Ес елестету

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.4
І. Тарау. Елестетудің психологиялық маңызы
1.1 Елестетуге психологиялық сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2 Елестетудің физиологиялық негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.3 Елестетуді дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10

ІІ. Тарау Ес елестету
2.1.Қиял елестету және оны дамыту жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.2. Ассоцациялық заңдылықтың елестетудегі орны мен маңызы ... ... ... 22

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
Өзектілігі: Қоршаған дүниенің біз қабылдаған заттары мен құбылыстары біздің санамыздан ізсіз кетпейді, ми қыртысында бейнелер түрінде сақталады, біз заттар мен құбылыстардың өздері біздің алдымызда жоқ кезінде де оймен оларды қайта жаңғыртамыз. Мысалы, біз Москвада болсақ Кремльді де, Ленин ескерткішін де, Үлкен театрды да және өзіміздің назарымыз ауған көптеген басқа нәрселерді көз алдымызға айқын елестете аламыз. Біз — бұрын қабылдаған, ал қазір оймен қайта жаңғыртып отырған заттар мен құбылыстардың бейнесі елестер деп аталады. Елестер өзінің тууына негіз болған қабылдауларға ұқсас, бірақ әдетте күңгірттеу болады, көбінесе қабылдаудан солғындау келеді, одан толықтығы кемірек болуымен ажыратылады. Біздің көз алдымызға елестеткен зат белгілерінің толық емес, тіпті солғын болуын мына мысалдан көруге болады. Бір мектеп оқушысынан өзі күн сайын мініп жүрген велосипедінің суретін салуды сұрайды. Бала бұл суретті салуда мықтап қиналады, оған себеп болған — сурет сала білмеуі емес, педальдың қалай кондырылғанын, жылжу тетігінің қалай орналасқанын т. с. с. есіне түсіре алмауы еді. Елестерде заттар мен құбылыстардың тек кейбір жақтары ғана бейнеленуі мүмкін; кейде олар үзік-үзік, фраг-менттік сипатта болады. Ақырында елестер тұрақты, бір қалыпты емес. Бірнеше минут бойы өзіңізге жақсы таныс бір нәрсені, мысалы өзіңіз тұрған үйді ойша көз алдыңызға елестетіп көріңіз. Сіз көп ұзамай-ақ бұл бейненің жоғалып, ойыңыздың басқа жаққа ауып кеткенін байқайсыз. Біздің көбімізде елестер көрсетілген қасиеттерімен ерекшеленеді. Бірақ елестері қабылдауға дәл келетін адамдар да кездеседі. Суретшілер мен жазушылардың елестері айқынырақ келеді.
1.Алдамұратов Ә.Қызықты психология. А, «Қазақ университеті», 1992.
2.Алдамұратов Ә. Оқушылардың грамматикалык ұгымдарды меңгеру
психологиясы. Алматы. «Мектеп», 1983.
3. Алдамұратов Ә., М. Мұқанов. Психология пәнінен лабораториялық
практикалык сабақтар. Бірінші бөлім. Алматы, 1978; Екінші бөлім.1979.
4. Аймауытов Ж.. Психология (оқу құралы). Қызылорда —Ташкент, 1926.
5. Әбдірахманов А., Жарықбаев Қ. Психологиялық орысша-қазақша
сөздік. Алматы, «Мектеп», 1976.
6. Жарықбаев К. «Психология» Алматы, 1993жыл.
7. Жарықбаев «Жантану негіздері» Алматы, 2002 жыл.
8. Жалпы психология. В. В. Богословский т. б. редакциясымен. А, «1980.
9. Гиппенрейтер Ю.Б. «Введение в общую психологию» М, 1988год.
10. Гоноболин Н., Психология. Алматы, «Мектеп», 1976.
11 .Мұқанов М. Жан жүйесінің сыры. ҚМБ. Алматы, 1964.
12. Мұқанов М. Ми және сана. ҚМБ, Алматы, 1956.
13. Мұқанов М. Ақыл-ой өрісі. Алматы, «Қазақстан» баспасы.1980.
14. Мұқанов М. Бақылау және ойлау. ҚМБ, Алматы, 1959.
15. Тәжібаев Т. «Жалпы психология» Оқулық – Алматы, 1993жыл.
16. Сәбет Балтаұлы Бап – Баба «Жантану негіздері» Алматы, 2001жыл.
17. Рубинштейін С.Л. «Основы общей психиологии», Москва, 1989год.
18. Линден Ю. «Обезьяны, человек и язык» Москва 1981год.
19. Теплов Б. М. Психология. Орта мектептерге арналган оқулық. ОПБ,А,1953.
20. Темірбеков А., Балаубаев С. Психология. Пединституттар мен университет студенттеріне арналған. Алматы: «Мектеп», 1966.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
....................................................3-4
І. Тарау. Елестетудің психологиялық маңызы
1.1 Елестетуге психологиялық
сипаттама.........................................................5
1.2 Елестетудің физиологиялық
негізі.................................................................7
1.3 Елестетуді
дамыту......................................................................
.......................10
ІІ. Тарау Ес елестету
2.1.Қиял елестету және оны дамыту
жолдары................................................18
2.2. Ассоцациялық ... ... орны мен ... ... ... ... біз ... заттары мен құбылыстары
біздің санамыздан ізсіз кетпейді, ми қыртысында бейнелер түрінде сақталады,
біз заттар мен ... ... ... ... жоқ ... де оймен
оларды қайта жаңғыртамыз. Мысалы, біз Москвада ... ... де, ... де, Үлкен театрды да және өзіміздің назарымыз ауған көптеген
басқа нәрселерді көз алдымызға ... ... ... Біз — ... ал ... ... ... жаңғыртып отырған заттар мен құбылыстардың
бейнесі елестер деп аталады. Елестер өзінің ... ... ... ... ... әдетте күңгірттеу болады, көбінесе қабылдаудан
солғындау келеді, одан толықтығы кемірек ... ... ... көз
алдымызға елестеткен зат белгілерінің толық емес, тіпті солғын болуын ... ... ... Бір ... ... өзі күн ... ... жүрген
велосипедінің суретін салуды сұрайды. Бала бұл ... ... ... оған ... ...... сала білмеуі емес, педальдың қалай
кондырылғанын, жылжу тетігінің қалай орналасқанын т. с. с. ... ... еді. ... ... мен ... тек ... жақтары ғана
бейнеленуі мүмкін; кейде олар үзік-үзік, фраг-менттік ... ... ... ... бір ... ... Бірнеше минут бойы өзіңізге
жақсы таныс бір нәрсені, мысалы өзіңіз тұрған үйді ойша көз ... ... Сіз көп ... бұл ... ... ойыңыздың басқа
жаққа ауып кеткенін байқайсыз. Біздің көбімізде елестер ... ... ... ... ... дәл келетін адамдар
да кездеседі. Суретшілер мен жазушылардың елестері айқынырақ келеді.
Мақсаты: ... ... ...... мен ... ... ми ... кыртысында жиналған қозулар мен уақытша
байланыстардың «іздері» осы жұмыстың ... ... ... Көру ... алдымызда жоқ заттарды біз көріп ... есту (біз ... ... ... ... ... дәл естиміз),
иіс (өзіміздің қасымызда жоқ қандай бір заттың иісін елестетеміз), сипай
сезу (қандай бір ... ... ... ... ... ... ойша
сеземіз) елестерінің мәнін ашу осы жұмыстың ... ... ... ... ... ... маңызы
1.1 Елестетуге психологиялық сипаттама
Адамда елестің болуы біздің қабылдауларымыздың ми қыртысында қандай да
бір іздердің ... ... ... ... ... ... ойларымыз бен сезімдеріміз туралы да осыны айтуға болады.
Есге сақтау және кейін оны ... ... ... ... тәжірибемізде
болғанды білу — елес деп аталады.
Егер адамдар бұрынғы тәжірибені есте сақтамаса және өткен тәжірибесін
жаңғырта ... ... ... ... ілгері дамымас еді, білім жинақтай
алмас еді, әрқашан да жаңа туған баланың интеллектуалдық дәрежесінде болар
еді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... түсу ... В. И. Ленин: «Адам баласы жасап шығарған байлықтың бәрін білумен
ой-өрісіңді байытқанда ғана коммунист ... ... деп ... ... процесінде әдетте бір заттың немесе құбылыстың екінші бір
заттармен немесе құбылыстармен байланысы жасалады. ... ... ... ... атын есте ... ... біз белгілі бір атты ... оның ... ... және басқа ерекшеліктерімен
байланыстырамыз. Белгілі бір тарихи фактіні ... ... біз ... ... уақиғаларымен байланыстырамыз, оны белгілі бір кезеңге
жатқызамыз т. с. с. ... ... ... dаs Наus — ... ... есте сақтау
үшін, бұл сөзді «үй» ... ... ... ... есте ...... ... санасында бұрыннан бар нәрсемен байланыстыру.
Ежелгі гректер елестің мәні заттар мен ... ... ... ... ... Бұл ... ассоциациялар деп
аталатын болды. Ассоциацияның үш түрі айырып ... а) ... ... қарай; мысалы, туған үйім туралы ойлағанда, мен онымен
көршілес бау-бақшаны есіме түсіремін; белгілі бір уақиғаны еске ... ... ... ... бір фактілер ойыңа түсе кетеді; б) ұқсастығына қарай
(таныс адамның суретін ... мен оның өзін ... ... ... ... ... мол ... барғанда мен деревня өмірінің
тыныштығын есіме түсіремін). Бұлай етіп жіктеуді ежелгі грек ... ... жыл ... ... ... жылдар) көрсеткен
болатын.
Бұл байланыстардан басқа, психологияда мағына байланысы дейтінге үлкен
мән береді. Бұлар ассоциацияны тек неғұрлым күрделі ... ... ... ... ... бір ... екінші құбылыстарға
тәуелділігін түсіну (себептес-нәтижелестік байланысын түсіну) жатады.
Мысалы, ... ... ... ... ... шеше ... Бұл ... (теорема мен есептің арасындағы) мағыналық себептес-
нәтижелес байланыс болып табылады. ... ... адам ... ... ... ... ... негізі
Елестердің физиологиялық негізі — заттар мен құбылыстарды қабылдаған
үлкен ми сыңарлары кыртысында жиналған ... мен ... ... осы жұмыстың мақсаты болып табылады.
Материалды есте қалдыру, есте ... және оны ... ... ... ... қасиеттерінің бірі. И. М. Сеченов елесті «жануарлардың,
әсіресе адам организмінің нағыз маңызды кереметі ... ... деп ... және ішкі тітіркендіргіштерден миға баратын қозулар көп жылдар
бойы (кейде ... өмір ... есте ... ... қалдырады. Ми
сыңарлары қыртысында қозулар үшін жол ... ... ... ... ... онан әрі тез және жеңіл пайда болады. Егер қозулар
қайталап тұрса ... ... ... тұрады, егер қозулар
қайталамаса байланыстар сөнеді. Бұл соңғы жағдайда білгендерін ұмыт ... ... ... және сақталуы елестің физиологиялық негізі
де болып табылады.
Сыртқы әсерлердің адамның ми қыртысында белгілі бір «із» ... ... ... ... ... ... ... Мидың жеке
бөліктерін электр тогымен қоздырған ... ауру ... өзі ... ... түсіреді. Ми сыңарлары қыртысында байланыстар жасалуының
тездігі және олардың сақталуы мидың тітіркендіргіштерге ... беру ... ... «іздерін» сақтау қабілеттілігіне тәуелді болады. Нерв
системасының табиғи сапаларымен қатар ... ... ... сипаты,
дағдылануы, машықтануы үлкен роль атқарады. Белсенді ой ... ... ... ... ... жаңа ... ... мүмкіндік жасайды. Білімнің белгілі бір саласын жақсы білетін
мамандардың сол саладағы ғылымның жаңа мәліметтерін оңай және жете ... да міне ... ... ... да егер ... ... ... жаңа оқу материалына жақсы түсініп, еске сақтайды.
Елесті есте ... ... ... психикалық процестср: еелсті есте
қалдыру, білгендеріп есте сақтау, білу және жаңғырту кіреді.
Елес процестері есте қалдырудан, яғни заттар мен ... ... ... ... ... есте қалдырудың физиологиялық негізі
— үлкен ми сыңарлары қыртысындағы уақытша нерв байланыстары.
Есімізде сақталғандардың көпшілігін біз ырықсыз есте қал-дырғанбыз. Бұл ... есте ... деп ... ... ... ықыласын аударған
немесе оның сезіміне байланысты нәрселер ерекше жақсы есте қалады. Егер ... ... ... ауса, ол арнаулы түрде оқып, үйренбей-ақ
машинаның бөлшектерін, құрылысын және олардың атқаратын қызметтерін т. ... оңай ... ... Нақ сол ... бізде қуаныш немесе реніш ... ... ... ... ... өмірі мен іс-әрекеті ырықты есте қалдыру дегенді де ... ... ... бір нәрсені есте сақтауға ұмтылдырасың. ... ... ... ... бір мамандыққа даярлау жұмысы әдетте
ерікті есте қалдыруды керек етеді. Мұнсыз қажетті білім ... ... ... есте ... мағыналы және механикалық болады. Мағыналы ... ... ... ... мәні зор ... Мұнда адам әдетте есте
қалдыруға керектілерді ... ... жаңа ... мен ... арасында, белгісізден бұрыннан белгілінің арасында ... ... ... ... есте ... соң, ... ... қайталай берудің керегі жоқ, қайта ең алдымен онда ... ... ... бұл ... ... ... қандай
математикалық ережелерге негізделгенін ойластыру қажет. Тек осыдан кейін
ғана оны жақсы игеру үіпін қайталау ... ... ... есте ... тек ... ... бұл көбінесе оқып
отырған материалды түсінбей қайталау жағдайында өтеді. Мұнда қиын,
түсініксіз ... ... жәй ... ... ... есте ... ... көп еңбектену, көп уақыт жұмсау керек, ал ... ... ... ... ... ... ... есте қалдыруды қолдану керек
болады. Мысалы, бірнеше рет қайталау арқылы біз телефон ... ... ... сондай-ақ шетел сөздерін, қиын терминдердің т.с.с.
елестерін есте ... ... ... да есте ... ... ... бір нәрселермен байланыстырып игерілгенді ойға тоқу керек
болады, ... ... ... есте қалдыру механикалық елесті есте
қалдырудан жемісті келеді.
Белгілі бір білім алу үшін ... ... ... асырылып отыратын ерікті
елесті есте қалдыруды жаттап алу деп ... Бұл ... ... ... мақызды бөлігі болып табылады.
1.3 Елестетуді дамыту
Біздің елесті есте қалдырғанымыздың ... ... ғана есте ұзақ ... ... өмір бойы ... Игерілгендердің көпшілігі бірте-бірте
ұмытылады, өйткені бұрын ... ... енді ... Сондықтан игерілгенді ойда сақтау үшін оны қайталап тұру керек.
Толық түсінбей сөзбе-сөз жатталынған материалға қарағанда, ... ... ... есте ... ... сақтауда кейде ерекше бір құбылыс болатыны байқалады: жаттап алынған
материал бірден ойға түспейді, біраз уақыттан кейін (бір-екі күннен соң ... да ... ... ойға ... Меңгерілген материал бұл уақыттың
ішінде ми қыртысында орнығып, оны еске ... ... ... ... ... ...... ми қыртысы клеткаларының шаршауынан болуы
керек. Бірсыпыра уақыт өткеннен кейін ол жоғалады, ми ... ... ... ... ... нерв ... ... мектеп оқушысына оқу материалдарын меңгергеннен кейін басқа ... ... ... материалдың елесін есте қалдыру тапсырылса (мысалы,
әдебиеттен кейін тарих сабағымен ... ... онда ... ... ... қиынырақ болады. Күшті қоздыру туғызатын кейінгі белсенді іс-
әрекет те бұрынғы материалды толық ... ... ... ... — кейінгі іс әрекеттің елесін есте ... ... ... ... ... ... сияқты болады.
Түс кезінде үйреніп, ұйықтар алдында және ертемен оянғасын ... ... есте ... ... Мұның себебі - ұйқы ... ... ... ... ... ... болмайды.
Біз игерілген елесті есте берік және ұзақ ... ... ... ... ... ... адам өмірінде ұмытудың тек теріс салдары ғана
болады деген сөз шықпайды. Егер біз ешқашан да ... ... ... ... ... ... жоқ ... толы болар еді, жаңа, пайдалы
байланыстардың жасалуын қиындатар еді. Ұмыту бізге ... бір ... бар ... ... есте сақтауға мүмкіндік береді.
Елесті жаңғырту және ... ... ... ... ... ... ... көп күш жұмсамай-ақ еріксіз еске түседі (жаң-
ғыртылады). Мысалы, оқушы тарихты оқи ... өзі ... ... ... еске ... Бұл ... ... байқаусыз) елесті жаңғырту болып
табылады.
Бірақ көбінесе біз кейбір нәрселерді еске түсіруге ... күш ... ... ... ... бірден есіне түсіре алмайды. Ол
оқулықта көрсетілген ... ... ... ... ... тік бұрышты
үш бұрыш жөнінде, оның жақтарындағы квадрат т.с.с. жөнінде болып отырған
елесін еске алады. ... ... оған ... ... елесін еске
түсіруге мүмкіндік болады. Бұл — ерікті (немесе ... ... ... Әсіресе оқу жұмысында көбінесе осылай етуге тура келеді.
Адамнан белгілі бір күш салуды талап ететін едәуір ерік күшіне байланысты
жаңғыртуы ... еске ... деп ... Бұл ... ... ... ... етеді, егер еске түсірілмек затты не ... ... ... ... ... жаңғыртсақ, бұл онша қиын болмайды.
Елесті тану қайта жаңғыртудың ерекше формасы болып табылады. Бұл ... ... ... Мысалы, біз көшеде өзімізге қарсы келе жатқан
адамды көреміз. Біз онымен бұрын бір ... ... ... Ол ... ба!» ... Енді біз оның ... ... жылы демалыс үйінде
онымен бірге болғанымызды білеміз.
Елесті тану да еріксіз және ерікті болады. Жаңғыртуға қарағанда ... ... ... ... болады, өйткені ол қайта қабылдауға сүйенеді.
Сондықтан, еске түсіргенде, біз кейде ... да ... ... ұмытып қалып, біз ойымызша бірнеше аттарды: Петя, Ваня, Сережа т. ... ... ... дейміз де, таныс адамның атын табамыз.
Бірақ елесті тану есте қалдырудың толықтығының және ... ... бола ... ... ... оқу материалын қайталап
оқуда оны өздері игеріп алған сияқты ... ... олар бұл ... қана отыр. Оқушыларға материалды кітапқа қарамай айтуға ... ... бұл ... елесін есте қалдырудың әлі қашық жатқанын
біледі. Сондықтан елесті есте қалдырудың сапасын тек қайта жаңғыртудан ғана
білуге болады.
Елестің сапасы. ... ... ... жатады: а) адамнын белгілі бір
уақытқа ... есте ... ... бар заттардың немесе фактілердің саны,
яғни көлемі; б) жаңғырту дәлдігі; в) елесті есте ... ... ... ойда ... ... д) ... дайын екендігі, яғни
керектілердің елесін тез еске түсіре білу.
Бұл көрсетілген қасиеттердің бәрі жеткілікті дамыған адам елесті келеді.
Бірақ бұл ... ... ... ... ... елестің бірқатар сапалары
жақсы дамыған да, ... ... ... дамиды. Кейбіреулердің елесінің
көлемі үлкен болады, бірақ есте сақтауы баяу болады, ... ... ... ... ... материалды тез үйреніп алады, бірақ
оны ... дәл ... ... есіне түсіре) алмайды.
Елестің түрлері. Игерудің және жаңғыртудың ерекшеліктеріне
қарай елестің бірнеше түрлері болады. Мысалы, қала сыртында
болған экскурсияның елесін еске ... ... ... ... ... ... уақиғалардың бейнелерін көз алдымызға елестетеміз. Бұл —
образды ... ... ... ... системасы үлкен роль атқарады.
Экскурсоводтың түсіндірмелерін, онымен әңгімелескенімізді, зкскурсия
жөнінде жолдастарымызбен пікір алысқанымыздың елесін еске ала ... ... ... ... ... яғни ойды ... айту жөніндегі
елесті пайдаланамыз.
Бұл елес екі сигнал системасының өзара ... ... ... ... ... ... біз ... басына түскен бақытсыздықтың елесін еске түсірсек,
мұнда біз тағы да ... ... ... онда бұл — ... елестің немесе
елестің сезімде пайда болғаны болып табылады.
Біздің іс-әрекетіміздің бірсыпырасын - ерте бала ... ... ... ... ... жүгіру, тілдің, көмейдің
қозғалысын керек ететін дыбыс шығарулар т. с. ... ... ... ... ... ... елесі деп атайды.
Жеке адамның қасиеті ретінде елестің ерекшеліктері адамның ... ... ... жасайды. Елесі нашар дамыған адамдар, ... ... ... ... ... оқу материалын игеруге көп уақыт,
көп күш ... ... ... ... есте ... білу жақсы
болуы керек.
Адамдарды игерген елестерін есте қалдырып, ойда ... ... ... төрт ... ... ... а) тез және берік елесті есте қалдыратын,
көпке дейін ... ... б) ... ... тез ... ... емес,
тез ұмытатын; в) баяу елесті есте ... ... ... көп
уақытқа дейін ұмытпайтын; г) баяу ... және тез ... ... ... ... ... әдетте анализаторларының игеру процесіне және есте
қалған материалдың елесін жаңғырту процесіне ... ... ... ... ... ... есте ... үшін затты қалайда
көзімен көруі немесе ол туралы ... өзі оқуы ... ... бұл ... ... ... көзімен көріп отырғандай болады,
сөз басылған ... ... ... оның ... болады. Мұндай адамдарда
елестің көзбен көру типі үлкен роль ... ... ... еске сақтау керек болатын ... ... ... ... ... Оны ... олар бұл ... оқыған
адамды естіп тұрғандай болып, соның ізімен қайталайды. Бұларда елестің есту
типі жақсы дамыған.
Кейбіреулерге материалды есте қалдыруға әр түрлі қозғалыстар ... ... ... ... ... оны ... ... немесе ауаға
жазуға тырысады. Бұл адамдарда елестің қозғалыс немесе моторлық типі жақсы
дамыған.
Егер адамда есте ... және ... ... бір ... ... оны ... іс-әрекетке неғұрлым жарамды ететін болса, өз тарапынан
белгілі бір мамандық оған ... ... ... ... ... суретшілерде елестің көбінесе көзбен көру типі, музыканттарда
елестің есту типі ... ... ... ... ... моторлық типі
спортшыларда жақсы дамыған болады.
Тиісті мамандығына байланысты елестің бір типі ... ... ... да ... ... консерваторияда студент болған кезіндегі мынандай
бір жағдай әңгімеленеді. Бір күні оның ... ... ... ... ... ... ... Глазунов келеді. Рахманиновтың музыкалық
есінің ерекше күшті екендігін білетін Танеев әзілдеп ... ... ... ... ... өзі ... күрделі музыкалық пьесасын
ойнайды. Біраз уақыттан кейін ... ... ... ... кейін, ол рояль жанына отыра салады да, композитордың жаңағы жаңа
шығармасын ойнайды.
Адамдардың едәуір ... ... ... типі ... ... ... ... есте қалдырудың көру, есту және моторлық ... ... ... елесті есте қалдырудың кейбір шарттары
Ұмытшақпын деп өзін-өзі кінәлайтын адамдар көбінесе жәй елесті ... ... және ... ... есте ... ... ... есепке
алмайды.
Оқу материалын тез және ұзақ уакытқа елесті есте ... ... ...
есте сақтайтындарына ықылас қою және ма-териалды игеру, ... ... ... А. С. ... ... ... ықылас аударған. Өлеңді ол өте
жақсы көріп, беріліп оқитын ... ... оны ... есте ... ... ... өлең жазылған кітап бетін бір-екі рет оқыса болғаны, енді
ол бұл өлеңді жатқа айтып беретін болған. Поэтикалық ... ... ... ... ... ... де ... күшті болған».
Елесті есте қалдыруда сезімнің маңызы зор. Адамның ... нем ... гөрі ... ... ... байланысты нәрселердіңғ
елесі көбіне есте жақсы сакталады.
Жақсы елесті есте қалдырудың ... бір ...... ... ... Егер есте қалуға керекті ойлар оқушыға айқын болмаса, ол бұларды
механикалық ... ... ... ... оқу ... оның ой-өрісінің
дамуына тек зиян жасайды, ал ... етіп ... ... тез ... ... ұзақ ... ... етіп, жақсы игеру керек деген міндет
қоюдың да маңызы үлкен. Егер оқушы сабақты ертең ... ... беру ... ... ... ... үшін) оқитын болса, әдетте ... ... адам ... тез-ақ шығып кетеді. Ал егер мектеп оқушысы бұл
материалды ұзақ ... есте ... ... ... ол ... керек болады
деген оймен оқыса, мұндай материалды адам неғұрлым тез, жақсы ... ... бір топ ... ... жағынан бірдей екі әдеби текстің
үзіндісін оқиды, оларға бірінші үзінді ертең, екіншісі бір ... ... деп ... ... екі ... де екі аптадан кейін ... ... ... түгелінен ұмытқан, өйткені оларда мұны ұзақ уақыт
есте сақтаудың (ертеңге дейін) керегі жоқ деген еріксіз ұғым ... ... ... ... ... ... сақталған (мұнда оларда ұзақ уақытқа
дейін ұмытпау керек деген ой болған).
Оқу ... ... алу үшін ... есте ... ... ойлауды,
белсенділікті керек ететін іс-әрекетімен ұштасты-
рудың маңызы үлкен. Егер оқушы елесті есте сақтау процесінде
басқа материалдармен салыстырса, ... ... ... бұл ... ... процесі ерекше болады, сондықтан да ойдағыдай
болып шығады. Мынадай ... ... ... ... емленің
белгілі бір ережесіне арналып құралған сөйлемдерді оқып шығуға тапсырма
берілген. Балалардан бұл ... ... ... үшін ... ... ... олар осы ... өздері сөйлемдер жазуға тиісті болды.
Бірнеше күннен кейін оқушылар ол сөйлемдердің ... ... есте ... ... ... ... ... сөйлемдерге қарағанда оқушылардың өздері ойлаған
сөйлемдерінің елесін есте үш есе ... ... ... ... ... оқу пәні ... оқушылардың бұрыннан білімі
болуы оны жақсы есте қалдыруға көмектеседі, өйткені жаңа ... ... ... ... оңай ... және ол ... те
болады.
Елесті есте қалдыру — еңбек, кейде қиынға түсетін еңбек, сондықтан оқу
материалын игерудің ... ...... және ... ... ... ... қалдырып қоймай, толық және берік есте қалатындай етіп ... - ерік ... ... ... ой жұмысымен шұғылдану мүмкін емес.
ІІ. Тарау Ес елестету
2.1.Қиял елестету және оны ... ... ... ... ... және ... танытатын, ұғымдық мазмұнды
негіз еткен ойлаудан ерекшеленеді, себебі ол жарқын елестер ... ... ... жасалады. Қиял елестету түзілетін нақты бейнелерде
көбіне заттық болмыстан алшақ теориялық ойлар ... ... ... ... шығармашылық еңбегінде өз ойын ... ... ... нақ ... ... ... ... - тымсал, ертегі, ... ... ... біз ... ... қойылатын негізгі ой, идеяны
іздестіретініміз табиғи нәрсе. ... тән және бір ... ... - ... ... ... әрі дәл талдауға келмейтін, мазмұны өте күмілжі
жағдайларды болжастыруда қолданылуы. Мұндай да белгілі ... ... ... ойлауды қолдану қиын. Бұл тұрғыдан, қиял
ойлаудың қандай да бір ... ... ... ... ... мен ... ... тығыз байланысты атай отырып,
К.Д. Ушинский: "Мықты, кемелденген қиял - ақылдылықтың ... - ... қиял - алда ... ... ... анық болмаған
кездерде оқиғаның соңғы нәтижесін күні бұрын болжастырумен қандай да әрекет
бағдарламасын түзуге жәрдемдесетін психикалық ... ... ... көріп, білмеген заттар мен құбылыстарды ... ... сол ... ... жоқ ... бейнесі өзіміз
күнделікті көріп, танып жүрген заттарымыздың құрылым ... ... ... да жаңалықты (машина не үй) адам алдымөн
бұрыннан таныс, өзі ... ... ... мен ... ... құрайды. Сондықтан адамның білімі неғұрлым мол, өмір ... өзі ... және ... келсе, оның қиялы ғажайып әрі ... ... ... ... елес ... әр ... іс-әрекеттерімен байланысты болып, тіршілікте
аса маңызды қызмет атқаратын болғандықтан, оның ... мен ... ... ... елестің бөлінуі адамның түрлі әрекет ерекшеліктеріне
сәйкес ... олар есте ... ... ... процестерімен тығыз
ұштасады. Мысалы, адамда есту ... мен көру ... ... ... ... ... сипаттарына орай, елес мынадай үш ... ... 1. ... ... сипатына байланысты: қимыл-
қозғалыс, эмоциялық-сезімдік, ... және ... ... 2. ... мақсат сипатына қарай: ерікті,
еріксіз ... 3. ... ... ... ... ... есте сақтай
алатындығына карай: қысқа және ұзақ мерзімді (түлкілікті), сондай-ақ
оперативтік елес.
Қимыл-қозралыс елесі ...... ... енбек, оқу әрекет-теріне
байланысты әр түрлі қимыл-қозғалыстар мен әрекеттерді есте қалдырып, оларды
қайта жаңғыртып отыру. ... ... ... жазу, өлең-сөздерді жаттау, қой қырқу т.б. Естің бұл түрі
қозғалыс ... ... ... ... ... ... ... түрлі сезімдері мен змоциялық күйлерін
есте қалдырып отыруын сезімдік елес деп атаймыз. Өз ... ... ... ... ... қатынаста болғанын кайта жаңғыртып,
оларды тітіркендіргіш ретінде есіне түсіруі адамды қызықтырып, түрлі ... ... ... елес ... адам ... ... еске түсіргенде,
бозарады, не қызарады. Өйткені, оның басынан өткен әр ... ... ... әсер етіп, эмоциялық күйге ұшыратады. Белгілі мәні тұрғысынан
алғанда, бұл елестің ... ... ... әлдеқайда күшті болады.
Бейнелі-көрнекілік елес заттар мен ... ... ... ойда ... қайта жаңғыртуда айқын көрініс береді. Елестің бұл
түрі арқылы табиғат көрінісі, бастан кешкен ... ... иіс, ... ... орай ... елес — ... ... сипау, иіс,
дәм елестері болып та бөлінеді. Егер қалыпты дамыған адамдар үшін есту
елесі мен көру ... ... зор ... ал ... саңырау адамдарда мұның
есесіне сипау, иіс, дәм елестері (түйсіктердің осы түрлеріндегі сияқты) ... ... ... ... ... толықтырады. Бейнелі елес,
әсіресе, көркеменер кәсібімен шұғылданатын адамдарда жоғары әрі өте нәзік
түрде дамыған болады.
Кейде эстетикалық ... бар ... да ... ... ... ... ... көз алдына нақты елестетіп, олардың жеке қасиеттері мен
бөлшектерін ... ... ... ... ... ... сыртқы
тітіркендіргіштерге күшті қозудың нәтижесі болып саналады.
Сөздік-мағыналық (логикалық) елес ... ой, ... ... ой ... ... түрлі формалар арқылы із қалдырып отырады. Ойдың қандай
формасы болса да тілмен, ... ... ... бұл ... ... ... деп аталуы да сондықтан. Бұрын қабылдаған нәрселерді
қажет ... біз сөз, не ... ... есте ... ... ... бейнелі есте бірінші сигнал жүйесінің кызметі басым ... ... есте ... ... ... шешуші рөл атқарады. Нәрселердің ... есте ... ... ал белгілі үзінділер мен сөз
тіркестерін, мазмұндарды ... ... ... ... ... ... Сөздік-мағыналық елес оқушылардың білім жүйесі мен оқу
материалдарын есте сақтауында жетекші мәнге ие. Елестің бұл ... ... ... ... ... ... ... турлі тәсілдерге ауысып, оның бойындағы тұрақты қасиеттері ... - ... ... процесс, ол бірнеше дара процестерден тұрады.
Олардың негізгілері: есте ... ... ... ұмыту.
Елесті есте қалдыру дегеніміз - жаңадан қабылданған бейнелер ... ... ... есте бұрынғы сақталғандармен байланыстырып
отыру. ... есте ... ... ... ... біз ... әсер ... нәрселер мен құбылыстардан, болмыс пен оқиғалардан өмір
мен тіршілікке қажетті ... ғана ... ... мақсат етеміз.
Елесті сақтаудың тиімді әдісі мен жемісті ... ... ... алуға байланысты. Бұл тәсілдің де өзіндік амал-әрекеті, ... ... ... ... бола ... ... ... дамытуға арналған
жаттау тәсілін — мнемоника деп аталады. Бұл латын сөзіней ... ... ... алу амалы, елесті дамытудың тиімді жолының бірі. ... ... ... № 2; 3 ... ... адам ... ... ерекшеліктері болады. Біреулер есінде ... анық ... ... ... бір ... суретті, ал
басқалар сөзді, енді біреулер ән-күйді, саз ырғағын есінде жақсы ... ... ... орай ... ... ... көру ... елесі, қимыл-әрекет елесі, аралас елес. Көру елесіне бейім адам
көргенін ұзақ уақыт бойы ... ... ... Ұлы ақын А. С. ... есту
елесі өте күшті ... ... Есту ... күштілігі мен
нәзіктігі—қазақ ақындары мен жырауларына да тән қасиет.
Елесті дамытып, ... ... ... шарты-адамның әр қилы ... Адам ... аса ... ... ... - елес ... Ақыл-ойды тарих жасаған білім қорымен үнемі байытып, өрістетіп
отыруға ... ... ... ... ... ... ... елестетудегі
орны мен маңызы
Адам өзінің өмірде көріп-естіп білгендерін, басынан кешіргендерін, түрлі
ойлары.мен сезімдерін, ... ... ... ... Олар ... қажет кезінде қайта жаңғыртылады. Сонымен, адамның бұрын
қабылдаған ... мен ... ... ... ... ... кезінде қайта жаңғыруы елес процесі деп ... ... ... ... ... бұрынғы қабылданғаңдар еске
түседі. Елестің бұл күйі қайта жаңғырту делінеді.
Қайта жаңғыртуда тану мен ... еске ... ... ... бірі
толықтырып отырады. Қабылданған нәрселер елестерінің есте қалғаны елестің
материалы делінсе, ал есте сақталып, қайта жаңғырғаны елестің ... ... Адам ... басқалардың ойы мен бастан кешкен сезімдерін, іс-
әрекеттерін сөз арқылы қайта жаңғыртады.
Елесті есте ... ... ... тану ... процестері болып
саналады. Елес адам тіршілігінде маңызды орын алады. Елесті есте қалдыру
адамның өмір ... ... ... ... үнемі дамып, жетіліп
отырмаса онда ол жаңа туған нәресте дәрежесінде ... қояр еді. ... ... ... ... елес процесінсіз болуы мүкін емес.
Елес осы заманғы психология ғылымы-ның даму сатысында өзекті мәселенің ... ... ... техникалық ғылымдар саласыңда да ерекше маңызды.
Елесті осы заманғы психология ғылымы тұрғысынан ... ... әрі ... ... – елесті есте қалдырудың механизмі туралы мәселелер.
Қазіргі кезде елес ... ... ... мен ... ... ... ... түрде тұжырымдалып, бір жүйеге түскен теория жоқ. Бұл жайт
елес процесінің осы кезге дейін ... қызу ... ол ... ... ... мен ... және әрқилы модельдер бар
екендігін көрсетеді. Соңғы жылдары елес психологиядан басқа ғылым салалары
арқылы да ... Осы ... ... елестің: механизмі мен оның
заңдылықтары жайында қалыптасқан ... және ... ... ... ... бағыт — биохимиялық тұрғыдан іздестіру
қосылып отыр. Сондай-ақ, елесті ... ... ... ... зерттеуде де едәуір қалыптасқан жүйелер бар.
Елестің психологиялық теориясы елес механизмін зерттеудің ең бастапқы
бағыты болып ... де, осы ... ... мен ... ... және ... тарамдалады. Осындай тарамдалудың
негізі ретінде елестің ... ... ... ... ... ... ... бірсыпыра теориялар (бұлар өзгелерінен гөрі басымырақ) басты
мәселе етіп сол ... ... ... ... ... сананың
белсенділігін (субъектіні) алады. Бұл бағыт адам іс-әрекетінің материалға
қатысы жоқ деп санайды. Мұндай ... ... ... ... ... ... көзкарастар тобы —ассоциациялық (байланысты)
бағыт делінсе де, оның негізгі мәселесі мен ... ...... Осы ... ... ... түрде жасалу принципі
болып саналады. Сөйтіп, екі түрлі елес пен әсерлену санада бір мезгілде ... ... орай есте әр ... сыртқы жағдайларға ... ... ... ... мынадай үш типке бөлінеді: а) ... ... пен ... орай ... ... ә) өзара
ұқсастығы; б) бір-бірінен айырмашылығы мен қарама-қарсылығы. Сыртқы дүние
құбылыстарының өзара ... ... ... үш ... 1) ... не ... ассоциациялар (мысалы: түс (реңк) —
сары). 2. Ұқсастық ассоциациялар (қарындаш, ... 3. ... (ақ - ... ұзын - қысқа т. б.). ... ... ... рет зерттеп, оларды тұжырым-даған - ертедегі грек
философы Аристотель (б. з. д- ... жж.). ... ... ... И. ... ... ... рефлекс теориясымен түсіндіріп, ми
қабығындағы екі қозу процесінің қабаттасып ... ... ... ... қайталау нәтижесінде бекіп отыратын уақытша байланыстар деп ... ілім ... ... ... деп ... ... теорияға
елестің физикалық теориясы да жатады. Ол бойынша жүйкелік импульстер ... ... ... ізін ... Бұл ... ... теориясы деп те
аталады. Осы заманғы нейропсихологиялық зерттеулер нейрондар мен молекулдық
дәрежедегі жүйке қызметінің механизм-дерінде елестің ... мен ... ... мән беруде. Жүйке клеткаларынан таралатын аксондар
басқа клеткалардағы дендриттермен жанасады, ия өзі ... ... ... ... Жүйке клеткаларындағы осындай кұрылымдарға сәйкес
байланыс пайда болып, ... ... ... ... ... ... ... клеткалардың өз-өзінен жандануы іске асады.
Кейбір зерттеушілер мұндай құбылыстар жүйесін ... ... ... ... ... деп ... ... сақталатын іздер
қысқа мерзімді есте сақтаудан ұзақ ... есте ... ... ... зерттеушілер осындай есте сақтаудың негізінде ... ... ... ал ... ... ... әр ... сипаттағы екі
түрлі механизм ... деп ... ... ... зерттеу-лер арқылы ғана дәлелденбек.
Елестің биохимиялық ... Елес ... ... ... ... осы кездегі биохимиямен ұштасады. Осы бағыттағы
зерттеу нәтижелері есте сақтау екі сатылы сипатта болады деген ... Бұл ... ... ... ... тітіркендіргіштер тікелей әсер
еткеннен кейін мида электрохимия-лық қысқа реакциялар пайда болып, олар
клеткаларда ... ... ... ... сатысында бірінші
саты негізінде биохимиялық реакция пайда болып, ... ... ... ... ... ... саты тек секунт, минуттарға созылады. Ол —
естің қысқа мерзімді физиологиялық механизмі. Ал екінші сатыда клеткаларда
химиялық өзгерістерге ... ... ұзақ ... ... есте сақтаудың
механизмі болып табылады.
Мұндай жорамалдардың шындығын анықтау мақсатымен сабау-құйрық ... ... ... Адам ... ... танып қалғанда,
науқастанбастан бұрын көрген-білгендерін ұмытып қалатыны мәлім. Бұл ... ... ... әсер ... ... ізін ... ... өзгерістерге жетпей, басылып қалатындығын
көрсетеді.
Елестің ... ... ... есте ... ... ... нуклеин дейтін қышқыл молекулаларының бөлінуімен байланысты
деп санап, бұл генетикалық немесе ... ... ... беріліп отырады деп
есептеледі. Ал онтогенетикалық не дара адамның елесі рибонуклеин қышқылына
байланысты (РНК) делінеді. Мұның мәнін ... ... үшін ... ... ... Алматы қаласынан Кеген ауданы жаққа бір самосвал машинасы
кетеді. Машина сағатына 50 км жол жүреді. Сол ... 95 км жол ... ... жүргізуші жарақаттана-ды. Жүргізуші емделіп шыққан соң одан
апатқа кімнің кінәлі екендігін сұрағанда, ол 70—75 ... ... ... ... айта ... Бірақ 75 км-ден 95 км-ге дейінгі аралық
та болған оқиғаларды айта ... Оның ... - ... ... ... ... есінде сақталмағандығы.
Швеция биохимигі Хиденнің зерттеулері клеткаларда тітіркендіргіш-терді
күшейтудің РНК затын ... ұзақ ... бойы ... іздер қалдыратынын
анықтаған. РНК өте өзгергіш; оның ... ... 10'5 -1020 - ға ... ... ... ... ... биохимиялық зерттеулер арқылы
табылған жаңа ... ... ... елес процесін басқаруда үлкен
жетістіктерге жеткізуі мүмкін. Адамның елес процесі - өте ... ... ... орай ... ... қарай дамып, бүтіннен бөлшекке -
организмнен мүшеге, одан клеткаға және керісінше ауысып отыратын ... ... ... әр ... ... ... ... бір-бірін толықтырып отырады.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, қайта жаңғырту процесі ... ... ... ... ... ... ... елестермен негізделе жарыққа шығып
отырады.
Елесті түйсікпеп қабылдаудан ойлауға өтердегі көпір деуте болады. Елес
арқылы адам ... мен ... аз да ... ... ... ... ... И. М. Сеченов оны "Заттық ойлау" деп өте дұрыс ... - ... ... есте сақтауға, сол заттардың типтік, басты
белгілерін көрсететін ой-тәсілдеріне (анализ, ... ... ... оның ... ... ... ... Демек, белгілі бір зат
жөнінде елесіміз боса ғана оның ... не үшін ... ... еске ... ... ... түрлері де түйсіктер мен қабылдаудың бөлінісіне ... адам ... ... пішінін, көлемін көру ... ... ... таныс адамның даусын, иттің үргенін, сиырдың
мөңірегенін, мысықтың ... есту ... ... ал ... ... иіс ... ... мақпалды, тасты, тікенек шөпті сипай-сезу
елестері арқылы ажыратамыз. Біздің ... — жеке ... ... ... ... дәрежесінің әр түрлі болатындығына
қарай жалпы, жеке болып екіге бөлінеді. Көп жалпыланған елестерді жалпы
елестер ... ... ... өзен туралы елесі - жалпы елес. Сырдария
өзені — жеке елес болады.
Оқу процесінде балалардың елесін тәрбиелеуге үлкен мән ... ... ... жазуға үйрету анық, дәл елестерсіз мүмкін емес. Егер ... ... ... ... елес ... ол дұрыстап жаза алмайды.
Көру елестері сурет сабағында аса қажет. ... зат ... ... ... ... ол суреттерді соған сәйкес етіп сала алады. Елестер
қабылдаулардың негізінде ... ... ... ... қабылдауы
толық болса ғана елестері де толық болады. Оқушы өзі ... ... ... ... ... сезінетін болса, опың елесі де тиянақты
қалыптасады. ... ... ... ... үй ... ... ... кейін мұны жатқа салатыны ескертілсе, баланың байқауы
тереңірек ... ... ... ... ... ... ... дамытуда
арнаулы жаттығулар жасап отыру қажет. Мәселен, сурет сабағында ... ... ... ... ... кейін одан жатқа сол затты салуды
талап етсе және осындай әдісті бірнеше рет қайталаса, ... көру ... ... ... ... өмір ... аз, ... әлі
жетілмегендіктен, затты жалпылай алу қабілеті нашар болады. Мұғалім осы
жағдайды ескере ... ... ... ... мол болуын ойластыруы
тиіс. Мұнсыз жоғары сыныпқа ... ... оқу ... ... түседі. Мектепке түскен балалардың елес қорының ... ... оның ... ... ... де ... Егер үйде
баланың ақыл-ойының дамуына жеткілікті көңіл бөлінген болса, мұндай баланың
әр ... ... бар ... ... де, ... ... ... Мектеп жасына
дейінгі балалардың елестерін дамытып отыру, оларды оқу ... ... бір ... ... ата-аналардың естерінде болуы
тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.Алдамұратов Ә.Қызықты психология. А, «Қазақ университеті», 1992.
2.Алдамұратов Ә. ... ... ... ... ... «Мектеп», 1983.
3. Алдамұратов Ә., М. Мұқанов. Психология пәнінен ... ... ... ... ... 1978; ... бөлім.1979.
4. Аймауытов Ж.. Психология (оқу құралы). Қызылорда —Ташкент, 1926.
5. Әбдірахманов А., Жарықбаев Қ. Психологиялық орысша-қазақша
сөздік. Алматы, «Мектеп», ... ... К. ... Алматы, 1993жыл.
7. Жарықбаев «Жантану негіздері» Алматы, 2002 жыл.
8. Жалпы психология. В. В. Богословский т. б. редакциясымен. А, «1980.
9. ... Ю.Б. ... в ... ... М, ... ... Н., ... Алматы, «Мектеп», 1976.
11 .Мұқанов М. Жан жүйесінің сыры. ҚМБ. Алматы, 1964.
12. Мұқанов М. Ми және сана. ҚМБ, ... ... ... М. ... ... ... «Қазақстан» баспасы.1980.
14. Мұқанов М. Бақылау және ... ҚМБ, ... ... ... Т. «Жалпы психология» Оқулық – Алматы, 1993жыл.
16. Сәбет Балтаұлы Бап – Баба ... ... ... ... ... С.Л. ... общей психиологии», Москва, 1989год.
18. Линден Ю. «Обезьяны, человек и ... ... ... ... Б. М. ... Орта ... ... оқулық.
ОПБ,А,1953.
20. Темірбеков А., Балаубаев С. ... ... ... ... ... Алматы: «Мектеп», 1966.
-----------------------
Елестің таным жүйесіндегі орны
Адамның тәжірибелік іс - ... ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
3DS Max3 бет
Автор өмірі9 бет
Ауыз су. дистильденген су6 бет
Бастауыш – сынып оқушыларының психологиялық дамуына арналған сабақтар44 бет
Геометриялық оптика12 бет
Геосаясат сұрақ-жауап түрінде82 бет
Джон Локктың педагогикалық теориясы5 бет
Ертегі мазмұны бойынша ересек балаларды сурет салуға үйрету38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь