... ... 1985.-С.43
122. Күзекова З. Қазақ тілі. Практикалық курсы: Оқулық. Алматы: Раритет,
2002. -152 б.
123. Қазақтың мақал-мәтелдері. – Алматы, 1999. – 345 ... ... А. ... ... және оны ... ісіне ендіру
жолдары. пед. ғыл. канд….дисс.: 13.00.01. Алматы, 1994.–200 б.
125. Зиманов С., ... Н. ... ... ... шариғаттың әсері.
Алматы: Жеті жарғы, 1998. – 158 б.
126. ... Н. ... ... заңдарына шариғаттың әсері. Алматы: Жеті
жарғы, 1998. – 158 б.
127. Сарыбеков К.Д. Қазақтардың ... ... ... қорғаудағы маңызы // Қазақстан мектебі. – 1995 - №12. –
Б.33-36
128. Жамансариева С. Идеи и ... ... ... педагогики в
современной практике воспитания в семье и школе. – Москва, 1994. ... ... ... С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. –
Алматы: Ана ... 1994. – 82 ... ... Қ.Б., ... С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. - Алматы: Санат,
1995. - 352 ... ... Ә. ... ... – Алматы, 1999. – 33 б.
132. Жарықбаев Қ. Қалиев С. ... ... ... ... ... ... 1994. – 62 б.
133. Дербісалиев Ә. Қорқыт ата.Алматы, 1998 - 37 ... ... ... ... ... 1999. – 23 б.
135. Жалладин Дауани және Абай. Парасат. №3, 1994. – 6б.
136. Жұматаева Ш.Ж. Дулат Бабатайұлы мұраларының педагогикалық ... ... ... – Алматы, 2000. -86 б.
137. Абай. Алматы: Жазушы. – Т.2. өлеңдер мен аудармалар. – 1995.-336 ... ... К.Ж. ... методологические основы казахской
этнопедагогики: пед. ғыл. докт. ... дисс.: 13.00.01. Алматы, 1998.
– 300 с.
139. Дулати М.Х. ...... 1990. – 87 ... ... Ә. Ұлттық тәрбие – ұлағатты іс // Қазақстан мектебі. –
1995 - №11. – Б.28-32
141. Әлиев М. Ұлт ... ... Ұлт ... №6, 1999.- ... ... Т. Тіл мен дәстүр. Ұлт тағлымы. №6, 1999.-11-12 бб.
143. Балғабаев С. ... ... жоқ. Ұлт ... №6 1999. – ... ... Я.А., Локк Д., ... Ж-Ж, Песталоцци И.Г. Педагогические
наследие. – М, 1987
145. Константинов Н.А., Медынский К.Н., Шабаев М.Ф. История педагогики.
Москва, 1974. ... ... Ж-Ж. ... сочинения. – М., 1981.
147. Ушинский К.Д. Педагогические сочинении. Москва. 1967-С.123
148. М.Әуезов. Абайтану дәрістері. Алматы, 1994. – 56 ... ... Курс ... Алматы, 2003. – 299 б.
150. Бөлеев Қ., Бөлеева Л.Қ. Мұғалім және ұлттық тәрбие. – Алматы: Нұрлы
әлем, 2000. – 116 ... ... А. ... ...... ... 1992. – 106 ... Төлеубекова Р.К. Бастауыш ... ... ... халықтың педагогикалық озық дәстүрлерін пайдалану: пед.
ғыл. канд. ... дисс.: 13.00.06. Алматы, 1994. – 170 б.
153. Уәйсова Г.И. ... ... ... ... 2003.- 63 ... ... ... 6 сынып оқушыларына арналған.Алматы: «Атамұра»,
2006. – 319 б.
155. Қазақ әдебиетінің хрестоматиясы. 9-сынып ... ... ... 2001. – 201 ... ... әдебиеті 8-сынып оқушыларына арналған. Алматы: Атамұра, 2004.
– 270 б.
157. Муканова Г.И. Педагогичесий основы ... ... ... в ... и развитии социальной активности
подростков: автореф.... док. пед. наук:. 13.00.01. – ... ... С. ... Әбдікерім А. Ұлттық педагогика ... оқу ... ... (Баянөлгий өлкесіндегі қазақ мектептері бастауыш
кластарының тәжірибесінен): пед. ғыл. ... ... ... ... 1993. – 125 ... Педагогика. Учебное пособие для студентов педагогичсеких вузов и
педагогических коллелжей / Под ред. П.И. ...... ... ... 2004. – С. 608
160. Наурызбай Ж. Научно-педагогические основы этнокультурного
образования школьников: дисс. ... док. пед. ... ...... – 300 ... ... оқу орны ... ... «Жүсіп Баласағұнның «Құтты
білік» дастанындағы тәлім-тәрбиелік ой-пікірлері» атты арнайы дәрістің
БАҒДАРЛАМАСЫ
Түсінік хат
Қазіргі кездегі тәуелсіз ... ... орта ... түрліше бұрмаланып келген бай тарихын, түркі халықтарның рухани
асыл қазынасын жалпы адамзаттық ... ... ... ... жас
ұрпақты тәрбиелеуге пайдалану халықтық педагогика мәселесінде кезек
күттірмейтін киелі істердің бірі ... ... ... ... ... ... Әділдік, Бақыт, Ақыл,
Қанағат ұғымдарының он ғасырдан аса талай- талай Орта Азия ... ... хан – ... бастап жас балаға шейін үлгі боларлық мәні
қазіргі халықтық педагогика ... ... ... ... ... тәуелсіздік алып отырған заманда бұл ... ... ... тәрбиесіне жарату қажет етіледі. Тәлім–тәрбиелік ой-пікірлер
көрікті, көңіл төрінен орын ... сөз ... ... ... ... сол ... лайықты басшы керектігі егжей-
тегжейлі жырланып, мынадай талаптар ... ... ... ... ... ... ... ел, мемлекет басқару өнері әлемдегі талай-талай
ғұламалардың, даналардың шығармаларына арқау ... ... ... ... деген принциптің әрқашан болатынын ескере білсек,
дастандағы осы ... ... ... ... ... еді. ... ... жету жолы адамшылық, ... ... ... ... және осы аталған бастау көздерін оқушыларға
тәрбие беру мақсатында басты нысанаға алыну ... ... ... дастан бәйіттерінде адамгершілік,
мейірімділік, ... ... ... ... ... ... қасиеттері жиі айтылады. Бұлар халықтық
педагогика мәселесінде арнайы көңіл бөлуді ... ... ... ... ... бойына сіңдіру мақсатында дастаннан ... ... ... тыс ... ... ... ұсынылады.
Осынау тәліми мұраны қазіргі күн талабына сәйкес, ... ... ... ... ... ... ... мақсаты болып табылады.
Арнайы дәріс сағаты кестесінің үлгісі
|№ |Тақырыптар аттары ... ... ... | ... |семинар ... ... ... мән-мақсаты және|2 | |
| ... | | ... ... ... ... |2 | |
| ... жеке тұлғалар | | |
| ... ... ... | ... ... ... ... білік»|2 |2 |
| ... ... ... | | ... |«Құтты білік» дастанындағы |2 |2 |
| ... ... ... ... | | |
| ... халық | | |
| ... ... | | ... ... ... дастанындағы халық|2 |2 |
| ... ... | | ... ... Баласағұнның «Құтты білік»|2 |2 |
| ... ... | | |
| ... ... оқу – | | |
| ... ... пайдалану | | |
| | |10 |8 |
| ... |18 ... | |
1 – ... ... ... ... мақсаты және міндеттері.
Арнаулы дәрістің халықтық педагогика тұрғысындағы көкейкестілігі.
Тарихи – ғылыми және педагогикалық ... ... ... ... ... ... рухани–имандылық ой–пікірлердің ұлттық
тәлім–тәрбие ... ... орны бар ... ... кезеңнің
талап –тілектеріне сай зерделеу және оқу тәрбие процесінде пайдалану
мүмкіндіктері.
2 – ... Орта ... ... ... жеке тұлғалар ой –
пікірлерінің қалыптасуына ықпалы.
Ж. Баласағұн өмір сүрген ғасырдағы (IX-X ғасырдағы түрік ... ... ... ... ... ... сипаттама беру. Халық
болашағы үшін күй кешкен озық ойлы ірі ... ... ... ... ... тақырып. Ж. Баласағұнның Құтты білік дастанының дүниеге келуі.
Орта ғасырдағы аумалы–төкпелі, саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... келуіне ықпалы.
Ж. Баласағұнның бақытты, әділетті қоғам құру жолдарын іздеуі. Дастанның
бақытты қоғам, ... ... ... ... ... ... білік»
кітабының тарих, әдебиет, педагогика саласында зерттеліп, ... ... ... ... ... - ... ... рухани асыл қазынасы.
4 – тақырып. Құтты білік кітабындағы ... ... ... Қанағат
ұғымдары.
Дастанның жалпы адамзаттық, адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... ұғымына салыстырмалы
түсініктер. Ақыл, ақылдылық ұғымдарының тәрбиелік мәні, Қанағат, молшылық
ұғымдары.
5 – тақырып. Құтты білік ... ... ... ... ... тәлім–тәрбиелік маңызы. Ж. ... ... осы ... ... ... ... жан–жақты зерттеуге
алынбағандығының орны. Кісі, басшы, адам, азамат болу, әділдік, ақылдылық,
бақыт, ... ... ... ...... ... «Құтты білік» дастанындағы халық
педагогикасын қазіргі ... ... ... ... ... ... ... оқушыларына оқу-тәрбие беру
үрдісінде пайдалану
Жүсiп Баласағұнның “Құтты бiлiк” дастанындағы халықтық педагогика
негіздерін мектепте әрбiр оқу ... ... ... тiлi, ... ... және ... әдеп сабақтарында, тәрбие сағаттарында ... ... ... ... ... келтiру ұсынысымыз едi.
Жоғары сынып оқушыларына ашық тәрбие сабағы ретiнде “Құтты ... ... ... ... негiзгi элементтер ғана көрсетiледi):
Сабақтың тақырыбы: “Мың жылдық тарихы бар ... ... ... ... ... ... Ақыл, Қанағат ұғымдары”.
Сабақтың түрi: пiкiралмасу, әңгiме, жыр кешi
Сабақтың мақсаты: Оқушыларға Жүсiп Баласағұнның “Құтты бiлiк” дастаны
арқылы ... ... ... ... күн талабымен байланыстыра
отырып, тарихи-әдеби тұрғыда түсiндiру.
Сабақтың көрнекiлiгi: Ж.Баласағұн туралы қабырға газетi, “Құтты бiлiк”
кiтабы, ... ... ... ... ... т.б.
Тiрек ұғымдар: Халықтық педагогика, ақын-жырау, Әдiлдiк, Ақыл, Бақыт,
Қанағат ұғымдары
Пәнаралық байланыстар: әдебиет, ... тiл, ... ... ... жоспары:
1. Кiрiспе сөз (мұғалiм)
2. Өлең, жырлардан шумақтар оқу (оқушылар)
3. ... ... ... ... не ... бiз орта ... ... мың жыл бұрын өмiр ... ... ... ... ... ... ашық тәрбие сағатын өтемiз.
Тәрбиелiк мәнi: ондаған ғасырдан берi келе жатқан бұл дастандағы
негiзгi мәселе ... ... ... ... ұғымдары болса, бiз де бiр
ғасыр ... ... өз ... ... ... ... ... Алдымен ғұлама өмiрi, ол өмiр ... орта ... ... ... сөз (бiр ... ... ... дастан мазмұны, ондағы жеке
тұлға, мемлекет құру iсi, ... ... ... ... ... ... ... келтiре отырып, тәлiм-тәрибиелiк
идеяларына көңiл бөледi:
Бiлiмдi –аз, бiлiмсiздер қаптаған,
Ақылсыз – көп, ... ... ... жау ... аңсағаны деу болды.
Дана халық, көкiрегi сара халық надандыққа, тасырлыққа ежелден
ақыл, ... ... ... ... ... ... сөзiңде сол, оң болсын,
Түпсiз қараңғыда көз болсын (179-бәйiт)
Сол сияқты:
Бiлiктi бiр, ойдан, мұнан арылмас
Бiлiксiз құр ... ... ... төрден орын болса көр:
Төр – босаға, ал, босаға болды төл! (162-бәйiт)
Ақыл – шырақ, қара түндi ... ... ... ... ... (268 ... ... бiлiм мен ақылдың адам баласына шапағатын көне дәуiр
ғұламасы сол кездегi өзiне түрлi-түрлi астармен ... ... ... (арнайы тапсырмалармен алдын-ала дайындалған) сахнаға
шығады:
1-оқушы - Әдiлдiк туралы
2-оқушы – ... ... – Ақыл ... – Қанағат туралы
Әр оқушы дастан кейiпкерi есебiнде сұхбатқа, пiкiр алысуға кiрiседi.
Мұнда:
- Тiлдiк пайда, зиян келтiрудегi қызметi
- Пайдалы ... ... ... ... адамға керектi қасиеттер
- Ғылым, бiлiмнiң ерекшелiктерi
- Үйлену мен бала тәрбиесi
туралы жыр шумақтары мен бәйiттерi оқылады.
Ал надандық туралы жиренiш тудыратын бәйiттерден ... ... бiр ... ... мүмкiн болатын сұрақтар – пiкiрталас:
- Басшы туралы айтқанда Әдiлдiк туралы басым жырлануының себебi
- Бақытқа жету жолы Әдiлдiк, ақыл, қанағат деу ... Тiл мен ... ... ... халық педагогикасындағы ұғымдар
- Өз бастауына үлгi тұтарлық жыр бәйiттерiнен үзiндiлер келтiру.
Пiкiрталас соңында ... ... ... алу ... ... ... бастысы, оқушылар төрт кейiпкердiң (Әдiлдiк, Бақыт, Ақыл, Қанағат)
рөлiнде ойнауға құштарлық көрсете бiлдi. Соңында оқытушы өзi ... ... ... және оның ... ... ... құндылығын
тұжырымдайды. Балалар өздерiн рөлдерде дұрыс жыр шумақтарын айта ... ... ... бiлу ... ... өз ... орындауға тапсырмалар берiледi.
1. Реферат жазу
2. Мұрағаттық материалдар жинау
3. Тарих, әдебиет пәндерiмен байланыстыра материалдар жинау
Мектеп оқушылары арасында ашық тәрбие сағатынан ... осы ... ... пiкiрталас, оқу конференциясын ұйымдастыру ұсынылар едi.
Нәтижесiнде мектеп ... ... ... ... қанағаттылыққа ерекше мән берiп, тәрбиелеген болар
едiк.
Жоғары оқу орны студенттерінің өздік жұмыс тақырыптары:
1. Жүсіп Баласағұн және оның шығармашылығы
2. Жүсіп Баласағұнның ... ... ... ... ... Жүсіп Баласағұн дастанындағы салт-дәстүрлердің көрінісі
4. «Құтты білік» дастанындағы ... және оның ... ... ... ... ... 4 ... тәрбиелік мәні
6. «Құтты білік» дастанындағы адамгершілік тәрбиесі
7. «Құтты білік» дастанындағы азаматтық тәрбие
8. Халық наным-сенімдері, әдет-ғұрыптарының Жүсіп Баласағұн шығармасында
көрініс табуы
9. ... ... ... ... ... ... білік» дастанындағы оқу-білім тәрбиесі
ҚОСЫМША В
«Құтты білік» дастанында кездесетін тәлім-тәрбиелік ұғымдар:
1. құт ... ... ... жігіттік ... тек ... ... ... 30. ... ақыл ... нұрлы
7. дәулет 32. ... ... 33. ... ... ... сөз
10. адалдық 35. ... ... 36. ... ізгі ниет ... ... ізгі жан ... құрмет ... ... ... ... тұтқа ер
16. ізгілік ... ... ұлық адам ... негізі
18. ізгі көңіл ... ... ізгі ... ... ... жомарттық 45. ... ... ... ... ... ... жібек мінез
24. ғибрат ... ... жаны ... 50. ... біліктегі» төрт діңгек
Қанағат
Әділдік
Дәулет
Ақыл
Төрт діңгектің көріністері:
ежелгі ... ... ... ... нақыл
сөздерде ... ... төрт ... ... ... бағыттары
ақыл тәрбиесі
адамгершілік тәрбиесі
ізгілік тәрбиесі
еңбек тәрбиесі
отбасы тәрбиесі
әдептілік тәрбиесі
эстетикалық тәрбие
отансүйгіштік тәрбиесі, т.б.
Төрт діңгектің көріністері:
ежелгі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерде
әдет-ғұрыптарда
аңыз-әңгімелерде ... ... ... ... көріністері:
ежелгі рухани танымында ... ... ... ... ... ... рухани танымында мақал-мәтелдерде
әдет-ғұрыптарда
аңыз-әңгімелерде ... ... ... ... төрт діңгек
Халық тәлім-тәрбиесінің негіздері
Халық тәлім-тәрбиесінің негіздері

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 151 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу біліг» дастанындағы халықтық педагогика негіздері136 бет
Ахмет Иүгінеки. Ақиқат сыйы5 бет
Дәрістер - Тарих88 бет
Каспий теңізі туралы10 бет
Сауда және қалалар8 бет
Тәуекел хан тұсындағы қазақ хандығы50 бет
Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілісі4 бет
Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі11 бет
Қазақ халқының жоңғар шапқынышылығына қарсы күресі9 бет
Қазақстан азаматтық қарсыластық жылдарында12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь