Көркем мәтіндегі шендестіруге лексикалық және грамматикалық құралдардың қатысы

Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Көркем мәтіндегі шендестіруге лексикалық құралдардың қатысы
2. Көркем мәтіндегі шендестіруге грамматикалық құралдардың қатысы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Лингвистиканың өз ішінде қалыптасқан жаңа саласының бірі ретінде танылатын мәтін лингвистикасы қазақ тіл білімінің де негізгі зерттеу нысандарына айналды. Қазақ тіл білімінде мәтіннің стилистикалық тілдік, құрылымдық, мағыналық қырларын зерттеу Р.Ғ.Сыздық, Т.Қордабаев, Б.Шалабай, С.С.Құнанбаева, С.С.Мұстафина, М. Серғалиев, Б. Мүсірепова, А.Таусоғарова, Б.Райымбекова, Ф.Жақсыбаева, Ж.Қайшығұлова, З.Ерназарова, О.Бүркіт, Г.Смағұлова, Г.Әзімжанова, А.Ахметова, Ғ.Әнес, т.б еңбектерінде көрініс тапқан.
Мәтін туралы зерттеулер бұл мәселенің түрлі аспектіде қазақ тіл білімінде едәуір қарастырылып, талданғанын байқатады. Бұл (мәтін) туралы алғашқы ойларды А.Байтұрсынұлы мен Қ.Жұбанов еңбектерінен кездестіруге болады. А.Байтұрсынұлының зерттеулерінде мәтін деп нақты аталып өтілмегенмен, мәтін құрылымына қатысты тілдік болмысты шығарма сөз деп қарастырып, оның стилистикалық, мағыналық құрылымын айқындап, мәтіннің тақырыптан тұратынын көрсетеді.
Қ.Жұбанов мәтінді сөз бұйымы деп атайды да, оны қарым-қатынасты танытатын тілдік құрал деп танып, оның ауызша және жазбаша түрлерін бөліп көрсетеді. (1)
Қазақ тілі стилистикасы оқулығында: «Жазу - ол белгілі бір текст. Бұл түрлі текстер (газет, журнал, кітаптардағы материалдар) әр жай, күйді білдіріп хабарлайды. Ал сөз арқылы жеткізілетін ой мен оның мазмұнының арасында тығыз байланыстылық болады», - деп көрсетілген.
Мәтін - әртүрлі формада көрініс тауып қарым - қатынасты жүзеге асыратын, дербес зерттеу нысаны болып саналатын, өзіне ғана тән категорияларымен айқындалатын табиғаты күрделі тілдік құбылыс. Сөйлеу туындысында бейнеленетін болмыс мәтінде түрліше көрініс тауып, оқырманға жеткізілетін хабар композициялық - сөйлеу формалары әңгімелеу, суреттеу, ойталқы арқылы беріледі. Мәтіннің негізін құрайтын бұл элементтер көркем мәтіннің бір тұтасымға айналуына әрі оның мүшеленуіне өз әсерін тигізеді.
Мәтін белгілі бір контекстерден құралады. Сөз мағынасын айқындаудағы, мәтін түзудегі контекстің қызметі ашылады. Мәтіннің түзілуіне, оның нақтылығына заттық-оқиғалық фонның әсері анықталады. Кеңестік тіл білімінде И.А.Гальперин жазба сөзді мәтін деп таниды. (2) Сонымен қатар ауызша немесе жазбаша болсын кез келген сөйленімді мәтін деп көрсетушілер де бар. Қай топты қолдаушыларды алсақ та, мәтінді анықтау барысында оларға ортақ болып келетін нәрсе - мәтіннің мағыналық тұтасымы мен аяқталған сипатқа ие болу белгілерін көрсетуі.
Мәтін автор ойын объективтендіріп, оның шығармашылық көзқарасын таныту үшін, адам, әлем туралы білімі мен түсінігін жеткізу үшін және осы автор санасындағы әлемді басқаларға айқын дәл жеткізу үшін жұмсалады.
1. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1966
2. Гальперин И.Р. Текст как обьект лингвистического исследования. Москва, Наука, 1981.
3. Лотман Ю.М. Структура художественного текста. М.,Искусство, 1970.
4. Колшанский Г.В. Контекстная семантика. М., Наука, 1980.
5. Бабенко Б., Казаркин В. Лингвистический анализ художественного текста. М., Флинта, 2003.
6. Жумабекова А.К. Оппозитивный анализ антономических единиц в казахского и русского языков. Дисс... кан фил. наук Алматы, 1995.
7. Жүсіпов А.Е. Қазіргі қазақ тіліндегі қарама - қарсылықтың коннекторлары. // Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертациясы. Алматы, 2004.
8. Розенталь Д.Э. Теленкова М.А. Словарь - справочник лингвистических терминов. М., 1985.
9. Конакбаева Ж.К. Антонимичные фразеосочетания в английском, русском и казахском языках (сопоставительное исследование). АКД Тбилиси: 1981
10. Мусин Ж. Қазақ тілінің антонимдер сөздігі. Алматы,1984.
11. Жиенбаев С. Синтаксис мәселесі. Қазмембірікбас, 1941.
12. Жакупов Ж.А. Қазақ тілінің функционалдық синтаксисі. Контекст проблемасы. Фил. ғыл. док дисс. А., 1999.
13. Храпенко М.Б. Творческая индивидуальность писателя и развитие литературы. М., 1972.
14. Қабдолов З. Сөз өнері. Таңдамалы жинағы. 2-том, А., 1983.
15. А. Байтұрсынов. Тіл тағлымы. Алматы, Ана тілі, 1992.
16. Сауранбаев Н. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі. Алматы, Ғылым, 1948.
17. Әміров Р. Қазақ тіліндегі жалғаулықтар. Алматы, Қазмемоқупедбас, 1959.
18. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. Алматы, «Сөздік-Словарь», 2005.
19. Аманжолов А.С. «Қазақша-орысша, орысша-қазақша лингвистикалық терминология сөздігі» (Сөзтізбе, А., 1999).
20. Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. Алматы, 1995.
21. Қабдолов З. Көзқарас. Алматы, 1996
22.Смағұлова Г. Көркем мәтін лингвистикасы. Алматы, Триумф «Т», 2007
23. Сыздықова Р., Шалабаев Б. Көркем тексті лингвистикалық талдау. Алматы, Мектеп, 1989
24. Әдебиеттану терминдер сөздігі. Алматы, Ана тілі, 1998
25. Қ.Жұмалиев. Әдебиет теориясы. Алматы, Мектеп, 1969
26. Әуезов М. «Абай жолы» І том. Алматы, Жазушы, 2007
27. Әуезов М. «Абай жолы» ІІ том. Алматы, Жазушы, 2007
28. Құнанбаев А. Қалың елім, қазағым. Өлеңдер. Алматы, Атамұра, 2002
29. Мүсірепов Ғ. Ұлпан. Повесть және әңгімелер. Алматы, Жазушы, 1975
30. Майлин Б. Раушан – коммунист. Алматы, Жазушы, 1965
31. Мұратбеков С. Ескек жел: Әңгімелер. Алматы, Раритет, 2004
        
        Кіріспе
Лингвистиканың өз ішінде қалыптасқан жаңа саласының бірі ретінде
танылатын мәтін ... ... тіл ... де негізгі зерттеу
нысандарына айналды. Қазақ тіл білімінде мәтіннің стилистикалық тілдік,
құрылымдық, мағыналық ... ... ... ... Б.Шалабай,
С.С.Құнанбаева, С.С.Мұстафина, М. Серғалиев, Б. Мүсірепова, А.Таусоғарова,
Б.Райымбекова, Ф.Жақсыбаева, ... ... ... ... ... ... т.б еңбектерінде көрініс
тапқан.
Мәтін туралы зерттеулер бұл ... ... ... ... тіл ... ... ... байқатады. Бұл (мәтін) туралы алғашқы
ойларды А.Байтұрсынұлы мен ... ... ... ... зерттеулерінде мәтін деп нақты аталып өтілмегенмен, мәтін
құрылымына қатысты тілдік болмысты шығарма сөз деп ... ... ... құрылымын айқындап, мәтіннің тақырыптан тұратынын
көрсетеді.
Қ.Жұбанов мәтінді сөз ... деп ... да, оны ... танытатын
тілдік құрал деп танып, оның ауызша және жазбаша түрлерін бөліп көрсетеді.
(1)
Қазақ тілі ... ... ... - ол белгілі бір текст. Бұл
түрлі текстер (газет, ... ... ... әр жай, ... хабарлайды. Ал сөз арқылы жеткізілетін ой мен оның мазмұнының
арасында тығыз ... ... - деп ... - ... ... көрініс тауып қарым - қатынасты жүзеге асыратын,
дербес зерттеу нысаны болып саналатын, ... ғана тән ... ... ... ... ... Сөйлеу туындысында
бейнеленетін болмыс мәтінде түрліше көрініс тауып, ... ... ... - ... ... ... ... ойталқы арқылы
беріледі. Мәтіннің негізін құрайтын бұл элементтер көркем мәтіннің бір
тұтасымға ... әрі оның ... өз ... ... ... бір ... ... Сөз мағынасын айқындаудағы,
мәтін түзудегі контекстің ... ... ... ... ... ... фонның әсері анықталады. Кеңестік тіл білімінде
И.А.Гальперин жазба сөзді мәтін деп таниды. (2) ... ... ... ... болсын кез келген сөйленімді мәтін деп көрсетушілер де бар. Қай
топты қолдаушыларды алсақ та, ... ... ... ... ... ... нәрсе - мәтіннің мағыналық тұтасымы мен аяқталған сипатқа ие болу
белгілерін ... ... ойын ... оның ... ... ... адам, әлем туралы білімі мен түсінігін жеткізу үшін және осы ... ... ... айқын дәл жеткізу үшін жұмсалады.
Мәтінді құрайтын негізгі элементтер:
1. автор (мәтін адресанты);
2. оқырман (адресат);
3. мәтінде көрінетін ақиқат оқиға, білім;
- ... ... ... ойын ... ... ... келген мағыналы мәтінге хабарлау тән болып келеді. Сондықтан мәтіннің
аса ... ... - оның ... ... ... екі түрде
беріледі:
а) хабарлаудың негізгі мәнін құрайтын ақпарат;
ә) қарым-қатынас ... ... және ... ... ... ... ... (лексема, морфологиялық форма,
синтаксистік құрылым) денотативті және коннотативті мәндерімен сәйкеседі.
Осыған байланысты ... ... ... және ... ... ... деп жіктеледі.
И.Р.Гальперин ақпараттылықты мәтіннің аса маңызды грамматикалық
категорияларының қатарына ... ... оның үш ... көрсетеді:
4. мазмұндық-фактілік (МФА);
5. мазмұндық- концептуалдық (МКА);
6. мазмұндық-мәтінішілік (ММА).
Мазмұндық - фактілік ақпарат әрқашан вербальды ... ... ... тіл ... тура, тақырыптық - логикалық, сөздік
мағыналарында қолданылады және эксплицитті ... ... ... ... ақпарат автор көрсеткен оқиға, ... ... ... ... табылады. Ол үнемі жеткілікті түрде айқын бола бермейді
және әр түрлі пайымдаулар жасауға мүмкіндік береді. Мазмұндық - мәтінішілік
ақпарат ... ... ... ... ... ... ол
оның нақты ақиқат болмысын көрсетеді
Мәтінішілік мазмұн (импликация) құбылысы тек мәтін стилистикасында ғана
емес, сонымен қатар функционалды лингвистикада да кең ... және ... ... ... ... ... тілдік қарым-қатынастың өн
бойынан өтетіндігі ... ... ... ... ... ... мазмұнмен астарлы мағыналар қатар жүреді. Ақиқат болмыстың
көптеген заңдылықтары астарлы сипатқа ие. ... ... тән ... толық қалыптаспағандығы, демек, ойды сан саққа жүгіртетін белгілі ... ... ... ... В.М.Лотманның пікірінше, көркем
мәтін әркімнің түсіну шегіне қарай - әр оқырманға әр түрлі ақпарат ... ... ... ... ... кең ... импликацияның бір
бөлігі ретінде қаралады. Мәтінішілік мазмұнның импликацияның ... ... ... ... және ... ... - ол тұтас көркем шығарманың немесе оның ... ... ... және тек ... ... ғана ... бір - ... белгілі бір ара қашықтықта орналасқан әртекті және
әр түрлі деңгейдегі элементтердің негізінде жасалады .
Мәтіндегі мағыналылық әр түрлі сипатқа ие ... ... ... ... ... көрсеткен дұрыс. Мәселен, Г.В.Колшанский мәтіннің ішкі
ұйымдасуы грамматикалық құрылымның қандай да бір түрі болып ... ... Ол ... грамматикалығы деп алдымен белгілі бір ортақ
тақырыппен, идеямен, бірігетін ... ... ... ... ... көлемді болған сайын, соғұрлым формальды
грамматикалық байланыс тізбегінің бірізділігі жоғалады және мәтіннің ... ... ... ... ашылады.
Мәтіндер мазмұнына, мақсатына, құрылымына қарай бірнеше түрге бөлінеді.
Солардың бірі - көркем ... ... ... ... жұмысының мақсаты –
қарама - қарсылықтың тіл ... ... және ... ... ... қызметін айқындау. Осы мақсатқа жету үшін ... ... шешу ... ... ... ... ... құралдардың қатысын;
- көркем мәтіндегі шендестіруге грамматикалық құралдардың қатысын
айқындау.
Тақырыптың өзектілігі. Тіл өркениетті ... ... баға ... ... ... ... ішкі құрылымындағы дүниені тану
барысында қалыптасқан мағыналық қатынастарды ашып, олардың қыр-сырына терең
бойлау ... тіл ... ... ... ... ... ... тілі
деректері негізінде қарама-қарсылық қатынастың тіл жүйесіндегі көрінісін
барлық тіл ... ... ... және оның ... ... ... айқындаған арнайы ... ... ... ... көрсетеді.
Негізгі бөлім
1. Көркем мәтіндегі шендестіруге лексикалық құралдардың қатысы
Көркем шығарма құрылысында әрбір дыбыс, әрбір ... ... ... композициясы біртұтас қызмет атқарады. Бірақ әрбір көркем
шығармадан дыбыстардың көркемдік қызметін іздеудің ... жоқ ... ... Көркем шығарма тілін танудағы басты объект - сөз. ... ... ... ... өзінің мүмкін (потенциалды) және жасырын
жатқан, яғни ... ғана ... ... ... ... ... ... да үйлесімділік туғызып, көркем
мағына бірлігіне ... ... ... өлең ... ... ... ... атқаруы басқаша болып келеді. Сондықтан көркем мәтіннің дыбыстық
жағы ... ... ... ... Осы ... ... келе, жұмыста көркем
мәтіндегі дыбыстық құрылымның ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық, лексикалық
құрылымдардың шендестіру тәсіліндегі атқаратын қызметіне басты ... ... - ... тілі ... ... ежелден бері
белгілі. Термин грек тілінде - аntithosis, «қарама - қарсы қою» мағынасын
білдіреді. ... ... ... және ... ... ... оқу
құралдарында мазмұндалады. Көне дәуір ғалымдары оны ... ... ... аса ... ... құрал ретінде қарастырған.
Шендестіру тілдің фигуралық айшықтарына жатып, ойды әсерлі жеткізу ... ... ... ... оны ... немесе
«интеллектуалдық» стильге көбірек тән тәсілдерге жатқызған, ... баса ... ... мақсатымен, оларды бір-біріне қарама - қарсы
қою деп есептеген.(5)
Ш.Балли осы ойды нақтылай және тереңдете отырып, антитеза осы сөздің ... ... - адам ... тән ұғымдарды қарама-қарсы қою ... және ... деп ... Шендестіру стильдік тәсілдердің сөйлеу
тілінің табиғи үрдістерін жаңғыртудың көңілге қонымды ... ... ... қазіргі кезде шендестіру жеке ... ... ... ... ... ... ... деген көзқарас
бар.
Осы зерттеуде «контраст» және «антитеза» терминдерін саралап қолдандық.
Біз ... да, ... да ... мен олар ... ... сондай-ақ субъективті қарама - қарсы қойылуына
негізделетіндігіне сүйенеміз. ... ... ... ... ... - қарсы
қою тілдік элементтер қарама-қарсылықтарында жүзеге ... ... - ... жиынтығын, сондай-ақ мәтіннің басты семантикалық
қарама - қарсылығын ... ... ... өзара әрекеттестігін біз
антитезаның ұйымдастырушы ... ... ... ... ... ... ... «контраст» әдебиеттану саласына, ал ... ... ... ... көзқарасты негізге алдық. Осы зерттеу
мәтін лингвистикасы ... ... ... ... Жұмыстың мақсаты - ең алдымен, қарама - ... қою ... ... ... ... ... ... Қарама - қарсы
қойылуы мәтіннің басты қарама - қайшылығын жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... ... лексикалық
және композициялық элементтердің қарама - қарсылығын бөліп көрсетуге
болады. Көркем ... ... - ... ... басты
қызмет атқаратын тілдің лексикалық ... ... ... Бұл ... ... - сөз. ... ... сөз негізгі ұйымдастырушы элемент.
Біздің жұмыста негізгі көңіл аударатынымыз - көркем шығармадағы ... ... - ... ... ... ... зерттеу жүргізген - Ж.Мусин. Қазақ
тілінің антонимдер сөздігінде антонимдерге мынадай сипаттама берген:
1. мағыналар ... ... - ... ... антонимдік мағына сапалық ұғымдарға тән болады;
3. антоним сөздердің қарама - қарсылықты мәні олар бір ... ... ... ... ... ... ... сөздердің
мағыналық қарама-қарсылығы айрықша баса ... ... ... ... жан - жақты қарастырып, оған сипаттама берген
көлемді зерттеу - ... ... және орыс ... антонимиялық
оппозиция құбылысын зерттеген еңбегі. Осы еңбекте ... күні ... ... ... ... ... болып келген мәселелерінің
басы ашылып, оған нақты сипаттама ... ... ... ... ... ... пен ... қарама-
қайшылықтың (контрадикторная противоположность) айырмашылығын ашып
көрсетеді. (6) Автор логикалық ... пен ... ... противоположность, языковая противоположность) екеуі бір емес
екенін айтады. «Логическое ... ... ... ... ... ... и включает контрарную и
контрадикторную противоположность. Языковое противоположность ... от ... ... в языке существенные с точки зрения
человеческого сознания различия в предметах и явлениях объективного мира ... в ... ... ... ... үш ... талдап көрсетеді.
1. Градуальды антонимиялық оппозиция.
2. Привативті антонимиялық оппозиция.
3. Эквивалентті антонимиялық оппозиция.
Көптеген зерттеушілер антонимдерді узуальды және ... ... ... ... ... антонимдер жайлы арнайы зерттеу еңбегі
жоқ. Ол жайында орыс-қазақ тілдеріндегі ... ... ... ... ... былай деп жазады: «отсутствие специальных
исследовании по проблеме ... ... ... ... ... ... ... материала, затрудняющего
систематизаций его по ... ... ... ... ... ... и ... анализ, позволяющий
вскрыть факторы, породившие те или иные ... ... их ... в ... концептуальной картины мира писателя».
Ол узуальды және контекстік антонимиялық ... өз ... ... ... «Узуальная антонимическая оппозиция - это
противопоставление двух или более ... ... ... и ... и ... в ... человека как стабильная
контрастная ассоциация».
«Контекстуальная ... ... - это ... ... ... ... ... лексическими и формальными средствами
текста, реализующее ассоциативную и языковую противоположность».
А.Е.Жүсіповтің ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі антонимдердің обьективті
негізі анықталып, түбірлі антонимдердің полисемия, омонимиямен ... ... ... ... ... ... ... мен қарама-қарсы мағына арасындағы айырмашылықтары анықталады.
«Қарама-қарсы мағына адамның санасында қарама-қарсы мағынадағы басқа да
бір құбылыстарды ... ... ... ал мағыналардың қарама-
қарсылығы дегеніміз - осындай қасиеттердің қатынасы. ... ... ... ... ... ... ... түседі.
Мағыналардың қарама-қарсылығы осындай байланыстардың нәтижесі: антонимдер
арасында семантикалық қатынастарды көрсетеді ... сол ... десе ... ... ... ... - уақытша категория, себебі, ол өзіне
қарама-қарсы антиподынсыз өмір сүре ... ... сапа мен ... ... ... ... заттан бөліп алып қарау мүмкін емес, сапаның өзгеруі
заттың өзгеруімен пара-пар; ал қасиет болса, керісінше заттың ... ... ... ... және ... процестерге сай өзгеріп отыратын
құбылыс. (7)
А.Жүсіпов антонимдердің көркем шығармада қолданылуы жайлы былай дейді:
«Антонимдердің ... ... өте ... Қарама-қарсы құбылыстарды
салыстыруда, оларды бір-бірімен қарар қойып шендестіруде және осы ... ... ойды ... таңба басқандай етіп түсіндіруде антонимдер
айрықша қызмет атқарады». Ол ... ... ... ... ... ... ... негізгі қасиеттерін ашуға және көрсетуге
көмектеседі.
2) кейіпкерлердің ... ішкі жан ... ... ... тәсіл ретінде қолданады.
3) автордың кейіпкерге ... ... ... ... ... ... қолданудағы шеберлігі көркем шығарманың
әсерлілігін нықтай түседі. Суреткер суреттеп отырған оқиғаның, құбылыстың
қарама-қарсы ... ашып ... ... ... ... ... ... қарама-қайшы ұғымдарды қатарластыра қолданып, контраст
туғызу өте көп қолданылады. Стилистикада мұндай ... ... ... ... ... ... ... диатеза (А.А.
Введенская ұсынған), альтернатеза, антиметабола (Балохонский ... ... ... жүр.
Біздің зерттеуіміз негізінен антитеза жасаудағы ... ... біз ... ұғымын кең мағынада пайдаландық және
стилистикалық контраст туғызудың барлық түрлерін ... ... ... екі ... бірнеше керағар мағынадағы сөздер қатар
келіп ... бір ... ... ие ... ... туғызудың
лексикалық тәсілінде сыртқы құрылымына да мән береміз. ... ... ... мағыналар туғызудың көп кездесетін мынадай түрлері
бар.
Кереғар ұғымдағы мағыналар екі ғана ... ... ... ... бір ... ішінде қатарласа орналасады. Олар интонация арқылы кейде
шылаулар арқылы байланысады. ... ... ... Абай ... ... Мысалы;
Достық,қастық, бар қызық - жүрек ісі,
Ар ұяттың бір ақыл- күзетшісі.
Қайғың қыс, ... ... ... ... екеу ... ... ... жалын, артың-мұз,
Барар едің қай жаққа.
(А. Құнанбаев).
Екінші өлең ... қыс, жаз ... ... ... ... мәндес болып тұр. Алайда қайғы мен жүз сөздерінде жекелей алып
қарағанда ешбір қарама-қарсы мән жоқ. Дегенмен ... ... ... сол - ... ... ... туғыза білген.
Алғашқы өлең жолдарындағы достық, қастық сөздері ... ... ... ... тұр. Яғни тілімізде күні, түні, қысы,
жазы секілді ... ... ... ... келе ... ... ... айналып кеткен. Абай осы тілдік заңдылыққа сүйене отырып, достық,
қастық сөздерін қатар ешбір шылаусыз қолдана отырып, жинақтау, ... қол ... өлең ... таза ... ... ... ... ... ... арты ... антонимдес болса, жалын,
мұз сөздері де осы ... ... ... шендестірудің биік үлгісі
Абай өлеңдерінде өте мол. Кейде текстегі негізгі қарама-қарсылықты мағына
туғызып ... ... ... ... бір рет ... ... ... көріністі тереңдете түседі. Дәл ... ... тағы бір ... тоқталайық.
Өмірдің алды - ыстық , арты- суық ,
Алды -ойын, арт жағы -мұңға жуық.
Жақсы әнді тыңдасаң ой көзіңмен,
Өмір ... ... ... ... да Абай ... ... өмірдің арты және ыстық, суық сөздерін терең
астарлы ... ... ... ... ... ... Ал, осы тұста өлеңнің
екінші жолындағы ойын және мұң ... тура ... ... ... ойын сөзін «көңілді, қызық» деген ұғымда жұмсап, мұң сөзіне қарсы
мәнді контекст арқылы ұтымды қолданады.
Абай ... ... ... ... де жалғасын тапқан. Мысалы,
М.Мақатаевта мынадай жолдар кездеседі.
Жолым менің болмай жүр көпке дейін,
Тағдырыма ... ... ... ... арты теуіп,
Ығыстырып тастайды шетке кейін.
(М.Мақатаев).
Мұнда ақынның алыс-жұлысы, арпалысы көп өмір туралы ойын аз ... ... осы бір Абай ... келе ... ... ... әсер етіп отыр ... болады.
Қарама-қарсы мағынадағы сөздердің қатарласа ... ... ... ойды ... ... ... ... шылау
сөздер жалғанып та қолданылуы мүмкін. Мысалы,
Адамдардың жаны менен ... ем, бір ... ... алмай шуақ, түнегін,
Танығанға мәз болыппын іреңін.
(Ф. Оңғарсынова).
Мұндағы шуақ және түнек сөздері контекстік антонимдік мағына туғызып,
адамның мінезінің ... ... ... ... ... ұғымда жұмсалып тұр.
Себебі жеке алғанда шуақ сөзі көлеңке сөзіне ... ... ... ... ... сөзі ... ... Мұқағалида шуақ сөзінің дәл антонимі де
өлең жолдарында қолданылып, ... ... ... ... ... ... сайраңдап, той қыламын.
Өмір керек көлеңке, шуағымен,
Өмір керек басқаның қойдым бәрін!
(М.Мақатаев).
Мұндағы шуақ, ... ... ... өмірдің ең бір қызыққа толы, ... ... ... берілсе, оған қарама-қарсы көлеңке, яғни өмірдің
көлеңкесі, өмірдің қиын-қыстау ... ... ... Сол екі ... ... екі сөзді қатар беру арқылы ақын өз ойын көркем жеткізген.
Мың құбылған қуаныштан, дерттерден,
Қиын не бар, адам жанын зерттеуден.
Мен келемін өз ... ... аяз, ... ... өрт ... өлең ... біз ... ерекше түрін көреміз. Себебі мұнда
ақын бір ұғымдағы қарама-қарсы ұғымды екі сөз арқылы ... ... ... аяз дей ... ақын оған жалын кеуде, өрт кеуде деп ойды
өршелендіре, ... ... ... Сол арқылы ерекше бір образдылыққа
жетелейді. Алғашқы жолдағы қуаныш сөзі өз ... ... ... ... ... ... ... лексикалық бірлік дерт сөзі
контекстен тыс алып қарағанда ешбір қуаныш сөзіне ... ұғым ... ... ... ... ақын дерт сөзін астарлы ұғымда беріп, қуаныш сөзіне
керағар ұғымда «көңілсіз, қиналған сәттер» деген ойға қарай меңзейді.
Неге мен ... ... ... ... білмеймін, кімге қалай.
Күнде -өмір, түнде -дамыл, түсінбеймін,
Мойынымды бұрсам екен, кімге қарай
(М.Мақатаев).
Немесе:
Жоқ күндерім, бар күндерім ... ... ет ... мен ... ... жатыр мені иыққа көтеріп
(М.Мақатаев).
Алғашқы өлең жолдарындағы өмір, дамыл ұғымдарын ақын қарама-қарсы мәнде
жұмсап отыр. Алайда, контекстен тыс алып ... бұл екі сөз ... ... Ақын екі сөзге де астарлы мән ... екі ... ... Бұл - ақынның шеберлігі. Күндіз - өмір, яғни ... ... ... ұғымда жұмсалса, түнгі ел ұйқыдағы кезді сол өмір яғни «у-
шу», «қозғалыс» ұғымына ... ... ... ... өз ... ... ... түрін схема арқылы былай көрсетуге болады. Алғашқы түрі, яғни
өз мағынасындағы, тура мағынадағы сөз бен астарлы ұғымның шендесуі.
тура
Екінші түрі ... ... ... сөзге тура ұғымдағы ... өлең ... ... ... жоқ ... бар ... екеуі де астарлы ұғымда жұмсалып, семантикалық жағынан тең
қалыпты сақтап тұр. Яғни жоқ ... ... ... ... ... ұғымында қолданылса, «бар күндер» дәл осы ұғымға қарама -қарсы
«баршылықта өмір ... ... ... ... ... молшылықта өмір
сүрген кездер» ұғымында астарлы түрде ауыспалы ұғымда жұмсалып отыр.
Ал енді екінші жолдағы баршылық сөзіне дәл антоним бола ... ... ... ... Алайда, ақын осы жоқшылық сөзіне семантикалық
жағынан ... ... ... сөзін қолданады. Бұны да шендестірудің бір
тәсілі деп қарауға ... ... ... ... екі жақты қарама-қарсылықты талап
ететін құбылыс екені ... жүр. ... ... негізгі семантикалық
мағынасы түрлі қырынан көрінуі мүмкін.
Кейде қарама-қарсы ұғымдағы ... ... рет ... ... ... мәтіндегі қарама-қайшылықты қамтып жатуы мүмкін.
Мысалы: М. ... ... » атты ... күн мен түн, ... ... ... рет ... Орал күн мен түн шекарасы,
Бір жағы - күн, бір жағы- түн баласы.
Арғы жағы - көк ... жын ... жағы - ... сар ... ... кәрі ... күзет құрған,
Күн мен түн арасында «Қытай қорған»
Денесі тас, қарағай - қою ... мен ... ол ... ... Орал - күн мен түн ... - түн, өмір - ... Ғұн даласы,
Өмір мен өлімнің шекарасын,
Ұйықтап озбақ ежелден жер ... ... күн мен түн, ... - бесік, біреуі - даяр көрің.
Бала болып жата бер бесігіңде,
Сар даланың еркесі қазақ елім
(М.Жұмабаев).
Ақын өлеңнің бас аяғында күн, түн сөздерін бес рет ... ... және өмір ... үш ... ... қолданып, тура семантикалық
ұғымдағы шендестіру жасайды.
Аталған антонимдер тура лексикалық мағынада ... ... ... ... ... ... мәндегі антонимдік ... ... Арғы ... көк ... жын ... жағы-түріктің сар даласы.
Яғни Орал тауының арғы жағы мен бергі жағын атай отырып, көк көздің жын
ұясы деген ұғымға ... ... ... сар даласы» кеңшіліктің,
әдептіліктің, ... ... ... сар ... ... бір ... мақсатында жұмсайды.
Тұманбай Молдағалиевтің мына бір өлең жолдарында бір сөз бірнеше рет
қайталана ... ... тура ... бірде астарлы, ауыспалы мағынада
шендесе келе керемет контраст жасайды.
Көлмін бір мен, ... көп ... ... мен бір, ... жаңбыр тілеп тұратын.
Көлмін мен бір, тіршіліктегі біткен барлық саудасы.
Бірде көл боп, бірде шөл боп таусылармын, тоқтармын.
Ақын өтіп еді ғой деп ... ... ... Молдағалиев).
Яғни өлеңнің осы шумағында көл, шөл ... ... ... яғни ақын өзін ... балап, құяр өзені көп, арнасы көп,
кеңдігін көрсеткісі келсе, екінші тармақта кейде шөлге ... ... ... оның ... ... ... мейірім керек» деген ойға
меңзесе, ары қарай тіліміздегі «бірде көл, ... шөл ... ... яғни ... ... ... тұрмайтындығына» ой жүгіртіп,
бір ғана лексикалық бірліктің түрлі семантикалық мағынасын ойната білген.
Бір әулеттен жалғызбын,
Жанамын ба, өшем бе?
Жүрді арманы сол қыздың,
Менің ... ... ... ғана ... ... ... ... бір тармағының ішінде қарама-
қарсы ұғымдағы сөздер қатар келіп, ерекше бір ой туғызатын түрлері болады.
Жоғарыдағы өлеңі ... ... бола ... Бұл ... ... өшу сөздері
астарлы ұғымда жұмсалып тұрғанымен ... ... ... ... бірі ... ... тура антитеза тәсілін көрсетеді. Яғни жану және
өшу сөздері өзінің тура лексикалық ... да, ... ... да ... ... ... алатын тең антонимдер қатарын құрайды.
Тұманбай Молдағалиевтың поэтикалық антонимдерінің бір сөйлем ... ... ... айтылған түрлері кездеседі.
Маған таныс жадау үй бар, мықты үй бар, Қонақ ... ... деп көп ... ... өзін мақтап жүретін Біреулердің болуы да
ықтимал.
(Т.Молдағалиев).
Өлең жолдарында бір тармағында қатарласа келген «жадау үй, ... ... ... ... ... ... тыс ... жадау үй сөзі мен мықты үй сөзі бір-біріне
мағыналық жағынан тең ... бола ... еді. Ал ... ... ... тәсілі арқылы қарама-қарсы ұғым жасауға тырысқан. Ақынды күтетін,
әрине, үй емес, үйдің иесі. Астарлы ой қоңыр тұрмысты үй иесі мен ... бай үй иесі ... ... тұр. ... ... тәсілі арқылы ақын
жадау үй мен мықты үйді шендестіріп ... ... Бұл ... таза
лексикалық антонимге құрылмаған, ... ... ... ... бұл түріне қарағанда келесі тармақта ... ... ... тең ... ... ... тура ... - қарама-қарсылық туғызудың (антитезаның) ерекше түрі деп атауға
болатын қызық құбылыс.Бұл стилистикада кеңінен қолданылады. «Акротеза - ... ... ... из признаков или явлений реальной
действительности за счет отрицания противоположного». (8) ... ... ... ... жоқ ... ... арқылы жасалады. Мысалы: Ұлжан Абайдың
бұл ісін мақұл көрген жоқ. ... ұзақ ... аса бір ... ... ... ... ... Абай бұны істемек болса, ол құпияның ісі
емес, әшкеренің ісі ғой. Маған несіне кісі салып, жіңішкелеп сөйлесіп ... да ... өзін де алып кел, ... ... ... - ... Қалекеңнің мұнысы риясыз дедім, өйткені - өтірік ... түрі ... ... ... ... ... - ойына келгенін айтып болып,
қарап тұратын ... ... ... Көптің бірі Шәрипа болса, осы
Шәрипаның ... сол ... ... жоқ. ... ... бойы
тітіркенбейді, бірақ жаратпайды (Б.Майлин).
Алғашқы екі сөйлемде ойды бекіту емес ... сөзі ... ... ... ... ... ойды ... дәлелдеу алғашқы
компонентіндегі жоқ сөзімен терістеу арқылы іске асып ... ... ... арқылы ойды, пікірді бекіту тәсілі деп ... ... ... бір ... - ... деп аталады. Мұнда бір-біріне
қарама-қарсы ұғымдағы тілдік бірліктердің бірігіп кетуі байқалады.
«Амфитеза - ... ... ... ... ... не ... как
в акротезе, а оба противопоставляемое явления или оба признака и тем ... или ... ... ... ... и ... ... если оно имеется. (9)
Қазақ тілінде олар «және», «мен» ... ... ... ... өз ... ... ... ұғымдары қос сөздерден де
жасалатынын көрсетеді. «В казахском языке на наш ... ... ... ... ... ... которых являются узуальные антонимы»
«Малды сүйген қомағайлыққа, сараңдыққа,, ... ... ... кәрі ... асып ... жас ... ... десең де кәрі әкесінен
асып түсті, заты, ... ... ... ... ... бұл ... ... қосып, бірін-бірі
үйлестірді. Аралары мұндай күйге жеткен соң, әр қайсысының ойында жасырын
күйде жүрген ... ашық ... ... ... түсе ... ... ... жас келін мен кәрі енені, жас жігіт пен кәрі әкені, яғни
екі түрлі қарама-қарсы ... ... ... асып түсті деген
етістік.
Әрі қарай «жас-кәрі», «оқыған-оқымаған» деген қос сөздерді бір ұғымға
сыйғызып тұрған үйлестірді ... ... ... ... ой іздеп түн қатамын,
Жоғалтқам жоқ өмірдің қымбат әнін.
Кеше менен бүгіннің арасында,
Білмеппін-ау мен талай жыл жатқанын.
(Т.Молдағалиев).
Сірідей ... ... тағы да ... ... ... бірдемеден Жұбай
жеңгейдің қатты ышқынғаны байқалады... өмір бойы ... суық ... ... азап ... келе ... ... бірі ... айтар алғысы да, қарғысы да көп екені де рас.
(М.Әуезов).
Альтернатеза - бұл да ... жиі ... ... ... ... қарама-қарсы ұғымдар таңдау мүмкіндігіне ие болады. «Альтернатеза -
стилистическая фигура, основное значение которой состоит в ... ... из ... ... (6) ... ... іші ала
көлеңке, жеке жаққан шам жоқ, жарық қып тұрған - қазан-ошақтың астындағы
тезектің оты. Бұл ... ... ... ... ... ... үлкейіп
лаулап, жарқырап кетеді.
Үй іші оттың күйіне қарап, біресе қызырқай тартып қарауытып көлеңкеге
айналады, біресе - түсі ... ... ... ... ... суы кеңейіп алаңға шығып, ай ... ақ беті ... ... кей ... ... жүзі ... ... тартады»
(Сонда).
Диатеза - қарама-қарсы ұғымдағы тілдік бірліктерді қатарластыра жоққа
шығарып, үшінші бір жаңа тілдік бірлікті бекітеді, дәлелдейді. «Диатеза ... ... суть ... ... в ... ... путем отрицания крайных членов антонимического ряда». (9) Мысалы:
Өмірі ащы да емес, ... де ... алды ... ... емес.
Ақ жүзі секпілденсе, арығаны,
Қабағы қату болса, налығаны
(Т.Молдағалиев).
Оксюморон - шендестірудің ерекше түрі. Мұнда бір-бірін жоққа шығаратын
екі ұғым ... ... ... - ... ... ... ... двух понятий противоречащих друг-другу логически исключающих
одно другое». ... қор, ... ез боп жас ... ... тірі ... тілі - ... ... көр де, ішпен біл
(Абай).
Тіл қатынас құралы қызметін атқарып, ойды жарыққа шығарып қана қоймайды,
ол сонымен ... адам ... ішкі ... ... тіл ... ... отырады. Бұл тұрғыдан келгенде эмоционалды және экспрессивті
қасиеттері бір-біріне қарама-қайшы сөздер тіркесіп ... ... ... - ... дөрекі сөздерді жағымды мағынада қолдану. Мәселен:
Иттің баласы, ... ... ... ... ... - ... мәндегі сөздердің бірлесуі. Басынан аяғына дейін,
таңнан кеш батқанға дейін.
Контраст күшейту, толықтыру, нақтылау, кезектесу үшін қолданылады.
Антонамация деп жалпы есім ... ... ... ... ... ... атаймыз. Бұл әдіс бойынша тілімізде кейбір антоним сөздердің ... ... жат ... ... ... болған адам атын қолданушылық
жатады. Мысалы: Шық ... ... ... сен ... ... ... (Ә.Кекілбаев).
Антифразис - (гректің қарсы + сөйлемше, сөйлеу әдісі) ... ... ... ... ... қарсы мағынада жұмсалуынан туындаған
фигура. Бұл ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Қарға қызын сүйеді, аппағым деп,
Ана сүтін қарғашым ақтағын деп,
Кірпі қызын сүйеді түбітім деп,
Арманым деп, үкілі ... ... ... ... сұлуым деп,
Бойымдағы ыстығым, жылуым деп
Түлкі қызын сүйеді аңқауым деп,
Аңқаулығын біледі бар қауым деп.
Қасқыр қызын сүйеді момыным ... ... ... көп інің деп,
Есек қызын сүйеді ақылдым деп,
Жарыс болса, ... ... ... ... ... ... деп,
Қабырғаңа жабысқан қарының деп,
Сүйеді ана талтағын, бүкірін де
Шаруасы жоқ басқаның пікірінде
(Қ.Мырзалиев).
Көп мағыналы ... өз ... ... ... - ... ... көрсететін аспект - ... ... ... ... таралуына қарай «энантиосемияны жалпы тілдік
және диалектілік» деп бөледі.
А.Жүсіпов контекст мүмкіндігіне ... ... ... ... үш ... ... Кейбір эмоционалды - бағалауыштық сөздерді ирониялық тұрғыда
қолдану нәтижесінде пайда болғандар: ақылды, философ, ғұлама, қызық,
гений және т.б.
2. Кейбір ... ... ... ... ... ... мағынада
жұмсалуы нәтижесінде туған сөздер: ит, ... ... ... ... ... ... т.б.
- Алғашқы мағына түсінігінің «жылжуына» орай ... ... ... сөздер: жұмсақ, долы, сақ т.б.
Антитезалық контраст туғызудағы керағар мағыналы оппозиция мүшелерінің
лексикалық деңгейде қарама - қарсылық жасауы ... ... ... Қарама - қайшы оппозициялар ... екі ... ... ... да, сол екі ұғым өз ... ... екі шартты аймақ құрады. Ал қалған қарама - қарсы ұғымдағы
лексикалық бірліктер айналасына топтасады. ... ... ... десеңіз...» деген өлеңінде:
Бес нәрседен қашық бол,
Бес нәрсеге асық бол.
Адам болам десеңіз,
Тілеуің, ... ... ... ... ... мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал шашпақ -
Бес дұшпаның білсеңіз,
Талап, еңбек, терең ой,
Қанағат, рахым ойлап қой -
Бес асыл іс көнсеңіз.
(Абай).
Өлеңде Абай екі ... ... ... ... ... Ол ... қатысты негізгі антоним сөздер бес дұшпан және бес асыл іс. Қалған
лексикалық бірліктер осы екі ... ... ... ... ... ... мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ.
Бес асыл іс: талап, еңбек, терең ой,қанағат, рахым.
Абай осы ұғымдағы ... ... ... ... отырып, оның бірінен «қашық бол» десе, біріне «асық бол» деп ой
түйіндейді.
Кейде көркем шығармада қарама-қайшылық туғызатын ... ғана ... ... де, ... ... ... ғана аңғарылады.
Мысалы, С.Торайғыровтың «Кедей» поэмасы. Осындағы «кедей» сөзінің
өзі оған қарсы ұғымдағы «бай» сөзін қажет етеді. Алайда лексикалық бірлік
ретінде ол ... ... ... ... ... ... ... бірліктер оның астарындағы қарама-қарсы ұғымнан хабардар
етеді. Мысалы, ... ... ... ... байлыққа» қарсы ұғымдағы лексикалық бірліктер: «жоқ»
сөзімен ... ... ... киім жоқ, ... киім ... жоқ, шылау, ас
сұрау, қой күзету, дірілдеу, мұқтаждық секілді сөздер ... ... ... ұғым ... ... ... арқылы ғана
сезіледі.
Кейде қарама-қарсы оппозицияның екі мүшесі де нақты лексикалық
бірлік ... ... ... Қарама-қайшылық тек
ассоциациялық
контрастан ғана байқалады. Мысалы, М. ... ... ... ... жайында мынадай жолдар кездеседі. «Жас күнінен бұл ... ... ... ... ... ... қанаттыға қақтырып,
тұмсықтыға шоқытқан емес. Жүрегінде ар-ұят та, жігер намыс та ... ... ... ... міні жоқ, ... таза ... бала
- бұл күнде не көріп отыр.
...Бұрынғы бейнет, бейшаралық былай тұрсын, мынау көрген ... не? ... ... не? ... ... ... ... осы қаршадай баланың не
жазығы болып еді? ... өмір ... ... ... зорлық, зұлымдықты
көруге не жазық қылып еді?» (М.Әуезов).
Ғазизаның басындағы күйінішін көрсету үшін жазушы осылайша оның ... мен ... ... ... суреттейді. Екі керағар ұғымдағы
осы бір үзіндіде қарама-қарсылықты нақты көрсететін кілт сөз жоқ. ... тек ... ... ... алақанға салу, таза, салмақты,
тәрбиелі секілді лексикалық бірліктерден көрінсе, ... ... ... мазақ, зорлық, зұлымдық секілді лексикалық бірліктерден
аңғарылады.
«Жаз келіп, көк шығып, дүние жасарған. Күн ... ... ... жер ... жандандырып, қуантады. Жапырақтары жетіліп, жазғы жасыл
киімін киген ағаштар бір-бірімен мың ... ... ... ... күнге қуанып - ойнап ұшқан құстар ... бұл ... ... өлең ... былдырлаған нәзік тілмен қошемет көрсетіп жүр. Адамның
да көңілі көтеріңкі, желігі көбейгендей ... Бірақ, Мақсұттың үйіне желікті
дүние әлі ... ... жоқ. ... ... ... ... жүзі,
қайғымен түксиген қабағы бірқалыпта қатқандай, тасқа түскен ... ... ... тыныштықта тұратын кішкене үйдің іші күрсінгенде кеудесінен
шыққан жалын өртеп кеткендей болады» (М.Әуезов).
М.Әуезовтың ... ... ... ... айырылған ананың
басындағы ауыр халды айқындай түсетін осы бір үзіндіде ... ... кезі ... ... де ... ... - қарсы кемпірдің шерлі халі
суреттеледі. Жазушы сол арқылы жүректі дір еткізерліктей контраст жасайды.
Бір-біріне керағар екі картина екі оппозицияны ... ... ... ... кілт сөз тағы да ... ... ... жасаған дүние, қуану, сайраған құстар, ... ... ... ... ... шер - уайым, мұңлы, қайғылы, түксиген ... ... ... ... ғана ... ... аздан соң
Жұмағұл әңгімесінің артынан елегізіп, қалатын болды. ... ... ... ... ... бара ... Сырты қаралы болмаса, ішінде қаралы
көңіл ... ... ... ... ... аунап, қызып ұйықтай алмай
жатқанда, ойын қайғы билемей, көмескі үміт пен қызу ... әдет ... - ... ... ... ... ... Сол ойлар жиілеген сайын
тұрған үйі суықтанып, көңіліне жат ... бола ... ... ... енді көремін, өмір дәмін енді татамын!»-деп сансыз үміт, сансыз
қиялды ойлап келе жатқанда, бір қатал қол рақымсыздықпен қатты ... ... ... қуарған ескі моланың ішін бекітіп тастап ... ... ... ... (М.Әуезов).
Бұл үзіндіде кейіпкердің екі ұдай ішкі аласапыран ... ... ... ... - ... ... өлген қаралы әйел
болғандықтан, қара жамылған күйін сақтауға тырысуы болса, оған қарсы екінші
сезім ... жас ... ... ... ... ... ... құр
қалғысы келмеуі. Міне осы Хадиша бойындағы екі түрлі ... ... ... кілт сөз ... да, екі ... ... ... бірліктер байқалады. Мысалы, бірінші топта - сырты қаралы,
төсекте аунау, ұйықтай алмау, артын ... үйі ... ... ... ... ... топта - ішінде қаралы көңіл таусылу, үміт пен қызу
билеу, сансыз үміт, сансыз қиял т.б. ... ... ... ... ... шендестіру тәсілінде ерекше көзге түсетін нәрсе, бұл ... яғни ... ... ... ... мұнда антонимдес сөздердің
рөлі өте зор. ... ... ... ... екі ... ... айқын
көрініс тапса, кейде жасырын келеді.
2. Көркем ... ... ... ... ... ... құрылымы автордың айтайын деген ойын жеткізудегі барлық
тілдік амал-тәсілдердің ұйымдасқан біртұтас жиынтығын құрайды. Шендестіру
тәсілі - осы ... ... ойды ... дәл, образды жеткізудің
таптырмайтын түрі болып табылады. Осыған орай грамматикалық шендестірудің
кең таралған түрлеріне тоқталайық: 1. Грамматикалық ... ... ұғым ... түрі ... ... ... ... деп айтуға болады. Мұндай жағдайда жоққа шығару әр түрлі сөз
табына қатысты ... ... ... ... де осындай құбылыстар
кездесетіндігінің аталып өтуі бұл ... ... ... ... ... ... Оспан әкесі ұрғанда жыламаса да, шешесі ұрған
уақытта тіпті ... ... ... ... ... ... ... екі сөз бір түбірлес болғанмен мәтінде олар екі сөз ... ... ... Мысалы, жыламаса және жылауық сөздері түбірі жылау
етістігіне қатысты екені белгілі. Бірақ көркемдік тәсіл ретінде ұжымдылығы
ерекшелігімен көзге түсіп тұр. ... ... ... әкесі ұрғанда жыламаса
да, шешесі ұрған уақытта тіпті жылайды немесе, әбден жылайды» деп ... ... еді. ... осы бір ... білінер-білінбес мысқыл аралас көрікті ой
дәл осы бояуын етістік (жыламаса) және зат есім ... ... ... ... ... ... ... ақын, құрметті қонағына Абай қадалып қарап қапты. Ақ-қарасы әлі
де айқын, таза, ұзынша көздері өзгеше боп ... ... ... ... қарайды. Бірақ, қазіргі сәтте кірпік қақпай қарағанмен, бұл көз -
әнші жүзін көріп отырған көз ... Ән мен өлең ... ... өзін ... бір ... бір тұтас тұлғадай қияли суретімен елестетіп, ... көз ... бір ... әр түрлі сөз таптарынан жасалған сөздерден қарама-қарсы
ұғым туғызу жазушының асқан ... ... ... ... алғанда
қарап қалу мен көз сөздерінің семалық ұғымында ешбір қарама-қарсылық ... ... ... ... көрмеу ұғымында жатыр. Мәтінді
басқаша құрып көрейік: «Қадірлі ақын, құрметті қонағына Абай қадалып ... ... әлі де ... таза, ұзынша көздері өзгеше боп телміре
түсіп, шарасынан үлкейіп қарайды. Бірақ, қазіргі ... ... ... бұл көз әнші ... ... отырған жоқ. Ән мен өлең сөзді,
өнерінің өзін түгел қосып, бір бітім, ... ... ... ... ... ... Мәтіндегі жалпы ойдың желісін осылай да жеткізуге
болады. ... ... ... бір ... ... ... жоқ. ... М.Әуезов меңгерген шендестіру тәсілінің көзге көрінбес
қыр-сырларының тереңдігі осында жатыр.
Кейде шендестіру бір сөз табындағы ұғымның ... ... ... ... қарама-қарсылық ұғымын туғызудан жасалуы мүмкін. Бұл құбылыс,
әсіресе, етістіктен жақсы байқалады. Мысалы: ... ... ... бері ... үйге ... ... Әйтсе де, өз иесінің өзіне
мүлде ... жат ... ... оны ... күн бойы ... Бірақ ренжіткен жоқ, оның бәрімізге деген, тіпті жұмбақ қаталдық
көрсеткен әкеме деген бейкүнә ... ... оның ... ... ... ... қозы-лақпен, домаланған резеңке доппен, жел қуған
қағазбен ойнауы да ... да ... ... ... ... қолданылуын
байқауға болады. Яғни, мәтіннен тыс қарағанда үйге кірмеу, таңдану, ренжу
ұғымына қарама-қарсы мәнде ... ... ... ... суалу,
ойнауы тиылу секілді ұғымдардың ешбір антонимдік қатар ... ... ... ... ... жазушы «Қабылан» ... ... ... оның адам секілді бір өзгерісті сезінгенін үстемелете
дамыта келеді де (үйге кірмейтін болды, ... жоқ) оған ... ... ... сол ... алғашқы контекстегі етістіктермен кейінгі
контекстегі ... ... ... ... ... ... әр түрлі сөз табының ішінде сын есім мен ... ... ... ... ... Тегінде, қыз аса сұлу ... біз ... несі ... ... біле алмадық. Контекстен тыс ... сұлу және ... ... ... Осы ... ... ... отырып, одан антонимдік ұғым туғызып отыр. Егер, әдемі
сөзінің орнына сұлу сөзін екі рет ... ... ... аталған мәтіндегідей образдалыққа жете алмас еді. Мысалы: ... ... сұлу еді. ... біз ... несі сұлу екенін біле алмадық.
Мұнда да қарама-қарсылық ұғымы бірақ ... ... ... ... оны алып ... та ... ұғым сақталады. Демек қарама-
қарсы ұғымға үстеме мән беріп тұрған бірінші сөйлемдегі сұлу ұғымына қарсы
қойылып, ... ... ... ... ... ... біле алмау тіркесінен
шығып отыр.
2. Шендестіру тәсілінде жазушы сөз жоқ қарсылықты мәндегі шылауларды
пайдаланбай тұра алмайды.
Қарсылықты мағынаны білдіретін ... ... ... ... ... дей ... ... солай болса да, сөйте тұра, ... т.б. ... ... мысалдар келтіріп көрелік.
Көрінбей кетсең сені мен
Көруге тіпті құштармын.
Жаныма жақын келіп ең ... ... тіс ... Оңғарсынова).
Осы өлең жолдарындағы қарама-қарсылық ұғымы тармақтарында алмасып келіп
отыр. Мысалы:
Көрінбей ... сені мен Бұл ... ... ... ... ... үшінші тармақта жатыр.
Жаныма жақын келіп ең. Ал, ... ... ... тіс ... кері ... төртінші тармақта жатыр
Яғни 1-ші және 3-ші тармақтағы ... ... ... ... ... мағына қарама-қарсылығы контекстен тыс байқалмайтын көрінбеу
және жақын келу қатарласа келе астарлы қарама-қарсы ... ... Ал ... және 4-ші тармақтағы мағына қарама-қарсылығы «бірақ» жалғаулық ... ... ... Яғни ... ... пен ... келгенде үндемеу,
«тіс жармау» астарласа келе қызға ғана тән ... ... ... қыз ... биіктігін, асқақ паңдығын жеткізе түсіп тұр
деуге болады.
Өлең ... ... ... ... ... намыс таңсық
Жарамаймын сөйтсем де құлап жатқан
Саз балшықтан алуға танысты аршып.
(Ф. Оңғарсынова).
Бұл өлең жолдарындағы шендестіру мағынасы алғашқы екі тармақ пен ... ... ... ... ... Яғни ... өз бойына сыни көзбен
қарап, жалпы ақындық пен ... ... ... қарама-қарсылық туғызуы
әдемі жеткізілген. Ақын ретінде танымалмын, алайда адам ретінде мен ... жан ... ... ... осы ... сезім қайшылығын
жеткізеді.
Қарсылықты жалғаулықтардың шендестірудегі қызметі қалайда ерекшеленіп
көзге түседі. Оған көптеген мысалдар ... ... ... ... бар ... да, солардың бар таңдамасы (Абай).
Немесе: Өлсе, өлер табиғат, адам өлмес,
Ол бірақ ... ... ... ... жалғаулықтардың ұжымды қолданылатын тұсы, әсіресе, диалогтарда
байқалады.
Сол кезде бұл да көңілденіп;
-Бала бас деп ... ... ала ... ... ... ... қай ... құрғыр...
-Жолға қарама.
-Басеке-ау, жаман машынаны қиратып алсақ қайтеміз?
-Дәнеңе қылмайды, өзім списат етем (Ә. Нұрпейісов).
Кәрі шеше төрт ұлына кезек жаутаңдап, біреуі жарылып ... еді ... ... ... бар етін ... жылы-жұмсағын осыларға тосып,
түнерген ашуды бір тарқатып ... ... ... жүр, ... ... еті ... етегі ашылып жатыр... Әйтсе де төртеуінің жарылып
кетпеуіне, ... ... кәрі шеше өзін ... ... ... ... түк ... болмаса да, кемпір байғұс, соған сенім артып,
қылт еткенді босқа жібермей, аңдып отыр (Ғ.Мүсірепов).
Осы бір ... ... ... ... ... ... ... Қарама қарсылық терең психологизммен беріледі. Яғни
томырық, ашулы төрт ұлдың ... ... ... бет-бейнелері
шегіне жеткізіле суреттеледі де, оған қарама-қарсы ананың осы ... ... екен ... ... ... ананың осылардың қабағын
ашсам екен деген ... ... ... ... ... осы ішкі ... жетудің бір ғана жолы - балаларын бір тойғызу
болып тұр. Онысы ет жеп, ... ... ... ... ма екен деген ой.
Алайда кебежедегі ет аз. Міне, ананың ішкі ... ... ... ... ... арқылы беріледі. Енді осы ойға қарама-қарсы ананың
әлде де ... бар ... ... Ол ішкі үміт ... де ... ... Ол үміт - ананың өзін дәнекер сезінуі. Дегенмен бұл ... жоқ, тым ... ... да ... үміті үлкен, ананың сенімі мықты. Осы
қарама қарсылық да шылауы арқылы жеткізіледі.
Қысқасы, осы ... ... ... бар. Ол ... ... көрінсе, бірінде әлсіздеу. Жазушы оны түрлі тілдік ... ... ... ... көрсетуге болады:
1) Ашулы балалары бір- Оған ... ... ... ... ... ... ... ... Яғни ... ... екендігі.
Бұл қарама-қарсылық қатарласа келген сөйлемдер арқылы контекстің өн
бойын қамтиды.
2) Ананың ішкі тілегіне,
ниетіне ... жолы - ... ет ... етке ... Ет аз ... ... етке
тоймаса, қабақтары ашылмауы әйтсе де ендеше ұрысу қаупі
әлі
мүмкін
сақталуда. Ананың ... күш ... ... ... ... өзін ... көреді. Бұл ... ... мені ... ... ... ... ойы бар.
(Яғни, томырық, дөкір
ұлдар ананы сыйламауы
мүмкін, қауіп бар).
Аталған төртінші қарама - қарсылық сөйлемдердің екі ... ... қою ... ... де, төртеуінің жарылып кетпеуіне,
бадырайысып қалмауына кәрі шеше өзін
едәуір дәнекер көреді. Бұл әбігерліктің түк
дәнекерлігі болмаса ... ... түк ... ... да Ананың өз ... жоқ. Ана ... ... ... - ... ... түрлендіріле, ұштастырыла
берілуі шығарма көркемділігінде таптырмас құрал деп ... ... - ... ... ... ең кең ... ... әрине,
қарсылықты шылаулар арқылы жасалған құрмалас сөйлемдер, ... ... ... түрі ... ... әйтсе де, әйткенмен
де, сөйтсе де, сөйткенмен де, сонда да, солай бола ... да, ... т.б. ... ... ... ... ... осындай қарсылықты шылаулар арқылы
жасалатын түрлерін түрлі ... ... ... ... ... ... жалғаулықтардың тіліміздегі басқа ... бір ... - ... ... көпшілігінің толық мағыналы сөздік
қасиеттерінен әлі де болса айырыла қоймағандықтарында, контекске қарай
кейде ... ... сөз, ... мүшесі қызметінде
қолданылатындықтарында». (11)
«Жалғаулықтардың жай ... ... ... ... ... ... ... түпкі тегінің есімдіктермен байланысты
болса керек» деп көрсетеді Ж.А.Жакупов. (12)
Шынында, қарсылықты мағынаны білдіретін жалғаулықтар - бірақ (бір-ақ),
әйтсе де ... етсе де), ... де ... етсе де) ... ал, ... бола
тұрса да, солай дегенмен секілді жалғаулық орнына жүретін тіркестерде
есімдіктердің ... ... ... ... Дегенмен жай сөйлемдерді
құрмаластыру функциясында қолданылғанда қарсылық мәнді жалғаулықтардың бір-
бірінен айтарлықтай мағыналық өзгешеліктері жоқ, олар ... ... ... ... ... Сондықтан көркем шығармада антитезалық ... ... ... ... мүмкіншілігі де мол деп ... Енді ... ... ... ... ... шаттық күлкісі жиналды. Бірақ өлім оны
тұншықтыра бастады, ал ол шаттық, өр, дала сөзді тыңдай берді.
Бұл ... ... ... ... ... ... өмірмен,
әлеммен қоштасар сәттегі жүзінің мың құбылғаны, тұншықтырып алып кетіп ... ажал ... яғни өмір мен ... ... ... ... ... бір микроконтекстің ішінде адам бойындағы ... ... ... ... мәндегі бірақ жалғаулығын қайталай
бермей келесі қарсы ұғымды ал шылауымен береді.
Алайда ал ... кез ... ... ... мағынада қолданыла
бермейді. «...Ал жалғаулықты шылауы ... ... жай ... ... ... ... айтыла бермейді. Мысалы: Әрине, кескін-кейпі
күн нұрымен жайнар еді, ал тұла бойын көктем шуағы жайнар еді (М.Әуезов) ... жай ... ... мағыналары қайшы әрекеттерді баяндап
тұрған жоқ, жарыса ... ... екі ... ... ... құрыстап, шал әбден жаурады. Былғары күртенің де жылуы қалмай
барады. Аяғындағы ... ... ... ... ... сыз ... ... кетті. Әйтсе де, ұлына сездірмей, шыдап-ақ ... қарт ... ... ... ... ... Оның күртесінің де
жылуы жоқ екендігі, аяғындағы сандалдың жұқалығы, табанынан өткен сыз әбден
қоюландыра суреттеледі. ... шал ... ... да, оған қарсы ой - ұлына
сездірмеу ... ... ... ... шындап аяныш туғызады.
Қален учитель де ақылды, салмақты, білімді адам, бірақ сөзге жүйрік, ... адам емес ... Бұл ... ... ... ... деп
қана қоймай оның салмақты екенін, білімді екенін үдемелете жеткізеді де
оған ... ойды ... ... арқылы дегенмен оның көп сөйлемейтіндігін
қарсы қояды.
«Әке ... ... Ал ... ... ... ... емі бар. Бас
қорғаудың жылауы қазірде де бақырып, бар даусымен шырқап, азан-қазан қылды.
Шешесінен босап барып сол ... биік ... ... ... ... ... жатып ап жылады. Бірақ бұл жолы қанша жыласа да оған ... ... шеше жоқ. Оны ... Сондықтан аяқ кезінде көзде жас ... ... ... бір ... ... ... Өзі де ... жалыға
бастады (М.Әуезов).
Осы бір үзіндіде екі түрлі қарама-қарсы ... ... ... ... әсер ... мен ... үлкен әсер етуі;
2) қанша жыласа да, шешеге де әсер етпеуі.
Бірінші қарсы мағына ... екі ... ... ... де ол
шендестірілу ал шылауы арқылы беріледі.
Кейінгі қарсы мағына Оспанның еркелей жылауын жеріне ... ... да, ... ... ... ... дегенде, жазушы оған бірақ
шылауы арқылы мүлде керағар ой қозғайды, яғни, шешесі де ... ... ... ... ... тентек Оспанның балалық қылығына еріксіз езу
тартқызар жеңіл комизм туғызады.
Құнанбай естімеген сияқты, ... ... ... Бұл сияқты сөз оны мен
Байсалдардың қабағына қарағанда ұзаққа бармайтын тәрізденді. Абайға жайлысы
сол болып еді. Әйтпесе, үлкен адамша ... ... ап, ... бала ... ... ырза ... деген ойы жоқ (М.Әуезов).
Бала шәкірт ауылға асыққан, лепірген күнінде ... ... тағы да ... - Уа қой деймін, бала! Ат зорықтырасың!
- Жапа-жалғыз ұзап кетіп, жауға жем боласың, - деп екі ... ... ... ... ... ... ... медреседен жаңа құтылып, енді
үйіне, ауылға жетуге асыққан бала шәкірт ол сөздерді тыңдайын деп ... ... ... ... ... ең ... әке ... үлкендердің
ортасына еріксіз отырғызылып, үлкен өмір мектебіне араласар сәттегі екі
ұдай жайы, алабұртқан көңілі әдемі ... ... ... сөйлемде
қаладан оқудан қайтқан, елін, үйін, кең даланы сағынған жас Абайдың елге
қайтып келе ... алып - ... ... оған ... тиым ... ... қарама-қарсы мәнде шендестіріле жеткізіледі. Бұл
шағын контексте шендестіруге мүмкіндік ... ... ... ... ... екіншісінде әйтпесе шылауы болып отыр. ... ... екі ... ... ... ... ... антитеза құбылысын
жасайды.
Әке мен бала ең алғаш рет шындасып бет ... ... ... ... ... өз ... туралы екі ұшты болуын тез жойып, Байдалы сөзінің
салмағына көз ... ... ... ұқты. Жалғыз-ақ түк шіміріккен жоқ.
Ашумен демігіп, ернін шығарды. Өз ... өз ... ... ... жоқ. ... осы сәлемді әкелгенде, тым құрыса, бір ... бір ... ... Ол ... (М.Әуезов).
Осы контексте қарама-қарсы үш түрлі ой берілген.
1) Әке мен бала ашық сөйлесетін сәт келіп еді, ... ... Әкей бар ... ... ... ... Қарсылықты мағына жалғыз-ақ
сөзі арқылы беріледі.
3) Әкесі ойын ашып айтар деп күтіп еді. ... ол ... Бұл ... ... тек қатарласа қолданылу арқылы өткір антитезалық қатар
құрайды.
«Алшақ жайласып, араласпай араз отыратын екі бай уәделесіп қойғандай.
Майқұдық ... ... ... ... ... келіп құлады. Бірінен-бірі іргесін
айыра алмайтын дос ... бір ғана ... ... иық ... қонып
жатыр. Бірақ, екі қабақтың да түюлі екені бұл өңірге ... ... сыр ... еді» ... Бұл контексте де алдымен бір-біріне
өлердей өш екі байдың ... ... ... ... ... ... ... дос ағайындар секілді дей келе ... оған ... яғни ... ашу-араз қалпын ел әбден білетінін қарсы қояды да,
оқырманға ... не ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемдер арасындағы қарсылықты мағына да, де
шылаулары арқылы беріледі. Яғни сабақтас құрмалас сөйлемнің алғашқы
компонентіндегі айтылған ойға, оқиға мазмұнына екінші қомпонентіндегі
ой ... ... ... ... ... ... да, Абай ... көнді. Кешкі астың алдында Абай Зере мен
Ұлжанға Кәмшат жайын айтты. Естігеннің ешбірін қалдырмай айтты,
қатты ... ... да, ... де, ... ... деп Кәмшат
жайын бүркеу мүмкін емес» (М.Әуезов).
Осы контексте көңіл қаншалық қиял құшып аласұруына Абайдың үнсіз көнуі,
яғни Абайдың ішкі жан арпалысы да ... ... ... әрі ... қанша
қатты күйзелуіне қарсы етіп шындықты жасырмай айту қажеттілігі, маңыздылығы
да шылауы арқылы қарсы қойылады.
4. Көркем шығармада мол кездесетін ... бір түрі ... ... ... осы ... ... Бұл ... көбінесе үстеу сөздер
көп кездесетіні байқалады. Оған бірнеше мысал келтіруге болады.
Бұрын, қазір сөздерінің қатысуымен: «Жәмиланің ... жүзі ... ... жүрген түске тіпті ұқсамайды. Бұрын Сыздық ақ деп ойлап жүрсе,
қазірде шикіл-сары сияқты. Бетінің қызылы бұрын ... ... ... ... еді, қәзірде тұтасқан, қаны шыққан ең
ұнамсыз жалпақ қызылдай көрінеді. ... ... ... ... ... жуан, жауырынды, икемсіз, ешбір нәзіктік, белгісі жоқ, сүйкімсіз
сияқтанады» (М.Әуезов).
Жазушы кейіпкер көзқарасының күрт өзгерісін «бұрын», ... ... ... ... ... арқылы жеткізеді.
Бұрын Маржанбикелер Айжанға шатынап маңынан жүргізбейтін еді, енді ... ... ... ... ... ... абысын-ажындай болып,
шүйіркелесіп сөйледі. Бұрын мұндай сөзді айтса, Айжан Бұзаубақтың аузын
аштырар ма? ... Енді ... ... ... әскердің әкесі болса, Айжан -
шешесі ( Б. Майлин).
Үстеу сөздердің ішінде мекен мағына ... ... ... ... ... жиі ... А.Жұмабекова мұндай
сөздерді эквивалентті антонимиялық оппозицияға жатқызады.
Мысалы, Абайда:
Өмірдің алды - ыстық, арты - суық,
Алды - ойын, арт жағы ... ... ... өмірдің, арты теуіп,
Ығыстырып тастайды шетке кейін.
Немесе, Мағжан Жұмабаевта:
Ұзын Орал күн мен түн шекарасы,
Бір жағы - күн, бір жағы - түн ... жағы - көк ... жын ... жағы - ... сар ... Шендестіруде есімдіктердің көрінісі де өз қызметін атқарады. Әсіресе,
жіктеу есімдіктері мұндайда қарама-қарсы ұғымдар туғызады. Алайда, ... ... ... ... де, ... қайшылық контексте
жалғасын табады. Ал есімдіктер ... ... ... ... «Күрсінбеші» өлеңінде шендестірудің осы аталған түрі
кездеседі.
Мен түн болсам, сен таң ... жаңа ... Мені - ... сен ... ... - ашу да, сен - ... нәрі ... - Адамсың, мен аждаһа зәр атқан.
Ақын жіктеу есімдігінің ... сен» ... ... ... ... топ құрады. «Мен» тобындағы негізгі семантикалық жағымсыз ... ... ... ашу, ... сөздеріне «сен» тобында жағымды «таң,
шойын, ақыл, Адам» сөздері қарсы қойылу арқылы ақын ... ... ... ой арқауын айқындай түседі.
«Өзіндей жас әйелдердің бәрі бала ... ... ... ... ... ол жоқ. ... себебі не деп кейде өзіне өзі сұрау береді ... ... ... ... ... мен ... ... болсам,
жөні-басы түзу біреу кездеспес пе еді?» - деп ... ... ... сай,
Сіз - жалын шоқ, біз - бір май (Абай).
өткен шақ – осы шақ
«Балжанды әзірейілдей ... ... ... ... ... ... ... босап сала берді. Балжан ұнап кеткен тәрізденді. «Мінезі
жақсы екен ғой, үлкенді сыйлай біледі екен ғой» - ... ... шеті ... ... ... сияқтанды.
Бұрын билігін Шәрипаға артып, ... ... ... бас иетін
сияқтанушы еді. Биыл ... ол ... ... ... ... ... өзіне тастаған сияқты болып отыр» (Б.Майлин).
Етістік + зат есім
Ұлбосынға бұрын күле жауап ... еді. Бұл жолы ... ... ... жоқ ... ... мына сұмдықты есіттің бе? - деп Қалампыр қисайып отырып
өсегін бастайды. Өсегінің бәрі адам нанғысыз ... ... ... нанады.
Істеліп жатқан жұмыстың бәрі нанбасқа қоймайды, ... ... ... ... бірталай нәрсе аңғарды: Ұлбосын науқан
жұмысына орналасты. Науқанның не екенін ... қыз, ... ... ... ... ... ... ешнәрсені білмейтін қыз, аз ... ... ... ... ... бара мүлде кеңейіп ... ... екі ... ... мен ... өміріндегі өткен өмір мен
бүгінгі өмір ... ... ... ... ... ... берілсе, кейінгі сөйлемде өткен шақ мағынасы нақты үстеу
табындағы сөзбен ... ... ... ... ... ... айқындалады да, ол «қазір» үстеуімен қарсы қойылады.
Сыздық бұл уақытқа шейін қазақтың ... ... ... ... ... ... ... өзгеше жарастық, жылылық, сыпайылық белгісі деп
қиялданып ... ... ... түкке тұрмайтын құр ғана ... ... деп ... ... ... Сыздықтың бұрынғы ойы мен кейінгі ойы салыстырылады. Яғни
үйленгенге ... ... ... шын ... ... күрт ... бұл ... дейін және кәзіргі сәтте деген өткен шақ
пен осы шақты салыстыру арқылы айқындалады.
«Раушан!...Бұдан үш жыл бұрынғы ауыл ... бірі ... ... ... ... мен қазіргі Раушанның арасы жер мен ... ... ... ... ... ... ... ұстарман; Маркс, Ленин
қисынымен құралданып, социалистік өмірдің тұтқасын ... ... ... ... Раушан» (Б.Майлин). Мұнда өткен шақтағы Раушан мен бүгінгі
Раушанның үлкен өзгерісі сенімді түрде ашылған.
«Жоқ» модаль сөзі ... ... ... ... ... қолданылып,
персонаждың ішкі қарама-қайшылығын көрсетеді. Мысалы: Айымкүл бұл кезге
дейін үндемесе, Ертайдың ажарына қараған шығар.
- Жоқ, ... ... ... ... - деді ... ... ... (Б.Майлин). Мен несіне қорқамын. Қорқарым бар, бұл іске әуелден
кірмеуім ... еді, ... ... ... ... мылтық алу керек емес еді.
Жоқ, өлім біреу, не де болса, құдайға тапсырдым. Енді менің елге кішіреюім
- өлім; жігіттігіме ... ... ... жүрген Алтынайдың бүгінгі мінезінің тіпті дәмі ... Бәсе ... Жоқ, ... ... дәмі әбден бар...
Дәрет алғаны болмаса, Алтынай намаз оқыған жоқ. ... ... ... ... ... бір реті ... ... (Б.Майлин).
Көбінде бұл тәсіл кейіпкердің ішкі монологында көрініс береді. Яғни
кейіпкердің ішкі жан дүниесінің ... ... ... ... ... өзі ... шығару ретінде беріледі.
Көркем шығарма мәтіні түрлі дәрежедегі үлкенді - кішілі оқиғалар
жүйесіне құралады. ... ... ... ... ... жүйесін бөлшектеп, бөліп қарастыруға болады. Көркем
шығарма мәтінін зерттеу барысында осылайша бөлшектеп қарастыру ... ол өте ... ... тақырыпшаларда тартыс туғызудың (қарама-
қарсылық ... ... ... мен түрлеріне тоқталдық. Ал бұл
тақырыпшада көрсетілген барлық тәсілдер мен ... ... ... ... ... ... тартыс туғызатын негізгі
тәсіл ретінде қарастырамыз.
Көркем ... ... ... ... - ... ... композициялық) біріге келе, көркем шығарманың мәтіндік негізіне
арқау болып тұрған сюжет желісіндегі негізгі қарама - қайшылыққа құрылған
тартысқа қызмет етеді. ... ... ... ... ... ... ... барлық қарама - қайшылық түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... қарастырудың
алғы шартын қалыптастырады.
Мәтіннің көркемдік жағынан ұйымдастырудағы тілдік қарама-қайшылықтардың
өзара байланысын біз бүтіндей ... ... ... жекелеген мәтіндік
оппозициялардың өзара бірлігі ретінде қараймыз. Бір ... ... ... ... ... ... ... жағынан бүтіндей мәтінді
ұйымдастырушы негізгі қарама-қайшылықты ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырамыз. Көркем мәтіндегі әрбір ... ... ... ... ... ете ... ... осы оппозицияда тек өзіне ғана тән ... ... ... ... ... ... мәтіннің біртұтастығын
қамтамасыз етудегі осындай өзіндік ерекшелігін ... ... ... нақтылайтын негізгі қызметі деп атауға болады. ... ... ... ... оппозицияға қатысына қарай екі түрін
көрсетуге болады.
1. Әр түрлі қарама-қайшылықтардың өзара ... ... ... өзара байланысы.
Қарама-қайшылықтардың әртектес түрлері ... ... ... мәтін оппозициясына тәуелділігі жағынан іштей бірнеше түрге
бөлініп кетеді. Осындай факторлар көркем мәтіндегі қарама-қайшылықтардың
байланыс ... ... ... ... ... ... ... шығармадағы қарама-қайшылық шындығының
ерекшелігімен тығыз ... ... ... ... ... ... негізгі қарама-қайшылықтар бізді қоршаған
қоғамдық ортаға тығыз байланысты көрініс ... Біз ... ... зерттеуді мақсат тұтпағандықтан, зерттеуімізде
оларға нақтылай тоқталмаймыз. Дегенмен қоғамда қалыптасқан жекелеген қарама-
қайшылықтардың түрлеріне, атап ... ... және ... атап өтуге тура келеді. Негізгі қарама-қайшылықтарды
былайша топтастыру өте шартты екенін айтуымыз керек.
Осындай бөлу ... ... ... ... ... ... ... «адам - қоғам» т.б.түрлерін ... ... ... ... - қайғы», «сенім -сенімсіздік»,
«бақытты - бақытсыз» т.б. ... ... ... түрі ең кең таралған модель болғандықтан
көптеген көркем ... ... ... болады. Әрине, ... ... ... ... көзқарасы тұрғысынан
көрініс табатын психологиялық қайшылықтарға да орын беріледі. Әлеуметтік
қайшылықтар моделі - әлемді «бай мен ... туыс пен ... дос пен ... мен ... кәпір» деп бөлуге алып келеді. Міне, осындай модель
көркем мәтінді ... ... ... шығармадағы тартыс туғызу - шығарма көркемдігінің ең ауыр жүгін
көтеріп тұрған маңызды проблеманың бірі. Сонымен қатар сол ... ... ... ... деген көзқарасы анықталады. Жазушы сол арқылы
қоғам дамуының негізгі тенденцияларын жинақтаған ... ... ... ... былай дейді: «Конфликт көркем ... ... оның ... ... ... оның ... ал көркем мәтіндегі дәрежесі ... ... ... ... ... ашылуына байланысты. Конфликтінің дамуы
көркем образдардың байланыстары мен ... ғана ... ... ... ... ... ... компоненттерінің оның ішкі
құрылысының (внутренее строение) өзара қарым қатынасына да әсер етеді».
(13)
Академик З.Қабдоловтың ... ... ... ... адам ... ... ... адамға тән әр
алуан көзқарастағы, идеядағы, сезімдегі, нанымдағы, іс-әрекеттегі, мақсат-
мүддедегі керағар құбылыстардың өнер туындысындағы жинақталуы, суреттелуі».
(14)
Оралхан Бөкейдің ... ... ... атты ... ... адам ... арасындағы қайшылықтың көрінісі беріледі. Шығарма композициясына
негіз ... ... ... ... ... ... байқалмайтын
сияқты. Әңгімеде Нұрлан атты журналист редактордың ... ... қала ... ... мәдени тұрмыстық жағынан бүкіл
республикаға үлгілі іспетті село туралы тамаша мақала жазбақ болып сапарға
шығады да, жолшыбай Арай ... ... ... ... Қаладан келе
жатқан студент қыз қия шеттегі ауылынан бес шақырым жерде автобустан түсіп,
қысқы борасынға қарамай тау ... ... жаяу ... ... ... алысып, қасқырға жем болады. Міне, әңгіме
астарында жазушы шешімі жоқ қала мен ауыл ... ... ... сол арқылы Кеңестік дәуірдегі қазақ ұлты, орыс ұлты тұратын
ауылдарға деген айырмашылығы жер мен көктей қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... оны кейіпкерлердің диалогы
арқылы аша түседі. Арай әңгімесі арқылы қазақ ... ... ... « ... тура автобус қатынамайтын болған соң, ары өткен, бері
өткен қаламен екі ортадағы кез ... ... ... ... түсіп қалып,
тау қойнауындағы үйге жаяу тартамыз...
- Білесіз бе, аға, біздің ауылда клуб та, ... мен ... ... ... ... ... жетім ауылды менсінбей, тура түзу де жайлы ... ... ... ... тек сондай тамашаны ғана көріп,
жазасыздар» - деп толғанады Арай. Осы бір абзацқа керағар ... ... ойы ... ... «Мен барған село, расында да, көз тоятын
көркем еді. Маған ... ауыл ... ... ... село ... ... «Өркеннің» бүкіл байлығы мен бақыт несібесін осы сүйкімді село ... ... ... және ... ... ат ... ғана екі ... соншалық жер мен көктей айырмашылық деп ойлаймын», - дейді кейіпкер.
Осылайша, екі ауыл, бір-біріне ұқсамайтын, бір-біріне керағар екі ... ... ... қатарласа келіп, қоғамда қалыптасқан
әділетсіздікті айқын ашатын ... ... ... көрініс табатын Арайдың қасқырларға жем болуы сол қоғамда
қалыптасқан тоталитарлық көзқарастың айқын ... ... ... ... ... мен Арайдың арасындағы кездейсоқ мөлдір ... ... ... ... қазасы жайы секілді болып көрінгенмен
жазушы сол аркылы тоталитарлық қоғамда қалыптасқан ... ... ... композициясына қызмет етіп тұрған детальдар жеткілікті. ... ... ... ... ... ... «Киімім жұқа
еді. Жалаң қабат пальто, құлағы жоқ ескілеу, жасанды теріден істелген ... өзге іліп алар еш ... жоқ. Әрі ірге ... ... ... шаруасының қиюы келуші ме еді, тәйірі, айына бір рет ... басы ... ... жас ... бірі ... - деп ... әлеуметтік жағдайымен таныстырады.
Шығарманың әлеуметтік мазмұны табиғат көрінісін суреттеуден ... ... ... алдындағы экспозицияда пейзажды әңгіме идеясын
ашуға шебер пайдалана отырып, қыс айының кешкі келбетін қайталау (анафора)
түрінде алып ... ... ... - ... ... ... ... өзгеріссіз
бірнеше рет өзгеріссіз қайталануының өзі шығармаға ерекше бір ... ... ... ... ... кеші ... түнге айналды... Күн суық, аяз солып
тұр... Тау ... ... ... ... Қар ... ... ... қасқырша ұлыған үні құлаққа
жеткендей болған.
...Маған енді сол даладағы ... ... ит боп ... қасқыр болып
қыңсылап тұрғандай үрейлі сезілді. Жер түгелдей мұз шарға айналып, мәңгіге
қатып-сеніп ыңыранғандай ... ... суық ... қариды», -деп автор
айналадағы табиғат тіршілігін қатыстырып, бүкіл алқапты қайғы мен ... ... - ... үдете келе бүкіл табиғатқа жан бітіріп, кейіпкер
ойымен үндестіре, ... ... ... ... берілген жалпы
көрініс, катаң пейзаж оқырманды көңілсіз бір жағдайға ... ... ... тек ... ғана ... ... ... бораны емес, шығармада сөз болатын өмір бораны, әлеуметтік жағдайдың
бет қарыған шындығы екені аңғарылады.
Әңгімеде мынадай үзінділер оқиға ... ... ... ... «Мен көз алдыма жел кеулеп, ... ... келе ... жаяуды елестеттім. Қызық әлгі тізеден қар кешкен жалғыз жаяу -
қасымда жым-жырт отырған түбіт шәлілі ... ... ... ... ... ... тағы қайталап: менің көз алдымда неге екенін білмеймін, ат құлағы
көрінбейтін боранда үстінде жұқа ғана шыт көйлегі бар, шашы ... қар ... ... ... қыз елестеді. Тағы да өз ... ... ... осы бір ... ... ... ... қызмет етіп
тұрған таза детальдар.
«Бағанағыдай емес, алақұйын бәсеңдеп, кебінге оранған жер ... ... - ұлы ... ... ете ... ... ... екен. Мен
Арайды сол түн-түнектің қара отауына кіргізіп тұрып, соңғы рет «шығарып
салайын» деп ... ... ... ... ... ... меңзеген болжамы шығарманың соңында дәлелденеді.
Ғ.Мүсіреповтің «Екі әйел - екі дүние» деп ... ... ... ... ... ... ... әңгіме тақырыбындағы «Екі
әйел - екі дүние» ұғымы әңгіме желісінде сақталады да, ... ... ... ... параллельді түрде дамуға құрылған. Яғни
әңгімеге кейіпкер екі әйел екі қоғамдық ортада, екі түрлі түсініктегі бір-
біріне мүлдем сай ... ... ... өмір сүруде. Соған қарамастан
жазушы олардың басындағы оқиға ортақтығын сақтайды. Бірі мадам - Бэйли,
бірі - ... ... ... де ... дүлей табиғат аясында жалғыз қалған.
Екеуінде екі түрлі әрекет. Жазушы екі дүние ... екі ... ... әдемі шендестіреді, Мадам Бэйли мұхит жағасында демалып жатыр.
Жалғыз өзі. Ал, Майра да жалғыз өзі, ... ол құм ... бір ... бірге. Мадам Бэйлидің демалып жатқан жері былай суреттеледі: ... өте ... ... ... ететін жай екен. Үйдің терезелері мұхит
жағасына қарап тұр, бөлмелерін электрмен жылытатын, адам тұруға, ... ... екен ... Үй бес ... Жаратылыс құбылыстарын
күні-түні хабарлап тұратын шағын ғана метеорология станциясы да ... ... ... үй ... ... «Екі ... тас үй. Ауыз бөлмеде
сексеуіл жағатын қазандық пеш. Екі бөлмені де жылытатын сол ... ... ... отын ... ... ... дүние хабарларын, көркемсөз,
көркемөнер жаңалықтарын жеткізіп тұратын транзистор. Бұл үйдің баға жетпес
қымбаты да, айнымас дос серіктері де ... ... ... ... ... ... дейді: «Ертелі-кеш мұхитқа
шомылып, жағасында ... ... ... ... түсе ... ... Мадам
кеудешесі мен тағы бір болмашы бірдеңесін шеше қалса, денесінің күйгені
сонша, торы ала әйел ... ... еді. ... ол жалғыз болса да
жалаңаштанбайды. Ол тағы жұрттың қызы емес, жоғарғы қоғамның ... ... ... қара ... ... ... ... Ол жұрт алдында
шынашағын ыңғайсыз ... алса да ... ... еді».
Ал Майра жайында: «Сұлу қатын дегені, әрине, ... ... ... сұлу
емес, аласа мұрынның ұш жағы аз ғана ... ... ... ... ... ... ... жетіп жатқан, ыстық-суық желі одан да көп далада
осындай аласа мұрынның өзі жақсы...»
Екі әйел де торы ала, ... ... ... ... ... ... күнге
қыздырынудан, құмға аунап демалудан денесі торғылданса, Майра мал соңында
жүріп, ыстыққа, суыққа, желге қақталғандықтан торғыл түске енген. Бірі ... ... ... ... - қарапайым еңбек адамы. Екеуі де дүлей
боранның өтінде айдалада құм арасында, дауыл ... ... ... ... күн ... боранның әбігерінен екі әйелдің де ... ... тұр. ... ... ... - дауыл жел демалып шомылуға
кесірін тигізіп тұр, әрі телефон бұзылып қалған. Сырт ... ... есік ... ... Ол ... ... ... қайтарда шешініп,
киініп жүретін залдың есігі болатын, топсасы босап тұрушы еді, ... де. ... ... ... ... қойса, орнына түсіп орнығып қалар
еді. Жоғары қоғамның ерке сұлуларының бірі мадам осыны ойлады да, ... ... ... ... ... келуге ерінген жоқ, бірақ ондай жұмыс
оның дағдысында жоқ еді», - дейді жазушы мадам Бэйли жайында. Яғни ... ең ... ... - өз жаны ... Ал ... проблемасы мүлдем
басқа. Жолдасы кішкентай қызын орталықтағы ата-әжесіне алып кеткен. Үш
күнге созылатын дауыл жолды жауып ... ... енді жуық ... ... Бір отар ... бес күн бойы ... ... бағу мүмкін
емес. Аттары тағы бар. Метрге ... ... қар шөп ... ... шөп алу ... емес. Боран желдің әсерімен жұмсақ қар мұзға
айналып қатайғандықтан Майра қанша әуреленсе де қойларға маяға жол ... ... ... ... еске ала жүріп Майра жылқы
тұяғымен ... ... ... атқа ... ... шауып жүріп, мая мен қой
арасына жол салады. Міне, осылайша Майра дүлей табиғат аясында жалғыз ... отар ... ... да аман ... үшін ... ... ... мадам
Бэйлидің өмірін қатарластыра береді. Мадам Бэйли ... ... ... «Есінен айрылған ... қалған мадам Бэйли есін жинады... Демалсам
оңалар ма екен деп ... ... ... көрді. Жоқ жүрегі де, өкпесі де
ырқына көнбей қойды. Халатын жамылып, аяқтарын әрең ... ... ... ... екі дөңгелегін алып жұтты. Әйелдің халі әлгіден гөрі де
ауырлап кетті». ... ... де ... ... ... Ең алдымен сүтке
қант салып ішіп алады. Естен айырылмауға тырысып жуынып-шайынып ... мен ... ... осы ... мен ... ... ... беруден ұзай
алмасам құрығаным, - деді әйел дауыстай сөйлеп: - Екі ... ... ... тізе ... ... ... - Жоқ, мен басымды бұдан төмен ие ... - ... ... Бэйли. Яғни мадам Бэйли қиындықка мойынсынбайтын,
өжет, батыл адам.
Ал, Майраның батылдығы ... ... Ол тек өз ... өз жаны ... жатқан жоқ. Оған бір отар қойды аман сақтау керек. «Қарын ашқанды,
шаршағанды ұмыта тұру керек болар. Бұл күндер ... ... ... күндерім болғалы тұр білем, қойға мен елге ... ... ... бар, жұты бар, ... күн ... алысуға шыдар, ықтамас деп сеніп
жіберді, Байкал маңайында күнде боран, күнде ... ... ... сол
жағдайда тағы дүниені талқандап жатқан жоқ па? Мен ... ие, ... ... ... ... ... алысамын, жеңілмеймін. Жеңемін деп
алысуым керек...» деп бекінеді Майра.
Әңгіме астарында кеңестік дәуірге тән идея ... ... ... ... ... ... қоғамдағы жеке меншіктің сыртқы
сипаты арасындағы алшақтықты көрсету мақсаты аңғарылады. Міне, осындай бір-
біріне керағар екі ... ... ... екі әйел ... арқылы
контрастпен беріледі.
Әңгімеде желі болып отырған арқау - екі түрлі ... екі ... ... екі әйел ... бір сәт арқылы әдемі жеткізіледі.
Шығарма желісінде кездесетін көркем ... ... ішкі ... ... қызмет ететін құралдың бірі. Пейзаж кейде сюжеттің
өсу жолдарымен тікелей қатынасты ... ... және ... даму ... орын алуы ... ... кездесетін қарама - қайшылық негізінің бірі
-психологиялық көңіл-күй құбылысының ... ... бере ... ... ... ішкі жан ... жан арпалысының көрінісін
сенімді жеткізуге бағытталады. ... өзі ... шын ... ... тұс. Ол ... диалог, монолог түрінде көрініс табады.
Көркем шығармадағы кейіпкер сөзі ... ... рөлі мен ... сөз өнеріндегі көркемдік құралдар арасындағы өзгелерінен ерекше,
қолданыс аясы да, жүгі де ауыр ... түрі ... ... ... төл сөз, ... төл сөз ... келетін кейіпкер сөзі шығармада
монолог немесе диалог түрінде көрініс табады. ... ... ... сөзі - ... адам бейнесін ашуда көркемдік қызмет атқарады
дегенде, ең алдымен, оның идеялық жүгіне ... ... ... ... қай - қай ... да кейіпкер сөзі арқылы автордың позициясы
білінеді».
Сайын Мұратбековтің «Басында Үшқараның» деп аталатын повесіндегі оқиға
желісі негізінен бас ... ... ішкі ... ... беріледі. Кейде
төл сөз, кейде ортақ төл сөз ретінде кейіпкердің ішкі ... ... ... ... шығарма сюжетінің элементі ретінде, енді бірде
композицияның шымырлығына қызмет ететін дәлел түрінде қолданылған. ... ... ... ... екен, Әсет кездейсоқ бір бақытты сәттен
жырылып, жалғыз қалғандай күйге түсіп, көңілі құлазып сала ... ... ... мен ... ... ... ... жылы вагонда кетіп бара
жатқан тәрізді. Ылғи осы ... ... ... ... бақытты сәттер тап
болады да, аяқ асты бұлаң ... ... ... кете ... ... ... неге тұрақсыз екен», - деп торығады Әсет. Әсеттің ішкі монологындағы
екі ұдай көңіл күйінің көрінісі бір ғана ... ... ... ... ... ... сөздеріне қарсы мағынадағы «жылы вагон», ... ... ... ... ... ... ... контраст табады.
Әңгімеде ары қарай Әсеттің монологы арқылы оның ауылымен, ауыл адамдарымен,
алғашқы сезімін оятқан бүгінде алты баланың анасы болған ... ... ... ... салыстырған ойы арқылы Әсеттің өз әйелімен ... ... ... ... Әсет жан-дүниесіне әкелген әсері де Әсеттің
ішкі жан күйзелісі де ... ... ... «Осы ... ... ... ба? ... бар, балам бар адаммын, онша жас та емеспін, ... ... ... емес пе, ал енді ... қалай? Естісе, білсе ел-жұрттан масқара
ғой. Адам болған, ақыл кірген, ... түрі ... ма деп ... ме... ... ... ... Бір шынашақтай қызға сонша есім кетіп, ең
болмаса, ол бір пәлендей сұлу ... ... өзі ... ... жан ... ... ... ішкі толғаныс-толқуын
көрсетеді. Өзінің ішкі сезім бұлқынысы мен ақыл-санасы арасындағы ... ... ... алма» повесі негізінен диалог ... ... ... ... мен ... қыз ... ... диалогында көрініс табады.
« - Апатай-ай, апатай-ай... басқа не айтсаңыз да ... ... ... ... ... обал ғой, ... - деп ... Мен саған көм деймін, жаман қар! ... ... ... жегізген
сенсің, енді көм, кәне! Мынау тілімді ала ма-ей, жоқ па? - деп көк ... ... ... - ... өз ... аяқталған құрылым. Бірақ, диалог дербес ... ... ... ... ... ... оған байланысты әрі
тәуелді болады. Диалогтың негізгі құрылымдық өзегін анықтаған ... оның ... ... ... тәуелді екенін ұғу
одан да ... ... ... көп ... ... ... ... анықталады», - дейді орыс ғалымы.
Диалогтың мағынасы - кейіпкердің портретін жасау: олардың ... ... жан ... ... ... ... аша түседі.
Аталған шығармада Байдалы шалдың портреті диалог ... ... ... ... ... ... жеріген, қатарларына қоса да бермейтін
пәтуасыз шал бірде бала шағамен тәжікелескені суреттеледі.
«- Мұрындарын ... ... ... ... қойшы. Баяғыда бұлардың жасында
өзіміз отау тігіп, үй болып едік. Ал, бұл ... ... қара ... ... киім ... ойнағаннан басқаны білмейді.
1. Ата сіз неше жасыңызда үйлендіңіз? - деп сұраймыз.
2. Мен бе? - ол аузындағы ... ... ... қойып, неше
жаста үйленгенін іштей есептеп сәл ойланып қалады. - ... әкем ... қыз ... Содан он толып, он бірге шығарымда ұрын
барып, келер күзінде үйлендім ғой»,
Сөйтіп, бала-шағаға әжуа боп ... ... шал ... ... ... ... да елге әңгір-таяқ ойнатады. Оның шын бет-бейнесі диалог
арқылы ашылады. Оған Тұрман деген есірік жамағайыны ... ... ... Паһ, паһ, ... болысы да бүйтіп отырған жоқ шығар! Паһ, паһ,
отырысыңнан айналайын, Байағам! - деді ернін сылпылдатып,
4. Аруақ! Аруақ!.. Жарықтық Шорагүл ... ... ... ... Енді сәл ... жылап жіберердей күйде тұр.
5. Байаға, бөліп - жаратын несі бар, мына сізді қолдағаны - бізді ... ... мені ... ... ... ... жүр ғой, ... Мына
сені де қолдайды.
7. Байаға, бөліп - жаратын несі бар, мына сізді қолдағаны - ... ... Оның ... ... ел ... күн ... ... ер азаматы біткен майданда қан
кешіп, ел басқарар ер ... елде ... ғана ел ... ... ... ... ... диалогы өз портретін толықтыра түседі.
Көркем шығармаға желі болатын әлеуметтік ... - ... ... - ... ... ... тұрған тілдік белгілер
жүйесін көрсетуге болады.
Мысалы О.Бөкеевтің «Қасқыр ұлыған ... ... ... ... сыры қыз бен ... ... диалогы арасында
өрбітіледі. Диалогта негізгі контраст туғызып тұрған қыз сөзіндегі «ауылда
клуб та, ... мен ... да жоқ» яғни жоқ ... ... зат ... ... - қарсы «село көз тоятын көркем еді» ... ... ... «көз ... ... еді» ... қарама-қарсы контраст арқылы берілсе, ары қарай байлық, бақыт зат
есімдеріне қарама-қарсы осы ауылдың әдемілігін ... ... ... ... ... Екі ауылдың айырмашылығы «жер мен көктей»
деген тұрақты тіркеспен толықтырыла түседі.
Ал ... «Екі әйел - екі ... ... қарама-қарсы
контраст әңгіме тақырыбынан-ақ аңғарылады. Әңгімеде мадам Бэйлиге қатысты
«мадам, қолайлы, нағыз арман, жаннат» зат ... ... ... ... қазандық пеш, отын сарайы»» секілді зат ... ... өмір сүру ... ... ... екі ... сыртқы бітім-
болмысына байланысты айырмашылықтары «жоғары қоғамның қызы, қара тырнағына
дейін тәрбие көрген» сөз ... ... ... ... ... ... сөз тіркестері қарсы қолданылған.
Ал психологиялық қарама - қайшылыққа құрылған С.Мұратбековтің «Басында
Үшқараның» деп аталатын повесінде Әсеттің ішкі жан ... ... ... құлазу, қызық, шыжық» зат есімдерімен қоса «тап болу, сусып
шығып ... ... ... ... келе ... шығармадағы қарама - қайшылықтардың басын
біріктіретін негізгі ... - оның ... ... ... ... да шиеленіс туғызатын тартыс жүйесін тілдік жағынан қарастыру өте
маңызды.
Қорытынды
Көркем шығармада қарама-қарсы құбылыстарды қатар шендестіре ... ... ... ... тәсілдердің бірі. Алайда күні бүгінге дейін
бұл мәселе тек ... ... ... ғана ... оның тілдік
көрінісі, көркем шығармадағы ұйымдастырушылық ... ... ... ... тілдік тұрғыдан көркем шығармада
ұйымдастырушы біртұтас желісін ... ... оның ... ... ... ... ... біртұтас құралға айналдырып
отырған композициялық жағына назар аударылды. Соның негізінде мынадай
түйіндер жасалды:
Көркем шығармада ... ... ... ... ... -лексикалық
тілдік бірліктер. Жұмыста көркем мәтінде контраст жасауда ... ... орны ... ... ... ... дәлелденді. Антонимдердің
тура мағынада, кейде ауыс мағынада қолданылатын ... ... ... - ... ... ... екі ... ұғымдағы
лексикалық единицаға құрылады да, сол екі ұғым өз ... ... екі ... аймақ құрады.
Антитеза құбылысының көркем шығарманы ұйымдастырушы күш ... оның ... ... ... ... Көркем шығармадағы
грамматикалық құрылымның көрінісі ... ... ... ... ... шығарма көркемдігін толықтыра түсуде айрықша көзге түседі.
Грамматикалық мағыналардың ... ... ұғым ... түрін
бірін - бірі жоққа шығаратын грамматикалық мағыналар деп атауға ... ... ... ... ... кейде әр түрлі сөз табынан
жасалады.
Шендестірудің көркем шығармадағы грамматикалық ... - ... ... ... көрінеді. Қарсылықты мағынаны білдіретін
жалғаулықтар (бірақ, алайда, ... де, ... де, ... дей ... ... ... да, сөйте тұра, соған қарамастан т.б.) көркем
шығармада түрлі сипатта қолданылып, шендестірудің өнімді ... ... ... көркем шығармада белгілі бір ... ... ... ... ... ... беретін түрлеріне ... ... ... ... ... - ... мәндегі екі сөйлем қатарласа
келіп, ... ... ... ... ... ... ... анықталды.
Шығармада көп кездесетін шендестірудегі грамматикалық тәсілдің бірі -
мезгіл мәндес үстеу сөздер арқылы жасалады. Әсіресе, ... ... ... бұрын, қазір; бұрын, енді т.б. Кейде мекендік ... ... ... ... сол жағы, ар ... бер жағы т.б. ... ... ... ... шендестіруде есімдіктердің әсіресе, жіктеу
есімдіктерінің алатын орны ерекше.
Жоқ, емес модаль ... ... ... айрықша көркемдік
қызметі бар.
Кейде көркем шығармада қарама - қайшылық туғызатын оппозицияның біреуі
ғана айқын ... де, ... ... ... ғана ... ... альтернатеза, диатеза, оксюморон, антономация,
антифразис, энантиосемия секілді түрлері нақты мысалдар арқылы дәлелденді.
Көркем шығармадағы шендестіру шығарма ... ... ... ... құрайтын негізгі діңгек - шығарма композициясы.
Шығарманы ұйымдастырушы бірлік ... ... ... барысында
микрокомпозициялық, макрокомпозициялық түрлеріне ... ... ... - ... бойындағы бірнеше қарама
- қайшылықтардан құралған пікірталас, атысу, ұрысу түріндегі ... ... ... ... ... таза ... ... көрінеді. Автор
негізгі шиеленістер жайлы жанама өз пікірін, көріністі беріп, шиеленіс
шешімін оқырманға қалдырып отырады.
Макрокомпозициялық ... - ... ... ... ... аяқталуы, сияқты мәселелерді қамтиды.
Шығарма тақырыбы оның желісіндегі негізгі ... ... ... ... ... ... ... өткір тәсіл ретінде жиі
қолданылады, әрі шығарманың өн бойынан айқын көрініс ... ... ... өз ... ... ... ұғымда болады. Оған С.Торайғыровтың
«Кедей» поэмасындағы антитеза көрінісі ... бола ... ...... әр түрлі қарама - ... ... ... - ... ... байланысы тұрғысынан талдауға
түсті. Көркем шығармадағы негізгі қайшылықтар шартты түрде әлеуметтік ... ... - ... ... ... табады.
Қорыта келе айтарымыз, көркем мәтінде негізгі желіні құрайтын қарама -
қайшылықтар тілдік жағынан грамматикалық, лексикалық ... ... ... Көркем шығарма бірлігін кұрайтын негізгі ұйымдастырушы
құбылыс қарама - қайшылықтардың тілдік бірлігі болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Жұбанов Қ. ... тілі ... ... ... ... ... И.Р. ... как обьект лингвистического исследования. Москва,
Наука, ... ... Ю.М. ... ... ... М.,Искусство, 1970.
4. Колшанский Г.В. Контекстная семантика. М., Наука, 1980.
5. ... Б., ... В. ... ... ... текста.
М., Флинта, 2003.
6. Жумабекова А.К. Оппозитивный анализ антономических единиц в казахского
и русского ... ... кан фил. наук ... ... ... А.Е. ... ... тіліндегі қарама - қарсылықтың коннекторлары.
// Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми ... алу ... ... ... ... ... Д.Э. ... М.А. Словарь - справочник ... М., ... ... Ж.К. ... ... в ... ... и
казахском языках (сопоставительное исследование). АКД Тбилиси: 1981
10. Мусин Ж. Қазақ тілінің антонимдер сөздігі. ... ... С. ... ... ... ... ... Ж.А. Қазақ тілінің функционалдық синтаксисі. Контекст
проблемасы. Фил. ғыл. док дисс. А., ... ... М.Б. ... индивидуальность писателя и ... М., ... ... З. Сөз өнері. Таңдамалы жинағы. 2-том, А., 1983.
15. А. ... Тіл ... ... Ана ... ... ... Н. ... тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі. ... ... ... Р. ... ... жалғаулықтар. Алматы, Қазмемоқупедбас, 1959.
18. Қалиев Ғ. Тіл білімі ... ... ... ... ... ... А.С. ... орысша-қазақша лингвистикалық
терминология сөздігі» (Сөзтізбе, А., 1999).
20. Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. Алматы, 1995.
21. Қабдолов З. ... ... ... Г. Көркем мәтін лингвистикасы. Алматы, Триумф «Т»,
2007
23. Сыздықова Р., Шалабаев Б. ... ... ... ... ... 1989
24. Әдебиеттану терминдер сөздігі. Алматы, Ана тілі, 1998
25. Қ.Жұмалиев. Әдебиет теориясы. Алматы, Мектеп, 1969
26. Әуезов М. «Абай жолы» І том. ... ... ... ... М. «Абай жолы» ІІ том. Алматы, Жазушы, 2007
28. Құнанбаев А. Қалың елім, қазағым. Өлеңдер. Алматы, Атамұра, ... ... Ғ. ... ... және әңгімелер. Алматы, Жазушы, 1975
30. Майлин Б. Раушан – коммунист. ... ... ... ... С. ... жел: Әңгімелер. Алматы, Раритет, 2004
-----------------------
ауыспалы
дамыл

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар354 бет
Саяси партиялар туралы3 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
I сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық бағыт тұрғысынан тузу әдіс-тәсілдері38 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Іріңді жара қоздырғыштары қатысында сорбенттің эфференттік белсенділігін зерттеу33 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Абайдың исламиятқа қатысы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь