А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары жайлы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1.ТАРАУ А. БАЙТҰРСЫНОВТЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ
А.Байтұрсынов өмірі мен шығармалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
2.ТАРАУ А. БАЙТҰРСЫНОВ ӨЛЕҢДЕРІНІҢ КӨТЕРГЕН ПРОБЛЕМАЛАРЫ
2.1Ахмет Байтұрсыновтың қоғамдық қызметі, қайраткерлігі ... ... ... ... ... ... ... 10
2.2 Қаламгер шығармашылығындағы азаттық рухы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
Отарлық езгідегі қазақтың азаттық жолындағы ұлттық мұратынан туындайтын елдік қасиеттегі мәңгілік мәселелерін шығармашылық және қоғамдық қызметінің өмірлік өзегі етіп ұстанған Алаш арыстарының өнегелі ғұмыры, жасампаздық мұрасы сан ұрпақты отаншылдық биігіне жетелейтін қуатты күш. ХХ ғасыр басындағы ұлт санаткерлерінің азаттық жолында атқарған саяси және рухани іс-тәжірибелерінің тарихи тағылымы қазіргі тәуелсіздік рухындағы қоғамдық сананы елшілдік ұстанымға негіздеуде өзекті сипат алуда. Ел тарихындағы саяси зияткерлік пен санаткерлік өрлеудегі Алаш кезеңінің тұтас дәуірлік болмыстағы бағытын тануда қазақтың рухани және саяси көсемі Ахмет Байтұрсынұлының қоғамдық қызметі, сан салалы шығармашылық тұғыры асқақ.
Алып тұлғаның ұлт азаттығы мен рухани кемелдену жолында атқарған өлшеусіз тарихи еңбегі «қазақтың ұзын-ырға тарихымен жалғасып кететін қызмет, істеген ісімен өзіне орнатылған ескерткіш - мәңгілік ескерткіш» (М.Әуезов) болып қалады. «Қазақ халқын байға, кедейге бөлмей намысын бірдей жыртып, арын бірге жоқтаған» (С.Сейфуллин) А.Байтұрсынұлы қазақ руханияты мен қоғамдық тарихындағы бірегей құбылыс[1,3].
«Құл болған халықтан туып, құлдықтың қорлық, зорлығын көріп отырып, қазақ қалам қайраткерлері қаламын ұлтының ауырын жеңілдету, ауруын азайту жолына жұмсамасқа мүмкін емес; кемшілік көрген жұрттан туып, кемшіліктен құтқаруды мақсат етіп, ылғи сол жолда жұмыс қылған қазақ қалам қайраткерлері жұртшыл, ұлтшыл, яғни халқына жаны ашитын, халқының жаны ауырғанда жаны бірге күйзелетін, бауырмал болмасқа тағы мүмкін емес. Олай болмаған болса, онда табиғат заңынан тысқары адамнан шошқа, шошқадан күшік туған сиықты болып шығады... Қазақ жем болудан түбінде декрет қуатымен құтылмайды, мәдениет қуатымен құталады...Азаттық асылы мәдениетте, мәдениет күшеюінің тетігі оқу мен әдебиетте» деген өршіл азаматтық ұстанымымен ұлттық әдебиет пен мәдениетті өркендету ғана отаршыл және әкімшіл-әміршіл саяси билік жүйе қысымынан арылтатынын кемеңгерлікпен түйді[2,8].
1. Қойгелдиев м. Алаш қозғалысы.- А.:Санат, 1995.
2. Қойгелдиев М. Ә.Бөкейханов шығармалар А.:Қазақстан,1994 .
3. Қозыбаев М. Историография Казахстана: уроки истории.- А-А.,
1990.
4. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты.- А., 1992.
5. Қозыбаев М., Қозыбаев Ч. Қазақстан тарихы.- А., 1997.
6. Құл-Мұхаммед М. Алаштың қайраткерлерінің саяси- құқықтық көзқарастарының эволюциясы.- А.:Атамұра, 1998.
7. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.- А.:Санат, 1995 .-З б.
8. Оралтай X. Алаш-Түркістан түркілерінің ұлттық-азаттық үшін
күресінің ұраны. - 8 б.
9. Құсанова Ш. "Алаш" партиясы тарихын зерттеу хақында.-
42 б.
10. Қордабаев Т. «Көне шындыққа жаңа көзқарас», «Халық кеңесі», 1993,
11. Сомжүрек Ж. «Ақыл-ойдың асқар алыбы», «Торғай таңы», 1990, 28
12. Шаяхметов А. «Ахаң түрлеген тіл», Дала қоңырауы», №1, жылқы
13. Ысмағұлов Ж. «А. Байтұрсынов», «Торғай таңы», 1994, 27 қаңтар.
14. Байтұрсынов А. «Оқужай жайы», «Соц. Қазақстан», 1989,7 ақпан.
15. Айтбаев Ө. «Қазақ терминологиясының атасы», «Қазақстан әйелдері»,
16. Дәуітов С. «Айтықшы мұң», «Алматы ақшамы», 1989, 30 мамыр.
17. Библиографический словарь отечественных тюркологов. Дооктябрьский период. М, 1947, стр
18. Қ. Мұқаметов. «Бес арыс», 261 б.
19. Қазақ тілінде басылған кітаптардың көрсеткіші «Білім кеңесі», 1926, 56
20. Байтұрсынов А. «Жаңа мектеп», «Қай әдіс жақсы?», 1928,
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ........................................................................................................................3
1-ТАРАУ А. БАЙТҰРСЫНОВТЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ
А.Байтұрсынов өмірі мен шығармалары..................................................................5
2-ТАРАУ А. БАЙТҰРСЫНОВ ӨЛЕҢДЕРІНІҢ КӨТЕРГЕН ПРОБЛЕМАЛАРЫ
2.1 ... ... ... ... қайраткерлігі............................10
2.2 Қаламгер шығармашылығындағы азаттық рухы..............................................15
ҚОРЫТЫНДЫ...........................................................................................................25
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.........................................................26
КІРІСПЕ
Отарлық езгідегі қазақтың азаттық жолындағы ұлттық мұратынан туындайтын елдік қасиеттегі мәңгілік мәселелерін шығармашылық және ... ... ... ... етіп ... Алаш арыстарының өнегелі ғұмыры, жасампаздық мұрасы сан ұрпақты отаншылдық биігіне жетелейтін қуатты күш. ХХ ... ... ұлт ... ... ... ... ... және рухани іс-тәжірибелерінің тарихи тағылымы қазіргі тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... өзекті сипат алуда. Ел тарихындағы саяси зияткерлік пен санаткерлік өрлеудегі Алаш кезеңінің тұтас ... ... ... ... ... ... және саяси көсемі Ахмет Байтұрсынұлының қоғамдық қызметі, сан ... ... ... асқақ.
Алып тұлғаның ұлт азаттығы мен рухани кемелдену жолында атқарған өлшеусіз тарихи ... ... ... ... ... ... қазақ руханияты мен қоғамдық тарихындағы бірегей құбылыс[1,3].
деген өршіл азаматтық ұстанымымен ұлттық ... пен ... ... ғана ... және әкімшіл-әміршіл саяси билік жүйе қысымынан арылтатынын кемеңгерлікпен түйді[2,8].
Курстық жұмыстың мақсаты мен міндеті. Курстық ... ... ... ... ... бұла күш ... тау ... қайраткерлік және шығармашылық қызметімен елге шексіз сүйіспеншілікпен ерен еңбек ... ... ... ... ... ...
- Ахмет Байтұрсыновтың негізгі идеясын анықтау;
- Жаңа реалистік әдебиеттің, ағартушылық-халықтық бағыттағы әдебиеттің ерекшеліктері мен көтерер жүгін ... ... ... және ... ... Курс ... ... мәселелерді қазақ әдебиетінің тарихы пәнінде деректік негіз ретінде қолдануға, сондай-ақ курс жұмысын, реферат жазу кезінде ... ... ... ... ... жұмыстың мәнін ашу үшін көптеген әдеби, тарихи материалдар материалдар қолданылды, соның ішінде жетекші ғалымдар Ә.Қайдаров, Т.Қор - ... ... ... ... - ... ... ... - К.Нұрпейісов, М.Қойгелдиев, С.Өзбеков, жас ғалымдар - А.Мектепов, Ғ.Әнесов, Б.Байғалиев т.б. ... ... ... ... Курс ... ... ретінде әдебиеттану ғылымдарының жетістіктері, кешенді, салыстырмалы ғылыми әдістер алынды.
Курстық ... ... мен ... Ахмет Байтұрсыновтың өмірі мен халық үшін атқарған қызметін жан-жақты, терең зерттеу, олардың әрқайсысын халық арасында насихаттау - ... күн ... ... ... ... ... ... азаттық үшін атқарған қызметінің маңызы мен мағынасын ... ... ... ... Курс ... кіріспеден, екі тараудан және қорытындыдан тұрады. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі соңынан беріледі.
1-ТАРАУ А. БАЙТҰРСЫНОВТЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ
+ ... ... мен ... ... ... Абай,Ыбырай,Шоқан салған ағартушылық, демократтық бағытты жалғастырушы-Байтұрсынұлы Ахмет 5 қыркүйек 1872 жылы, қазіргі Қостанай облысы, ... ... ... ... ... ... ... ақыны, әдебиет зерттеуші ғалым, түркітанушы, публицист, педагог, аудармашы, ... ... ... ... 20 ... ... ... қозғалысы жетекшілерінің бірі, мемлекет қайраткері, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының ... ... ... ұлттық жазудың реформаторы,ағартушы, Алаш-Орда өкіметінің мүшесі.
Атасы Шошақ немересі Ахмет өмірге келгенде ауыл ақсақалдарынан бата ... азан ... атын ... Әкесінің інісі Ерғазы Ахметті Торғайдағы 2 сыныптық орыс-қазақ мектебіне береді. Оны 1891 жылы бітіріп, Орынбордағы 4 жылдық мектепке оқуға түседі. 1895 - 1909 жылы ... ... ... ... ... ... оқытушы, Қарқаралы қалалық училищесінде меңгеруші қызметін атқарады.
Байтұрсыновтың саяси қызмет жолына түсуі 1905 жылға тұс келеді. 1905 жылы Қоянды жәрмеңкесінде ... 14500 адам қол ... ... ... (арыз-тілегі) авторларының бірі Байтұрсынұлы болды. Қарқаралы петициясында ... ... сот, ... ... беру ... ... ... мүддесіне сәйкес өзгерістер енгізу, ар-ождан бостандығы, дін ұстану еркіндігі, цензурасыз газет ... және ... ... ... ... күні ... Дала ережесін қазақ елінің мүддесіне сай заңмен ауыстыру мәселелері көтерілді. Онда қазақ ... орыс ... ... аударуды үзілді-кесілді тоқтату талап етілген болатын. Сол кезеңнен бастап жандармдық бақылауға алынған ... 1909 жылы 1 ... ... ... ... ... ... түрмесіне жабылды.
Ресей ІІМ-нің Ерекше Кеңесі 1910 жылы 19 ақпанда Байтұрсыновты қазақ облыстарынан тыс жерге жер ... ... ... ... Осы ... сәйкес Байтұрсынұлы Орынборға 1910 жылы 9 наурызда келіп, 1917 жылдың соңына дейін сонда тұрды. Байтұрсынұлы өмірінің Орынбор кезеңі оның қоғамдық-саяси ... аса ... шағы ... Ол осы ... 1913 - 1918 жылы ... ең жақын сенімді достары Ә.Бөкейханов, М.Дулатовпен бірігіп, сондай-ақ қалыңқазақ зиялыларының қолдауына сүйеніп, тұңғыш жалпыұлттық ... ... ... ... ... халқын өнер, білімді игеруге шақырды.
Байтұрсыновтың Орынбордағы өмірі мен қызметі Ресей үкіметінің қатаң жандармдық бақылауында болды. Ол жабылған негізсіз жала ... ... ... шықты. Байтұрсынов 1917 жылы рев. өзгерістер арнасында ... ... ... тарихында терең із қалдырған Қазақ съездері мен Қазақ к-ттері сияқты тарихи құбылыстың қалың ортасында жүрді, ... ... ... ... саяси теориялық бағыт-бағдар беріп отырды.
Байтұрсынұлы Алаш партиясы бағдарламасын даярлаған шағын топтың құрамында болды. Байтұрсынов пен ... ... ... ... келе жатқан ру - жүзаралық алауыздыққа байланысты Алаш Орда үкіметінің құрамына ... ... ... ... ... ... қазақ ұлттық мемлекеттік идеясын жасаушы топтың ішінде болғандығын замандастары жақсы біліп, мойындады.
Алаш Орда құрамын бекіткен 2-жалпықазақ съезі ... ... ... оның ... етіп ... бекітті. 1919 жылы наурызға дейін Алашорда үкіметінің Торғай облысы бөлімінің мүшесі болды. Байтұрсынұлы 1919 жылы наурызда Алашорда үкіметі атынан Мәскеуге ... ... ... аттанды, осы жылғы шілдеде РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесі мен Қазақ әскери-рев. к-ті ... ... ... ... ... ... ... басшылары мен мүшелеріне Кеңес үкіметінің кешірімі жарияланды. Байтұрсынұлы бұл тарихи кезеңде деген пікірде болды (ҚР ҰҚК архиві, 78754-іс, 6-т., 44-п). 1920 жылы ... ... ... ... ісіндегі алғашқы қадамын қатал сынға алған хатын жолдады. Қазревком мүшесі ретінде Қазақстанның Ресеймен шекарасының қалыптасу ісіне белсенді ... ... ... ... 1919 ж. 27 ... ... ... Челябинск облысына қосу туралы шешіміне қарсы Б-тың жазған саяси наразылығы Қостанай уезін Қазақстан құрамына қайтаруға негіз болды. Ол 1920 ж. ... ... ... ... ... құрамына еніп, 1920 - 1921 жылы Қазақ АКСР-і халық ағарту комиссары ... ... ... жылы ... халық комиссариаты жанындағы Академиялық орталықтың, 1922 - 1925 жылы ... ... ... ... -- әдеби комиссиясының, Қазақ өлкесін зерттеу қоғамының төрағасы болып қызмет атқарды. Байтұрсынұлы түрлі мемлекеттік қызметке ат ... ... ... бір ... ... жаны ... ... жұмысынан да қол үзбеген.
1921 - 1925 жылы Орынбордағы, 1926 - 1928 жылы ... ... ... ... ... ... тілі мен әдебиеті, мәдениет тарихы пәндерінен сабақ берді. 1928 жылы ... ... ... педагогикалық институтының ашылуына байланысты ректордың шақыруымен осы оқу орнына профессор ... ... 1929 жылы 2 ... 43 Алаш қозғалысы қайраткерлерімен бірге ол Алматыда тұтқынға алынып, осы жылдың соңына қарай тергеу үшін ... ... ... ... КСРО ... комиссарлар кеңесі жанындағы ОГПУ 1930 ж. 4 сәуірдегі шешіміне сәйкес ... ату ... ... Бұл ... ... рет өзгерістерге ұшырады: 1931 жылы қаңтарда 10 жылға концлагерьге ауыстырылса, 1932 ж. ... 3 ... ... жер ... деп ... жылы ... ... нашарлап кетуіне байланысты қалған мерзімді Батыс Сібірде айдауда жүрген отбасымен (әйелі мен ... ... ... ... ... 1934 жылы ... ... Е.П.Пешкованың көмегімен Байтұрсынұлы отбасымен мерзімінен бұрын босатылып, Алматыға оралады. Бұл ... ... ... ... ... мекемелерде қысқа мерзімдік қызметтер атқарады. 1937 жылы 8 тамыза тағы да қамауға алынып, екі ... соң, яғни 8 ... ... Тұтас буынның төл басы болған Байтұрсыновтың алғашқы кітабы - 1909 жылы жарық көрді. Ол бұл еңбегінде ... ... ... елдің тұралаған халін жұмбақтап, тұспалдап жеткізді. Байтұрсынұлы мысал жанрының қызықты ... ... ... ... тілі ... әлеум. сананың оянуына ықпал етті. Ақынның азаматтық арман-мақсаты, ой-толғамдары кестеленген өлеңдері деген атпен жеке кітап болып жарық көрді (1911). ... ... ... - ... ... ... ... мәдениетті уағыздау, еңбек етуге үндеу. Ақын халықты қараңғылық, енжарлық, кәсіпке марғаулық сияқты кемшіліктерден арылуға ... ... ... ... - ... ғылымындағы алғашқы зерттеу еңбектердің бірі. Мақалада ұлы ақын Абайдың тарихи миссиясы, ... ... ... ұлттық сөз өнеріндегі маңызы, көркемдік-эстетик. сипаты баяндалды. Ол Абай өлеңдерінің даралығын, , сыншылдығын ұғындырды. Байтұрсыновтың Абайдың ақындық шеберлігі, поэзияға деген ... ... ... тұжырымдары қазақ әдебиеттану ғылымында жалғасын тапты. Оның деген зерттеуі (1926) қазақ тіліндегі тұңғыш іргелі ... ... ... ... тарихына, теориясы мен сынына, методологиясына тұңғыш рет тиянақты ... ... ... әдебиеттану ғылымының жүйесін жасады. Халық тілінің бай қоры көзінен мағынасы терең, ұғымдық аясы кең сөздерді термин етіп ... ... ... ... ... ... жанрлық формаларын топтап, жіктеп берді. Мысалы, сөз өнері, шығарма, ауыз әдебиеті, толғау, т.б. ғылыми-теориялық еңбекке қазақ ... ең ... ... мен ... терең шығармаларын мысал ретінде пайдаланды. Сөз өнері жайында жазылған әлемдік ... ең ... ... пайдалана отырып, әдебиеттанудағы ұғым, термин, категориялардың соны ұлттық үлгілерін ... ... ... теңеу, ауыстыру, кейіптеу, әсірелеу, алмастыру, шендестіру, үдету, түйдектеу, кекесіндеу, т.б. ақындық дарын ... ... ... ... ... ғылыми тұжырым берілді. Өлеңге жан-жақты зерттеу жасап, ... ... ... буын, ұйқас, т.б. ұғымдарға анықтама берді.
Байтұрсынұлы қазақ ... даму ... ... ... ... берген. - сан-салалы әдебиет табиғатын жан-жақты ашып, талдап-түсіндірген ғылыми- зерттеді. Байтұрсынұлы қазақ ... ... ... ... ... ол - ... тарихының мұрасын, ауыз әдебиеті үлгілерін жинаған зерттеуші ғалым. Көркемдігі ... жыры (1923) мен ... ... төрт жүз ... ... ... (1926) ... етіп шығарды. Халық мұрасына үлкен жанашырлықпен қараған Ахмет Байтұрсынұлы айтты. Байтұрсынұлы - ... ... ... ... ірі ... Ол ... халқына, зиялы қауымға газеттің қоғамдық қызметін ұғындырып, баспасөздің өркениетті, тәуелсіз елге аса қажет нәрсе екенін жанкешті іс-әрекетімен көрсетті. Байтұрсынұлы ұйымдастырып, бас ... ... ... ... ойға ірі ... ... ... сілкініс әкелді. газеті халықтың рухын сергіткен ірі құбылысқа айналды. Байтұрсынұлы - әлеум. мәселелерге, қоғамдық ой-пікірге ықпал жасаған ... Оның ... ... ... өткір ойларымен сол кезеңнің шындығынан хабар береді. Абайдың қоғам ... ... ... ... ... ... ... жағдай, оқу-ағарту, халықтың тұрмыс-тіршілігі туралы мәселелерді қозғады. Қазақ зиялыларының жан-жақты білімдар әрі ... ... ... легін қалыптастыруда Байтұрсыновтың публицист, баспасөз ұйымдастырушы ретіндегі еңбегі ұшантеңіз. Ол - қазақ ғылымы тарихында ұлттық әліпби жасап, жаңа үлгі ... ... ... ... ... табиғатына бейімделген араб жазуы негізінде жасалды. Ол Қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде (Орынбор, 1924), ... ... 1926) араб ... ... ... құндылығын жан-жақты тұжырыммен дәлелдеген ғылыми баяндама жасады. Бұл ... ... ... ... ірі ... ... ... табылады. Ол халыққа ғылым-білімнің қажеттілігін түсіндірумен ғана шектелмей, білім беру ісін ... ... күш ... ... ... мектептерінен оқып шыққан ұлт мамандарының өз тілін қолданудағы кемшіліктерін көріп: деп ... ... (1912) - ... жазылған тұңғыш әліппелердің бірі. Бұл әліппе оқытудың жаңа ... ... ... 1925 ... ... бірнеше рет қайта басылды. қазіргі әдістеме тұрғысынан әлі күнге дейін ... ... ... бағаланады. Байтұрсынұлы қазақ тілінің тазалығын сақтау үшін қам қылды. Өзі жазған (1929): деген. Б. қазақ мектептерінің мұқтаждығын өтеу ... ... ... пән ... ... ... оқулықтар жазды. Оның үш бөлімнен тұратын атты оқулығының ... ... ... 1915 ... морфологияға арналған бөлімі 1914 ж., синтаксис бөлімі 1916 жылдан бастап жарық көрді. - ... ... ... ... ... қазіргі қазақ тілі оқулықтарының негізі болып қаланды. қазақ тіл білімінің тарау-тарау ... ... ... ... негізін салған зерттеу. Оның тілдік ұғымдарға берген анықтамаларының ... ... ... ... ғылым үшін өте маңызды. Ол тұңғыш төл граммат. терминдерді қалыптастырды. Мысалы, зат есім, сын есім, етістік, есімдік, ... ... ... ... ... ... сөз ... сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз, т.б. жүздеген ұлттық терминдерді түзді. Сондай-ақ Байтұрсынұлы практикалық құрал ... , ... ... ... ... ... ... Ол - қазақ тілін оқыту әдістемесінің іргетасын қалаған ғалым-ағартушы. ... ... ... ... ... ... енгізген , деген арнайы бөлімдер қазіргі заманғы ... ... үшін де өз ... ... жоқ. Байтұрсыновтың ақын, аудармашы, ғалым-тілші, әдебиеттанушы ретіндегі ұлан-ғайыр еңбегі өз дәуірінде зор бағаға ие ... 1923 жылы ... 50 ... ... Орынбор, Ташкент 1922 жылы қалаларында салтанатты түрде аталды. С.Сәдуақасов, С.Сейфуллин, М.Әуезов, М.Дулатов, Е.Омаров сияқты замандастары баспасөзде мақалалар жариялап, Байтұрсыновтың қазақ ... ... ... өте ... ... ... мен қызметіне, шығармашылығына ғылыми пікір-тұжырымдар айтылды. Әуезов Ахмет туралы деген мақаласында деп жазды. 1929 ж. ... ... ... ... деген ғылыми әділ баға берілді. 1933 жылы шыққан М.Баталов пен М.С.Сильченко|Сильченконың деген кітапшасында: деп Б-тың қоғамдық ... ... ... ... ... Б. ... ... алуға көп жылдар бойы тыйым салып, ол туралы ... ... ... Саяси қысымның қаупіне қарамастан белгілі түркітанушы, академиг А.Н.Кононов деген еңбегінде (1974) Байтұрсыновтың ... ... ... әлеум.-қоғамдық қызметін, басты еңбектерін нақты айтты. Оның қазақ әліппесінің авторы екендігі, қазақ тілінің фонетикасы, синтаксисі, этимологиясы, әдебиет теориясы мен мәдениет ... ... ... ... 1988 жылдан кейін Қазақстандағы көптеген көше, мектептерге Байтұрсын есімі берілді. Тіл білімі институты, Қостанай университеті Байтұрсыновтың есімімен аталды. 1998 жылы оның ... 125 жыл ... ... ... атап ... ... қаласынданда республика ғылыми конференция өткізілді, Байтұрсыновтың мұражай-үйі мен ескерткіші ашылды.
Сәкен Сейфуллин баға беріп, Ахмет Байтұрсынұлы туралы былай депті:
Өзге ... ... шен ... ... ... ... ... көніп, ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын жыртып, ұлттық арын жоқтаған патша заманында жалғыз-ақ Ахмет еді. ... ол ... ... ... уез, ... ... күш ... тілмәш болып, кейбірі арын сатып ұлықтық іздеп жүргенде, Ахмет ... ... ... ... ... ... ... арын іздеп, өзінің ойға алған ісі үшін бір басын ... ... ... былай депті:
Ахаң өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған қайраты, біз ұмытсақ та, ... ... ... ... ... ... ... дегенін болдырып үйренген большевиктер бұл ақиқатты теріске шығарып, оның есімін де, еңбегін де тарихтан өшіруге тырысып ... Оны бар ... адал ... ... ... туған халқына жау етіп көрсетіп, деген жалалы жамылғыны жауып, атқызды, атын ... ... ... ... олар ... жете алмады. Жала - бұлт, шындық - күн екен, заманы қайта туып, шындықтың шұғыласы өз нұрын ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы өз халқымен қайта табысты.
А.Байтұрсынұлы-қазақ тілінің негізін қалаушы
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әліппесі мен қазақ тілі оқулықтарын жазуды 1910 ... ... ... алады. Онымен қоса қазақ графикасын жасауға кіріседі. Қазақ графикасының ... ... ... ... көп ғасырлық дәстүрі бар, өзге түркі халықтарды да пайдаланып отырғандықтан, туыстық, ... ... бар араб ... алады. Оны қазақ фонетикасына икемдейді, ол үшін қазақ дыбыстары жоқ таңбаларды алфавиттен шығарады, арабша таңбасы жоқ дыбыстарына таңба ... ... ... ... -- ... ... ... сай жазуға ыңғайлы дәйекші белгі жасайды. Сөйтіп, 24 таңбадан тұратын өзі деп, ... деп ... ... ... графикасын түзеді. Одан осы жазуды үйрететін әліппе жазады. ... оқу- ... ... сол ... ... ... мойын бұрды. Әрбір зиялы азамат халқына қара танытып, сауатын ашуды, ол әрекетті құралдарын жазудан бастауды мақсат етті. Сол 1911-1912 ... ... Уфа, ... ... ... ... жарық көрген. Ахмет Байтұрсынұлының [8]әліппесі деген атпен 1912-1925 жылдары арасында 7 рет қайта басылып, оқыту ісінде ұзақ әрі кең ... 1926 жылы ... жаңа ... ... ... ... ... тілінің табиғатын, құрылымын танып-танытудағы қызметі енді мектепте қазақ ... пән ... ... ... ... ... Осы тұста оның атақты атты үш бөлімнен тұратын, үш шағын кітап болып жарияланған ... ... тек ... ... басы емес, қазақ тілін ана тілімізде танудың басы болды, қазіргі қазақ тілі атты ғылым саласының, іргетасы болып ... ... ... тіл ... ... зерттеп, танып-білу тарихымызда Ахмет Байтұрсынұлының мен орны ... ... тіл ... ана ... ... ... ... тағы бір зор еңбегі -- ғылымының осы саласының терминдерін жасауы. Ғалым қазақ тілі ... ... ... әрқайсысына қазақша атау ұсынды. Осы күні қолданылып жүрген зат есім, сын есім, етістік, ... ... ... ... ... баяндауыш, жай сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз деген сияқты сан ... ... ... ... ... Байтұрсынұлынікі. Бұлар не бұрынғы қарапайым сөздің мағынасын жанғырту арқылы, не жаңа тұлғадағы сөз жасау арқылы дүниеге келген соны сөздер, сәтті ... ... ... олардың күні бүгінге дейін қолданылып келе жатқандығы.
2-ТАРАУ А. БАЙТҰРСЫНОВ ӨЛЕҢДЕРІНІҢ КӨТЕРГЕН ... ... ... қоғамдық қызметі, қайраткерлігі
Ахмет Байтұрсынов -қыры мен сыры ... көп ... Ол ... ... өз ... ... басшы, дарынды ғалым-түрколог, ол -әдебиетті. Ол Абайдың кесек тұлғасын ... ... оның ... ... ... ... ... сыншы. Ол -әдіскер педагог.
Халық ағарту ісіне білек ... ... ... ... ... оқу ... ... айналысқан Ы. Алтынсарин екені белгілі. Ол: ,-деп жазды.
Ахмет ... ... ... ... ... ... ауданы Сарытүбек ауылы - 8.12.1937, ... ... - ... халқының 20 ғасырдың басындағы ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің бірі, мемлекет қайраткері, ақын, публицист, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салушы ... ... ... ... ... Атасы Шошақ немересі Ахмет өмірге келгенде ауыл ақсақалдарынан бата алып, азан ... атын ... ... ... Ерғазы Ахметті Торғайдағы 2 сыныптық орыс-қазақ мектебіне береді.Ұлы ағртушы бастаған осы ... ... ... дамыта жалғастырушы А. Байтұрсынұлы болды [4,12].
Ахмет Байтұрсынов 1886 жылы Торғайдағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесіне түсіп, оны
1891 жылы ... Сол жылы ... ... ... ... ... 1895 жылы ОММ-нің Педагогикалық кеңесінің шешімімен деген атақ беріледі. ... ж.ж. ... ... Қарқаралы уездерінде ауылдық, болыстық мектепте, екі сыныптық училищеде оқытушылық қызмет атқарады.
1902-1904 ж.ж. ... ... ... ... ... ... іс жүргізуші лауазымын атқара жүріп, бұратана ұлтының санасын ояту мақсатында ... ... ... ... жылы ... оқығандарымен бірге Қоянды жәрмеңкесінде бас қосып, тарихта белгілі Қарқаралы құзырхатын (петициясын) жазады.
1905-1908 ж.ж. Қарқаралыдағы орыс-қазақ училищесінің оқытушысы әрі меңгерушісі болып, екі ... ... ... ... жылы саяси көзқарасы үшін Қарқаралы абақтысына қамалады.
1910 жылы 9-наурызда Орынборға жер аударылады.
1911 жылы өлеңдер жинағы жарияланып, ... ... рет ... ... Осы жылы ... , , , , , , , , т.б. ... ... жарияланады[10,31].
1912 жылы Қазақ әліпбиін (төте) түрлеп, қолданысқа ұсынады. Осы жылы қазақша әліппесінің бірінші кітабы шығады. журналында , , ... ... ... , ... , , , , , т.б. ... мақалалары басылады.
1913-1918 ж.ж. қырғыз атанған жұртының атауын қайта жаңғыртып, газетін шығарды. Газеттің ұйымдастырушысы әрі бас сарапшысы қызметін атқарады. ... ... ... ... ... арнауын былай деп аяқтады:
газетінің дәл сол кездегі тарихи ... ... ... осы ... ... ... былай деп көрсетті: , деген тұжырым арқылы мерзімді ... ... ... орнын, оның саяси маңызын барынша айқындап берді. газеті либералдық-демократиялық бағыттағы идеяларды білдірді. ... ... ... ... ... және ... өмірінің дамуымен таныстыра білген газеті партиясының ... ... Осы ... ... ахуалды баяндаған цензура көтермейтін мақалалар жариялағаны үшін әкімшілік А.Байтұрсыновқа бірнеше мәрте (1914-1915) ... ... ... ... ... Бұл -- ... рет ...
1918-1919 ж.ж. партиясының жетекшісі, үкіметінің жетекшілерінің бірі әрі оқулықтар жазу ... ... ... ... ... Осы жылы ... атты ... жарияланады.
1917 жылы патшаның тақтан құлауын Ахмет Байтұрсынов зор қуанышпен қарсы алып, Әлихан Бөкейхановтың басшылығымен қазаққа бостандық, теңдік әперу үшін саяси ... ... ... ... жылы ... революциясының жеңісінен кейінгі елдегі революциялық процестердің қарқынды дамуы барысында Әлихан Бөкейхановтың ... ... ... ... қазақ интеллигенциясының өкілдері ұлттық партия құру жоспары бойынша өз жоспарларын жүзеге ... ... 1917 жылы 21-26 ... ... ... І-ші ... съезде Ахмет Байтұрсынов пен Міржақып Дулатов құру идеясын ұсынды . І-ші жалпықазақтың съездің қортындасында ... ... ... ... Әлихан Бөкейханов қазақ халқының көсемі, партия басшысы болып сайланды. Бірақ қоғамда аласапыран ... ... ... ... ... ... және оның серіктерінің қазаққа дербес ұлттық автономия алып береміз деген әрекеттерін тұйыққа тіреді. Алаш қозғалысы білімсіз кедей-кемшіктің ... ... арқа ... жүгенсіз коммунистік қозғалысқа қарсы тұруға ол заманда қауқарсыз еді. ... ... және ... ... болуды ойлаған Ахаң 1919 жылдың наурызында Кеңестер өкіметі жағына өтті, алғашқы өлкеде құрылған ... ... ... ... Ахаңдай ірі тарихи тұлғаның беделі уақытша болса да большевиктерге де қажет болды. Ол екі жылдай Республика халық ағарту комиссары қызметінде ... ... ... ... осы ... ... тұрғызуға қыруар еңбек сіңірді. Қазақ халқының қоғамдық ой-санасының дамуындағы барлық саяси қозғалыстар А.Байтұрсыновтың ... ... Ол ... ... ... ... революциясын және Совет өкіметін тануға дейінгі саяси даму кезеңдерінен өтті [6,13].
1919 жылғы жаз бен күзде Ахмет Байтұрсыновтың инициативасымен Қазревком өз ... ... ... бөлігімен байланыс жасау және оның басшыларымен келіссөздер жүргізу үшін ... ... ... ... ... рет ... Қазревкомның және оның төрағасы қызметін көп жағдайда өзі атқарған Ахмет Байтұрсыновтың осы мәселедегі табандылығы Торғайда болған оқиғаларды ... және ... ... бөлімінің түгелдей Совет жағына шығуын қамтамасыз етпесе де, оның ... ... ... ... ... жүзеге асыру ниетінен туындаған еді. Түптеп келгенде Алашорданың батыс бөлімін ақтардың одақтасы болудан совет ... ... ... Орал ... ... ... тезірек аяқтаудың алғы шарттарының бірі еді . Шын мәнінде, Ахаңның және оның серіктерінің Кеңес өкіметі жағына кездейсоқ өтпегені белгілі. Бұл ... ... өзі ... 1919 жылы 3 ... ... атты ... төмендегідей пікір білдірген еді: . [11,4]
Ахмет Байтұрсынов және оның серіктері, шын мәнінде кеңестік билікті амалсыз ... ... Ахаң ... ... ... ... ... және қазақ елін ұлтық тұрғыдан дербес ету идеясынан бас тартқан емес
. Ол 1920 жылы 17 мамырда ... ... хат ... , -- дей келе ... ... билігін қазақтан шыққан комунистер қолына беруді талап еткен еді. Осы жылдың 12 шілдесінде Ахмет ... тағы да Т. ... ... З.Валидов, Ә.Ермеков, Х.Юмагулов тәрізді түркі халықтарының көрнекті тұлғаларымен бірге В.Ленинге хат жолдап, оның бұрынғы отарлаушы ел пролетариаты яғни орыс ... табы ... ... отар ... еңбекшілерін азат етеді деген қағидамен және панисламизмге қарсы күреске шақырған ұранымен өздерінің ... ашық ... ... ж.ж. ... Халық Комиссариаты жанындағы Академиялық Орталықтың төрағасы қызметін атқарады. Халық ағарту комиссиариаты жанынан құрылған Академиялық орталықтың ... ... ... ретінде Қазақ елінің ғылымын академиялық жолмен басқаруды ұйымдастырудың негізін қалады.
1922-1925 ж.ж. Қазақ Халық ағарту Комиссариаты жанындагы Ғылыми- әдеби ... ... ... ... ... ... құрметті төрағасы болады.
1925-1928 ж.ж. Қазақ елінің екінші астанасы болған Қызылорда қаласында тұрады, әрі ұлт жұмысының көшбасында ... ... жылы ... ... Қазақ мемлекеттік университетіне профессор лауазымымен қызметке кіреді. 4-қарашада газеті атты құттықтау сөзін, мақаласын ... ... 1929 ... ... ... қызмет атқарады. 1931 жылы РСФСР қылмысты істер кодексінің 58-бабының ең ауыр тармағы бойынша ату жазасына кесіледі, бірақ үкім қайта қаралып, 10 ... бас ... ... ... рет жер ... ... ж.ж. ... айдауда болады. Жыл соңында Ресейдің Кривошеин ауданына қарасты Жуково елді мекеніне тұрақтауға рұқсат алып, осында ... ... жуық ... Осы жылы ... жерлестері басылымында , , өлеңдерін жариялайды.
1934 жылы ... ... ... босатылып, Алматыға келеді. Осы жылы атты ғылыми еңбек жазуды ... ... жылы ... ... ... ... ... тұрады, мұнда 1936 жылдың 21-кыркүйегіне дейін істейді. Осы жылдары суретші В.Н.Хлудовтың қазақ ... ... ... ... пікір жазады. Өкінішке орай, И.Сталиннің 1925 жылғы 29 мамырдағы газеті туралы хаты Ахмет ... және оның ... және ... қуғындауға теориялық негіз қалады. Қазақстандағы қуғын-сүргінді жергілікті басшы Ф.Голощекин жандандыра ... ... ... ... ... ... 1929-1934 жылдары айдауды болған Ахмет Байтұрсынов, көп кешікпей, 1937 жылы ... жаңа ... ... жазықсыз атылып кетті [13,8].
2.2 Қаламгер шығармашылығындағы азаттық рухы
Отарлық ... ... ... жолындағы ұлттық мұратынан туындайтын елдік қасиеттегі мәңгілік мәселелерін шығармашылық және қоғамдық қызметінің өмірлік ... етіп ... Алаш ... ... ... жасампаздық мұрасы сан ұрпақты отаншылдық биігіне жетелейтін қуатты күш. ХХ ғасыр басындағы ұлт санаткерлерінің ... ... ... саяси және рухани іс-тәжірибелерінің тарихи тағылымы қазіргі тәуелсіздік рухындағы қоғамдық сананы елшілдік ұстанымға негіздеуде өзекті сипат алуда. Ел ... ... ... пен ... өрлеудегі Алаш кезеңінің тұтас дәуірлік болмыстағы бағытын тануда қазақтың рухани және саяси көсемі Ахмет Байтұрсынұлының қоғамдық қызметі, сан салалы ... ... ... ... ұлт азаттығы мен рухани кемелдену жолында атқарған өлшеусіз тарихи еңбегі (М.Әуезов) ... ... ... ... ... ... мен қоғамдық тарихындағы бірегей құбылыс. деген өршіл азаматтық ұстанымымен ... ... пен ... ... ғана ... және ... саяси билік жүйе қысымынан арылтатынын кемеңгерлікпен түйді [9,45].
Ахмет Байтұрсынұлы ... ... ... ... бастау алатын әл-Фараби кейінгі Шоқан, Абай, Әлихан дәстүріндегі энциклопедиялық кемел білім иесі бола отырып, өзінің ... ... ... ... ... халқының өркениет өрінен табылуына арнады. . Бұл Алаш азаттығы үшін ... ... шам ... ұлт ... азаматтық асқақ ұстанымындағы өмірлік заңғар мұраты болатын. 1895 жылдан бастап ... ... ұлт ... ... өмірі, қоғамдық қызметі ел мүддесіне арналды. Алаш санаткерінің атқарған кемел істер қазақ руханиятында мәңгілік өшпес ізін қалдырды. Сан қырлы дарынның ... ... ... ілкі ... ... мәйегіндегі даралық болмысын даралайды. Ұлт-азатшыл бағыттың көрнекті өкілі, ұлтының ұлы ұстазы, рухани көсемі А.Байтұрсынов та ... ... ... қалап азаттықтың ақ жолын ұсында. Оның осынау күрес жолындағы ел санасын серпілтер, жұрт жүрегін оятар ең әсерлі ... ... мен ... де ойлы мақалалары болдыА.Байтұрсынов - шығармашылықтық ... қай ... ... мол мұра ... ... ... ... тарихымыздағы өз орнын айқындап кеткен ірі тұлға.Ол- тілші ғалым ағартушы ұстаз, тәржімадан төл туынды тудырған ... ... ... ... бастаған көсем сөзші, өлеңіне азатшыл ойды арқау еткен ақын, елінің ескіден ... ... ... ауыз ... ... жинаушы, сөз өнерінің қисынын тауып қиюын ойған әдебиеттанушы ғалым [13,51].
А.Байтұрсынов поэзиясы азатшыл рухымен дараланады. Ол ақын ... ... ... ... ... ... азаттық жырдың азық үлгісін шашты. Осының айғағы ретінде біз оның атты өршіл де төңкерісшіл ... ... ... ... ... Ол- Ахметтің ақындығын паш етіп, өз тұсындағы қазақ ақындарының алдынғы қатарына шығарған туынды.А.Байтұрсыновтың ... 1911 жылы ... ... ... Ол өз ... ... ... құдіретіне табынуға, олардың қадір-қасиетін атақ пен шен, мансап пен байлық көзіне айналдырмауға үндеп, Абай тағылымын әры ... ... ... құшағында мүлгіген халыққа: деп қозғау салып, ұран көтереді Арда ... ... ... ... отаншылдық сезіміне бұла күш дарытқан тау тұлға қайраткерлік және шығармашылық қызметімен елге шексіз сүйіспеншілікпен ерен ... ... ... ... ... ... ... қазығы -- жұртшылықты оқуға, өнер-білімге, рухани көтерілуге шақыру, адамгершілікті, мәдениетті уағыздау, еңбек етуге ... Ақын ... ... сол кездегі ағартушылық бағытпен үндес. Ақын өз ... ... ... Абай, Ыбырай қалыптастырып дамытқан өрісті ойды, қалып алған дәстүрлерді, гуманистік әуендерді, демократтық бағыттарды жаңа жағдайда өзінше жалғастырушы ретінде ... Оның ... ... ... ... ой ... ... Абай, Ыбырай үлгілеріне жақындық, үйлесімдік, үндестік байқалады. ... ... А. ... та ... қоршаған ортаға ойлана, сын көзімен қарайды, қоғам қалпына көңілі толмайды. , , Досыма хат>>, , , , ... ... ... осыны танытады [14,67].
Алдыңғы ағалар суреттеп кеткен қазақ қоғамының жалпы қалпында дәл сол кезде айтарлықтай өзгерістер жоқты. Ахмет ... сол бір ... ... салқын қарай алмайды. Ол жан ауыртып, жүрек сыздатар айтып, хатқа жазады.
, өлеңдерінде қазақ елінің қалпы , , -- , ... ... ... ... Байтұрсыновтың өлеңі Абайдың үлгісімен, әсерімен жазылған шығарма. Осы өлеңде қазақ қоғамының ... ... ... ... ... ел ... ... аздығы, бірліктің жоқтығы, ел басшыларының зорлықшылығы, т.б. жайлар туралы ой-тұжырым айтылған. Қоғам қалпы туралы ойланған ақын:Әр жолды ойлап,
Ойыма ... ... ... ... ... жоқ ... -- ... алмай сөз әуре,
Тек тұра алмай біз әуре, -- дейді де, сөз ұғар, ... көзі ... ... ... ... ... ... сырын ашады. Ұлы ұстазы Абайша ол аянған болыстықты, аңқау адамдарды алдап, мал жинап, кәсіп етіп жүрген арамза моллаларды, халық ... ... ... ... ... ... -- -- ақын ... ... ... ... ету үшін ... ... ... нәтижесі. Соның бәрін көріп толғанған ақын:
Ұлғайып қайғы,
Уытын жайды,
Айтпасыма болмады.
Қабағын ... ... бұлт ... ... жауса қар,
Жұрт жұтайтын түрі бар, -- деген ойлы тұжырым жасайды.
А. Байтұрсынов ... ... ... ... таптық шиеленіс-қақтығыстардың себеп-салдарына терең бойлай алмаса да, еңбекші халыққа, олардың ауыр ... ... ... аяушылық сезім білдіреді, ауыр халге төзіп, көніп, үндемей жүре бермей, адамдық қасиетті ... ... Бұл оның ... ... көзқарастарға бейімдігін аңғартады. деген өлеңінде ол өмір бойы бейнетке, ... ... ... ... ... ... ... көріп, жаны ашиды, олар сергектеу болса, адамдыққа ұмтылса, үндемей жүре бермесе, алдағандарға алданбаса, таяққа еті үйреніп жүнжіп кетпес еді деп ... ... ... тиерлік ащы сөздер айтады. [15,8]
Елдің ауыр халін аз да болса жеңілдету жолдары туралы ойланғанда Ахмет бұрын қалыптасып дамыған ... ... ... ой ... ұйқыдан оянып, білім-ғылымға ұмтылу қажеттігін, оянған ерге еру керектігін еске салады. Оның:
Оянған ерге ұмтылған жерде
Еруші азда, ... ... ... ... ... ... елді көріп пе ең?
Қыс ішінде бірер қаз
Келгенменен, қайда жаз?! -- ... өлең ... ел ... ... зиялы азаматтар сөзіне құлақ қоюдың аздығына күйінуден туған. Ақын өлеңдерінің шығарылған жылдары нақты қойылмауы, әрине, оның творчестволық ой жүйесінің ... ... ... ... ... жинағы 1911 жылы басылғанына сүйеніп, сонда жарияланған туындылар содан бұрынғы жылдары жазылғанын, Ахмет Байтұрсыновтың ел ... ... ... ... ... бір ... ... сезіне бастағанын байқаймыз. Ол ізденіс 1905-1907 жылдар уақиғаларына, революциялық дүмпулерге, сол дүмпулердің қазақ жерлерін де ... ... ... ... ... ... Мысалы, деген өлеңінде ақын:
Бұлттар басып жасырған,
Жана түсіп басылған
Таң шапағы сөніп түр;
Жаңаланған өмірден
Жаңа шығып көрінген
Гүл қамауда ... тұр, -- ... ... , , -- ... ... компоненттер, символдық бейнелер замана бағытына жаңа ғасыр көгіндегі көрініс-құбылыстар әкелген бағыт-бағдар ... ... ... ... ... ... қиындығын ол тез тұсінеді. Алайда, ақын түңілген емес, ізденуден, үміттенуден, ұмтылудан жалықпайды:
Үміт ... ... деп ... да ... көңіл жасарар?
Арқа басың босанар
Рахатлы жаз келіп?
Қашан жанып шам-шырақ,
Сәуле беріп жарқырап,
Болар жарық төрт тарап?
Қашан маған іздеген
Күліп жылы ... ... бақ ... -- деп армандайды ол. Бұл тамаша өрнектер тек бір ақынның ... ғана ... ... ... ... ... ... ізденістерінің белгісі, алда жанар шамшырақты армандап күту, аңсау әрі сену ... ... ... ... ... ... ... ізденістері, мүддесі, кейінгі революциялық толқындарға, өзгерістерге жылдам ілесуіне себеп болған таза ... ... ... ... ... ... талай эпитеттер, теңеулер, шендестірулер, инверсиялар, мақал-мәтелдер бар. Мысалы, теңсіздік, озбырлық, әділетсіздік, әрекетсіздік, надандық ... ... ... ... , , , , , деп ... Айтайын деген ойын ақын көркемдеп жеткізуге, бейнелі сөз табуға шебер. өлеңі түгелімен осындай бейнелі сөздерден, теңеумен ... ... мен ... тұрады:
Қырағы қия жазбас, сұңқарым-ай!
Қажымас қашық жолға, тұлпарым-ай!
Үйілген өлексені өрге сүйреп,
Шығармақ қыр басына, іңкәрім-ай!
Жарқырап жақсылықтың таңы атпай тұр,
Түнерген төбемізден бұлт арылмай.
Көк ... көн ... ... қалған,
Сықса да шыдай беру -- жұрт жарылмай.
Бұл жолдарда қазақтың ... ой ... ... ... ... ... ізденістерімен астаса қиюласқан. Айталық, деген метафоралық өрнектер бұрыннан көркемдік арсеналда бар болса ақын өзі ... ... ... ... ойды үдете, үстемелей жеткізу қызметін атқарып тұр. Бұл ... ... ... ... ер тұлғасының қадір-қасиеттерінің ықпалы күштілігін, елін өрге сүйреп, қыр басына, биікке шыгару жүгі ауырлығын, салмақтылығын айту үшін қолданылған.
Кім біліп, ер ... ... ... шыдап, жолдастыққа төзіп жатыр?
Сасық ми, салқын жүрек, самасыздар
Алаңсыз ақ малтасын езіп жатыр, -- дегендегі, деу де ... ... ой ... ... бір ... ... ... сөзі жиі қолданылғанмен, оның адам қарым-қатынасындағы терең мағынасы-мәні ауыр сыннан өту, шыдау, тозу арқылы шыңдалатыны, нағыз жолдастық әр адамның қолынан келе ... биік ... ... асыл арманға байланыстылығы ашыла түскен:
Тықылдап, құр пысықсып сөйлейтін көп,
Екпіндеп, ұшқыр атша қарқындаған.
Бос белбеу, босаң туған бозбала көп
Киіздей, шала басып, ... -- ащы ... ... сәл саңлау бар адамды айналаға, өзіне сын көзбен қарауға, намыс туралы ойлануына елең ... ... ... ... Байтұрсыновтың өлеңдер топтамасы -- көп ғасырғы қазақ поэзиясының дәстүрлерін, демократтық-ағартушылык әдебиет үлгілерін жаңа тарихи ... ... ... ... ... ... туындылар. Оларды қайта бастыру туған әдебиетіміздің жалпы адамзаттық, ... ... ... ... ... аша түсетін мұра болмақ [17,8].
Ахмет Байтұрсынұлының шығармашылық қызметі Крылов мысал өлеңдерін ... ... (1909) ... ... ... серпін берген кітап. Мысал өлең арқылы отаршылдықтан туындап отырған қоғамдық зорлық-зомбылық, әлеуметтік теңсіздік өткір көтерілді. Ел береке-бірлігі кетуінің ... ... ой ... ... ... аздырар, елді тоздырар кесір-кесапатты мінез-құлықтарды аяусыз сынға ... ... ... ... ... өлеңінде деп отаршылдырдың оңай олжасы, жемтігіне ... ... ... ... налиды. Ал өлеңінде деген ұлағатымен елдікке төнген қауіптен арылудың ... әрі ... сара жолы ... ояну ... ... тоқиды[9,32].
Ұлттық сананы құлдық кіріптарлықтан арылтып, азаттық идеясын ту етіп көтеруде деп білген Ахмет Байтұрсынұлының (1911) ... ояну ... сөз ... ... ерен ... ... ... қоғамының ең өзекті мәселелерін құрайтын жер, дін бостандығы, оқу-ағарту, саяси теңдік сынды ұлт мүддесіне негізделген өлеңдері әлеуметтік санаға сілкініс ... ... ... Адамдық диқаншысының елдік мұраттағы ой-толғаныстары ұлт тағдырын арқау етуімен әрі ... ... және ... ... ... ... ада тәлім-тәрбиесін ұштауда мейлінше қажетті отаншылдық рухтағы әлеуметтік мәселелерді тереңнен қозғауымен ... ... ... ... лириканың басты күретамыры - ұлт мүддесі, ұлт тағдыры, ел қамы, ел азаттығы. Отаршылдық жүйе қылмысын батыл әшкерлеп, қазақ ... ... ... ... ... нұсқаған қайраткер Ресей ипериясы жендеттерінің қысымына алынды. деп қам көңілінің жан ... ... ... өлең ... ... ... ... () деп ұлтына ұран салған қайраткер парықсыздыққа ашынып, замана көшіндегі бейқамдығынан арылып, елдікке ... жұрт ... ... ... ... ...
... Алаш намысын ту еткен өмірлік мұратын:
деп жеткізді.Жұрт жұмысы, ел намысы сынды азаматтық ... бен ... ... ... ар-ождан биігінен келген ақын , , , өлеңдерінде азат елдің ертеңін толғап, кемел ұлт болу ... ... ... ... саяси және рухани бағыттағы күрескерлік бағдарын нұсқайды.
деген толғанысымен ұлтқа қызмет ету барша әлеуметтің ... ... ... ... жадына тоқыды. Алаш рухының айбыны болған ақын деп имани қасиеттерді отаншылдық рухпен сабақтастырды. ... ... ... қалпынан арылтуды діттеп, қасіреттегі мүшкіл күйін ... ... ақын ... ... ұлт ... ... сезім күйінің көңіл толқынында тебірене жырлады. Сондықтан деп ... ... ... рухын сіңірді[19,87].
Ахмет Байтұрсынұлы шығармашылығы қазақ әдебиетіндегі ұлттық идеяны, тәуелсіздік мұратын жырлауымен руханият әлеміне соны тыныс дарытты. Алаш ... ... ... тарихи тереңдікпен бағалағанындай .
жинағымен ұлтының саяси ... мен ... ... мұрат еткен қыр перзенті отарлық езгідегі халқының ... ... мен ... ... ... ... күш қуат беретін құдірет сөз өнері, яғни әдебиет екенін тереңнен екшеді. Сондықтан деп ұлт тілі мен ... ... ... қасиет заңғарындағы киелі маңызын жеткізді [20,121].
Ахмет Байтұрсынұлының қоғамдық һәм әдеби қызметі тәуелсіздік ... ... ... ... өрісіндегі жасампаздығымен мемлекетшілдік сана биігіндегі Отаншыл ұрпақ тәрбиесінде жаңғыра бермек. деген толғанысын қазақ баласы мәңгілік бойтұмар етіп ... ... ... деп ... ... Алаш қайраткерінің жинағынан ана тілін ардақтаған, ата тарихын қастерлеген ұрпақ тағылым алып, бабалардың ақ жолымен азаттық тұғырын ... ... нық ... жылы Америкадағы Колумбия университетінің профессорлары Эдвард Олуорд, Ян Муррей, Мэтли, Карл Х.Мэнгес өз шәкіртерімен бірлесіп Нью-Йоркте ағылшын тілінде деген ... ... ... Орта Азия ... мен қазақ халқының өткен ғасырдың 60- жылдарынан бергі жердегі экономикаклық, саяси, мәдени даму ... сөз ... ... ... ... ... ... интеллектуалдық жағынан өсуі әдебиетінің дамуы жөнінде көп ойлар айтлған. Сол кезде өзіміз деп мансұқ етіп ... ... ... ... 16 бетте пікір білдірген. Оның саясат,әдебиет, мәдениет майданындағы үлкен істерін ерекше бағалаған.
Американдықтар А.Байтұрсыновтың ... ... де ... тоқталған. Ахметтің , кітаптарының елді ағарту, жастарды ... ... ... жоғары бағалайды. өлеңінен:Оқ тиіп он үшімде ой түсіріп,
Бітпеген жүрегімде бар бір ... ,- ... екі ... ... ... әке ... байланысты жара екенін айтады. Қалай да халықты ояту, оның санасына, жүрегіне, сезіміне әсер ету жолдарын іздеген ақын ... ... ұлы Абай ... ... - орыс ... үлгілерін пайдалану, аударма жасау дәстүріне мойынсұнады.Бұрынғы ескі ерттегі, хикая үлгілері емес енді жаңа өлеңдік форма мысал арқылы, ... ... ... ... ... ... алынған шығармалар арқылы әлеуметік ойға ықпал ету мақсатымен жаңа жол ашты.Бұл үлгі кейін жарияланған өзінің төл өлеңдерінде өзгеше сарын ретінде ... ... ... ... ... ... ... оның өз қатарлы саналы қазақ зиялылырының көсемі деп таныған М. Әуезов болатын.Сөйтіп, А.Байтұрсынов ... ... ... ... ... ... жырдың озық үлгісін әкелді.
Қазақ халқының рухани көсемі ... ұлт үшін ... ... ... ... Біріншіден, қазақ тілінің тұңғыш әліппесі мен оқулықтарын жазған ұлы ағартушы.
Екіншіден, араб графикасына негізделген ... ... ... ұлт ... ... ... мен ... зертеуші тұңғыш филолог- ғалым.
Төртіншіден, қазақ халқына адал ... ... ... ... ... үлкен ақын, шебер аудармашы, көсемсөздің көш бастаушысы.Ахмет есімі екі ғасыр тоғысы ... ... та ... ... елдігін, туған ұлтының халықтығын сақтап қалу үшін қандықасап күрескерден тайсалмаған табандылығымен, далдығымен қымбат. Бұл есім-өткен дүниенің азапты ауыр шырғаланды ... ... ... ... ... ... ... бүгінгіміз бен болашағымызға да парасатты ой көзімен үңіле білуімен қымбат. Баба тарихтың ұлы көшкеруені істіндегі қазақ халқы барына қанағат, ... ... ... және жомарт, және нәмәрт қалпымен болашаққа бет алған жаңа ғасыр ... ... ... ... ұлы ойларының өміршеңдігімен қымбат, өнер мен ғылымның сан саласын жете меңгерген, елінің ұлттық санасының оянуы мен азаттығы жолындағы ... ... ... ... ... ... ... нартұлға- А.Байтұрсыновтың шығармашылық мұрасына бүгінгі ой сана ... ... ... ... - қазақ мәдениетінің тарихында үлкен бір дәуірді алып жатқан алып тұлға. Ол өзінің құдай ... ... ... ... ... ... суғарып, толассыз еңбекпен шыңдаған қайсар да қаһарман ғалым. Ол - қараңғылық тұңғиығынан жарық жұлдыздай жарқырап шығып, айналасына нұр, шуақ ... ... ... Не ... ... не ... жазуы қалыптаса қоймаған, мал соңына ерген, малмен бірге ұйықтап, малмен бірге жусаған қалың ұйқыдағы ... ... жеп, ... ... боп сары масадай ызыңдаған үлкен ақын, тілім деп түн ұйқысын төрт бөлген ... ... ... ... ... ... халықтар тұлға тұтқан түрколог қоғам ісіне араласқан ... ... Бұл ... отырған атақ, дәреже, лауазымдардың өзінен өзі келмегені мәлім. Ол талмай ізденіп тамаша туындылар ... ... ... ... ... - ... ... қызмет ету деп түсінген Ахаң (Ахмет Байтұрсынов) ... тар, ... ... өте келе ... ... ... ... ары мен ұятына айналған өте күрделі де, көсем тұлға ... ел деп ... ... деп ... жеп азап пен тозақтың бәрін бастан кешіріп, ақыры қара түнек надандықтың құрбаны болған аяулы да ардагер Ахаң мен сол ... ... ... ... ... аузың барып қалайша жайбарақат әңгімелей аласың. Сол бір бәйгеге басын ... есіл ... шер мен ... толы ... жолы жаныңды қалай күйзелтпесін. Неге бұлай болды, қаншама халықты және саналы жолға салып, болашаққа жетелеген ел ... ... ... ... жер ... ... кетуіне себепші болған кімдер? Жалғыз Сталин бе, болмаса жалғыз Голощекин бе? Бұл жауыздардың сұрқия саясатын алақайлай ... ... ... бар емес пе? ... аты неге ... ... адамгершіліктің сотына неге салынбайды?! Адам баласы тарихында бұрын-соңды болмаған осынау теңдесі жоқ жауыздықтың авторлары мен орындаушыларын халық талқысына салмай, ... ... ... ... ... ... пен ... сірә да арыла алмаспыз. Қорыта келгенде, А.Байтұрсыновтың шығармашылығы ХХ ғасырдың бас ... ... ... даму ... биік ... ... қала бермек. Ол шын мәніндегі нағыз төңкерісшіл-демократтық поэзияның қазақ әдебиетіндегі негізін қалап, қазақ өлеңіне азаттыққа ұмтылған ... жыр ... алып ... ... ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ халқының (М.Әуезов)
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
* ... м. Алаш ... ... ... ... М. Ә.Бөкейханов шығармалар А.:Қазақстан,1994 .
* Қозыбаев М. Историография Казахстана: ... ... ... ... М. Ақтаңдақтар ақиқаты.- А., 1992.
* Қозыбаев М., Қозыбаев Ч. Қазақстан ... А., ... ... М. ... ... ... ... көзқарастарының эволюциясы.- А.:Атамұра, 1998.
* Қойгелдиев М. Алаш ... ... 1995 .-З ... ... X. ... түркілерінің ұлттық-азаттық үшінкүресінің ұраны. - 8 б.
* Құсанова Ш. "Алаш" партиясы тарихын зерттеу хақында.-42 б.
* ... Т. , , ... ... Ж. , , 1990, 28
* ... А. , Дала қоңырауы>>, №1, жылқы
* Ысмағұлов Ж. , , 1994, 27 қаңтар.
* Байтұрсынов А. , , 1989,7 ...
* ... Ө. , ,
* ... С. , , 1989, 30 ...
* ... ... ... тюркологов. Дооктябрьский период. М, 1947, стр
* Қ. Мұқаметов. , 261 б.
* Қазақ тілінде басылған кітаптардың көрсеткіші , 1926, 56
* ... А. , , 1928,

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары32 бет
А. Байтұрсыновтың ғылыми-әдістемелік мұралары69 бет
А.Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарасы мен қызметі21 бет
Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев, М. Дулатовтың педагогикалық көзқарастары16 бет
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев,Ж. Аймаутовтың этнопедагогика жөніндегі көзқарасы9 бет
Абай Құнанбаев - "Қазақтың бас ақыны"11 бет
Ахмет Байтұрсынов өмірі мен шығармашылығы34 бет
Ахмет байтұрсынұлы- білікті психолог7 бет
Оқу – тәрбие үрдісінде бала мінезін тәрбиелеу38 бет
Қазақ қолөнеріне байланысты фразеологизмдердің этномәдени аспектісі23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь