Кәсіпорынның негізгі шаруашылық қызметі

Кіріспе 3.4
Негізгі бөлім
2.1. Кәсіпорынның негізгі шаруашылық қызметін талдау 5.6
2.2. Нарықтық экономика саласындағы шаруашылықтың жаңа формалары 7.13
2.3. Шаруашылық қызметті талдау әдістерінің жіктелуі 13.14
2.4. Шаруашылық қызмет нәтижелерін талдаудың дәстүрлі әдістері 14.16
2.5. Экономикалық ақпараттарды өңдеуде абсолютті, салыстырмалы және орташа шамаларды пайдалану
16.30
Қорытынды 31
Қолданылған әдебиеттер тізімі 32
Мазмұны 33
Экономикалық талдау тақырыбы кәсіпорындардың, бірлестіктердің, ассоциялардың, шаруашылық үрдістері, экономикалық ақпарат жүйесі арқылы көрінетін объективті және субъективті факторлардың әсерінен құралатын әлеуметтік-экономикалық тиімділігі және олардың қызметінің түпкі қаржылық қорытындысы болып табылады. Экономикалық талдаудың мәні, мазмұны және тақырыбы негізінен төмендегі міндеттермен анықталады және тұрады:
• кәсіпорын қызметінде жоспарлаудың ғылыми-экономикалық негіздемесін жоғарлату;
• еңбек, материалдық және қаржы ресурстарының экономикалық тиімділігін анықтау;
• өндірістік үрдістің барлық кезеңдерінде кәсіпорын қызметінің тиімділігін іздеу және қорды көтеруді анықтау;
• кәсіпорын қызметіне әсер етуші объективті және субъективті факторларды анықтау;
• жоспарлар және басқару шешімдерін орындауды бақылау;
• кәсіпорынның ағымдағы және келешектегі қаржылық жағдайын анықтау.
Экономикалық талдаудың негізгі мақсаты - кәсіпорын қызметінің тиімділігін арттыруды анықтау болып табылады. Экономикалық талдау қолданбалы ғылым болып келеді, бірақ оның нақты пайдасы өндірістік үрдістің барлық кезеңдерінде пайдаланылмаған қорларды анықтауды жүргізген кезде ғана іске асады. Кәсіпорын экономикасын дамыту қарқынын жоғарлату шаруашылық қорының барлығы жұмылдырылғанына, үнемділік режімінің басты қағидасы болып келетін - аз шығындармен, жоғары нәтижеге жету туралы негізгі қағидалар сақталуына байланысты. Экономикалық талдау мемлекеттілілік, ғылымилық, объективтілік, жүйелілік, кешенділік, жеделділік, пәрменділік, бұқарашылдық принциптеріне негізделген. Мемлекеттілік принципі экономикалық құбылыстарды бағалаудың мемлекеттік амалдарының негізінде жасалады. Осылайша, меншік нышанына қарамай, құрылымдық бөлімшелердің және кәсіпорындардың қызметін талдау барысында мемлекеттің экономикалық, әлеуметтік, экологиялық, халықаралық саясатын және одан пайда болатын халық шаруашылығының сәйкес даму кезеңіндегі міндеттерді ескеру қажет. Ғылымилық принципі кәсіпорын қызметінің экономикалық талдаудың жеке әдісі материалистік диалектика және саяси үнемділікке негізделуі тиіс, яғни, экономикалық талдау ғылыми сипатта болып, экономикалық заң талаптарын жан-жақты есепке алып жүргізілуі тиіс.
1. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау / Оқу құралы. – Алматы: Экономика. 2001 ж.
2. Шеремет А.Д., Сайфулин Р.С. Методика финансового анализа. - М.: ИНФРАМ, 1995.
3. Русак Н.А. Анализ финансового положения предприятия. В учебнике «Анализ хозяйственной деятельности в промышленности». Под общ. ред. В.И. Стражева - Минск: Высшая школа, 1995.
4. Радионова В.М., Федотова М.А. Финансовая устойчивость предприятия в условиях инфляции. — М.: Изд-во «Перспектива», 1995.
5. Крейнина М.Н. Анализ финансового состояния и инвестиционной привлекательности акционерных обществ в промышленности, строительстве и торговле. - М.: АО «ДИС», «МВ-Центр», 1994.
6. Ковалев А.И., Привалов В.П. Анализ финансового состояния предприятия. - М.: Центр экономики и маркетинга, 1995.
7. Балабанов И.Т. Анализ и планирование финансов хозяйствующего субъекта: Учебн. пособие. - М.: Финансы и статистика, 1994.
8. Бухгалтерско-аудиторский портфель. ( Книга предпринимателя. Книга бухгалтера. Книга аудитора ) / Отв.ред. Рубин Ю.Б., Сол-даткин В.И. - М.: «ОМИНТЭК», 1994.
9. Артеменко В.Г., Беллендир М.В. Финансовый анализ: Учебное пособие. — Издательство «ДИС», НГАЭ и У, 1997.
10. Маркарьян Э.А., Герасименко Г.П. Финансовый анализ -М.: «ПРИОР», 1996.
11. О бухгалтерском учете. Указ Президента Республики Казахстан, имеющий силу Закона, от 26 декабря 1995 г., №2732.
12. Стандарты бухгалтерского учета. Национальная комиссия Республики Казахстан. - Алматы,1996.
        
        Кіріспе.
Экономикалық талдау тақырыбы кәсіпорындардың, бірлестіктердің,
ассоциялардың, шаруашылық үрдістері, экономикалық ақпарат жүйесі ... ... және ... факторлардың әсерінен құралатын
әлеуметтік-экономикалық тиімділігі және олардың ... ... ... ... ... ... ... мәні, мазмұны және
тақырыбы негізінен төмендегі міндеттермен анықталады және ... ... ... жоспарлаудың ғылыми-экономикалық ... ... ... және қаржы ресурстарының экономикалық тиімділігін
анықтау;
• өндірістік үрдістің барлық кезеңдерінде кәсіпорын қызметінің ... және ... ... ... ... ... әсер ... объективті және субъективті факторларды
анықтау;
• жоспарлар және басқару шешімдерін ... ... ... ... және ... қаржылық жағдайын анықтау.
Экономикалық талдаудың негізгі мақсаты - ... ... ... ... болып табылады. Экономикалық талдау
қолданбалы ғылым болып келеді, бірақ оның ... ... ... ... ... ... ... анықтауды жүргізген кезде ғана
іске асады. Кәсіпорын экономикасын дамыту ... ... ... ... ... ... ... басты қағидасы болып
келетін - аз шығындармен, ... ... жету ... ... ... ... ... талдау мемлекеттілілік, ғылымилық,
объективтілік, ... ... ... ... ... негізделген. Мемлекеттілік принципі экономикалық құбылыстарды
бағалаудың мемлекеттік амалдарының негізінде жасалады. Осылайша, меншік
нышанына қарамай, ... ... және ... қызметін
талдау барысында мемлекеттің ... ... ... ... және одан ... ... ... шаруашылығының сәйкес
даму кезеңіндегі міндеттерді ескеру қажет. Ғылымилық ... ... ... ... жеке ... материалистік диалектика және
саяси үнемділікке негізделуі тиіс, яғни, экономикалық талдау ғылыми сипатта
болып, экономикалық заң ... ... ... алып ... ... ... ... қызметін талдау теориясын жетілдіру, қазіргі
заманғы экономикалық- математикалық әдістерді және ЭЕМ-ді кеңінен қолдану
жолы арқылы жүзеге ... ... ... экономикалық талдау
барысындағы нақты экономикалық құбылыстар және ... ... ... ... ... ... ... және объективті ... ... ... ал ... ... ... шешімдер
нақты аналитикалық есептеулерге негізделуі тиіс. Талдау объективті, нақты
және дәл болуы тиіс. ... ... ... ... және оның ... ... дәл көрсетуі және құжат түрінде
негізделуге ... ... оның ... ... ... әсер етеді. Жүйелілік принципі экономикалық талдау барысында
кәсіпорын қызметі оңаша тұрғыдан емес, өзара байланыс тұрғысынан ... бұл ... ... ... ... ... тиіс.
Кешенділік принципі экономикалық талдау барысында ... ... ... ... ... олардың өзара
байланыстылығымен ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық қызметін талдау
Кәсіпорынның шаруашылық қызметін талдау – межелі көрсеткіштердің орындалуын
бағалау‚ ішкі ... ... ... анықтау және өндірістің
тиімділігін арттыру үшін ... ... тағы ... ... ... мен дамуын оның техникалық деңгейімен ... ... ... ... ... ... ... зерделеу. Оны
орындау ... ... ... ... және ... ... технологияның‚ өндіріс пен
еңбекті ұйымдастырудың‚ жоспарлау мен басқарудың‚ ... ... ... ... ... ... анықталады.
Талдау жалпы экономика талдау және техника-экономиканы талдау түрінде ... ... ... ... қорытындылаушы құндық 
көрсеткіштерін зерделеуге бағытталған; екіншісі ... ... және ... ... ... бағытталған. Зерделенетін мәселелердің көлеміне қарай ... ... ... қызметті талдау) және тақырыптық талдау
(шаруашылық қызметтің жекелеген жақтары мен көрсеткіштерін ... ... ... ... ... пайдаланылуын‚ жалақыны‚ пайданы‚
пайдалылықты‚ тағы ... ... ... бөлінеді.
Талдау материалдары арнаулы тәсілдер мен ... ... ... ... ... тағы ... ... қорытындыланады.
Кәсіпорынның іскерлік белсенділігі мен қызметінің тиімділігін бағалау
және талдау қаржылық талдаудың қорытынды кезеңі болып ... ... ... ... ... ең алдымен оның
қаражат айналымының жылдамдығымен көрінеді. Кәсіпорынның қаржылық жағдайы
активтерге салынған қаражаттың ... тез ... ... ... ... ... ... белсенділік коэффициентінің кәсіпорынның
қаржылық жағдайын бағалау үшін үлкен маңызы бар, өйткені қаражаттың айналым
жылдамдығы кәсіпорынның ... ... ... әсер ... Оған ... ... ... қаражаттың айналым жылдамдығының өсу кәсіпорынның
өндірістік – техникалық күшінің артқанын көрсетеді.
Кәсіпорынның іскерлік белсенділігінің көрсеткіштеріне мына ... ... ... ... Ол ... ... рет айналу мен
өндірудің толық циклі болатындығын және ... ... ақша ... ... ... ақша ... әкелгендігін көрсетеді.
Негізгі құралдардың айналымдылығы. Бұл көрсеткіш қор ... яғни ... ... ... ... ... ... сипаттайды. Ол сатудан түскен табысты ... құны ... ... ... ... ... шамасына бөлу
арқылы есептейді.
Меншік капиталдың айналымдылық ... Бұл ... ... әр
қырынан сипаттайды: коммерциялық көзқараспен қарағанда ол ... ... ... ... ... ... ... немесе айналым капиталының
айналымдылық ... Ол өнім ... ... ... ... (жұмыс,
қызмет көрсету) ағымдағы ... ... ... ... ... қаражатының айналымдылық коэффициенті кәсіпорынның
талдау кезіндегі шығындары мен ... ... ... ... ... сатылу жылдамдығын сипаттайды.
Дайын өнімнің айналымдылық коэффициенті. Бұл көрсеткіш ... ... ... ... ... ... ... кезеңдегі, дайын өнімнің
орташа шамасына қатынасымен анықталады.
Дебиторлық борыштың айналымдылық коэффициенті. Ол өнімді сатудан ... ... ... ... ... ... ... қатынасымен
анықталады. Кредиторлық борыштың айналымдылық коэффициенті. Ол өнімді
сатудан түскен табыстың ... ... ... ... ... қатынасымен есептеледі.Ақша ... ... ... ... қызмет етуі үшін ақша қаражаты
қозғалысының жылдамдығының ерекше ... бар. ... ... ... ... ... ... бірі, оның ағымдағы
міндеттемелерін жабуды қамтамасыз ... ақша ... ... ... Демек, бұндай аса ... ақша ... ... ... ... ... бар ... куәландырады.
Инвестицияланған капиталдың ... ... ... коэффициенті кәсіпорынның өзінің дамуына салған инвестицияны
қоса есептегенде, оның ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді инвестицияларының
айналым жылдамдығын ... ... ... ...... ... табыс (ақша),
бөлімінде – кезеңдегі істегі капиталдың орташа шамасы келтірілген.
Перманенттік ... ... ... сатудан түскен табысты
кезеңдегі перманенттік ... ... ... бөлу ... ... анықтайды.
Іскерлік белсенділік индексі айналым капиталын басқару өрісінде, кезеңдегі
кәсіпорынның негізгі қызметі бойынша ... ... ... ... процесіндегі істегі капитал айналымдылығы мағынасын негізгі
қызметтің табыстылығына (рентабельділігі) көбейту арқылы есептеледі.
2.2. Нарықтық ... ... ... жаңа ... ... экономика саласындағы шаруашылықтың жаңа
формаларын ... ... ... ... құрудың негізі – меншік түрлерінің алуан түрлілігін қарастыру.
Меншіктің экономикалық және құқықтық мазмұны. «Иемдену-айыру» қатынастары.
Меншік объектілері және ... ... ... ... меншік
формаларының көптүрлі болуының заңды қажеттілігі. ҚР-да меншік қатынастарын
қайта құру. Мемлекет ... алу және ... ... ... ... ... экономика саласындағы шаруашылықтың жаңа формалары
2. Меншіктің көп түрлілігінің объективті қажеттілігі
 1. Шаруашылықтың жаңа ... ... ... серіктестіктер, өндірістік кооперативтер, суды тұтынушылар
қоғамдастығы және т.б. Акционерлік қоғам ... ... ... заңды тұлға болып табылады. Ақшалай қаржы –
акциялар шығару және сату ... ... ... ... ... ... алу ... құрылады. Мемлекеттік ауыл
шаруашылық кәсіпорындарын ... ... ... ... мүлкі оның қызметкерлеріне үлестер бөліп беру ... ... ... мүмкін, яғни акционерлік кәсіпорын
болады. Шаруашылықтар мұнымен ... ... ... алады және сата алады.
Акционерлік кәсіпорынды иемдену құқығы акциялар ... ... ... ... ... ... акцияларға салған өз
салымдары шеңберінде ғана атқарады. Сондай-ақ ... те ... ... ... ... ... өздерінің
акцияларына дивиденд түрінде кіріс алады.
Акционерлердің мүліктік және жеке құқықтары бар. ... ... алу, ... ... ... ... ... мүлік құнының бір
бөлігін алу құқығы жатады. Жеке құқыққа акционерлердің жалпы жиналысында
дауысқа ие болу ... ... өз ... сату және ... шығу ... ... ұйымдастырудың корпоративті түрі қоғамның капиталын құруға
ірі инвесторларды да, көптеген ұсақ инвесторларды да ... ... ... ... ... ... ... сайланған
директорлар кеңесі жүзеге ... ... ... ... ... де, ... менеджерлер де сайлана алады.
Директорлар кеңесі ... ... және ... ... ... келісім-шарттар бойынша шешім қабылдайды
және дивидендтер ... ... ... ... қоғамның атқарушы органы болып
саналады, сондықтан олардың басты міндеті – ... ... ... ... ... ету ... ... заңды құқығы және өзіндік жарғысы бар
бірлестік. Акционерлер болуға жеке адам да ... ... ... үшін ... куәландырған серіктестік келсім шарты жасалады, оны
қоғамның жарғысы деп ... А қ ... ... шек ... ... капиталы акцияларға бөлінеді, акцияның ақшалай сомасы негізгі
капитал ... сай ... ... ... өндірісті ұйымдастырудың осы түрі бойынша
шаруашылық аралық кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... ... құс ... және акционерлік
қоғамның басқа түрлері құрыла алады.
Агробизнес кәсіпорындары, акционерлік ... ... шарт ... ... ... және ... бірлестіктерге кооперация
негізінде біріге алады.
Қазіргі жағдайларда бірнеше шаруашылықтардың күш біріктіруінсіз
өндірісті ... ... ... ... ... ... ... мен
қайта өңдеу жөнінде, сондай-ақ ауыл ... ... ... ... ... ... суландыру жұмыстармен жүргізу үшін
шаруашылық аралық кәсіпорындар құру экономикалық тұрғыдан жөн болады. Осы
мақсаттар үшін ... ... ... өнеркәсіптік кәсіпорындардың
күш-жігері мен қаржыларын бірыңғай технологиялық жүйемен ... ... ... ... және ... ... құру
ұстанымы бойынша біріктіру экономикалық жағынан тиімді.
Ауыл ... ... ... ... ... кезеңі өзінің
жүзеге асырылуы үшін машиналардың белгілі бір жүйесін, кадрлардың ... ... ... ... құрылымы кезінде, материалдық және еңбек
ресурстарының белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... өзінің негізгі салаларын да оңтайлы түрде
қарқындатуды қамтамасыз ете алмайды, ... бар ... ... және ... тәжірибе көрсетіп отырғандай, жерді, еңбекті,
техниканы, сондай-ақ ... ... ... да ... және ... ... өнімді молайту мен ауыл шаруашылық
өндірісі тиімділігін арттырудың сенімді жолы – ... одан әрі ... ... кооперация кезінде ауыл шаруашылық өндірісі ... ... ... ал ... ... қалдырылған
салалар олардың жалпы саны ... ... ... ... ... – ауыл ... өнімін өндіруді ұлғайту, еңбек
өнімділігі мен негізгі және айналмалы қаржыларды пайдаланудың ... ... ... ... ... айтуға болады:
- шаруашылықаралық кәсіпорындардың ... ... ... ... ... ауыл ... өндірістік бірлестіктер;
- агроөнеркәсіптік кәсіпорындар;
- агроөнеркәсіптік бірлестіктер;
- ғылыми-өндірістік бірлестіктер.
Кәсіпорындардың бірінші ... ... ауыл ... кооперациялану негізінде өнімдер мен шикізатты жеткізіп
тұру туралы шартқа сәйкес ... Бұл ... ... ... бірлескен өндіріс жүргізілмейді. Мысалы, мал бордақылау
шаруашылықтары, бұларға көрші кәсіпорындарға мал ... ... ... ... ... ... тұрады.
Серіктестік – жарғылық қоры  құрылтайшылардың салымдарына ... ... ... ... ... ... ... ақша,
мүліктік  құқық немесе ақшалай ... бар ... да ... ... ... ... өзіне тиесілі барлық мүлкімен ортақтасып жауап ... ... ... ... ... бүкіл мүлкімен жауап беретін қатысушылармен қатар, міндеттемеге
өзінің ... ... ... ... ... ... ... қатыспайтын бір немесе бірнеше қатысушылардан ... ... ... бір ... ... адам
құрған жарғылық қоры құрылтай құжаттарында белгіленген мөлшерде үестіруге
бөлінген серіктестік. Қосымша ... бар ... ... ... ... ... ал бұл
жеткіліксіз болса салымдарының еселенген мөлшерінде ... ... ... өз ... ... ... ... қызмет үшін пай жарналарын біріктіру нәтижесінде түзіледі.
Кәсіпорын – белгілі бір өнім ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорны салалық құрылымының үлкен маңызы бар, ол
кәсіпорын орналасқан аймақтың ерекшеліктерін, экономикалық ... бар ... ... ... үшін ауыл ... ... өндірістік құрылымын
айқындайтын маңызды жағдайларға мыналар жатады:
- жыл мезгілдері бойынша жауын-шашынның ... су ... ... мен орналасуы;
- топырақ құрамы және оның эрозияға шалдыққыштығы;
- жарамды жерлердегі егістіктің үлесі;
- табиғи жайылымдардың болуы мен өнімділігі;
- ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі;
- өнім өткізу рыногының болуы мен қашықтығы;
- қалалар мен өнеркәсіп орталықтарының орналасуы;
- көлік жағдайлары: жолдар, жүк тасу ... ... ... ... аймақтарында бұл факторлардың әр түрлі қилысымы
болады.
Нарық жағдайында өндірістің тауарлы салалары, яғни ... ... ете ... ... ... ауыл ... ... бөлінеді.
Негізгі сала өндірістің мамандандырылуын айқындайды және оның өнімінің
үлес салмағы кәсіпорынның тауарлы өнімінде анағұрлым көп болуы керек. Әрбір
кәсіпорында ... ... сала ... ... ... қала маңындағы
аймақта сүт және көкөніс өндіру болса, солтүстік аудандарда астық өндіру
мен құс өсіру және ... ... ... ... ірі ... саланы –
басты сала деп атайды.
Негізгі саладан басқа бірнеше қосымша салалар да тауарлы болуы мүмкін.
Қосымша ... ... өнім ... ... ... ... салалармен қиылысатын кәсіпорынның өндірістік құрылымын ... ... ... ... егер ... және құс етін ...... болып табылатын шаруашылықта табиғи жемазық жайылымдары үлкен
болса, онда бұл ... ... ... салалар ретінде жылқы
шаруашылығы немесе қой шаруашылығы өнімдерін өндірген жөн.
Ірі шаруашылықта ... және ... ... ... ... де болуы мүмкін, олардың өнімдері негізінен ішкі ... ... ... кәсіпорындары бірнеше салалардан тұруы, көпсалалы
болуы, сондай-ақ бір ғана ... да ... (құс ... комбинаттары және басқалары).
Сөйтіп, сала – ауыл шаруашылық өндірісінің бөлімі. ... ... өнім ... (ет, сүт, ... және ... ... қолданылатын жарақтары мен құралдары (астық өндіруге
комбайн қажет, сүт ... ... сауу ... ... ... ... ұйымдастырылуы;
- еңбеккерлердің (комбайншылардың, сауыншының, шопандардың) кәсіби
ерекшеліктері.
Ауыл шаруашылығында ірі екі саланы - өсімдік ... мен ... ... ... ... Өз ... өндірілетін өнімге
байланысты бұл салалар көптеген басқа ... да ... ... ... ... ... ... қызылша
шаруашылығы, көкөніс шаруашылығы, жеміс-жидек шаруашылығы және т.б.
шаруашылықтар ... ... ... деп ... ... қой ... қарамал шаруашылығы, құс шаруашылығы,
жылқы шаруашылығы, шошқа ... үй ... ... ... ... ... және басқалары кіреді.
Ауыл шаруашылық тауарын өндіруші осы салалардың қайсысымен немесе
олардың қандай жиынтығымен шұғылданғандығы жақсы ... ... ... ... ... ол кәсіпорын орналасқан аймақтың табиғи ерекшеліктерін, өзінің
шаруашылығында ... бар ... және оны ... иемдену
мүмкіндігін, өнім өткізу рыногын, өңдеу мүмкіндігін, өнімге ... ... ... ... ... ... таңдағанда олардың өзара байланысын ... ... және ... байланыстар болуын; кәсіпорынның ішкі
қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндігі, саланың ресурстарға қатынастары
жөнінен бәсекелестігі жоқтығын ... ... бір ... ... мен ... ... ұстау тиімсіз,
өйткені мұның екеуі де құрама жемазықты көп ... ... мен ... ... ... ... мезгілде айналысу жөн емес, өйткені оларға тыңайтқыштарды және ... көп ... ... ... ... ... ... тәуелсіз бола отырып,
меншіксіз әрекет ете алмайды. Меншік - ол ... ... ... ... ... яғни мүліктік құқық. Меншік бұрынғы, қазіргі
және болашақтағы кез келген ... ... ... ... ... ... ... барлық тұрақты қоғамдық қатынастарды қалыптастырып
және дамытып отыратын қоғамдық  ұмтылыс болып табылады. Меншік формасынан
көбінесе шаруашылық өмірдің құбылыстарын ғана ... ... ... ... мемлекеттік институттар, қоғам өмірінің әлеуметтік және мәдени
деңгейі тәуелді болып ... ... ... ... ... мен ... ... ету, құқық жатады. Дәл осы құқықтар (заңдық) меншік
құқығын заңды түрде реттеп, өзгерістерді есепке алуға ... ... ... және ... ... қайта қалпына келтіру) мүмкіндік береді.
Меншік қатынастарының мазмұны өндіріс, оны бөлу ... ... ... және ... ... ... арасындағы экономикалық
қатынастарды құрау. Бұл экономикалық теория пәнінің меншіктік қатынастарды
реттеп, оған анықтама беріп, жасаған негізгі ... ... ... ... ... ... ... олардың қайталану-шылық, ұдайы өндірушілік негізі екенін
көрсетеді. 
Сонымен, ... ... - бұл ... ... ... ... ... заттары ретіндегі иелену, бөлу, басқару, пайдалану ... ... ... ... тығыз байланысты, адамдар
арасындағы жүйелі түрде қайталанатын, ұдайы өндірістік қатынастар.
Меншіктің заңдық қатынастары - бұл иелену ... яғни мен ... ... Иелену меншіктің бірінші және басты себебі. Бірақ өзінен-
өзі иелену меншіктің экономикалық ... ... ... ... ... ... де иеленуге болады. Заңды түрде оны ... ... яғни ... ... ... ... Меншік иесі өз
меншігін толық билеуі мүмкін босату, сыйға тарту, мұрагерлікке беру ... ... ... осы ... ... ... туындамайды.
Экономика ретінде өндірістік қатынастар меншік иесі өз ... ... ғана ... ... яғни ол ... күшін жалдайды, оны
өндірістік мақсаттарда өз ... ... ... ... ... ... ... Бұл меншіктік қатынастарды экономикалық
жүзеге ... ... ... ... ... ... ... бұл:
-              өндіріс құралдарын жұмыс күшімен ... ... ... ... қоғамдық қаражаттары мен жұмыс күшінің пайда
болуы;
-              қоғамдық маңызды материалдық игіліктерді  (тауар) сату,
жеке қызмет көрсету.
Өндірістік қатынастардан пайда ... ... ... оны ... бөлу кезінде тағы бір қатынас түрі туындайды. Түйіні, ... ... ... ... ... қатынастардың негізі жеке
меншік негізінде экономикалық қатынастар пайда болады. ... ... оның ... тұратын үйі пайда болады.  Бұл үй - оның дербес (жеке)
меншігі. Бірақ үй иесі өз үйін ... ... ... ... ... жылдық төлемді анықтады, 5 жыл мерзімге нотариалды ... ... ... Үй иесі ... қызметтер көрсете бастайды, қоғамдық
қатынастар туындайды. Осы жай ... ... ... ... ететін әрбір адам
пайдалана алады. Жекеден дербес меншіктің ... - оның ... ... байлық - оны қажет ететіндерге билік ... ... ... ... туындайды.
Сонымен, меншік формасының құрылымын үш сөзбен сипаттауға болады: мен
иеленемін, пайдаланамын және ... ... - бұл ... меншік иелері, экономикалық
субъектілердің өзара қатынасы. Немесе, өндіріс - бұл өзара араласуымен ... ... ... ... жеке ... иелерінің
қызметі.
Нарықтық экономикада дәстүрлі түрде меншікті ... ... емес деп ... емес жеке ... - ... ... меншік объектісін
пайдалану құқығы мен ... ... ... беретін оның түрлі
үлгілері жатады.
Қатынастар жүйесі ретінде мемлекеттік меншік жалпы ұлт ... ала ... ... экономикалық жүйенің өмірге бейімділігін
қамтамасыз етеді.
Жеке меншік ... ... ... ... билеуі, басқаруы,
пайдалануы және меншіктену құқықтарын іске асыруы жатады. Ол ... бар, ... ... ... ететін нарықта өз үрейімен,
тәуекелімен әрекет ... ... ... көп ... ... ... ... осының барлығы - жеке меншік иесінің  еңбек нәтижесі,
ұтуы, ұтылуы.
2.3. Шаруашылық қызметті талдау әдістерінің жіктелуі
Экономикалық талдау ... деп ... ... ... ... саралау және тану тәсілдерін айтады. Шаруашылық ... ... ... мәні оның ... ... ал ... зерттеудің мақсатымен анықталады.
Экономикалық талдау әдістерінің ... ... ... құбылыстарды зерттеу, талданатын құбылыстардың ерекшеліктеріне
қарай бағалау өлшемдерін таңдау, факторларды ... және ... ... және т.б. ... әдістердің көмегімен қызмет
нәтижесіне ықпалын өлшеу үшін жүйелі көрсеткіштерді пайдалану табылады.
Экономикалық ... ... ... ... ... зерттеп,
зерделеуге мүмкіндік беру жолдарын білдіреді.
Шаруашылық үдерісті ... ... ... ... ... ... құрайды. Экономикалық талдау әдістемесі
экономика, статистика және ... ... ... ... да ... талдау әдістерін негізгі үш түрге бөледі:
1. Дәстүрлі әдістер ... ... және орта ... ... ... ... ... әдісі, графикалық әдіс,
баланстық әдіс);
2. Факторлық талдау әдістері:
– детерминирленген факторлық талдау әдістері (тізбекті ауыстыру ... ... ... ... әдісі, интегралды әдіс);
– стохастикалық факторлық талдау әдістері (корреляциялық ... ... ... ... қазіргі көпөлшемді факторлық
талдау);
3. Математикалық оңтайландыру әдістері (сызықтық ... ... ... ... ... ... теориясы) (4-сурет).
Сурет 4 – Шаруашылық қызметті талдау әдістерінің түрлері
Экономикалық талдау ... ... ... ... ... жете зерттеуге мүмкіндік беретін ... ... ... ... ... ... ... қызмет нәтижелерін талдаудың дәстүрлі әдістері
Кәсіпорынның шаруашылық қызметінің нәтижесін бағалаудың дәстүрлі
әдістеріне салыстыру; абсолютті, ... және ... ... ... ... және ... әдістер жатады. Аталған әдістердің мәні
мен маңызын тереңірек түсіну үшін оларға жеке-жеке тоқталамыз.
Салыстыру әдісі
Салыстыру – бұл ... ... ... ... ... ... ... белгісіз құбылысты бұрын ... ... ... ... тану ... экономикалық талдаудың барлық міндеттерін шешетін негізгі
әдіс болып табылады.
Салыстырудың көмегімен экономикалық құбылыстардың ... және ... ... ... ... мен даму заңдылықтары
анықталады.
Салыстыру әдісі әдетте кеңінен ... ... ... Жоспарлы және нақты, сондай-ақ базистік және ... ... ... түрі |Өндіріс көлемі, дана|Абсолютті |Өсу қарқыны, |
| | ... дана |% |
| ... ... | | ... |300 |327 |27 |109 ... |250 |225 |-25 |90 ... тауарын өндіру жоспары 9 пайызға артық өндірілсе, ал В тауарын
өндіру жоспары 10 пайызға ... ... ... ... ... үшін ... ... нақты көрсеткіштердің орташа мәндері ағымдағы жылдағы жоспарлы
көрсеткіштермен салыстырылады.
2.2-мысал:
|Тауардың |Тауар өндірісі, дана ... 4 ... |2011 ... ... | ... ... ... тауар |
| | ... дана ... дана |
| |2007ж |2008ж |2009ж |2010ж | | ... |280 |300 |300 |320 |300 |300 ... |200 |205 |218 |221 |211 |250 ... ... А ... ... ... ... ... өйткені ағымдағы жылдағы жоспарлы көрсеткіштің мәні өткен төрт
жылда өндірілген орташа өнім көлемінің мәніне тең.
3) Өндіріс көлемінің ... өсу ... ... ... ... жоспарлы көрсеткіштермен салыстыру арқылы сақтық
қорларды табу. Егер ... ... ... ... ... онда ... ... пайдаланылмаған сақтық қоры деуге болады.
2.3-мысал:
| ... ... (+,-) ... ... | |
| ... |нақты |Абсолютті, |Салыстырмалы, % |
| | | ... | ... Жаңа ... |150 |120 |-30 |-20 ... | | | | ... ... құрал-жабдықтарды |300 |270 |-30 |-10 ... | | | | ... Жаңа ... алу |500 |545 |45 |+9 ... кестеден бастапқы екі шара бойынша тауар өндірісін ... ... ... яғни ... сақтық қор 60 бұйымды
құрайды.
4) Тауар өндірісіне жұмсалатын ресурстарды үнемдеу, яғни ... ... ... ... ... ... бекітілген
нормалармен салыстыру.
5) Нақты нәтижелерді өткен кезеңдердегі көрсеткіштермен салыстыру
зерттелген ... ... ... ... және экономикалық
үдерістердің даму заңдылықтарын анықтауға мүмкіндік береді.
6) Кәсіпорынның ... ... ... ... мен ... қол ... ... көрсеткіштерімен, сондай-ақ сол
саладағы кәсіпорындардың орташа көрсеткіштерімен салыстыру өндірістің жаңа
мүмкіндіктерін ашуға мүмкіндік береді.
Барлық ... да ... ... ... мен ... болады. Салыстырудың міндетті ... ... ... яғни олардың мазмұны мен құрылымы жағынан бірдей ... ... ... ... әрі ... ... ... Жоспардан ауытқуларды талдауда жоспарлау сапасымен
байланысты жағдайлар анықталады.
2.5. ... ... ... ... салыстырмалы және орташа
шамаларды пайдалану
Экономикалық талдауда зерттелетін ... ... ... ие және абсолютті, салыстырмалы және ... ... ... ... ... ... көлем, ұзындық, аудан, т.с.с. сандық
өлшемдерін сипаттаса, ал салыстырмалы көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... ... талдауда төмендегідей салыстырмалы көрсеткіштер
қолданылады:
1. ... ... ... мөлшері (ЖТСМ) – ағымдағы жылдағы
көрсеткіштің жоспарлы мәнінің оның ... ... ... ... ... ... ... мөлшері (ЖОСМ) – көрсеткіштің нақты
және жоспарлы деңгейінің қатынасы:
(2.2.)
3. Серпіннің (динамика) ... ...... бір ... ... өзгерісі. Оны ... ... ... оның ... ... ... ... бөлу
арқылы анықтайды.
Серпіннің салыстырмалы мөлшерлері базистік және тізбекті болуы мүмкін,
бірінші жағдайда ... ... ... ал ... жағдайда әрбір
базистік кезең алдыңғы кезең болып табылады. Былай есептелген көрсеткіш
ағымдағы деңгейдің ... ... ... неше ... артқанын көрсетеді.
Егер көрсеткіш коэффициентпен көрсетілсе, онда ол өсу ... ... - өсу ... ... ) деп ... (2.3.)
4. Құрылым көрсеткіші – жалпы көлемдегі салыстырмалы үлес.
(2.4.)
5. Тиімділіктің ... ...... немесе шығындармен
алынған нәтиженің қатынасы:
(2.5.)
Шаруашылық қызметті талдауда орташа шамалардың ... ... ... ... ... және ... ... орташа геометриялық, орташа хронологиялық, орташа шаршылық және
т.б.
Шаруашылық қызметті талдауда ... ... ... жалпы
сипаттайды, мәселен нашар емес болып көрінетін жалпы орташа көрсеткіштердің
артында, нашар жұмыс жасайтын ... ... және ... ... ... ... ... Орташа мәліметтерден
озат өндірістің жетістіктері де көрінбейді. Сондықтан талдау кезінде орташа
шамалардың мазмұнын орташа топтық, кейбір жағдайларда жеке ... ашып ... ... ... топтау әдісі
Жоспарлы және есептік көрсеткіштерді талдауда ақпараттарды топтау
әдісі кеңінен қолданылады. Ақпараттарды топтау – ... ... ... ... ... біртектес топтарға бөлу. Талдау
мақсатына қарай топтаудың үш түрі ... ... ... ... ... топтау көрсеткіштердің ішкі құрылымын, ондағы жекелеген
бөліктердің қатынастарын зерттеуге мүмкіндік береді. Оның ... ... ... ... ... өтілін және жасын, т.б.
зерттеуге болады.
Типтік топтауға кәсіпорындарды қызмет түріне немесе меншік ... ... ... Ал ... ... ... ... жекелеген объектілердің арасындағы байланыстарды анықтау үшін
қолданылады.
Топтау күрделігіне қарай және қиыстырылған деп екіге бөлінеді.
Жәй топтау әдісі арқылы ... да бір ... ... ... өзара байланысы зерттеледі. Қиыстырылған топтау әдісінде
зерттелетін құбылыстар алдымен бір белгісі бойынша ... ... ... ... топ өз ... тағы ... ... қарай топтастырылады.
Сонда талдау ақпараттары екі, ... ... бұл ... ... терең зерттеуге, жекелеген
көрсеткіштердің сипатты белгілері мен өзара ... ... ... ... ... ... кемшілігі бар, яғни оның
еңбексыйымдылығы өте жоғары, әрі топтау барысында ... ... ... ... ... күрделі байланыстарды зерттеуде бірнеше
жәй топтауды қолданған дұрыс.
Жалпы топтау әдісінің ... ... ... ... ... ... ... білуге болады.
Баланстық әдіс
Баланстық әдіс нәтижесі бірдей болып шығатын өзара байланысты және
теңестірілген экономикалық көрсеткіштердің екі ... ... Бұл ... есеп пен ... үдерісінде кәсіпорынның материалдық, еңбек
және қаржылық ресурстармен ... ... ... ... ... ... кеңінен қолданылады.
Мысалы, кәсіпорынның шикізатпен қамтамасыз етілуін талдауда шикізатқа
қажеттілік және оны жабу ... ... ... соң ... яғни ... ... ... тапшылығы анықталады.
Сонымен қатар баланстық әдіс ... ... ... ... ... нәтижесін тексеру үшін де қолданылады.
Қорытынды көрсеткішке факторлар әсерінің ... оның ... ... тең ... онда оның дұрыс есептелгені. Факторлар әсері сомасының
ауытқулар мәніне тең болмауы факторлардың ... ... ... немесе
есептеуде қателіктердің жіберілуін білдіреді:
, ... ∆у – ... ... ... – факторлар;
∆y(xi) – хi факторының есебінен қорытынды көрсеткіштің ... әдіс егер ... ... ... белгілі болған жағдайда
жекелеген факторлардың қорытынды көрсеткіштің өсіміне әсерін анықтау үшін
қолданылады:
. ... ... ... ... ... ... жағдайын
зерттеуде қолданылады. Оның көмегімен бухгалтерлік баланстың актив ... ... ... ... ақша қаражаттарын, банк несиесін және т.б.
дұрыс пайдалану жағдайы анықталады.
Графикалық әдіс
Талдау нәтижелерін кестелер мен графиктерде ...... ... ... ... ... қызметті талдау
мәліметтерін кестелерде және графикпен көрсету әдісі талдау нәтижелерін тез
түсініп ... ... ... ... нысаны болып табылады.
Кестенің үш түрі бар:
▪ жәй кестелер (сипатталатын объектінің элементтері көрсетіледі);
▪ топтық кестелер ... ... ... қарай топтарға
біріктіріледі);
▪ қиыстырылған кестелер (мәліметтер топтарға бөлінеді, ал топтар ... ... ... тағы да ... және ... ... зерттелетін құбылыстардың арасындағы
байланыстарды сипаттаса, ал жәй ... ... ... ... ... ... талдау нәтижелерін геометриялық белгілер (сызық, тікбұрыштар,
дөңгелек) мен шартты-көркемдік фигуралардың көмегімен ауқымды ... ... ... ... ... ... негізі
нысаны – бұл диаграммалар. Диаграммалар нысаны ... ... ... ... сызықтық, фигуралы болып бөлінеді.
Ал мазмұнына қарай диаграммалар бірнеше түрлерге бөлінеді: салыстыру
диаграммасы, құрылымдық және серпінді диаграмма, сызықтық ... ... ... ... ... объектілердің қандай бір ортақ белгісі
бойынша қатынасын көрсетеді. Көрсеткіштерді ... ең ... ... ... бағанды және тілме диаграммалар табылады. ... ... үшін тік ... ... ... қолданылады.
Құрылымдық диаграммалар зерттелетін көрсеткіштердің ... ... ... оның ... ... үлес ... мүмкіндік береді.
Серпін диаграммасы белгіленген ... ... ... ... Бұл ... тұрғызу үшін көбінесе сызықтық
графиктері қолданылады. Ал сызықтық графиктерді координат өсін ... ... ... уақытты, ордината өсіне сәйкес уақыт аралығындағы
көрсеткіштерді орналастыру ... ... ... ... ... ... ... маңызы өте зор. Мұнда абсцисса өсінде факторлық көрсеткіш мәні,
ал ордината өсінде ... ... мәні ... ... ... ... жоспардың орындалуын тексеруде мәліметтерді зерттеу
үшін қолданылады. Мұнда графикте екі сызық, яғни ... бір ... ... ай, ... және т.б.) ... ... және ... деңгейлері
беріледі.
Ақпараттарды өңдеудің заманауи компьютерлік технологиялары графиктерді
тұрғызу үдерісін тым жеңілдетіп, олардың сапасын арттырады. Талдау жасайтын
маманның басты ... ... ... нәтижесін графиктік әдіспен көрсетудің
неғұрлым көрнекті ... ... ... ... ... ... әдістері
Кәсіпорынның шаруашылық қызметінің нәтижесі факторлардың әсерінен
үнемі өзерістерге ұшырайды. Зерттелетін экономикалық көрсеткіштер мөлшеріне
факторлардың тиізетін әсерін зерттеу және ... ... ... мәселесі болып табылады.
Нәтижелік көрсеткіштердің мөлшеріне факторлардың әсерін ... ... ... және ... ... факторлық талдау деп аталады.
Факторлық талдау әдісінің мынадай түрлері ... ... және ... ... және қарама-қайшы;
3) бір деңгейлі және көп деңгейлі;
4) статикалық және серпінді;
5) ретроспективті және болжамды.
Кәсіпорынның шаруашылық ... ... ... ... ... әсерін зерттеуде және өлшеуде детерминацияланған
және стохастикалық факторлық талдау әдістері кеңінен қолданылады.
Детерминацияланған факторлық ...... ... толық
сипатта байланысы бар факторлардың әсерін зерттеу әдісі. Оған тізбекті
алмастыру, индекстік, абсолютті айырма және ... ... ... факторлық талдау - нәтижелік көрсеткішпен толық емес,
ықтималды сипатта байланысатын ... ... ... ... ... ... ... талдау, компонентті талдау және қазіргі
көп өлшемді талдау әдістері жатады.
Факторлық талдау әдістемесінің негізгі міндеттеріне мыналар жатады:
... ... ... талдау үшін ... ... ... ... ... ... ... және
жүйелі түрде зерттеп, өлшеу үшін оларды жіктеу және жүйелеу;
▪ факторлар мен нәтижелік көрсеткіштер байланысының өзара ... ... ... ... әрбір фактордың әсерін есептеу және әрқайсысының рөлін бағалау;
▪ экономикалық үдерістерді басқаруда факторлық ... ... ... нәтижесіне әсер ... ... ... ... ... өзгерістерін тереңірек түсінуге,
нәтижелік ... ... ... ... орны мен ... ... ... береді.
Факторлар төмендегідей бірнеше белгілері бойынша жіктеледі:
1. Табиғатына қарай:
– табиғи-климаттық (табиғат апаттарының салдарынан ... ... су ... боран, өрт және т.б.);
– әлеуметтік-экономикалық (жұмысшылардың ... ... ... ... ... ... жалпы
кадрлардың мәдени және білім деңгейі, т.с.с.);
– өндірістік-экономикалық (кәсіпорынның ... ... ... мен тиімділігін, сондай-ақ қызметінің нәтижесін
анықтайды).
2. Зерттеу объектісіне қатысына қарай:
– ішкі ... мен ... ... ... жағдайы,
өнімнің сапасы мен өзіндік құны, нарықтың жәй-күйі, инфляция қарқыны
және т.б.);
– сыртқы (өндірісті мамандандыру және ... ... ... таралу деңгейіне қарай:
– жалпы (экономиканың барлық саласына дерлік әсер ететін факторлар);
– арнайы (экономиканың жекелеген ... ... ... әсер ... ... қызмет нәтижесіне әсер ету уақытына қарай:
– тұрақты (зерттелетін құбылысқа барлық уақытта ... әсер ... ... ... бір ... ғана әсер ... ... жаңа техника
алу, жаңа өнім түрін ... және ... ... ... әсер ету ... қарай:
– интенсивті (егіннің бітік шығуы, ... ... ... (мысалы, егін егетін жерді кеңейту арқылы өнім көлемін
өсіру, мал санын арттыру, т.с.с.).
6. Зерттелетін ... ... ... ... ... ... материалдық ресурстар саны,
т.б.);
– сапалық (еңбек ... өнім ... ... ... ... ... құрамына қарай:
– жәй (мысалы, есептік кезеңдегі жұмыс күні саны);
– күрделі (мысалы, еңбек өнімділігі).
8. Бағыныштылық (иерархия) деңгейіне қарай:
– бірінші деңгейлі ... ... ... әсер ... мысалы
жұмысшылардың орташа жылдық саны, бір жұмысшының орташа жылдық өнім
өндіру көлемі, т.с.с. ... ... ... ... ... ... ... факторлардың
негізінде жанама әсер ететін факторлар, мысалы бір жұмысшының нақты
жасаған жұмыс күні және бір ... ... өнім ... ... ... аталған факторлар қалай болмасын бір-біріне тікелей және
жанама әсер ... ... ... ... ... ... факторлардың өзара байланысын неғұрлым терең зерттеуге мүмкіндік
береді.
Детерминацияланған ... ... ... қызметті талдауда ең маңызды мәселелердің бірі – ... ... ... ... ... ... ... және
өлшеу.
Детерминацияланған факторлық талдау шаруашылық қызметтің нәтижесімен
толық ... ... ... факторлардың әсерін зерттеу әдісі болып
табылады.
Детерминацияланған факторлық талдаудың негізгі ... ... ... ... детерминацияланған үлгіні құру;
– көрсеткіштердің арасында толық (қатаң) байланыстың болуы;
– бір ... ... ... ... ... ... бөлудің
мүмкін еместігі;
– қысқа мерзімді кезеңде өзара байланыстарды зерттеу.
Моделдеу (үлгі құру) – бұл ... ... ... ... ... ... ... үдерісі.
Детерминацияланған үлгілердің төрт түрі болады:
1. Аддитивті үлгіде нәтижелік көрсеткіш (Y) ... ... ... ... құрайды және төмендегідей түрде
болады:
. ... ... ... ... ... бірнеше факторлық
көрсеткіштердің көбейтіндісін білдіреді және жалпылама түрде оның
формуласы төмендегідей болады:
..
(2.9)
3. Еселік ... ... ... бір ... көрсеткішті
екіншісіне бөлу арқылы анықтаған жағдайда қолданылады:
(2.10)
4. Аралас (қиыстырылған) үлгілер – бұл ... ... ... ... ... ... және төмендегі
теңдіктермен беріледі:
және т.б.
(2.11.)
Көрсеткіштердің өзара ... және ... ... әсер
ететін көптеген факторларды сандық жағынан өлшеу үшін жаңадан факторлық
көрсеткіштерді қосу арқылы үлгілер одан әрі ... және ... ... құру факторлық
көрсеткіштердің ... ... оның ... ... ... ... асырылады:
Аддитивті үлгі бойынша: ... үлгі ... ... ... ... және ... деңгейі зерттеу мақсатына,
сондай-ақ белгіленген ... ... ... ... ... болады.
Еселік үлгілер мынадай бірнеше әдістермен түрлендіріледі: ұзарту,
ажырату (жіктеу), ... және ... ... көрсеткішті құрамды бөліктеріне бөліп жан-жақты талдау
үшін факторлық жүйені ұзарту әдісі қолданылады.
Егер ... ... үлгі ... яғни ... онда үлгі мынадай болып түрленеді:
(2.14.)
2. Факторлық көрсеткішті құрамды бөліктерге жіктеу үшін факторлық
жүйені ... ... ...
3. Жаңа факторлардың кейбіреулерін бөлу және ... ... ... құру үшін ... ... ... қолданылады. Мұнда теңдіктің алымы да,
бөлімі де ... ... ... Жаңа ... ... құру үшін ... ... әдісі қолданылады. Бұл әдісте ... ... да, ... де ... ... ... ... құру үдерісі өте күрделі, жауапты кезең. Талдаудың қорытынды
нәтижелері үлгінің нақтылығы мен дәлдігіне ... ... ... құру – детерминацияланған талдаудың бастапқы ... ... ... бағалаудың әдістеріне жеке-жеке тоқталамыз.
Тізбектеп алмастыру әдісі
Тізбектеп алмастыру әдісі – детерминацияланған факторлық талдаудың
неғұрлым ... ... ... болып табылады. Ол барлық
детерминацияланған факторлық үлгілердегі ... ... және ... факторлардың әсерін есептеу үшін қолданылады. Бұл әдіс
талданатын ... ... ... және ... фактордың қалай және
қандай бағытта әрекет еткенін ашып көрсетді.
Тізбектеп алмастыру ...... ... ... ... ... ... мәнін есептік кезеңдегі оның нақты мәніне
біртіндеп ауыстыру ... ... ... ... ... ... әсерін анықтау тәсілі.
Бұл әдістің мәні мынада: барлық әрекет ететін факторлардың ішінен
көрсеткіштің ... ... әсер ... негізгі факторлар бөліп алынады.
Егер өзгерістер екі және одан да көп факторлардың ... ... ... әсер ету ... ... ... бір фактордың әсерін
анықтағанда, басқа факторлар өзгеріссіз қалады. Яғни ... ... ... мәні ... ... ... алынған
нәтижелер өткен кезең мәліметтерімен ... ... ... ... берілген фактордың әсер ету мөлшерін көрсетеді.
Тізбекті алмастыру ... ... ... бірізділігінің
маңызы зор. Әдетте алдымен жиынтық көрсеткіштің сандық ... ... ... ... соң ... жағы есептеледі. Бұл әдіс элиминирлеуге
негізделеді.
Элиминирлеу – бұл ... ... әсер ... ... ... қалғандарының әсерін жою үдерісі. Барлық ... ... ... ... ... ұшырайды, яғни алдымен бір фактор
өзгереді, ал қалғандары өзгеріссіз қалады. Содан соң екеуі ... ... ... ... ... қолдану теңдігін жалпы түрде төмендегідей
етіп жазуға болады:
(2.17.)
мұндағы, a0, b0, c0 – жиынтық көрсеткішке (Y) әсер ... ... ... ... , b1, c1 – ... ... ... Yb – a,b факторларының өзгерісімен байланысты нәтижелік
көрсеткіштің өзгерістері.
Жалпы ... (ΔY = Y1 – Y0) ... ... мәні ... ... ... өзгерісі есебінен нәтижелік көрсеткіштің өзгеру
сомасынан құралады:
(2.18.)
2.4-мысал:
Төмендегі кестеде келтірілген мәліметтерді пайдаланып, өнім өндіру
көлеміне ... саны мен бір ... ... ... әсерін
талдаймыз.
Факторлық талдау үшін бастапқы мәліметтер
|Көрсеткіштер ... ... ... ... (+,-) |
| ... ... |мәні | |
| | | | ... өнім ... мың ... |11 |-8,3 ... ... ... ... |2 400 |2 500 |4,1 ... ... мың ... |28 800 |27 500 |-4,5 ... ... ... ... мынадай түйін шығаруға болады: Өнім өндіру мен өткізу көлемін
8,3 пайызға қысқарту және өнім бірлігінің бағасын 4,1 ... ... ... 4,5 пайызға қысқартты.
Шаруашылық ететін субъектінің сәттілігі немесе сәтсіздігі сұраныстың
деңгейі, сипаты, ... ... ... ... мен ... ... өзгеру беталысынан тәуелді болады. Нарықты зерттеудің нәтижелері
шаруашылық ... мен ... ... ... ... Олар ... (жұмыстарды, қызметтерді) жаңарту екпінін,
өндірістің ... ... ... ... және ... мұқтаждықты анықтайды. Шаруашылық субъектісі өндіріс көлемін
жоспарлаған және өндіріс қуатын анықтаған ... ... ... ... ... қашан, қайда және қандай бағаға сататынын анықтайды.
Соңғы қаржылық нәтижелер мен қаржылық тұрақтылық осыған байланысты.
Ресурстар өның ... ... бар ... мен ... ... жүйе ... жоқ ... мен шаруашылық субъектілерін сирек
кездесетін ресурстардан ... ... ... ... ... ... түсіп турған уақытқа, осы тауарларға сұраныс қаныққанға
дейін өндіреді. Қанша және қандай тауарларды ... ... ... оларды
сату, капиталды қайда салу сұраныс және ... ... ... ... бағамымен, валютамен, несие пайызымен анықталады. Өндіріс
көлемінің өсу және өнімді өткізу екпіні, сапаның жоғарылауы ... және ... ... ... әсер етеді. Шаруашылық
субъектілердің іс-әрекеті аз шығынмен жоғары сапалы өнімді көбірек шығару
және сатуға ... ... ... ... көлемі мен өнімді өткізуді
талдаудың маңызы зор. ... ... ... ... ... ... барынша пайдаланған кезде рыноктың үлесін
кеңейту, оның сапасын жақсарту жолдарын табу, ... ... ... үшін
ішкі резервтерді табу және нәтижесі – кәсіпорынның түсімін көбейту ... мен ... ... ... ... ... ... шығару мен өткізуді талдаудың негізгі міндеттері:
– көлемнің негізгі көрсеткіштері бойынша, өнімнің құрамы мен ... ... ... ... ... ... ... мен
нақтылығының теңгерілімі мен оңтайлылығын тексеру;
– өндіріс ... мен ... ... мөлшері өзгеруіне факторлар ықпалының
дәрежесін айқындау;
– өнімді ... мен ... ішкі ... ... ... өнімнің өсу, ассортименті мен сапасының жақсарту ... ... ... ... ... пайдалану бойынша іс-шаралар жасау ... ... ... шаруашылық жағдайын талдау және оны жақсарту
жолдары ... ... ... жағдайын талдау қаржы
менеджментінің ажырамас құрамдас бөлігі болып табылады.
Кәсіпорынның шаруашылық жағдайын талдау ... ... ... ... және ... ... туралы, кәсіпорын қыз-метінің
мықты және әлсіз жақтары туралы, сонымен қатар олардың туындауына себеп
болған ... ... ... жасауға болады..
Аяқтай келе істелінген жұмыстар бойынша қорытындылар жасау қажет. Курстық
жұмыста кәсіпорынның шаруашылық жағдайын ... ... ... ... ... ... жағдайында кәсіпорыннын шаруашылық жағдайын
талдаудың маңызы өте зор. Кәсіпорынның жағдайы осы ... ... ... ... ... және оның өз шаруашылық қызметін ... мен ... ... ... уақтылы өтеуі үшін қаржы
ресурстарымен қамтамасыз етілуін көрсетеді.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ақпараттық негізі қаржылық ... ... ... ... тізімі
1. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық
жағдайын талдау / Оқу құралы. – ... ... 2001 ... ... А.Д., ... Р.С. ... финансового анализа. - М.: ИНФРАМ,
1995.
3. Русак Н.А. Анализ финансового положения предприятия. В учебнике «Анализ
хозяйственной деятельности в промышленности». Под общ. ред. В.И. ... ... ... ... 1995.
4. Радионова В.М., Федотова М.А. Финансовая устойчивость предприятия в
условиях инфляции. — М.: Изд-во «Перспектива», 1995.
5. Крейнина М.Н. ... ... ... и ... ... ... в ... строительстве и
торговле. - М.: АО «ДИС», «МВ-Центр», ... ... А.И., ... В.П. Анализ финансового состояния предприятия. -
М.: Центр экономики и маркетинга, 1995.
7. Балабанов И.Т. ... и ... ... ... субъекта:
Учебн. пособие. - М.: Финансы и статистика, 1994.
8. Бухгалтерско-аудиторский портфель. ( ... ... ... ... аудитора ) / Отв.ред. Рубин Ю.Б., Сол-даткин В.И. - М.:
«ОМИНТЭК», 1994.
9. Артеменко В.Г., ... М.В. ... ... Учебное пособие. —
Издательство «ДИС», НГАЭ и У, 1997.
10. Маркарьян Э.А., Герасименко Г.П. ... ... -М.: ... ... О ... ... Указ ... Республики Казахстан, имеющий
силу Закона, от 26 декабря 1995 г., ... ... ... ... ... ... Республики
Казахстан. - Алматы,1996.
Мазмұны
|Кіріспе |3-4 ... ... | ... ... ... ... қызметін талдау |5-6 ... ... ... ... ... жаңа |7-13 ... | ... Шаруашылық қызметті талдау әдістерінің жіктелуі |13-14 ... ... ... ... ... ... ... |14-16 |
|2.5. Экономикалық ақпараттарды өңдеуде абсолютті, салыстырмалы |16-30 ... ... ... ... | ... |31 ... ... тізімі |32 ... |33 ... ... ... ... факторлық талдау әдістері
Стохастикалық факторлық талдау әдістері
Математикалық әдістер
- абсолютті, cалыстырмалы және орташа ... ... ... ... ... графикалық әдіс.
- тізбекті ауыстыру әдісі;
- абсолютті және салыстырмалы айырмалар әдісі;
- индекстік әдіс;
- интегралды әдіс.
- корреляциялық талдау;
- ... ... ... ... ... көп ... талдау.
- тізбекті бағдарламалау әдісі;
- жаппай қызмет көрсету теориясы;
- ойын теориясы;
- операцияларды зерттеу.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«КазАБЭК» кәсіпорынның қаржы шаруашылық қызметін талдау23 бет
Бухгалтерлік есепті ұйымдастырудың қазіргі кездегі жағдайы және кәсіпорынның шаруашылық қызметінің тиімділігін талдау57 бет
Кәсіпорынның шаруашылық қызметі51 бет
Кәсіпорынның шаруашылық қызметінің көрсеткіштері42 бет
Кәсіпорынның шаруашылық – қаржылық қызметі. Бухгалтерлік есептің ұйымдастырылуы. Есеп саясаты70 бет
Кәсіпорынның шаруашылық – қаржылық қызметінің жалпы сипаттамасы. бухгалтерлік есептің ұйымдастырылуы. есеп саясаты49 бет
Кәсіпорынның қаржылық-шаруашылық жағдайын талдау60 бет
Кәсіпорынның ұйымдық құрылымы және шаруашылық қызметі81 бет
Кәсіпорынның өндірістік шаруашылық қызметінің тиімділігін арттыру жолдары50 бет
«АБДИ» компаниясының қаржысын басқаруды талдау және оның тиімділігін арттырудың кейбір жолдарын ұсыну77 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь