Мектеп оқушыларын тамақтандырудағы қызмет көрсетуді ұйымдастыру

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1. Тамақтану тәптібін білесің бе? ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1.1. Теңестірілген тағам теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6

2. Тамақтанудың гигиенасы ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7

2.1. Ішек.қарын ауруларының алдын алу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7

2.2. Ұлттық тағамдардың адам денсаулығын
нығайтудағы маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9

3. Дұрыс тамақтану негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10

3.1. Мектеп оқушыларын тамақтандыруда қызмет көрсетудің бірінші принципі . энергия теңдестігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11

3.2. Мектеп оқушыларын тамақтандыруда қызмет көрсетудің екінші принципі . негізгі қоректік заттарға деген қажеттілікті қанағаттандыру ... ...15

3.3. Мектеп оқушыларын тамақтандыруда қызмет көрсетудің үшінші принципі . тамақтану режимін ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
Адам тамақ үшін өмір сүрмейді, өмір сүру үшін тамақтанады. Ал, өмірдің дархан молшылығы да, қиын-қыспақ таршылығы да болуы ақиқат. Бүкіл ел басына қиыншылық түскенде, қол жеткенді қанағат қылып, киімнен кенде, тамақтан аш болған да уақыттар болды.
Қазіргі заманымыз да жақсарды, еліміз де жаңарды, тұрмысымыз да түзелді. Киім көк, тамақ тоқ деген сияқты талғай білсек, жоқ зат аз.
Ал, қазіргі уақытта біздің елімізде пайдаланылатын тағамдардың калориялық қуаты мол. Халқымыздың дастархан байлығымен қатар тамақтану мәдениеті де өсе түсуде. Денсаулық сақтау жөніндегі медициналық шаралар да ойдағыдай жүзеге асырылып келеді.
Дегенмен, көпшілігіміз тағамды ғылыми тұрғыдан, организм талабына сәйкестеніп талғай алмаймыз. Қазақ халқының тағамды пайдалану мен дайындауында ерте заманнан қалыптасқан ұлттық ерекшеліктері бар екені мәлім. Негізінен мал шаруашылығымен айналысқандығынан ет пен сүт көбірек пайдаланылған да, жеміс пен овощ өте сирек қолданылған.
Ал, қазіргі дәуірде әлеуметтік-экономикалық және тарихи жетістіктерге байланысты жалпы әдет-ғұрпымызға, сол сияқты тағам жөніндегі талғамымызға да біраз өзгерістер енді.
Міне, осыған байланысты тағам құрамы, оның сапасы, организмді қажетті қоректік заттармен қамтамасыз ету жөнінде білгеніміз әбден орынды. Әсіпесе, тағам құрамындағы организмге өте қажетті және оларды басқа заттармен алмастырып, орнын толтыруға болмайтын факторлар жөнінде хабардар болғанымыз жөн. Белок, углеводтар, май, витаминдер, тұздар т.б. заттар белгілі бір мөлшерде күнделікті пайдаланылатын тағам құрамында болуы қажет.
Тиімді тамақтану деп организмнің қоректік заттарға деген физиологиялық қажеттіліктерін толық қамтамасыз етуді айтады. Сапалы ас мектеп оқушыларының дұрыс өмір салтын қалыптастыруда үлкен роль атқарады. Тиімді де сапалы тамақ – көптеген аурудан сақтандыратын, олардың алдын алатын қуатты фактор болғандықтан да адам денсаулығы мен өнімді еңбек ету қабілетін қамтамасыз етеді.
Адам тәулігіне қанша тамақ ішу керек? Бұл сауалға дұрыс жауап беру үшін ең алдымен лайықты тамақтану теориясына тоқталайық. Организмнің өсуі мен клеткаларының үнемі тұрақты түрде жаңарып тұруына қажетті тамақ, яғни қуаты мен құрылыс материалдарына деген қажеттілік мектеп оқушыларының жасына, жұмысына, жұмысының сипатына, мекендейтін жерінің климатына лайық болуға тиіс. Сонымен бірге адам бір тәулікте ішкен тамағынан бойына қаншалықты қуат алса, соншалықты қуат шығындауы да керек. Олай етпеген жағдайда артық ішкен тамақтың зардабы көп ұзамай-ақ біліне бастайды.
1. Төрегелді Шарманов, Алматы, «Қайнар», 1996 ж., «Ас ішудің әліппесі»
2. А. Алдашев, Алматы, 1994 ж., «Тағам және денсаулық»
3. И. М. Скурихин, В. А. Шатерников, Алматы, «Қайнар», 1998 ж., «Дұрыс тамақтана білесіз бе?»
4. З. Жөкебайқызы, С. Сейсенбекқызы Алматы, «Рауан», 1993 ж.
5. С. А. Досмұхамедов, Т. М. Сыздықов, Алматы, «Нұр-кітап», 2001ж., «Тамақтанудың ғылыми негіздері»
        
        Қазақстан Республикасының Ғылым және Білім Министрлігі
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Мектеп оқушыларын тамақтандырудағы қызмет көрсетуді
ұйымдастыру»
Қабылдаған:
Орындаған:
Тобы:
Алматы 2012
Мазмұны.
Кіріспе.....................................................................
............................................3
1. ... ... ... ... тағам
теориясы............................................................6
2. ... ... ... ... алдын
алу.................................................7
2.2. Ұлттық тағамдардың адам денсаулығын
нығайтудағы
маңызы......................................................................
......9
3. ... ... ... оқушыларын тамақтандыруда қызмет көрсетудің бірінші
принципі – ... ... ... ... ... ... ... – негізгі қоректік заттарға ... ... ... ... ... ... көрсетудің үшінші
принципі – ... ... ... ... үшін өмір ... өмір сүру үшін ... Ал, ... молшылығы да, қиын-қыспақ таршылығы да болуы ақиқат. Бүкіл ел басына
қиыншылық түскенде, қол жеткенді қанағат қылып, киімнен ... ... ... да ... ... заманымыз да жақсарды, еліміз де жаңарды, ... ... Киім көк, ... тоқ ... ... ... ... жоқ зат аз.
Ал, қазіргі уақытта біздің елімізде пайдаланылатын тағамдардың
калориялық қуаты мол. ... ... ... ... ... де өсе ... ... сақтау жөніндегі медициналық шаралар да
ойдағыдай жүзеге асырылып келеді.
Дегенмен, көпшілігіміз тағамды ғылыми тұрғыдан, организм ... ... ... ... халқының тағамды пайдалану мен
дайындауында ерте ... ... ... ... бар ... ... мал шаруашылығымен айналысқандығынан ет пен сүт көбірек
пайдаланылған да, жеміс пен овощ өте ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық және тарихи жетістіктерге
байланысты жалпы әдет-ғұрпымызға, сол сияқты тағам жөніндегі талғамымызға
да біраз өзгерістер ... ... ... ... құрамы, оның сапасы, организмді қажетті
қоректік заттармен қамтамасыз ету жөнінде білгеніміз әбден орынды. Әсіпесе,
тағам ... ... өте ... және ... ... ... ... толтыруға болмайтын факторлар жөнінде хабардар болғанымыз
жөн. Белок, углеводтар, май, витаминдер, тұздар т.б. ... ... ... ... ... ... құрамында болуы қажет.
Тиімді тамақтану деп организмнің қоректік заттарға деген физиологиялық
қажеттіліктерін толық қамтамасыз етуді ... ... ас ... ... өмір салтын қалыптастыруда үлкен роль ... ... ... ...... ... сақтандыратын, олардың алдын алатын
қуатты фактор болғандықтан да адам денсаулығы мен ... ... ... ... етеді.
Адам тәулігіне қанша тамақ ішу керек? Бұл сауалға ... ... ... ең ... ... ... теориясына тоқталайық. Организмнің өсуі
мен клеткаларының үнемі тұрақты түрде жаңарып тұруына қажетті тамақ, яғни
қуаты мен ... ... ... қажеттілік мектеп оқушыларының
жасына, жұмысына, жұмысының сипатына, мекендейтін жерінің климатына ... ... ... ... адам бір ... ... тамағынан бойына
қаншалықты қуат алса, соншалықты қуат шығындауы да керек. Олай ... ... ... ... ... көп ... біліне бастайды.
1. Тамақтану тәртібін білесің ... - ... ... ... ... ... ... белгілі. Онсыз
адам баласы өмір сүре алмайды. Дұрыс тамақтанбаса, аш құрсақ ... ... ... ... ... «Өзі ... көзі тоймас»
демекші, ішіп-жеген осы екен деп, тыңқиып ... ... тағы ... ... солай тамақтанғанда, біріншіден - организмде зат алмасу процесі
бұзылады. ... дене ... ... ... ... тағам
қорыту, жүрек-қан тамыр, жүйке жүйелерінің жұмысы нашарлап, адам ... Бұл ... ... ... ... ... артық немесе
кем ішіп-жеу адам түгілі тірі жәндіктің ... ... ... ... тоқтамаған кішкене сәбилер мен аяғы ауыр, нәрестелі аналарға
оның әсері күшті. Сондай-ақ, аз қозғалатын, білек күшін жұмсайтын ... ... ... тыс ... ... ... не ... керек дейсіңдер ғой. Бұл үшін ... ... ... Мұсабекұлы ағаларыңның айтқандарына назар аударыңдар. Ол
кісі Алматыдағы Тағамдау институты тамақтану ... ... ... осы ... ... жүрген маман. ... ... әр адам өз ... ... түріне, физиологиясына,
тіпті тұратын жерінің ауа-райына қарай ішіп жеуі ... ... ... ... оқушының 1 тәулікте жұмсаған энергия мөлшеріне тең болуы шарт.
Бұл кім қалай жұмыс істесе, солай ... ... ... сөз.
Егер оқушы белгілі мөлшерден тыс ішіп-жесе, ... ... ... қан диабеті, атеросклироз ауруына шалдығады. ... ... ... да ... ... пайда болуы мүмкін. Ал керісінше, аз
тамақтағанда, организмнің қалыпты ... зат ... ... Кейбір ұл-қыздардың сабақты игере алмай, ой мен дене жұмысына
деген қабілеті нашарлап, денсаулығына зиян келетіні осыдан.
Тағамдау институтының мамандары зат ... ... ... ... ... ... ... анықтаған. Олардың айтуынша, осы процесс
кісінің демалып жатқан сәтімен салыстырғанда, отырған кезде 12 %, ... ... 20 %-ке, ... 80-100 %-ке, ал ... 400 %-ке артады
екен. Астан кейін жата кетуге ... ... ... ... ... жүру ... де осыдан.
Білесіңдер ме, мендерде зат алмасу, энергия жұмсау мөлшері ... ... ... ... ... Керек десең, ол сабақтың түріне
де байланысты көрінеді. Әңгімеміз дәлелді ... үшін ... ... ... ... ... мұқтаждық мөлшерін (тәулігіне)
ұсынып отырмыз:
|Оқушының |Қуаттылық |Белоктар, г. ... г. ... ... ... | | ... ... | | |г. |
| | ... ... ... ... | |
| | | ... | ... | |
| | | ... | ... | |
| | | ... | ... | |
|6 |2000 |69 |45 |67 |10 |285 ... |2350 |77 |46 |79 |16 |335 ... /е/ |2750 |90 |54 |92 |19 |390 ... /А/ |2500 |82 |49 |84 |17 |355 ... /е/ |3000 |98 |59 |100 |20 |425 ... /А/ |2600 |90 |54 |90 |19 |360 ... е – ер ... А – қыз ... 6 ... ... тәулігіне 2000 ккал энергия жұмсаса, ... ... ... 2300 ... 11-13 ... қыз бала – 2500 ... ал ер
бала – 2700 ккал, 14-17 жастағы қыздар – 2600 ккал, жасөспірімдер – ... ... ... Бұл ... ... ... ... ұлғайған сайын
энергия жұмсау мөлшері де көбейетінін байқадыңдар. Шын мәнісінде олай ... ... ... ... – Керісінше, дене салмағының кг-на шаққанда жасы
кіші болған сайын энергия ... да ... көп. ... жас ... ... ... болады да, бойында зат алмасу процесі өте жылдам
қарқынмен жүреді. Төмендегі кестеде осы жағдайғы байланысты әр ... ... ... ... ... ... мен соған сай түзілетін
заттардың ... ... ... ... г. ... г. ... ... ... | | ... ... | | |г. |
| | ... |Оның |Барлығы |Оның | |
| | | ... | ... | |
| | | ... | ... | |
| | | ... | ... | |
|6 |112,3 |3,9 |2,5 |3,8 |0,6 |16,0 ... |97,9 |3,2 |1,9 |3,3 |0,7 |14,0 ... /е/ |83,3 |2,7 |1,6 |2,8 |0,6 |11,8 ... /А/ |73,5 |2,4 |1,4 |2,5 |0,5 |10,4 ... /е/ |65,2 |2,1 |1,3 |2,25 |0,4 |9,2 ... /А/ |55,7 |1,9 |1,1 |1,9 |0,4 |7,7 ... - ... ... денсаулық пен мектеп оқушыларының
жұмысқа деген қабілетін сақтау амалы. Организм тамақ және сыртқы орта бір-
бірімен біте ... ... көп ... ... ... ... көмірсу, макро және микро элементтерден (фосфор, кальций, натрий, йод,
кобальт, қалайы, және т.б.), сондай-ақ, витаминдерден, фитоцидтер мен
клетчаткадан.
Ұтымды тамақтану – ол ... ... ... ... ... етіп, қуат, қимыл және тағы ... ... ... заттар
алмасуын қоректі деңгейде ұстайтын тағамдарды қолдану. ... ... ... ... :
1. ... ... ... ара-қатынасының үйлесімді балансын
сақтау.
2. Мектеп оқушыларын ... ... ... ... ... ... ... сақтау.
Рационалды (толық мәнді үйлестірілген) тамақтану – ол тамақтың қуат
және сапалық құрамын, қоректік заттардың ... ... ... және ... ... және гигена жағынан
мінезділігін ескртуді ... ... ... ... тамақтану тәртібін
анықтай отырып, оның ... ... ... ... ... ... анықтауды керек етеді.
1.1. Теңестірілген тағам теориясы.
Тағам теориясы дегеніміз – мектеп ... ... ... ... ... ... бар – ... теңестірілген және
жеткілікті түрде болуы. Мысалы, ... ... ... ... аминқышқылдарының, микро және макро элементтердің
мөлшері жеткілікті түрде болуы.
Тағамдардың құрылысы мектеп оқушыларының ғзасына сәйкес келіп отыруы
тиіс. Ал егер ... ... ... онда адам неше ... дерттерге
шалдығады. Оларды кейінгі кездегі жүргізілген ғылыми-зерттеу жұмыстары
толығымен дәлелдеп шықты.
Дерттердің ... қант ... қан ... ... ... тіс ... ... ісік, ми соқпасы (инсулы және ... ... ... және ... ... ... пайда болады.
Теңестірілмеген тағамдарды ... ... ... ... ... ... Тиімді тамақтану ағзаның айналаны қоршаған сыртқы орта
факторларының зиянды әсеріне қарсы ... ... ... ... ... ... ... ролі.
3. Тағам мөлшерінде (рационында) қалаулы өнімдерде қант, ас тұзы
және майлар өте аз болуы ... ... ... жоғары оқу орындарда оқыған кезде жақсы оқуға
дем беретін тағамдар ішу ... ... ... ұйымдастыру.
Мектеп оқушыларының денсаулығы көбінесе оның немен және ... ... ... тамақтану арқылы адам өз денесіне қажетті
заттарды алып отырады.
Қандай қенеулі ... ... ... кіретінін айтыңдар.
Ас тағамдары әр түлі болуы керек.
Үнемі бір түрлі тамақ ішкенде, оның сіңімділігі төмендеп, ... аса ... ... ... ... ... ... өнімі болуы қажет.
Дәмдеп ішкен ас жылдам және толық қорытылады.
Асқорыту солінің мол ... ... ... мен ... ... ... Асқорыту жүйесінің жақсы жұмыс істеуі үшін ... бір ... ... ... Үнемі бір мезгілде тамақтанып отыпған
мектеп оқушыларының асқорыту мүшелерінің ... ... ... ... ... Сондықтан ас қарынға және ішекке түсісімен ыдырап,
қорытыла береді. Мезгілімен тамақтану – оның ... ... және ... ... ... төрт мезгіл тамақтанған жөн. Ересек адамдар күніне үш мезгіл
тамақтанады. Күніне төрт рет ... асты ... ... дұрыс:
ертеңгі ас – 25 %, түскі ас – 15 %, ... ас – 20 ... ... өте ... ішу және ққұрғақ тағамдарды жиі қолдану қарынның
ауруға шалдығуына әкеліп соғады. Кешкілік тамақты ұйықтаудан екі ... ішу ... Бұл ... ... ... ас ... үлгереді. Асты
ішуден бұрын қолды мұқият сабындап жуады. Асты ассықпай, жақсылап ... ... ішіп ... ... ... ... радио тыңдап, теледидар
көріп, сөйлеуге болмайды. Астың тым ыстық та, өте салқында болмағаны ... ... ... ауызды сумен шайып, тістерді астың қалдығынан тазартып
отыруға әдеттену керек.
Ас ... және әр ... ... ... ... ... асқорыту
жүйесі мүшелерінің қалыпты жұмысын қамтамасыз етеді.
2.1. ... ... ... ... ... ауру қоздыратын микроптар арқылы пайда болады. Бұл
микроптар денеге қанатылмаған су ... ... ... ... ... лас ... мен кір қолдан жұғады. Микроптар ішекте көбейіп, у
бөледі, сөйтіп ағзаны уландырады. Адам ... ... ... ... іш ... тырысқақ өте қауіпті ішек-қарын аурулары болып
табылады. Бұл аурулармен ауырғанда ішектің жұмысы ... ... ... ... ... ... қаралу қажет. Өз бетімен емделу ... ... ... Бұл ... ... ... мен ... Олар тамақ қалдықтарымен қоректенетін болғандықтан, азық-түлік
заттарының үстінде жорғалап жүріп, әр ... ... және ... ... ... Бұл бунақденелілер өте жылдам көбейеді
де жан-жаққа таралады. Олардан арылу өте қиын. Сондықтан, ... ... ... таза ... ... ... ... артығын арнаулы
жәшіктерге, жабылатын шыны ыдысқа немесе жылтыр қағаздарға салып сақтаған
жөн. Тамақтанған соң тамақтың қалдықтарын ... ... ... ... ... ... ... Ас қалдығын сақтайтын шелектің бетін
жақсылап жауып, күнделікті тазартып, жуып отыруды ұмытпау керек.
Ішқұрттардан пайда ... ... ... алу. ... құрттарды
өткенде олардың көптеген паразитті түрлерімен таныстыңдар. ... ... ... ... ... ... түрлері болады. Мектеп
оқушыларының ішқұрты дайын кенеулі заттармен қоректенеді де, улы ... ... ... ... ... ... ауырған адамдар жылдам шаршап, ұмытшақ болады. Олардың
басы ауырып, жүрегі ... ... қаны ... ... кір ... ... көкөністен жұғады. Кейбір ішқұрттар шала піскен және
қуырылмаған ет пен ... ... да адам ... ... ... ... ішексорғы, цепен. Бұлар өте сезімтал. Мысалы,
ішексорғының ... бір ... ... ... жұмыртқа салады. Аурудың
таралуына шыбындар себеп ... ... ... ... өз ... ... жұқтырады. Сондықтан өз бетімен емделмей, дәрігерге қаралып,
емделу қажет.
Есіңде болсын!
Ішқұртының ауруларынан сақтану үшін, жеке ... ... ... ас ішер ... және ... ... дәретханадан соң қолыңды
жақсылап сабынмен жу, төсек орныңды және киім-кешектеріңді үнемі таза ұста.
Жеміс, жидектерді жуып, суды қайнатып ... жөн. ... шала ... ... қуырылған ет пен балықты қолданба. Өзің тұратын бөлмені таза ұста.
Астан уланудың алдын алу. Қандай улы ... ... ... Тамақтан уланудың белгілерін және алғашқы жәрдем
көрсете білесің бе?
Сапасы төмен тамақтармен тамақтанғаннан кейін көп ... ... ... ... ... ... ... алғашқы белгілері: мектеп
оқушыларының іші ауырады, жүрегі айниды, ... іші ... ... ... ... ... ... оқушыларының дене қызуы көтерілуі
де мүмкін. Уланған адамды жатқызып, тез арада ... ... ... ... ... мектеп оқушыларының қарқынын жуу қажет. Науқасқа
(жарты шай қасық ас содасын бір стақан жылы суға ... 2-3 рет жылы ... ... те, ... ... ... ... тазарған соң ыстық шай береді.
Алкоголь мен никотиннің ас қорытуға әсері. Шылым шегудің денсаулыққа
зиянды екенін сендер ... ... ... ... улы ... ... барлық мүшелеріне әсерін тигізеді. Темекінің түтіні дәм
сезуді және мектеп оқушыларының тамаққа ... ... ... ... ... ... тіс сарғайып кетеді. Темекінің түтіні сілекеймен
қарынға түседі. Темекінің уы қарынның қабырғасын ... ... ... ... жара ... ... ... түтініндегі улы
заттар асқорыту жүйесінің мүшелерін пәле ауруына шалдықтырады. Шылым шегу
асқорыту жүйесінің жұмысын бұзады.
Алкоголь - өте ... әрсе ... улы зат. Ол ... өтіп ... бүкіл
ағзаға тарап уландырады. Алкоголь қарынның сілекей қабықшасын және басқа ас
қорыту ... ... ... ... ... ... тітіркенеді
де жара және пәле ауруына шалдықтырады.
Алкоголь бауырдың жұмысына әсер етеді. Алкогольдің әсерінен ... май ... орын ... ... бауырбы серозит ауруына
шалдықтырады. Бауыр өзіне тән қызметті атқара алмайды.
Шылым шегу , ішімдікке әуестену асқорыту ... ... ... ... ... ауруларды дамытады.
2.2. Ұлттық тағамдардың адам денсаулығын нығайтудағы маңызы.
Қазақ халқы ұлттық тағамдырды дайындаудың ежелгі әдістерін осы ... ... ... ... белгілі, жылдың маусымдық ауысуына
байланысты, ... ... ... ас ... ... ... ... мынадай түрлерін әзірлеген:
Қыстың боранды күндерінде жылқы етінен тағамдар жасаған (жал-жая, қазы-
қарта, езілген құрт қосылған көже); жаз айларында сүт, ет пен сары ... пен ... ... ыстық шай; күздің қоңыр салқын күндерінде сары май
салған сүзбе көже, қуырдақ, күзге сойған малдың етінен жасалған ... уыс, ... сүт ... Бұл ... ... ... айналаның ауыспалы өзгерістермен сақтап қалуға зор мүмкіндік
береді.
Ұлттық тағамдардың емдік ... ... ... ... ... жан-жақты зерттеліп жазылды. Осының
нәтижесінде Қазақстан ... ... ... т.б. емдеу
орындарында қымыз, сүт, ет тағамдары кеңінен қолданылып отарды.
Қонақжайлықтың тәбет ... ... ... ... ... ... ... тамаша қасиеттің бірі – қонақ жайлылық ... ... осы ... ... ... оқушыларының көңіл-күйін
көтеруде қалыптасқан салт – ... ... ... Адам күні ... – деген
мақалдың шығу себебі де, осы ... ... ... Үлкендерге сыбаға беру, кішілерге сарқыт беру, көршілерге ерулік
беру – деген ұғымдар осы ас арқылы, дәм беру жолымен ... ... ... ... ... өз ... ... мектеп оқушыларының көңіл-
күйіне байланысты жағдайлар. Көңіл-күйі жоғары мектеп оқушыларының тәбеті
асқа тартып тұрады.
Көбіне той, ... әр ... ... ... ... ... ... тойы, қырман тойы, т.б.). Бұл тойларда ... ... ... мен ... ... ... оқушыларының көңіл-күйін көтеріп,
асты сіңімді етеді. Сонымен ғасырлар бойы қанымызға сіңген той-думан, салт-
дәстүр, ұлттық тағамдар және оны ... ... ... адам дененің сау
болуына әрі ем, әрі ... ас ... ... Халықтың бұл салтын,
дәстүрін ешуақытта ұмытуға болмайды. Өйткені бұлар – ғасырлар бойы талай
сыннан ... ... ... ... ... ... сіңімділігі мен қуатының адам денесіне әсері. Бұл
күнде ғылымға белгілі қазақтың ұлттық тағамдарының елуден ... ... ... қымыздың соғыз түрі (уыз қымыз, сары қымыз, саумал қымыз,
т.б.), ал ... ... ... ... ... ( ет, ... қуырдақ,
ақлақ, т.б.). Бұған қоса тағамдардың дәмін ... исін ... ... ... ... ... ... Жоғарыда жазылған
тағамдардың қуаттылығы олардың құрамындағы минералды тұздардың ақуыздың,
майлардың, көмірсулардың жеткілікті дәрежеде және ... (А,В, С, Д, ... бай ... Сөйтіп, ұлттық тағамдардың қуатты қасиеті мен асқорыту
мүшелерінің қызметін жақсартуда маңызы өте ... ... ... ... олар мол ... ... Бұл күндері тәбет ашу үшін
қазақ халқы басқа халықтар сияқты балық, құс және ... ... әр ... тағамдар мен ұннан дайындалған тағамдардан дастарқан
әзірлейді.
3. Дұрыс тамақтану негіздері.
Адам өмір сүру ... ... ... ... Ол үйлер мен заводтар
салады, станоктар мен машиналарды басқарады, жер жыртып, егін ... ... ... еңбектер мен романдар жазады, басқа да пайдалы мыңдаған
істерді атқарады. Тіпті тып-тыныш дем алып, бей-жай ... ... ... де аңғармай, жұмыс істей береді, өйткені оның ... ... ... ... оның организімінің әрбір клеткасында зат алмасып жатады.
Организмнің жұмыс істеуіне байланысты жұмсалған энергияның ... ... ... ... ... яғни тамақ пен оттегін қабылдау және
пайдалану арқылы ғана есесі толады.
Адам организмі ... ... қана ... онда ... ... ... сондай-ақ клетка ішіндегі әр түрлі компоненттердің құралу
және жаңару процесі үздіксіз ... ... Бір ... ... ... ... пайда болады. Клеткалар өмір сүретін уақыттың ... ... ... ішкі ... ... ... рет ... Осы
«жөндеу» жұмыстарының бәрі үшін адам организміне «құрылыс материалы» керек,
ал оны тамақтану арқылы ғана алуға болады.
Ақырында адам организміндегі кейбір ... ... ... айтқанда белгілі бір гормондар мен коферменттер (белок – ферменттердің
қажетті төмен молекулалық құрамдас бөліктері) ... ... ... және «витаминдер» деп аталатын ерекше заттардан ... ... ... сөз ... ... ... үшін қажет аминдер»
дегенді білдіреді (шын мәнінде, алғашқы ашылған ... ... ... және олар аминдер болып табылады, сондықтан ... ... ... аминдер болмай, басқа химиялық табиғаттың
қосындылары болып ... ... ... деген атау ғылыми
әдебиетке де, әдеттегі өмірге де берік еніп алды.
Сөйтіп, тамақтану организмге оның ... ... ... толтыру
үшін, дененің клеткалары мен тканьдерінің түзіліп, жаңаруы үшін және
организм ... ... үшін ... ... ... ... ... сіңуінің және ассимиляциялануының күрделі ... ... ... сыртқы ортаның қоректік ... ... ас ... ... тығыз әрекетке түседі, ас қорытатын
ферменттердің әсерінен қажетті ... ... ... мен қанға
түседі, сөйтіп, организмнің ішкі ортасының факторларына айналады.
Организмге қажетті қоректік заттардың тиімді ... және ... ... ... ету өте маңызды. Өйткені дұрыс тамақтану
дегеннің өзі не?
Шын мәнінде, ... өзі ... ... ... үш ... Тамақпен келіп түсетін энергия мен мектеп оқушыларының тіршілік
ету кезінде ... ... ... ... ... ... Организм қажеттерінің қоректік заттардың белгілі бір мөлшерде
және арақатынасында ... ... ... ... ... ... бір ... ішу
және әрбір тамақтанған кезде белгілі бір мөлшерде тамақ ішу).
4. осы прициптердің әрқайсысын толығырақ ... ... ... ... ... ... көрсетудің бірінші
принципі – энергия теңдестігі.
Адам организміне қажетті бүкіл ... ... ... ... ... пайдаланылу процесі жануға аздап ұқсас. Шынында да
өнімнің ... ... ... углеводтар мен майлар жылуға (энергияға), көмір
қышқыл газы мен суға айналадщы. Тек белок қана организмде несеппен ... ... онша ... ... ... (мочевина) береді.
Сондықтан әуел баста калориялылықты (яғни энергия бөліп шығару қабілетін)
арнайы прибор – ... ... ... онда ... жылу ... оңай есептеуге болады. Калориметрде оттегі атмосферасында 1 грамм
углевод жанған кезде орта ... 4,3 ... 1 ... май жанған кезде
9,45 килокалория, 1 грамм белок жанған кезде 5,65 ... ... ... ... ... бір бөлігін организм сіңірмейтіні
(мысалы, орта есеппен алғанда белоктар 94,5 процент, ... – 94 ... – 95,6 ... ... және ... бір ... ... бірге
шығып қалатыны анықталды. Бұған қоса, жоғарыда атап айтылғандай, белоктар
организмде түгел жанбайды.
Қазіргі ауқытта, бір грамм май – 9, ал 1 ... ... 4 ... деп ... ... ... құрамын білгеннен кейін мектеп оқушыларының
бір тәулікте қанша энергиялық материал алатынын есептеп шығару оңай. Біздің
елімізде негізгі тамақ өнімдерінің ... ... ... ... ол ... ... пайдаланылды, оларға қарап, кез-келген
тағамның, кез-келген дастарқан ... ... ... ... ... ... үшін ... өнімдердің калориялылығын немесе қазір айтылып
жүргеніндей, энергиялық құндылығын келтірейік (әдетте ол ... ... 100 ... ... ... ... білдіріледі):
|Өнім ... ... ... |
| ... ккал | ... ккал ... бидай наны |170 ... ... |82 ... наны |240 ... |39 ... |320-570 ... сиыр еті |254 ... |379 ... |220-320 ... |59 ... |63 ... май |749 ... ... |78 ... сыры |371 | | ... майы |899 | | ... ... заңы – ... заң, ол тірі организмде де, соның
ішінде адам ... ... да ... ... дұрыс тамақтану қалыпты тіршілікті қамтамасыз етуге
жұмсалатын энергия мен организм алатын ... ... ... ... ... тамақ аздаған уақыт жетіспеген жағдайда организм өз
қорындағы заттарды, ... май мен ... ... ... ... ... ... көп ішілген жағдайда оның ... ... ... азаяды, нәжіс массасы мен есеп шығару ... ... ... ... ұзақ ... жетіспеген жағдайда организм резервтегі
углевод пен майды ... қана ... ... бірге белоктарды да
жұмсайды, мұның өзі ең алдымен сүйек бұлшық еттері ... ... ... Соның салдарынан организм жалпы әлсірейді.
Екінші жағынан, калориялы тамақты ұзақ ... ... тыс ... май мен ... бір ... организм тікелей пайдаланбайды
да, ол май клеткаларында тері ... май ... ... ... ... салмағы артып, адам семіре бастайды.
«Шамадан аспау» керек екенін көріп отырмыз. Ол шаманы қалай ... ... ... энергия алатынымызды біз біліп те алдық. Енді ... ... ... алу ... ... ... үш ... жолмен жұмсалатынын
анықтады: біріншіден, ... ... деп ... жол; ... ... тән ... әрекеті және үшіншіден, бұлшық ет қызметі. Бұдан әрі
осы ұғымдарға талай рет бетпе-бет келетіндіктен, оларды айқындап ... ... ... адамға барынша тыныш күйде тіршілік етуге
қажетті энергияның ең аз мөлшері. ... ... ... ... ... кезде өтеді. Ол әдетте күшке тимейтін дене еңбегімен шұғылданатын
«стандартты» еркекке (жасы – 30-да, денесінің салмағы – 65 ... ... ... орта ... 1600 ... ... 1400
килокалорияға тең. Ол мектеп оқушыларының жасына (кішкентай балаларда ол
салмақтың бір ... ... ... ... 1,3 - 1,5 есе ... ... ... (осы себепті көбіне негізгі алмасуды 1 ... ... ... деп ... дене ... 1 килограмына шағып
есептейді), тұрмыстың сыртқы жағдайлары мен мектеп оқушыларының ... ... ... ... ... дене еңбегімен щұғылданатын
адамдарда негізгі алмасу әдетте едәуір (30 процентке дейін) көбірек.
Тамақтың өзіне тән динамикалық ... ... ... ... ... ... ... тамақты қорытуға энергия жұмсалатынын
анықтады. Бұл ... ... ... ... ... көп ... ас ... жолына түскен кезде негізгі алмасуды белгілі бір кезеңде
(30 – 40 процентке дейін) ... Май ... ... ... 4 - ... ... ... түскенде 4 - 7 процент артады. Тіпті шай ... өзі ... ... ... (8 процентке дейін) арттырады. Тамақтың
құрамы әр ... ... және ... ... ... ... ... қолайлы мөлшерде болғанда негізгі алмасу орта есеппен 10 – 15 ... деп ... ет ... ... ... Дене ... энергия
алмасуының шамасына өтен елеулі ықпал жасайды. Ал ой еңбегін алсақ, онымен
айналысқанда энергияның ... ... аз ... ... 1937 ... ... совет ғалымы М. Н. Шатерников кітапты «ішіңнен оқып»
отырғаныңда ... ... не бары 16 ... ... ... ... берді. Күшке түсетін еңбекпен шұғылданғанда негізгі алмасудың
шамасы бірнеше есе ... ... дене ... ... әр ... болғанда қанша энергия
жұмсалатыны жайлы бірнеше мысал ... ... 60 ... ... ... бір ... жұмсалатын килокалория).
Егер мектеп оқушыларының салмағы стандатты ... ... ... ... ... ... ... кем болса, соған сәйкес кемиді.
Өзінің салмағын қадағалайтын болғанымен, тамақты тоя жегенді жақсы
көретін адамдарға мына бір ... ... ... ... әдеттегі
таңертең –
|Қызмет түрі |Энергияның |Қызмет түрі ... |
| ... | ... |
| ... | ... ... |50 ... | ... ... | ... тұрып | ... алу |65 ... ... |160-170 ... оқу |90 ... жүру |190 ... жазу |100 ... жүру |300 ... | ... ... ... жұмыс істеу|100 ... тебу |420 ... жуу, киім | ... есу |150-360 ... үй | ... жүзу |180-400 ... секілді |120-140 |Велосипед тебу |210-540 ... ... | ... тебу |180-600 ... ... ... 100 грамм және калориялылғы 400 килдокалория пирожный
жегіңіз келіп бара жатса және бір ... да ... ... келмесе,
«бүлкектеп» 3 – 4 километр жүгіруіңіз немесе бірнеше жүз рет ... ... ... жеткілікті.
Бұған дейін біз жұмыстан тыс кездегі энергияның жұмсалуы туралы
айттық. Ал жұмыста ше? ... ... ... оның ... ... ... ... бәрінен көп жұмсайтындар – ... жүк ... жер ... ең аз жұмсайтындар – ой
еңбегімен шұғылданатындар, операторлар.
Егер энергияның ... ... ... тамақтың өзіндік
динамикалық әрекетіне, жұмыстағы және үйдегі ... ет ... ... ... ... былай болып шығады: энергия көп
жұмсалмайтын дене ... ... ... ... ... ... қызметкерлерінде) орташа тәуліктік энергия алмасу 2750 - ... нақ осы ... ... 2350 - 2550 ... тең. ... ... үшін (қызметкерлер, оператарлар) энергияның ... ... ... үшін 2550 - 2800 килокалория, әйелдер үшін 2200 -
2400 килокалория болады. Екінші жағынан ауыр дене ... ... (жүк ... ағаш ... және т.б.) энергияның жұмсалуы
көбірек – 3900 – 4300 ккал. Демек, олардың ішетін тамағы да осы ... ... ... ... ... яғни неғұрлым калориялы
болуға тиіс.
18-ге жетпеген балалар мен 60-тан асқан егде ... ... ... Мұның өзі алғашқыларында дене салмағының аз болуынан,
екіншілерінде алмасу процестері мен дене ... ... ... ... мынаны көрсетеді: тамақтың тәуліктік килокалориялылығы
энергияның жұмсалуынан ... 300 ... ... ... отырса (мұның өзі
тәуліктік килокалориялылқтың шамамен 1/10 бөлігі, яғни 100 грамдық ... ... ... ... 15 - 30 ... ... ... өзі бір жылда
5,4 – 10,8 килограмм болып шығады.
Бұған дейін біз тамақтанудың бір жағы – энергетикалық жағы ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін оның
тамақтан алатын энергиясы арасында салыстырмалы тепе-теңдік болуы ... ... ... өзі ... ... ... ... болса да алынуы
мүмкін деген, дәлірек айтқанда килокалориялардың арифметикалық жиынтығы сол
бір шама ... да, май ... ... ... не белоктар есебінен ғана
алуға болады беген сөз емес.
Калорияларды қалай алатыны, заттардың қандай топтары есебінен алатыны
организм үшін бәрібір емес ... ... ... ... тіршілік етуі
үшін белоктардың, майлар мен углеводтардың белгілі бір арақатынасы, сондай-
ақ ... ...... мен ... ... бір ... ... Осы арада біз мектеп оқушыларын тамақтандыруда
қызмет көрсетудің екінші принципіне – ... ... ... қажет
етуіне келеміз.
3.2. Мектеп оқушыларын тамақтандыруда қызмет ... ...... қоректік заттарға деген қажеттілікті қанағаттандыру.
Жер шарының халқы алуан түрлі ... ... ... ... ал бұл
өнімдерден жасалатын тағамдар олардан да бетер алуан түрлі болады. ... ... ... ... ... ... заттардың: белоктардың,
майлардың, углеводтардың, витаминдердің, минералды заттар мен судың ... ... ... ... ... энергиялық құны оның құрамына кіретін белоктарға,
майларға, углеводтарға байланысты екенін білеміз. ... ... ... ... атқарады, ал майлар және әсіресе белоктар организмді
энергиямен жабдықтаумен ... ... ... үшін, яғни клеткалық
және субклеткалық құрылымдардың үнемі болып отыратын жаңару процестері үшін
қажетті материал да болып табылады.
Қаңқаның ... ... мен нерв ... ... өз жұмысы үшін
энергия көзі ретінде көбінесе углеводтар құрамына кіретін ... ... ал ... бұлшық етінің жұмыс істеуі үшін ... май ... ... ал ... майлардың құрамдас бөлігі.
Белоктарды энергиялық материал ретінде пайдалану организм үшін өте ... ... аса ... және ... ... ... ... энергия бөліп шығарып, қышқылдынған кезде, едәуір улы әрекет
жасайтын заттар түзіледі.
Қазіргі уақытта іс жүзінде дені сау ... ... ... ... мен ... ... ... 1 : 1, 2 : ... ... ... ... ... Бұл арақатынас – адам организмінің
пластикалық қажеттерін де, энергиялық қажеттерін де ... ... ең ... ... ... ... ... калориялылықтың
белоктар 12 проценті, майлар 30 - 35 ... ... ... ... 1 г ... ... жылуы белоктардың немесе углеводтардың
сол мөлшерінің жанғандағы жылуынан едәуір көп. Дене еңбегінің үлесі ... ... ... ... ... жағдайда ғана рациондағы белоктың
мөлшерін рационның жалпы калориялылығын 11 процентіне ... ... ... мен ... ... ... ... дейін төмендетуге
болады.
Жеңіл-желпі дене еңбегімен шұғылданатын ересек адам ... ... ... ... ... тәулігіне 2750 - 2800 килокалориясын,
80-90 грамм белокты, 100 - 105 грамм майды, 360 - 400 ... ... ... 18 - 29* жас ... ересек мектеп оқушыларының негізгі
қоректік ... мен ... ... етуінің орта есеппен алынған деректері
келтірілген (орташа қажеттер – ... мен ... ... ... ... ... қоректік |Ересек мектеп ... ... ... ... ... ... (18 ... ... (18 -|
| |19 жас) ... | |19 жас) ... |
| ... | ... ... г. |85 ... | ... г. |102 |В1 ... мг |1,7 ... | |В2 ... | ... г. |382 |мг |2 ... ... моно | |РР ... мг |19 ... ... | |В6, мг |2 ... ... |50-100 |В12 (кобаламин), | ... мг | |мкг |3 ... мг |800 |В9 ... мкг |200 ... мг |1200 |С ... | ... мг |400 ... мг |70 ... ... мг |14 |А ... | ... мкг |10* ... | |
| |2,5** ... мкг |1000 |
| | ... | |
| | ... ккал |2775 ... мг – ... 15 халықаралық өлшемге тең.
**2,5 мкг Д3 витамині 100 халықаралық өлшемге тең.
Сонымен, біз адамға белоктардың, майлар мен углеводтардың қанша ... ара ... ... ... білдік. Алайда белоктардың, майлар мен
углеводтардың өздігінен алғанда құрамдары әр ... ... Енді ... мен ... ... ... және қандай мөлшерде керек
екенін қарастырып көрейік.
Рациондағы белоктық ... ең ... ара ... Тамақ
өнімдерінің белоктары (бұлар туралы біз кейінірек неғұрлым толық айтамыз)
адам (ересек адам) үшін алмастырылмайтын 8 және ... 12 ... ... Дұрыс тамақтану үшін амин ... да, ... да ... бір ... ... ... және ... амин қышқылдарының қандай ара
қатынаста керек болатыны мектеп оқушыларының жасына байланысты.
Алмастырылмайтын амин қышқылдары мектеп ... ... ... амин ... ... ... 40 проценті, мектеп
оқушыларының тамағында – 16 процент болуға тиіс, яғни белоктың ... ... адам ... 80 - 90 ... ... ең ... арақатынаста
13 - 14 грамм алмастырылмайтын амин қышқылдары тұтынылуы керек. Кейбір
деректерге ... ... амин ... ара ... ... ... ол онша елеулі емес.
Алмастырылмайтын да, алмастырылатын да амин қышқылдарының бәрі ең
қолайлы ара ... ... ... ... ... деп ... ... кездеспейді. Алайда жануарлардан алынатын, етте, балықта, құста,
жұмыртқада, сүтте және сүт өнімдерінде болатын белоктар толымды ... ... ... оларда алмастырылмайтын амин қышқылдары идеал
белоктағыдай немесе ондағыдан да көп. Өсімдіктен алынатын белоктардың басым
көпшілігі ... ... ... ... алмастырылмайтын кейбір амин
қышқылдарының мөлшері идеал белоктағыдан анағұрлым аз. Мысалы, бидай мен
қара ... ... ... ... наны мен қара ... ... лизин мөлшері жеткілікті емес (ең қолайлы деген мөлшерден 2
есе дерлік аз), ... ... ... және ... ... ... ... өмірде адам тамаққа әдетте малдан алынатындарын да қамтитын
белоктар қоспасын пайдаланады. Бұл ... ... ... ... сондықтан егер
идеал белотың биологиялық бағалылығын 100 процент деп алсақ, еліміздің
халқы үшін ол ... ... ... 70 процент болады. ... бір ... ... ... ... болатынгы белоктың сапасына
байланысты: тұтынылатын белоктар ... ... ... тәуліктік норма
соғұрлым жоғары (ақылға қонымды шекте) ... тиіс және ... ... ... ... ... белокқа неғұрлым жоғары болса,
бұл норма соғұрлым төмен болуға тиіс (теория бойынша 56 - 63 ... ... ... ... болмаса да, олар мектеп оқушыларының
тамағында елеулі роль ... ... ... ... мен ... ең ... ара ... 60 : 40-тан 50 : 50-ге дейін (өсімдіктен
алынатын белоктың сапасына байланысты), ал орта есеппен 55 : 45 ... май ... ең ... ара ... ... ... өте зор, өйткені оларда жартылай қанықпаған ... ... ... заттар), сондай-ақ клеткалар мен
клетка ішіндегі құрылымдарды жаңартуға керекті ... көп ... ... тамақ рационындағы майдың жалпы мөлшерінің кемінде 30
процентінің өсімдік ... ... ... ... ... отырғанындай, жоғары дамыған елдер
халқының тәуліктік рационында майлардың үлесі үнемі арта түсіп ... өзі ... ... ... ... ... қасиеттеріне,
әл-ауқат жоғарылаған сайын халықтың қолы ... ... ... ... ... ... ... көп болуы атеросклероз және
жүрек тамырларының тарылуы секілді аурулардың көбеюіне себепші болады.
Тамақ рационында май қышықылдарының ... ара ... ең ... ... қаныққан май қышқылдары – 30 процент, моноқанықпаған (олеин
қышқылы сияқты) май қышқылдары – 60 ... ... май ... 10 ... ... қолайлы қажеттілік. Мектеп оқушыларының тамақ
рационының углевод бөлігі (365 - 400 грамм) ... ... ... сонымен қатар целлюлозаны, гемицеллюлозаны, пектинді, дисахаридтер
мен моносахаридтерді (сахарозаны, лактозаны, глюкозаны, ... ... ... Қант ... пен ... тағамдарын (қант көп
мөлшерде болатын) тұтынудың ... ... ... мұның өзі енді
денсаулыққанудың үздіксіз ... ... ... өзі енді ... бола бастады. Мәселе мынада: сахароза асқазан-ішек жолында глюкоза
мен фруктоза молекулаларына тез ыдырайды, ал ... ... оңай ... ... инсулин (өзіндік гормон) секрециясын туғызады. ... ... ... тым ... ... инсулин секрециясы күшейіп,
мұның өзі, бір жағынан, организмдегі углеводтық және липидтік алмасуға күрт
ықпал жасайды, ал ... ... ... ... ... да ... мен ... елеулі әсер етеді, яғни адам организмінің қалыпты
гомондық статусына едәуір өзгеріс енгізе алады. ... да ... ... ... мен дисахаридтердің мөлшері 50 - 100
грамнан аспағаны дұрыс (50 – жеңіл дене еңбегімен шұғылданатындарға, 100 ... дене ... ... ... ... ... бұл мөлшердің әр
мезгіл ішілген тамаққа азды-көпті біркелкі бөлінуі маңызды.
Қантты тұтыну мен тіс ... ... ... ... ... ... екені анықталды. Қанттаы шамадан тыс көп жеу қант диабетіне ... ... ... ұрындыру болар еді.
Балласт заттарға деген қолайлы қажеттілік. Дені сау ... ... ... заттар міндетті түрде кіруге ... ... ... талшықтарында болатын пектин мен клетчатка. Бұл заттардың
тәулігіне 10 - 15 грамын ... ... ... ішінде 9 - 10 грамы
клетчатка және 5 - 6 ... ... ... ... ... Өсімдік талшықтары
асқазан-ішек жолының моторлық қызметін жақсартады, ішектегі ... ... ... ... ... талшықтары неғұрлым көп
болса, тоқ ішек рагының ... ... да ... сирек кездесетіні
аңғарылды.
Витаминдерге деген қажеттілік. Бұрынғы уақытта және ... осы ... ... гипо және авитоминоздардың (гиповитаминоз авитаминоздың
бастапқы ... ... ... жұрт ... шегіп келеді. Қырқұлақ,
пеллагра, мешел, поплиневрит («бери-бери» ауруы), анемия (қаны ... ... (қан ... күшеюі) кейбір түрлері секілді ауыр кеселдер,
сондай-ақ басқа да көптеген аурулар ... ... ... күрт
азаюы салдарынан шығып отырады. Қазіргі уақытта медициналық ... ... және ... ... ... тиісті шаралар
қолдануының арқасында бұл аурулар біршама сирек кездеседі.
Қазіргі кезде кейбір адамдардың, тіпті халықтың ... ... ... (мал ... ... ... пайдаланбау) елеулі қауіп туғызып
отыр, бұл жағдайда адам организміне В12 ... ... де, ... осы ... ... басқа да патологиялық нышандардың
өрбуіне алғы шарттар жасалады.
Көкөністі, жемісті және ... да ... ... ... ... витамин мөлшері үздіксіз азая бараді. Сондықтан ... ... суық ... ... ... витаминдердің мөлшері едәуір азаятын
қыс пен көктем кезінде аптекаларда болатын поливитамин препараттарын ... ... ... ... ... ... көрсетілген
мөлшерде ғана пайдалануға болады. Ересек мектеп оқушыларының әр ... бір ... ... ... ... ... келтірілген.
Минералды заттарға деген қажеттілік. Құрамында жеткілікті мөлшерде,
жеміс-жидек, нан, сүт бар ... ... ... адам ... заттарға деген қажеттілігін қанағаттандырады.
Біздің елімізде және басқа да көптеген елдерде топырағында ... ... ... аз ... ... өзі халықтың осы затты
жеткіліксіз тұтынуына және ... бір ... ... ... ... ... мен ... анықталды. Бұған шаралар
қолданылды. Көбінесе ... ... ... ... өнімдерге жетпей
тұрған минералды заттарды қолдан қосу болып шығады, мысалы, ас ... ... ... ... дұрыс жұмыс істеуі үшін) ... суға ... (тіс ... болдырмау үшін).
Ересек мектеп оқушыларының аса маңызды минералды заттарды тәулігіне
қанша ететіні 13-бетте келтірілді.
Өмірдің әр ... ... ... ... деген қажеттілік.
Мектеп оқушыларының тамақтануы өмірдің әр түрлі кезеңінде едәуір өзгеріпе
отырады, мұның өзі организмдегі ... ... мен зат ... ... ... организмінде қалпына келу процестерімен қатар
қайсыбір өсу процестері де ... ... ... ... ... 1 килограмына шаққанда негізгі тағамдық заттар мен ... ... ... ... ... Балалардың қоректік заттар мен
энергияны қажетсінуінің ең көп нормасы ... ... ал ... ... ... ... ... байланысты. Атап, айтатын бір жай,
балалар үшін алмастырылмайтын амин қышқылдары ересектердегі сияқты 8 ... ... ... ... ... ... түзілуі мүмкін емес,
сондай-ақ метионнинің цистинге өзара айналуы да болмайды. ... ... ... амин ... қажетті мөлшері бар
неғұрлым онай сіңірілетін белоктар, алмастырылмайтын, сондай-ақ сіңімді май
қышқылдары бар майлар, углеводтар, витаминдер, ... ... ... ... әр ... ... (бөгде клеткаларға немесе бөгде қосындыларға)
қарсы дайын денелер, сондай-ақ астың ... ... ... болады.
Кейде қайсыбір себептерден аналар өз нәрестелерін не ... ... ... сүт ... ... ... жүзінің көптеген елдерінде,
соның ішінде СССР-де ана сүтінің ... ... ... ... ... ... сиыр сүтінен дайындалады. Алайда сиыр сүтінің ана сүтінен ... ... онда ... көп, амин ... және май ... ... Сиыр ... құрамы жөнінен ана сүтіне жақындату үшін оған басқа ... ... ... ... ... ... бұлай жақындатудың амалдың
жоқтығынан екені түсінікті. Сондықтан анасынан сүт шықпаған не ... ... ... ... сүт орнына жүретін өнімді емес, қалай
дегенмен донорлық ана сүтін пайдалану ұсынылады, ал сүт ... ... өзге амал ... ғана ... ... ... ... өсе бастаған кезде тәбеті тартпай қалатын
жағдай әдетте болмайды. ... ... ... не немерелеріне тамақты
тықпалап ішкізе беруді (сөйтіп шамаларынан асырып тамақтандыруды) парызым
деп білетін тым ... ... мен ... жиі ... Балаларда зат
алмасу процестерінің құбылмалы болатынын, яғни мысалы организмге тамақ
өнімдерінің, ... ... ... тыс ... жауап ретінде оп-
оңай қайта ... ... есте ... керек. Мұндайда ... ... ... үрдіс айнала береді де, ... ... ... салдарынан май тканьдерінің гипертрофиясы басталып, онда
жаңа ... ... ... ... өзі ... гиперцеллюярлық
формасы деп аталады. Өкінішке орай, семірудің бұл формасын емдеу мейлінше
қиынға түседі. Семіріп кеткен балалар проценті, ... да ... ... ... де ... арта түсіп отырғанын және ... өзі ... ... тым көп ... ... ... айта ... жөн.
1. Балалар мен жас өспірімдердің белокқа, майға, углеводтар мен
энергияға деген тәуліктік қажеттілігі.
|Жасы ... г. ... г. ... г. ... |
| | | | ... ккал|
|1 жастан 3-ке | | | | ... |53 |53 |212 |1540 |
|4 ... 6-ға | | | | ... |68 |68 |272 |1970 |
|7 ... 10-ға| | | | ... |79 |79 |315 |2300 ... жастан | | | | ... ... |93 |93 |370 |2700 ... ... | | | | ... ... |85 |240 |2450 |
| | | | | ... ... | | | | ... ... | | | | ... |100 |100 |400 |2900 ... ... | | | | ... ... | | | | ... |90 |90 |360 |2600 ... ... тәттіге тым әуестігі де қауіпті. Мұның өзі ... (тіс ... ... ... ... шалдығу қатері тағы бар.
Балалар арасында диабетпен ... ... ... түсіп отырғаны
белгілі, ал оның тәттіні тым көп жеуіне байланысты екені күмәнсіз.
Балаларды ... ... ... ескере отырып, балалардың
негізгі қоректік заттар мен энергияны қажетсінуін біршама ... ... ... ... Бұл үшін 1, 2, 3 ... зер ... Балалар мен жас өспірімдердің витаминдерге деген тәуліктік қажеттілігі
|Жасы ... |
| |В1 |В2 |В6, мг |В12, |
| ... |мкг |
| |мг. ... мг| | |
|1 ... 3-ке | | | | ... |800 |800 |150 |10 |
|4 ... 6-ға | | | | ... |1200 |1450 |300 |15 |
|7 ... 10-ға | | | | ... |1100 |1650 |250 |18 ... ... 13-ке | | | | ... |1200 |1800 |350 |18 ... ... 13-ке | | | | ... |1100 |1650 |300 |18 |
| | | | | ... ... 17-ге | | | | ... ... |1200 |1800 |300 |18 ... ... 17-ге | | | | ... ... |1100 |1650 |300 |18 |
4. Жасы ... ... белоктарға, майларға, углеводтар мен
энергияға деген тәуліктік қажеттілігі.
|Жасқа |Белоктар, г. ... г. ... ... ... | | |г ... |
|топтар | | | ... |
| ... ... ішінде| | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | ... 74-ке| | | | | ... | | | | | ... |69 |38 |77 |333 |2300 ... ... | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... |33 |67 |290 |2000 ... | | | | | ... | | | | | ... ... |35 |70 |305 |2100 ... ... | | | | | ... | | | | | |
| | | | | | |
| |57 |31 |63 |275 |1900 ... ... ... ... ... жас ... кезде едәуір
өзгереді, ал әдетте алпыс жастан әрі қарай жас ұлғайған деп ... ... ... осы ... үшін ... ... ... және
энергияға деген тәуліктік қажеттілік нормалары келтірілген.
Минералды заттарды тұтыну нормалары жасы ұлғайған адамдар мен ... ... үшін ... яғни ... 800 мг ... 1200 мг
фосфор, 400 мг магний (темір – ... үшін 10 мг, ... үшін 18 ... ... онда егде ... адамдарда Д, А, Е, В9 және В12
витаминдеріне ... ... ... ... ... ... ... витаминдерге деген қажеттілікте айырма бар (5-таблица).
5. Жасы ұлғайған адамдардың кейбір витаминдерге деген тәуліктік
қажеттілігі.
|Жасқа қатысты топтар |В1 |В2 ... ... ... ... |н), ... | |), мг |ылы), |
| |мг. |мг | | |мг ... 74-ке ... | | | | | ... |1,4 |1,6 |1,6|15 |53 ... және одан | | | | | ... ... | | | | | ... 74-ке ... |1,2 |1,4 |1,4|13 |50 ... | | | | | ... және одан |1,3 |1,5 |1,5|14 |52 ... ... | | | | | |
| |1,1 |1,3 |1,3|12 |48 ... ... ... ... ... ... ... нормалармен салыстырсақ, жас ұлғайған сайын ... ... мен ... ... ... азаятынын аңғару
қиын емес. Бұл түсінікті де: өйткені ... ... ... және дене ... ... ... Соның өзінде витаминдерге
деген қажеттілік онша азаймайды, ал витаминдердің ... ... ... ... ... үшін де ... әр ... болуы – денсаулық кепілі. Адамға қажетті
компоненттердің бәрі бірдей болатын өнім ... жоқ (ана ... ... онда тек нәрестеге қажетті заттар ғана болады). ... әр ... ... ... тамақпен бірге оған қажетті қоректік
заттардың жеткізілуін бәрінен де жақсы ... ... ... ... ... ... организмнің барынша дұрыс қызмет істеуі үшін қажет
заттарды іріктеп алуы ... ... ... гөрі ... ... ... микроэлементтер сияқты микрокомпоненттеріне көбірек қатысы бар.
Микрокомпоненттерді сіңіру және алмасу ... ... ... қоректік
заттар, кейде бірнеше зат қатысқан жағдайда күрт күшейеді. ... ... ... ... өнімдерінің әр түрлі болуының пайдалы екенін
көрсетеді.
Тарихта адамдардың көбіне ылғи бір түрлі ... ... ... ... ... зардап шеккені жөнінде көптеген мысалдар бар.
Гиповитаминоздар мен авитаминоздардың көпшілігі ... ... ... ... Орта ... ... ... халық көбіне жүгерімен
немесе соргомен қоректенген кезде анықталды; В1 авитаминозы Жапонияда халық
ақтаған күрішті тамақ ... ... ... ... ... ... бір өңірге тән) аурулардың бірқатары
топырақтағы микроэлементтердің тым көп ... ... ... ... орай бұл ... ... өнімдеріне бір
жағдайларда түсіп, енді бір ... ... ... ... еліміздің
кейбір облыстарында халықтың тамағында йодтың немесе фтордың жетіспейтін
реттері, т.б.).
Өнімдердің әр ... ... ... бір ... ... гигеналық
қауіпсіздігін де қамтамасыз етеді. Ауылшаруашылығын химияландырудың ... ... ... ... ... ... күшеюіне байланысты
кейбір аудандарда денсаулыққа зиянды әр түрлі заттар ... ... және т.б.) ... тамақ өнімдеріне түсуі мүмкін.
әрине, бұл заттардың қандай мөлшерде түскенін денсаулық сақтау органдары
қадағалайды, ... ... ... ... ... бұл ... да
өз қауіпсіздігін ойлаудың артықтығы жоқ. Тіпті белгілі бір жердің өзінде
өндірілген барлық ... ... ... бәрі біркелкі ... ... ... ... әр ... ... бұл заттардың жинақталуын
кез келген жағдайда қауіпсіз деңгейге дейін «азайтады».
Сондықтан да тамақтың алуан түрлі болуы қоретік құндылыққа игі ... қана ... ... бірге тамақ өнімдеріне кездейсоқ қосылып
кеткен зиянды заттардан неғұрлым қауіпсіз болуды да қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ... де ... қояды – ол сол
тамақтан «шығып», оған тәбеті тартпайтын ... ... ... әр түрлі
тамақ көбіне мектеп оқушыларының тәбетін ашады, ас ... ... ... ... ... тез сіңеді. Адам организмі осынысымен әр түрлі
тамақ ішудің физиологияға неғұрлым сай, неғұрлым дұрыс ... ... ... (бір жақсысы ондайдлар көп емес) тамақтың әр түрлі
блғанын ... ... ... ішіп-жеуді уағыздайды, яғни
әрбір тамақ өнімін әдеттегідей бір жолы тамақтағанда ... ... ... жеуді ұсынады. Өз айтқандарының дұрыстығына дәлел
ретінде бөлектеп ішіп-жеуді жақтаушылар: углеводтар ... ... ... ... ... ... ал ... қышқыл ортада, асқазанда
қорытылады, сондықтан бұл екі ... ... ... жасайды, дейді.
Майды мөлшерден артық жеу тамақтың асқазаннан шығарылуын жалпы алғанда
бөгейді ... өзі, шын ... ... анықтаған факт, айналып келганде бұл
да, дейді олар, белоктар мен ... ... ... ... ... бір жай, ... да, майлар да, углеводтар да көбіне
панкреаттық сөлде болатын ... ... ... ащы ... Бұл ферменттердің бәрі сілтісі азырақ ортада барынша оңтайлы
әрекет етеді және бір-біріне әсте ... ... ... ... тоқ ... ... жауап ретінде соңғысында ас қорытатын
ферменттері мол, дайын панкреаттық сөл ... ... ... бастайды.
Егер асқазанға түскені тек қана ет ... ... ... немесе кілең картоп
(углеводтар басым) болса, ... ... ... ... ... ... жағдайда углеводтарды ыдырататын ферменттер ғана ... ... ал ... ... бәрі ... ... Сондықтан
панкреатты сөлдің барлық ферменттерінің «жұмыс істеуі» тұрғысынан алғанда
неғұрлым қолайлысы- ... ... мен ... ... ... болатын барынша әр алуан тамақ ішу. Мұның маңызды болатын тағы
бір себебі – бұл жағдайда ... мен ... бір ... амин ... ... ... да, моносахаридтер де, яғни энергия әкелушілер де, ... да ... ... энергия келмей, «құрылыс материалы» ғана
және ... ... ... ... ғана ... ... қиындық туғызатыны күмәнсіз.
Майдың біршама артық ... ... ... ... шығуын
бөгейтін ықпал жасауына келсек, онда бұл фактіні белоктар мен углеводтардың
қорытылуы үшін ... деп ... ... Мәселе мынада: қоректік
заттардың нақ сол тым тез қорытылып, сіңірілуі организм үшін ... ... өзі ... деп ... яғни ... ішкі ... ... тепе-теңдігінің сақталуын бұзады. Қоректік заттардың қанға біртіндеп
келгені неғұрлым тиімді, ас қорыту жүйесі қызметінің ... ... ... ... тұқым қуалау арқылы орныққан өзгешеліктері
арқылы осылай болып ... ... әр ... болу ... ... тамақтану үшін де өз
маңызын сақтайды. Әр тағаммен ... ... ... сай ... ... қалай әр түрлі етуге болады? Мұның өзі жыл маусымына,
қолда бар ... ... ... бір ... ... ... ... бойында ішілетін тамақ та әр түрлі болуға тиіс. ... ... ... комбинаттарында және т.б. тиісінше осылай
істеледі. Үйдегі ... ... ... да ... ... «көкөніс»
күндері және басқа да осындай ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым көбірек тапқырлық танытсаңыз, соғұрлым
жақсы.
Сонымен, ... әр ... ... ... оқушыларын тамақтандыруда қызмет көрсетудің үшінші
принципі – тамақтану режимін ұйымдастыру.
Көптеген адамдар ... ... ... ... ... ... ... деген не және оған қалай қарау керек? Қарыны ... ... де ... оның өзі адам ... ... тіршілік ету
үшін тамақтың жаңа бір мөлшері керектігі туралы хабар береді, зат алмасу
процестерінде жұмсалған энергияның, ... ... ... ... ... осы тамақпен келетіні белгілі. Бұл сезімнің
физиологиялық-биологиялық мәні ... ... жоқ. ... ... ... ... әр ... импульстерден: қанда глюкозаның (қанттың)
мөлшері ... ... бос ... және ... ... орталығы дейтін бар деп жорамалданады. Тәбеттің өзі тамақ
орталығының қозуынан болады, ал ... ... ... ... ... қозуына байланысты. Алайда тамақ орталығы қозуының инерциясы
нәтижесінде тамақ ішкеннен кейін де ... ... ... ... қалады.
Мұның өзі қоректік заттардың қорытылып, сіңірілуі 15-20 ... ... Олар ... келіп түсе бастағаннан кейін ғана
тамақ ... ... ... ... сезімі адамға ғана емес, барлық дамыған жануарларға да тән, оның
адамға тағы ата-балаларынан мұра болып қалғаны күмәнсіз. Ал тағы ... ... оны ... ... ... әр кезде бола
бермегендіктен, тіршілік үшін күресте тамақ тауып алғаннан кейін оны ... жей ... яғни ... ... белгілі бір артықшылықтары
болды. Тәбеттің күшті болуы, тегінде, ... ... ... пайда болып, ұрпақтарда бекіп, адамға тұқым қуалап жеткен ... ... ... ... ...... ... мектеп
оқушыларының тамақтану проблемасы бұрынғыдай өткір проблема болудан қалды,
осыған байланысты тәбеттің ... ... да ... биологиялық мәнінен
айрылды. Ол ол ма, мұның өзі мектеп оқушыларының ... бір ... ... ... ... ... ... артық жеудің тіпті мешкейліктің ... ... Ал ... өзі ... ... санаспауға
болмағанымен, тек қана тәбеттің құлына айналмау керек деген сөз.
Мәселе мынада: ... ... ... ... тамақтың мөлшері туралы
хабар беріп (нақ осы туралы ол дұрыс ... ... ... ... ... сапасы туралы да хабар береді.
Күнделікті тамақта қайсыбір тағам ұзақ уақыт болмай жүріп кенеттен
берілетін болса, оны ... ... ... ... сезім біздің бәрімізге
белгілі. Бұл фактінің себебі белгілі бір шамада ... ... ... ... ... салдарынан біздің организміміз оны қажет ете бастаған
алмастырылмайтын ... бір ... ... мөлшері нақ осы тағамда
болады. Бұл жағдайда біздің ... ... ... дұрыс хабар береді,
сондықтан, біз, әрине, оған «құлақ асуға» тиіспіз.
Сөйтіп, біз ... ... ... ... ... ... ... мөлшерін қадағалап отырмаса, тәбетіміз бізді қолайсыз
жағдайға душар етуі мүмкін екенін де ... ... Өз ... ... ... ... ... тиісінше түзету енгізуге көмектеседі.
Тәбетті қалай қайтаруға болады? – деген сұрақ жиі қойылады. Бұған ... ... ... ... кезде ішінара жауап береміз, сол
жерде біз ауық-ауық аз-аздап тамақтану (күніне 5-6 рет) ... ... ... да көрсетеміз. Бұл орайда кейде бір алма немесе бір ... ... ... ... ... үшін бұрышталған, тұздалған
тағамдарды жемеу керек, спирт ... ... ... керек. Алкогольдің
тәбетті барынша қоздыратын әсері бар.
Сонымен, тәбеттің күшеюі денсаулыққа зиян ... ... ... ... ... да жақсы емес. Баласы аузун ашсаблғаны «тәтті» бірдеңені
тықпалауға дайын тұратын тым өбектегіш шешелердің балалары ... ... ... ... ... бала ... айрылады, ал бұдан
қорыққан шешелері оны үсті-үстіне ... ... ... да ... ... ... тартып ішкен әрқашан жақсы. Тәбетің тарту үшін уақыт
керек. Тамақтың арасында ... ... ... Бала ... бұл ... ... гөрі ... болуға тиіс.
Мұндай үзілістер қандай блуға тиіс? Тамақтанған уақытта қанша тамақ
және қандай тамақ ішу ... ... ... дені сау ересек мектеп
оқушыларының тамақтану режимін ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... төрт принципке сай құрылуы
керек.
Тамақтанудың дұрыс режимінің бірінші ...... ... ... ... бір ... тамақтанып отыру.Әрбір тамақтанған
кезде организмнің белгілі бір реакциясы болады. Сілекей, асқазан сөлі, от
сарысуы, асқазан безінің сөлі және т.б. ... ... ... ... ... уақытында бөлінеді. Тамақтың иесіне, түріне және басқаларына
жауап ретінде сілекей мен ... ... ... сияқты шартты рефлексті
реакциялар ас қорыту процесінде зор роль ... ... ... ... ... ... яғни мектеп оқушыларының тәуліктің
белгілі бір ... ... ... ... ... зор. тамақтану
режимін ұйымдастырунде тұрақты стеротиптің қалыптасуы организмді тамақ ішу
мен ас қорытуға шартты ... ... ... үшін зор ... бар.
Тамақтанудың дұрыс режимінің екінші принципі – тәулік ішінде тамақты
мезгіл-мезгіл бөліп ішу. Тамақты тәулігіне бір рет ... екі рет ... емес әрі ... зиян. Тәулігіне екі рет тамақтанған кезде
миокард инфаркты мен асқынған панкреатиттер ... үш ... төрт ... ... анағұрлым жиі кездесетінін және тәулігіне екі рет
тамақтанған кезде ... ... көп ... ... ... көрсетіп
отыр.
Іс жүзінде дені сау адам тәулігіне ... төрт не үш рет ... ... ас пен ... ... ас және жатар алдында бір ... ішу ... Егер ... болса, тамақтану режимін ұйымдастыруне
таңертеңгі ас пен түстіктің және ... пен ... ... ... ... екі рет ... тамақтануды енгізуге болады.
Тамақтанудың дұрыс режимінің үшінші принципі - ... ... ... ... ... ... сақтау. Мұның өзі әр тамақ ішкен сайын (таңертеңгі,
түскі, кешкі ас) ... ... адам ... ... ... витаминдер мен минералды заттардың неғұрлым
қолайлы арақатынаста түсуі жағынан ойластырылуға тиіс ... ... ... режимінің төртінші принципі – тамақ мөлшерінің бір
күнде тамақтану мезгілдері ... ... ... ... ... ... бақылаулар адам таңертеңгі ас пен түстікті ... ... ... ... үштен екісінен астамын, ал кешкі
аста үштен бірінен кемірегін алатын болса, осы режимнің ... ... ... ... ... ... таңертеңгі, түскі, кешкі ас ішетін уақыт мектеп
оқушыларының өндірістік қызметіне байланысты, ... ... әр ... ... ... ... ас пен түстіктің арасындағы уақыт 5 – 6
сағат және түстік пен кешкі астың ... ... та 5 – 6 ... ... ... ... ... кешкі ас пен ұйықтар арасында 3 ... ... өтуі ... деп ... болады.
Тәбетіміз тартпағандықтан таңертең дұрыстап тамақ іше алмаймыз деп
шағынатын адамдар өте көп. ... біз 20-30 ... ... ... ... ... ... гимнастикаға, жуынып-шайынуға, ... ... ... ... ... дейін суық сумен жуынуға жұмсауға ақыл
береміз. Таңертеңгі гимнастикадан ... ... ... ... ... жүгіріп алу немесе, егер денсаулығың көтерсе, біраз ... келу өте ... Осы ... бәрі ... энергия
жұмсауын көбейтіп, тәбет арттырады. Бұлардың өте пайдалы болатын тағы бір
себебі, олар ... ... ... ... ... ... жүйесінің тонусын төмендетеді; ал сипатикалық ... ... ... ... ... ... ... күш түсуі,
қарбалас жағдайлардың көбеюі, дене күшінің пайдаланылмауынан болады.
Тамақтанудың дұрыс режимі қалып ... келе ... ... ... ... маңызды. Жаңа туған баланы 3 - 3,5 сағат ... ... ... ... ... ... нәрсе деп қарауға болмайды.
Тұрмыс жағдайларының өзгеруі оны өз ... ... ... үстіне
тамақтану режимін ұйымдастыруне бірте-бірте ас қорыту жүйесін белгілі бір
дайындақтан өткізу мақсатымен ... ... ... ... Бейімділігн
күшейту жөніндегі басқа да процестер сияқты, мұндай жағдайда да ... ... ... тым көп ... есте ... ... олар тамақтану режимін ұйымдастырун өрескел бұзу болып ... ... жол ... ... ... ... ... режимін ұйымдастырунің бұзылатын реттері, ал кейде
әжептәуір бұзылатын реттері өте жиі кездеседі.
Тәулік ... ... ... сипаты режимді бұзудың ... түрі ... ... ... ... ... ... тамақ мүлдем
аз ішіледі (не мүлдем ішілмейді – бір стакан шай не кофе ғана ... ... ... ... ... ... бутербродпен шектеледі, жұмыстан
келгеннен кейін үйде кешкі тамақты тым көп ... Іс ... ... екі рет ... ... ... денсаулыққа едәуір зиянын тигізуі
мүмкін. Біріншіден, кешке тамақты тым көп ішу ... ... жіті ... жара ... өршу қаупін едәуір күшейтеді
(басқаша айтқанда қатер факторы деп ... ... ... ... көп ішілсе мектеп оқушыларының ... ... ... және ұзақ ... ... ал мұның өзі, көптеген
зерттеулердің көрсеткеніндей, организмде атеросклероздың асқынуына әкеліп
соғатын өзгерістердің пайда болуымен ... бір ... ... ... ... тамақ асқазан мен ұйқы безінің ас ... ... ... әкеп соғады. Бірқатар жағдайларда мұның өзі біртіндеп асқазан
қызметінгің бұзылуына ... ... ... ол ... ... ... ... асқазанның (не ұлтабардың), немесе ұйқы безінің жара ауруы
түрінде көрініп, көбінесе панкреатит ... ... ... ғылыми
әдебиетте тамақтану рәсімін ғана сақтайтын адамдарда миокард инфаркты мен
асқынған панкреатит ... ... ... ... кететіні
жазылған.
Еңбек күші аяқталғаннан кейін кешкісін ... ... ... ... ... ұйықтаған кезде оның жұмсалуы одан да азаяды. ... ... көп ... ... ішке барған углеводтардың дені толық
қорытылма, май тканіне ... ... ... айналады. Сөйтіп тамақ
рационының негізгі бөлігін кешке ... ... ... ... ... ... семіріп кетуіне себепші болады.
Қорытынды.
Қорыта айтқанда, «Біз, тамақтану үшін өмір сүрмейміз, өмір үшін
тамақтанамыз», - деп ... адам өмір сүру ... ... ... ... ағзасы дұрыс өсіп, жетілу үшін, тамақтанады.
Тамақтану организмге оның жұмсаған энергиясының орнын толтыру үшін,
дененің клеткалары мен ... ... ... үшін және ... ... үшін ... болатын қоректік заттар түсуінің,
қорытылуының, сіңуінің және ассимиляциялануының күрделі процесі ... ... ... ... ... ... түріндегі
факторларды ас қорыту органдарымен тығыз әрекетке түседі, ас ... ... ... ... ... лимфа мен қанға
түседі, сөйтіп, организмнің ішкі ортасының ... ... ... ... ... тиімді мөлшерде және қажет
уақытында түсуін қамтамасыз ету өте ... ... ... өзі ... мынадай негізгі үш приципін
сақтау:
1. Тамақпен келіп түсетін энергия мен мектеп оқушыларының тішілік ету
кезінде жұмсайтын ... ... ... ... ... ... ... қоректік заттардың белгілі бір мөлшерде
және арақатынасында қанағаттандырылуы.
3. ... ... ... сақталуы (тамақты белгілі бір
уақытта ішу және әрбір тамақтанған кезде белгілі бір мөлшерде тамақ ішу).
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... «Қайнар», 1996 ж., «Ас ішудің әліппесі»
2. А. Алдашев, Алматы, 1994 ж., «Тағам және денсаулық»
3. И. М. ... В. А. ... ... ... 1998 ж., ... ... ... З. Жөкебайқызы, С. Сейсенбекқызы Алматы, «Рауан», 1993 ж.
5. С. А. Досмұхамедов, Т. М. Сыздықов, Алматы, ... ... ... ...

Пән: Валеология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар мен жасөспірімдерді физикалық тәрбиелеуде медициналық бағалау.21 бет
Отбасы тәрбиесін жетілдіруде психологиялық қызмет көрсетудің маңызы85 бет
Мектеп оқушыларының тамақтану гигиенасы12 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Өндірістік оқыту шеберінің оқушылар ұжымындағы рөлі24 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру168 бет
«Қазақстан Республикасы салық төлеушілерін тіркеу» мемлекеттік қызмет көрсетудің стандарты6 бет
«Қонақ үйде қызмет көрсетуді ұйымдастыру (Room Service)»18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь