Тайыр Жомартбаевтың «Қыз көрелік» романы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1.ТАРАУ ТАЙЫР ЖОМАРТБАЙҰЛЫНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖОЛЫ
1.1 Тайыр Жомартбайұлының өмірі және шығармашылық жолы ... ... ... ... ... ...5
2.ТАРАУ «ҚЫЗ КӨРЕЛІК» РОМАНЫ
2.1 «Қыз көрелік» романына талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
2.2 «Қыз көрелік» романындағы. әйел бостандығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
Тайыр Жомартбаевтың «Қыз көрелік» романы – құрылымдық ерекшеліктері мен көркемдік бейнелеу құралдары, тақырыптық-идеялық мазмұны бағытындағы ерекше шығарма. Әсіресе, автордың романға тосын пішін таңдау жолындағы ізденістері ойлануға тұрады. Менің ойымша, романның табысы да, қазақ әдебиет тарихындағы маңызы да осы төңіректен табылады.
Дәстүрлі тақырыптан жаңа проблематика қозғаған «Қыз көрелік» романы – қазақ қыздарының бас бостандығы туралы күрделі жанрда жазылған көлемді шығармалардың бірі. Семейдегі «Жәрдем» баспасынан 1912 жылы жарық көрген.
Автор 20 ғасырдың басында көп қозғала бастаған тақырыптың өзіне дейін әңгіме болмаған жаңа қырынан келген. Әдетте, бұл тақырып қыздардың қалың малға, ескі әдет-ғұрыпқа қарсылығы, күресімен қабаттаса баяндалады. «Қыз көрелік» романында осы тақырып проблематикасы мүлде басқа: енді қыз таңдап жүрген мырзаларды қыздың өзі таңдауы керек.
Жаңа идеяның өзі, әрине, жаңа пішінді талап етеді. Автор осы идеяны шартты реалистік мазмұнға көшіріп, көркем бейнелеуге тырысқан.
«Қыз көрелік» туралы пікір айтушыларды біраз ойға қалдыратын мәселе ағартушы-демократтық идеясы айқын шығармада ертегі фабуласының пайдаланылуы. Көлемді шығармада шағын ертегіні мақсатты қолдану арқылы шығарма идеясын, авторлық ойды, көркемдікті күшейтуге қол жеткізген.
Қазақ қыздарының өздеріне жар таңдауы, сүйгеніне қосылуы тарихта болмаған іс емес, алайда Т. Жомартбаев романында мүлде шартты шешімге барады.[1,5]
Зерттеудің мақсаты мен міндеті. Курстық жұмыстың негізгі мақсаты – қазақ қыздарының бас бостандығы туралы күрделі жанрда жазылған көлемді шығарманы талдау болып табылады.
1. Әбдешев М. Ұлт жанашырының талайым тағдыры [Мәтін]// Құқықтық Қазақстан.- 2007 . — 30 мамыр. — Б. 2.
2. Ғасыр басында: [Әдебиет саласына XX ғасырбасында келген білімді мәдени қайраткер, тәжірибелі ұстаз Т. Жомартбаевтың өмірі мен қызметі жайында
3. Жиреншин Ә.Қазақ кітаптары тарихынан.- Алматы: Қазақстан, 1971.- 178б.Қабышев Т.
4. Т.Жомартбаев өмірбаянына қатысты тың деректер.// Ұлт тағылымы.- 2004. — N 2. — Б. 178-183
5. Қабышев Т.Б.XX ғасыр басындағы ағартушылық ағым және Тайыр 5. Жомартбаев шығармашылығы: Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты.- Алматы: Б.ж.,2005.- 26 б.Қосуақ
6. Т. А.Азапты аластаған арулар [Мәтін]: естелік-әңгімелер / Т. А. Қосуақ.- Алматы: Арыс, 2004.- 128 б. — 1-ші кітап. — 2004. — 128 б
7. Құлбарақов С.»Қыз көрелік» — қазақ прозасының қарлығашы// Абай.- 2002.-N1.-Б.54-56.
8. З.Мағауина; Абай атындағы ғылыми әмбебап кітапхана, хабарлама — библиографиялық бөлім.- Семей: Талант, 2005-250 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ....................................................................................................................3
1-ТАРАУ ТАЙЫР ЖОМАРТБАЙҰЛЫНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖОЛЫ
1.1 Тайыр Жомартбайұлының өмірі және шығармашылық жолы....................... 5
2-ТАРАУ ...
2.1 ... ... ... романындағы- әйел бостандығы...............................................18
ҚОРЫТЫНДЫ........................................................................................................24
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ...................................................25
КІРІСПЕ
Тайыр Жомартбаевтың романы - құрылымдық ерекшеліктері мен көркемдік бейнелеу ... ... ... бағытындағы ерекше шығарма. Әсіресе, автордың романға тосын пішін таңдау жолындағы ізденістері ойлануға тұрады. Менің ойымша, ... ... да, ... ... тарихындағы маңызы да осы төңіректен табылады.
Дәстүрлі тақырыптан жаңа проблематика қозғаған романы - қазақ қыздарының бас бостандығы ... ... ... жазылған көлемді шығармалардың бірі. Семейдегі баспасынан 1912 жылы жарық көрген.
Автор 20 ғасырдың басында көп ... ... ... ... ... әңгіме болмаған жаңа қырынан келген. Әдетте, бұл тақырып қыздардың қалың малға, ескі ... ... ... қабаттаса баяндалады. романында осы тақырып проблематикасы мүлде басқа: енді қыз таңдап ... ... ... өзі ... ... Жаңа идеяның өзі, әрине, жаңа пішінді талап етеді. Автор осы идеяны шартты реалистік мазмұнға ... ... ... ... туралы пікір айтушыларды біраз ойға қалдыратын мәселе ағартушы-демократтық идеясы айқын шығармада ертегі фабуласының ... ... ... ... ... мақсатты қолдану арқылы шығарма идеясын, авторлық ойды, көркемдікті күшейтуге қол ... ... ... ... жар ... ... қосылуы тарихта болмаған іс емес, алайда Т. Жомартбаев романында мүлде шартты шешімге барады.[1,5]
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... мақсаты - қазақ қыздарының бас бостандығы туралы күрделі жанрда жазылған ... ... ... ... табылады.
Осыған орай курстық жұмыстың негізгі міндеті ретінде - романда көрсетілген қазақ қыздарының ... ... ашып ... ... ... ... Жомартбайұлының романын таңдадық.
Зерттеудің әдістері. Курстық жұмыста тарихи-салыстырмалы, ... ... ... әдісі, жинақтау, қорыту әдісі қолданылды.
Курстық жұмыстың теориялық және әдіснамалық негіздері: ... ... ... ... ... ... мысалдармен дәйектелді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Тайыр Жомартбайұлының романындағы ащы проблеманы арнайы зерттеу нысаны етіп қарастыру, оның қазақ әдеби тілінің ... ... ... және ... ... күрт ... бар ... көрсету.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиет ... ... ... ... ... ... ... Тайыр Жомартбайұлының өмірі және шығармашылық жолы
Тайыр Жомартбаев 1884 жылы Семей облысының Шыңғыстау (қазіргі Абай ауданы) Мұқыр ауылында дүниеге ... ... ... - ... руынан. Мұқыр ауылы бір кездерде , қазір деп аталады. Көкбай медресесінде хат таныған. Бірден оқуға қаражат ... соң, ... ... ... деген байдың жұмысын істеуге тура келеді. Пысық Тайыр өзіне міндетті жұмысты да істеп, бай баласымен мектепке ... ... ... ... аша ... ... сауат таныған ол 20 жасында ауылына қайтып келіп, ескі қоныс деген жерде мектеп ... 1911 жылы ... ... ... ... ... ... қызы Адғия Фахрлислашқызы Ормановаға үйленіп, ашылған мұсылман мектебінде сабақ берді. Жастар тәрбиелеуде жаңашыл, прогресшіл Тайыр Семейдегі 12 ... ... ұнай ... ақыры түрткіге түсіп, соққыға жығылып, жұмысын тастауына тура келеді.[2,3]
Тайыр Жомартбаев Ғ. Тоқай, С. Көбеев, С. ... ... ... ... ... ... ... Оның , атты еңбектері соның айғағы. ... 1912 жылы ... () ... ... ... Арманы жастарды білімге ынталандыру болғанын Тайыр ... ... ашып ... ... ... сүйіп, оның шығармаларын насихаттаймын деп атанып, қуғынға ұшырағандардың бірі. Тайыр Жомартбаевтың ұйымдастыруымен 1914 жылы Абайдың қайтыс болуының 10 ... атап ... ... жұмысы, журналының белсенді мүшелерінің бірі болғаны ... ... ... да, оны 1915 жылы Семейден Өскемен, Зайсан қалаларына жер аударады. Зайсанда көп жыл ... ... ... ... атқарады. Мамандығы математик болғанымен, өлең шығаратын ол, шәкірттері есепке тез қалыптасу үшін өлеңмен жазып жаттықтырады екен. Ұстаздық жолда Ы. ... үлгі ... ... білім берудің барлық әдістерін қолданып, көп ізденеді, мектепті білім алудың қызғылықты ордасына айналдыра ... Ол 1927 жылы ... ... ... ... ... жұмысын одан әрі жандандыра түседі. 1937 жылдың қыркүйек айында деген атпен ұсталып ... ... 1937 ... 2 ... ... ... Жомартбаев 1957 жылы ақталды.
Шығармашылық жолы
1912 жылы Семейдегі баспасынан оның , атты ... ... ... ... ағартушылық қызметімен тікелей байланысты - өлеңдер, аудармалар жинағы болса, соңғысы қазақ прозасының тұңғыш көлемді ... бірі ... ... ... тарихынан өзіндік орын алады.[3,7]
- әйел теңдігі, ағартушылық тақырыбын заманында ешкімге ұқсатпай, өзіне тән ... ... ... ... Бұл ... М. ... болса, С. Торайғыровтың қазақ халқы тіршілігінде әлеуметтік ... ... ... ... кесе ... ... ескі әдет-ғұрып, қатал озбырлық пен қиянат жайы ... ... етіп ... негізгі ой қазығы - оқығаны арқасында өз ... ... ... ... қол ... ... қыз Ғайникамал тәрізді қазақ қызын дәріптеу.
Роман өлең үлгісімен жазылған. Әйел теңдігін сол кездегі туындыларда кеңінен айтылғаны мәлім. Осы ... ... өмір ... ... ақын ... логикалық қисын табады. деген дәлелді сауал тастайды. ... Б. ... ... ... 20 ... басындағы әдебиеттің дамуында әйел теңдігі тақырыбын жазуда екі концепцияның болғандығын айтады. Бірі - ... ... әлі де ... ... ... ... ... мүмкіндік жоқ деп келетін трагедиялық шығармалар жүйесі болса, екіншісі ... ... ... өз ... үшін бел ... ... білген жастар мақсаттарына жетуіне болады деп келетін оптимистік үлігдегі туындылар еді.
романы сол ... ... ... ... қарлығаштары деп аталуы заңды құбылыс. Ол туралы ғалым-аудармашы С. Талжанов былай дейді: [4,15].
2-ТАРАУ РОМАНЫ
2.1 романына талдау ... ... ... ... екі жыл ... 1912 жылы ... көрді. Романның тұңғыш басылымындағы көлемі - 44 бет. Басылып шыққан жері - Семей қаласы, серіктестігінің ... ... ... ... тақырыптың дәл астына деп жазылған. Тайыр (шын аты Тайлақбай) Жомартбаев 1884 жылы қазіргі Абай ауданы жеріндегі Мұқыр өзені ... ... ... Өз ... ... үлкен атасы Жомартбай да кезінде дөңгеленген шаруашылығы бар, мал бағып, көп бала ... ... ... болған. Тайыр алғаш рет ауылдағы молдадан оқып, сауатын ашады.
12 ... ... бір ... ... ... бола ... бос уақытында мектептен дәріс алып тұрады. 20 жасқа ... ... ... ... жыл бала ...
Тайыр одан әрі оқуын Уфа қаласындағы ... ... Бұл оқу орны ... ... ... ... ... төмендегідей деректер бар:
- Еділ бойында, Орта Азия мен Қазақстанда жоғары білімді оқытушылар даярлаған прогрестік бағыттағы оқу ... ... ... ... ... философия, тарих, география, математикамен қатар орыс тілі, орыс әдебиеті де оқытылған. 19 ... ... 20 ... ... көптеген талапкер қазақ жастары оқыды. Солардың ішінен белгілі жазушы Бейімбет Майлин, педагог-ақын Тайыр Жомартбаев сияқты барлығы 1913 жылға ... 50 бала ... ... ... ... ... осы оқу орнын 1911 жылы ойдағыдай бітіріп, сонда ... ... ... ... татар қызына үйленіп, сол кезде Заречная Слабодка деп аталатын Семей қаласының бір жерінде ашылған мұсылман мектебінде мұғалімдік қызметін бастайды. ... ... ер ... ... қыз балаларға сабақ береді. Шынында кең жазиралы Арқа жерінің өнерсүйгіш сауықшыл ... елі ... ... ... ... қабілетті ерте ұялатты. Өзінің ұлы жерлесі ақын ... ... ... ... ... нәр ... ... өскен егіннің бір көкжелегі - романы. Себебі, романның үштен бірі өлеңмен жазылған. ... ... ... ұлы ақын есімі құрметпен еске алынып, кейбір өлеңдерінен үзінді де пайдаланылған. Романның қысқаша мазмұны төмендегідей: Керей руы ішіне ертеректе ... ... ... ... ... сарт ... деген саудагер байдың баласы болмапты. Бертін келе Ғайса мал беріп, тоқалдыққа кедей Жұбаныш ... қызы ... ... ... ... ... қыз туады. Бәйбішесі Бәкіжан Ғайникамалды қырқынан шыққан соң өз бауырына салады да, ... күң ... ... ... ... толмай-ақ Ғайникамалды атастыруға келеді. Бұған әкесі Ғайса қарсы болып, ешкімге уәде бермейді. деп, сөз ... ... ... Әкесі Ғайникамалға жеті жасынан бастап өз ауылына мұғалім ... ... ... арқасында бірталай ауыл балалары да сауатын ашып, хат таниды. Он үш жасқа келгенде Ғайникамал әкесіне: деп ... ... ... ... айтуына көніп, оны Уфа қаласындағы медресесіне оқуға аттандырады. Жалғыз жібермейді, қасына бәйбішесі Бәкіжанды қосып жібереді. Қызы Ғайникамал ... ... соң ... елге бір ... кейін оралады. Үйіне хатты қыз өлеңмен жазады. Ұл мен қыздың теңдігін. деп ... ... ...
ұтылуға, білімге шақырған тілегін жолдайды.
Ғайникамал медресені мақтау қағазымен бітіріп, ауылына ... ... қыз ... ... кезде арғыннан - Әділхан, найманнан - Мұқаш, керейден - Сейітхан деген өздері бай, әрі ... үш ... қыз ... жүр екен. Үшеуі де Ғайникамалға сөз салып, оның есін ... Қыз ... ... де ... ... ... де көңілін қалдырғысы келмеген Ғайникамал оларға өлеңмен хат жазып, үйіне шақырады. Хат былайша басталған: .
Шақыртумен ... үш ... қыз: ... Үш ... үш ... Әділхан-ағылшын еліне, Мұқаш - герман, Сейітхан - француз патшалығына тартады. Әділхан Лондон базарынан фонарь ... ... Бұл ... мініп ұшсаңыз, бір сағатта қалаған жеріңе барады ... ... ... ... ... ... түрікпен сатып алады. Оның ішіне үңіліп қараса, ауылында жүрген Ғайникамалды көреді. Сейітхан Париж базарынан бір ұзын, іші қуыс сыбызғы алады, ... ... ... адам ... тіріліп кетеді екен. Уәделескен үшеуі қайтарында бастарын Омбыда қосып, Мұқаш ... ... ... ... ... оң ... ... екен. Үшеуі Әділхан тапқан фонарьға мініп, Ғайникамал ауылына жетеді. Сейітхан ... ... ... ... алады. Енді үшеуі қыз үшін таласқа түседі. Ғайникамал тағы да ... ... ... , - деп ... ... ... ... түңілген үш жігіт бірігіп, оған қастандық жасауға әзірленеді. Дәл осы кезде Семей шаһарында тұратын Тарамбай ... ... ... баласы Мұхаметқали іздеп келіп, Ғайникамалмен сөз байласады. Бұл да сол медресесін бітіріп қайтқан жігіт екен. Олар бір түнде ... ... ... салт ... аттанып кетеді. деп аяқталады роман.
Романдағы оқиға желісі шағын ... ... ... ... ... ... және С.Көбеевтің романдарының өрнектері бұдан гөрі күрделірек. Екі романда да ұлы жанрға тән ... ... ... ... және ... шешілуі бар. Қарама-қарсы тұрған екі жақ, олардың толассыз тартысы бар. Мысалы, С.Көбеевтің романындағы Ғайшаның ... ... ... ... ... ... ... деп күпінуі таныс мінездің нанымды көрінісі, өмір шындығы. ... ... ... ... ... ... ... стилінде баяндау тәсілі қолданылған. Әділін айту керек, өзінің құрылымы жағынан романның болған түрі емес, қайта болам деген талпыныс ... Оның ... ... заңды да. Өйткені көш жүре түзеледі емес пе? Ендеше, заман өсіп, ержеткен сайын шығармаға ... та, ... да ... ... ... ... ... демекші, 1829 жылы орыс әдебиетінде Ф.Булгарин дегеннің атты романы жарық көріпті. Осы романның басты кейіпкері Иван ... ... тұл ... ... ... ... паналап, өсе келе жасауы мол бір қалыңдыққа үйленіп, , ақыры арманына жетеді. Қысқа мазмұны осы ғана. Бірақ, бұл орыс ... ... ... ... Бұл ... ... ... іске алғысыз етіп сынаған екен. Сөйте тұра: , - дейді ұлы ... ... ... ... өз ... ... өлшеніп танылмақ. Содан кейін оны бүгінгінің биігінен ... бер. ... ... ... ... ... екені айтылды. Прогресшіл идеясы жағынан да романынан анағұрлым жоғары тұрған ... ... ... бірі деуге неге болмасқа? идеясы адамгершілікті уағыздайды, қадір тұтады, теңдік мәселесін, өнер-білімді ... ... ... ... әкенің қыз баласын оқыту үшін ауылында мектеп ашуы, оны ауыл балаларымен бірге оқытуы, оған қоса қызын үйінен шет ... ... ... ... ... өзіне таңдатып, қалыңмалсыз ұзатуы - мұның бәрі өз кезінде қазақ өмірінде көз көріп, құлақ естімеген жаңалық, тіпті ... ... адам ... ... ...
... ... Жомартбаев Абай жолын қуып, оны өзіне ұстаз ... ... ... ... келісті көрініп тұр. Абай егіні қылтанақсыз қалмаған. Абайдан нәр алып, тебіндеп ... ... ... дәні - . ... ... ... да жақсы меңгергенге ұқсайды. Пароход, число, воздушный шар - канон сияқты сөздерді орынды пайдаланады. ... деуі де нақа ... кісі ... ... ... да біледі. Арабшадан да хабары мол екені шығармада анық ... ... ... көбі ... ... атауды деседі. Татарда, башқұртта, өзбекте, әзірбайжанда, тіпті түрікте де солай. Ал, біздің қазақ оны деп ... ... ... ... ... ... ... мүлде жоқ. 20 ғасырдың басында өткен Абай мен ... да ... Ал, ... топырағында осы сөзді тұңғыш рет көркем әдебиетке кіргізген Тайыр Жомартбаев екен. Атап айтсақ, атты романының беташар сөйлемін ... деп ... ... бұл ... ... қоныс, мекен деген сөздердің баламасы. Ал, кеңестік дәуірде атты оттан ыстық сөзді төл әдебиетімізде тұңғыш рет Сәбит ... ... 1925 жылы ... өлеңінде қолданған. (Бұл екі деректі табушы ... ХХ ... ... ... ... ... өнершең ойы әр қияға құлаш сермей бастаған-ды тіпті, қазақ романының ... ... ... ... басталған. Бұлар нәресте прозалар - , және еді. ... ... әлі ... ... өзі ... ... алғашқы ағылшын паровозының айырмашылығы қандай болса, дәл ... ... бұл ... ... ... да ... Бірақ екеуі де , екеуі де деп атала береді. ... де осы ... ... деп ... ... баршылық. Романға арқау болған оқиға өмірден алынған ба? Автор ең ... ауыл ... ... ... тұрмысын баяндай отырып, артынан ертегілік оқиғаны өрбітеді. Жар таңдаған қыздың сынаған жігітін қиынға айдайтыны Шығыс халықтарының, оның ішінде қазақ ... де бар ... ... ... ... мәдениетті мұғалім В.Шекспирдің атты пьесасын оқыған, шығар. Сонда кездесетін Порцияның үш сандығын өзінше келтіріп тұр ма? ... бұл да ... ... [3,33,]. ... қыз ... ... ... Орайы келгенде айта кеткен жөн. Тайыр Жомартбаев пен оның романы туралы абайлық қарт ақын Шәкір Әбеновтің (1994 жылы 93 ... ... ... ... мына бір әңгімесі назар аударарлықтай: , - дейді Тайырдың өзін де көріп, айтқан өлеңдерін де ... алып ... ... Амал не, ... ... 70 жыл ... ... шығарды. Сол кездегі зиялы ауыл адамдарының айтуларына қарағанда, романындағы кейіпкерлер Тайырдың өз замандастары болса керек. Кейде Тайырмен бірге ... ... ... ... 12 ... ... барған деседі. Солар кейіннен оқуларын бітіріп, әр аймақта ... ... ... сол 12 ... бірі, Семей қаласындағы бір татардың қызы дегенді сол кезде естіген едім. ... ... ... қыз ... ... ... алынуы әбден ықтимал. Ал, романдағы мұғалім Мұхаметқалидің прототипі Тайыр Жомартбаевтың өзі деуге ... Бұл ... ... атты ... ( ... Алматы, 2005) танымы мол дәйекті деректерімен белгілі ғалым Қайым Мұхаметқанов анық атап өткен. ... ... ... да сол 1912 жылы ... ... баспасынан деген атпен жарық көрген. Мұнда ол Абай шәкірті екендігі, одан үлгі-өнеге алғанын барынша дәлелдейді. Кітап басынан аяғына ... ... жас ... білімге, оқуға үндеген өлеңдерден тұрады. Бұл ... ... ... , К.Ушинскийдің әңгімелерін жасөспірімдерге өлең түрінде аударып ұсынады. атты ... ... ... ... жас ... оқулық ретінде шығарған. Жинаққа кірген он тоғыз өлеңнің бәрі дерлік жас буынның сана-сезімін оятып, адамгершілікке, ізгілікке, ... ... ... ... ... тәрбие жемісін беруге арналған. Жинақтың бірінші бетінде берілген:
- деген бір ауыз өлеңнің өзі жас ... ... селт ... ... ... аудартатындай. Жинақта берілген , атты өлеңдері сыртқы түрімен ғана емес, тұтас мазмұнымен ұлы ақын Абай ықпалын, Абай өлеңдерінің ... ... - деп бала ... мән беруге шақырады.
Ал, атты өлеңінде ақын жалпы халықтың, қоғамның жайын аңдата ... ... мәні зор ... алға ...
, - дегендегі - ХХ ғасырдың бас кезінде басқа ұлттардың білімге батыл бет бұруын ... деуі - таза ... ... ... ... ... алға тартады. Одан әрі:
деп сипаттауы ешбір түсінікті қажет етпейтіндігін ескертеді. [ ... осы ... ... ойын жастарға арнайды:
.
Өлең бейнелі сөз ... ... бай. ... , , , , , ... тіке ... ... ... мағынаға ие болып, оқу-ғылымды, надандық пен қараңғылықты бейнелеп тұрғаны күмәнсіз.
Тайырдың атты өлеңдер ... ... ... ... ... ... ... жазылған. Жомартбаев жинақтың ең соңында:
, деп қай жолдың дұрыстығын ажыратуды балалардың өз еншісіне қалдырады. ... ... ... ... ... да жазған. пьесасы Зайсан қаласында, пьесасы Семей қаласында қойылған екен. Кезінде , ... ... ... мен ... жиі басылып тұрған. Жергілікті бай-жуандар Семей губерниясының патша чиновниктеріне жамандап, деген ащы мысқылға толы пьеса жазғаны үшін ... ... ... жер ... Ол ... Маңырақ болысында үш-төрт жылдай мұғалімдік жұмысын атқарған. 1928-1937 жылдары Тайыр Семей қаласындағы №14 мектептің директоры, Семейдегі мұғалімдер техникумында, ауылшаруашылығы ... ... тілі мен ... ... ... ... Осындай ақжарқын халқына адал қызмет істеген Жомартбаев, амал не, 1937 жылдың құрбаны болып өмірден өтті. Иә, кезінде ойлы ... ... ... ... ... ... ... Тайыр Жомартбаевтың артына қалдырған әдеби мұрасы аз емес. Соңғы ширек ғасыр ішінде Тайыр Жомартбаев хақында әдеби шолу ... ... ... еске ... жүр. ... ... мақала, еңбек жоқ. Рас, баспасы атты сериямен қазақтың ХХ ғасыр басындағы үш романы - , , бір ... етіп 1982 жылы ... ... ... бұл құптарлық шаруа. романының өз оқырмандарымен 70 жылдан ... ... ... болса керек.
Ендігі жерде:
, - деп ақын ... оның бар ... ... бір ... етіп шығарса, оның шығармашылық өмірбаянын жазуды қолға алса деген тілек бар.
2.2 романындағы- әйел бостандығы
Жеке ... бас ... үшін ... ... ғасыр басындағы баспалардың негізгі бір проблемасына айналуы заңды процесс болатын. Бүкіл қоғамның тең жартысынан астамы ... ... ... бар ... ... отырғанда қандай да бір болмасын басқа бір бостандық туралы әңгіме өрбіту ... емес еді. Өмір ... ... осы ... ... баспалары өзіне өнеге етіп алды да, тиісті ... ... ... ... ... әйелі ХХ ғасырдың басындағы әдебиеттің, оның ішінде жаңа жанр - ... ... ... кейіпкері болды. Соған орай бостандық идеясын ту етіп ... ... тән ... азаттық, адамгершілік идеялары әйел образының тағдыры мен арман-мұңы арқылы өрбітілді.
XX ғасыр басындағы жиырма жылға толар-толмас тарихи қысқа кезеңде ... ... ... ... ... әйел ... ... соқпай өтпеуі осы айтылған ойымызды қуаттап, растай түседі.
Дүниедегі барша іс-қимылдар ең ... ... ақ адал ... ... ... алады. Қазақ жұртында әйел затын ерекше ардақ тұтатын салт-дәстүр бар. Қыз баланы аз күндiк қонақ ... ... ... ... ... ... деп тақиясына үкi қадап, үлпiлдетiп өсiрген. Нәзiктiк пен сұлулықтың бастауы болған әйел затына ерекше құрметпен қараған қазақ ... ... ... ... ел ... аңыз боп ... қажыр-жiгерi арқылы ел билеп, топқа түсiп, сөз сөйлеген әйелдерi де аз емес.
демек автор ХХ ... ... көп ... ... тақырыптың өзіне әңгіме болмаған жаңа қырынан келген. Әдетте, бұл тақырып қыздардың қалың малға, ескі әдет-ғұрыпқа қарсылығы, күресімен қабаттаса баяндалады. ... осы ... ... ... ... бағытта көтереді. Енді қыз таңдап жүрген мырзаларды қыздың өзі таңдауы керек.
Жаңа идеяның өзі ... ... ... ... осы ... ... реалистік мазмүнға көшіріп, көркем бейнелеуге тырысқан.
Автор мақсаты - өзінің ағартушылық-демократтық көзқарасына сай, ... ... ... ... ... пішін осы мақсаттан туындайды. Автор мақсатынан, идеясын ауытқымауға тырысады. Т.Жомартбаевтың қазақ жастарының түгелдей оқуға, ... ... ... ... ... ... ... жаңашылдығы Ғайникамал сыртқы сұлулығымен ғана емес, ішкі, ақыл-ой, адамгершілік парасатымен сұлу. Ол өзінің қара басының қамын ойлаудан ... ... ... ... ... ... соң ... тістеп өкінерсіз [1,75-б.], - деп өз құрбыларын ілгері ұмтылуға ... ... ... Демек, ағартушылық реализмнің прозамыздағы алғашқы көрінісі. Өз жаңашылдығы, өз ерекшелігі де міне осында.
Өзіне жар таңдауға ... ... бар ... қызының шындыққа жанасатын бейнесін жасау қаламгерге алдымен оқушы сенетіндей тақырыптық мазмұн қажет. Оны іздеу ... ... ... тосын шешімге, синтетикалық формаға алып келгген. Ал ағартушылық, демократтық идеяны жеткізу үшін реаллистік шығарма құрылымында ертегілік, аңыздық фабулаларды пайдалану сол ... ... ... ... ... ... ... А.Сорокиннің әңгімеллерінде, өзге де әдеби басылымддарда осы үлгілердегі ... жиі ... ... ... ... ... әпсана-хикаяттарында да бұл әдістің талай үлгілері пайдаланылды.
Тақырыптық мазмұны қазақ қыздарының бас ... ... да ... идея ... Оның Абай қара ... ... үндестігі бар. Т. Жомартбаев адамнан адамның айырмасы білімінде деген афоризмін ағартушылық қызметінің ұраны етіп ұстаған ұстаз.[3,48].
Қаламгер ұстаздық қызметінде ... ... ... француз ертегісіндегі шешендік сұраққа ойға қалуы, қыз кімді таңдайды дегенге шәкірттерін ойллантып, өзі де ... ... ... Қыз таңдауы ғаламат сыйлықтар әкелген жігіттерге емес, сауатты, білімді, өнерлі жігітке болуы ... ... ... ... ... ... бастауы ағартушы - демократтық көзқарас қызметте екені белгілі.
Қалыңдық іздеген бай балаларының бір ... ... құда ... ... ... атақ абыройларының бірдей болуы авторлық ой, идея, көркем шешім үшін әдейі таңдалған тәсіл. Роман уақиғасы - ... ... ... бір ... ... ... мотив. Мысалы, шығыс халықтарында кең таралған сюжет: үш жігіт ағаштан (саздан т.б) сұлу қыз жасайды. Бір ... ... бірі ... бірі жан салады. Бәрі біткенде үшеуі қызды мен аламын деп таласады; тағы бір сюжет: ... алып ... хан ... үш ... құтқарады, бірі оның қайда екенін тапса, екіншісі самұрықты атып түсіреді, ... оны ... ... қағып алып алады т.с.с. тағы да оған таласады.
романының көркемдік жүйесінің негізіне осындай ... ... ... әдейі таңдалады. Енді осы ертегі мен роман арасындағы ... ... мен ... ... көрелік.
Ертегі сюжеті. Бір шалдың сұлу қызына үш жігіт келіп көңіл ... ... де ... ... Қыз оларды сынау үшін маған сыйлық әкеліңдер деп ... Олар ... ... ... ... ... Сөйтсе, ғашық қыздары аяқ астынан дүниеден өтіпті. Оны айна арқылы көріп, жәшікпен ұшып ... ... ... тірілтіп алады. [6,56]
Қыз олардың бірін таңдау үшін бір жыл уақыт сұрайды. Қыз ... ... ... ... осы ... тартылады. Ертегі сюжеті осы.
Т. Жомартбаев романының идеясы, фабулласы бұл сюжеттен өзгелеу. Қаламгер алдына ағартушы-демократтық мақсат қояды да роман көркем мазмұнын ... ... Бұл ... ... мазмұнын да айтарлықтай өзгертеді. Уақиғаға да, кейіпкерлерге де ... ... ... және көзққарас көп идея бар.
Роман құрылымында ертегілік фабула мәні мотив түрінде ғана алынады деуге болады. Бірдей, ұқсас адамдардың бірдей ... ... ... ... ... ... ... астары жан мен тән, рухани әллем мен сыртқы тірлік, байлыққа бағытталатын ізденістерге. Ойларға бастайды.
Т. Жомартбаевтың ертегі мотивінде де жаңалық бар. ... ... сұлу ... ... ... бірінен бірін бөлектемейде, сынамайды да.
Т. Жомартбаев та жігіттер әрекеті, сөздері , ирониясы аралас юмормен жазылады. Заман өзгеріп ... сұлу қыз ... ... ... қылу ... ... надан жігіттер. Ертегідегі жігіттер қызға ғажайып сыйлықтар іздейді. Т.Жомартбаев та адам ақыл-ойы, ғылымның соны жемісі, ... ... мол ... ... қыз ... ... ... оқушы үлесінде. Т. Жомартбаев та сауатты, білімді, Ғайынкамалдың кімді таңдайтыны белгілі. Зиялы Мұаметкалиды ... сол үшін ... ... ... идея ... ,- ... Абай ойлары бар. Романда Т. Жомартбаев осы ... ... ... ... ... ... айтушыларды біраз ойға қалдырған мәселе ағартушы-демократтық идеясы айқын, терең мазмұны бар шығармада ертегі фабуласының пайдаланылуы, әрі оның Т. Жомартбаев романы ... ... ... ғана ... көркем мазмұнын да белгілеуі.[8,125]
Көркем мазмұн мен авторлық идея арасындағы қатынасты, байланыс пен ... ... ... ... ... ... жасауға да мүмкіндік береді. Әрі бұл көптеген ірі шығармаларда кезедесетін қыстырма бөлшектік эпизодтық тиісті қолданыс емес. Ірі ... ... ... ... қолдану арқылы шығарма идеясын, авторлық ойды, көркемдікті күшейтуге қол жеткізген. Өкінішке орай, ХХ ғасыр басында қазақ ... ... ... бұл әдіс ... өз қолдаушыларын таппағандықтан, авторының оны жүйелі ізденіске, көрікті келісімге ұластыра ... ... ... қалды. Ал өзге халықтар әдебиетінде ол қаншалықты қуатты тәсілге айналғандығын Г.Маркес, Ш.Айтматов т.б ... ... ... ... романында қыстырма ертегіні өзінше пайдаланады. Негізгі ертегілік мотивті сақтай отыра оның ... ... өмір ... ... ... Берлин, Париж, Лондон тәрізді қалаларға барған жігіттердің сыйлық іздеу, жүріс-тұрысы, сөзі бейнеленеді. Ғайса байдың, Ғайынкамалдың ... ... ... ... Ғайынкамалдың зеректігі, Уфада оқуы, оның құрбылары, заман туралы ойлары ... ... ... ... ... ... ... романында шарттылық мол, тіпті роман сол шарттылыққа құрылады. Көркемдік жүйе өзегіндегі авторлық ағартушы- демократтық идеяны ... де осы ... үлгі тұр. ... ... сұлу қыз алу деп ... ... ірі бай, белді аталарының балалары. Дәулеттері де, атақ абыройлары да бірдей. Олар Ғайынкамалға бір ... ... құда ... ... тапсырмасы бойыншы үш патшалық астанасына Лондон, Берлин, Парижге сапар шегеді. Үшеуі де бірдей ақша алып аттанады. Үшеуі де адам ... енді ғана ... ... ... зор ғажайып нәрселерді сыйлыққа алады. Олардың сыйлықтарының Ғайныкамал үшін ... да ... ... ... ... келгенде Ғайныкамал оқыған, сауатты Мұхаметқалиды таңдайды.
Қыз көрелік>> -- қазақ прозасының қарлығашы// Абай.- 2002.-N1.-Б.54-56.
8. З.Мағауина; Абай ... ... ... ... ... -- ... ... Семей: Талант, 2005-250 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тайыр Жомартбайұлының өмірі мен шығармашылығы13 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Қарғын» романы туралы3 бет
«Қаһар» романы25 бет
«Құмар Сұлу» романы8 бет
«Ұлпан» романы55 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Абай жолы романы12 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь