Қазақстан аумағын физикалық-географиялық және геоэкологиялық тұрғыдан аудандастыруының ерекшеліктері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
І. Физикалық . географиялық аудандастыру проблемасының
ғылыми.теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1.Физикалық.географиялық аудандастыру мәселесінің тарихи аспектісі
/ 19 ғасыр және 20 ғасырдың бас кезінде Қазақстан аумағын еңдік зоналарға және биіктік белдеулерге бөлу жөніндегі алғашқы зерттеулер/ ... ... ... ... ...5
1.2.Қазақстан аумағын физикалық.географиялық аудандастыру жолындағы әртүрлі көзқарастар: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
а/.Л.С. Берг пен И.М. Крашенинниковтың аумақты ландшафтық зоналар мен морфологиялық облыстарға бөлуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
б/.А.А. Григорьевтің ландшафтық . типтік негіздегі аудандастыруы
мен ӨКЗК.нің / СОПС/ табиғи.тарихи аудандастыруы ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
в/ ММУ география кафедрасының зерттеулері. В.М.Чупахин (1968), Б.А.Федорович (1969), Н.А.Гвоздецкий мен В.А.Николаевтардың (1978) аудандастырулары. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
г/ Қазақстан аумағын аудандастырудың жаңа зерттеулерінде басшылыққа алынған принциптер. 70 жылдары ұсынылған физикалық.географиялық аудандастыру схемалары. Жазықтық және таулы аймақтарға шөлу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14.24
II.Геоэкологиялық аудандастырудың ғылыми.теориялық негіздері ... ... ... .39
2.1 Геоэкологиялық аудандастырудың мақсаты. әрбір бөлінген аймақтың экологиялық жағдайын кеңістікте сипаттап көрсету ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 39
2.2.Геоэкологиялық анклав . геоэкологиялық аудандастырудың ең төменгі бірлігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41
2.3.Қазақстан геожүйелерінің экологиялық бұзылу деңгейлері. Геоэкологиялық аудандастыру схемасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 52
Зерттеу жұмысының мақсаты: Қазақстан аумағын физикалық-географиялық және геоэкологиялық тұрғыдан аудандастыруының ерекшеліктері айқындап / анықтап/, оларға сипаттама беру.
Физикалық география теориясының қалыптасуының тарихы жер бетін табиғи зоналар мен жеке аудандарға бөлу мәселесінің дамуымен тығыз байланысты. Тұтастай және жекелеген физикалық – географиялық аудандастыру мен географиялық зонаға бөлу заңдылықтарының сабақтастығын және даму принциптерінің ортақтығын дәлелдейтін деректер осы заманғы ғылымда өте көп кездеседі. Бұл мәселені ілгері бастырып, дамытуға Қазақстанның табиғатының тарихын зерттеушілер де елеулі үлес қосты. Алайда ежелгі замандардан бастап 20 ғасырдың басына дейін Қазақстан территориясын аудандастыру және табиғи зоналарға бөлу мәселелерінің қалыптасу барысына жүйелі тарихи гографиялық талдау терең жасалған емес. Тек, Қазақстанды зерттеген академиялық экспедициялар тұңғыш рет кең көлемді физикалық – географиялық материалдар жинап, өлкенің солтүстік және батыс аудандарындағы өсімдіктердің, жануарлардың, және топырақтың таралуы жөнінен бірқатар географиялық заңдылықтарды анықтауға мүмкіндік туғызады.
Қазақстанды физикалық – географиялық аудандастыру мәселелерімен Л.С.Берг, И.М. Крашенинников, А.А. Григорьев, Н.Г. Рыбин, Л.Н. Соболев, В.М.Чупахин, Б.А.Федорович , Н.А.Гвоздецкий мен В.А.Николаев,
В.И.Прокаев, А.Е. Федина т.б. сияқты белгілі ғалымдар айналысты.
Соңғы физикалық -географиялық аудандастыру бойынша Қазақстан аумағын 8 аймаққа (Орыс жазығы өлкесі, Батыс Сібір жазығы, Орал таулы, Сарыарқа,Тұран жазығы, Алтай – Саян таулы, Жоңғар – Сауыр – Тарбағатай таулы, Тянь – Шань таулы) және 46 провинцияларға бөлінді. Алдағы уақытта география ғылымының мамандарына республика территориясын ғылыми талапқа сай аудандастыру және табиғи жағдайлар мен ресурстарға баға беру міндеттері қойылып отыр.
Сондай-ақ, қазіргі уақытта физикалық-географиялық аудандастырумен қатар қолданып отырған геоэкологиялық аудандастыру белгілі бір аумақтағы қоршаған ортаны қорғау саласындағы жағдайдың кеңістік заңдылықтарын қөрсетеді. Экологиялық жағдайы бағаланатын аймақтардың экологиялық қасиеттерінің бірдейлігі, геожүйелерде экологиялық жағдайды жақсарту,қалпына келтіруге бағытталған шаралардың да бірдей болуына мүмкіндік береді. Табиғатты пайдалану мәселелерін шешуде геоэкологиялық аудандастырудың маңызы зор. Осы ұғымға табиғат құбылыстары мен процестерін қоғамға қолайлы бағытта өзгертуге арналған шаралар кешені де енеді. Бұл жағдайда жергелікті табиғат жағдайларының ерекшеліктері жан-жақты ескерілуі қажет.
1.Казахстан. Общая физико-географическая характеристика. /монография/. Изд-во Академии наук СССР.1950.

2.Берг Л.С. Географические зоны Советского Союза.т.1-2.М.1952.

3.Казахстан. Природные условия и естественные ресурсы СССР. Под общ.ред.академика И.П. Григорьева Изд-во Наука./ монография/.М.1969.

4. «Физико-географическое районирование СССР». Москва,Изд-во МГУ. 1960.

5.Берг Л.С. Опыт деления Сибири и Туркестана на ландшафтные и морфологические области.М.1913.

6. В.М.Чупахин «Физическая география Казахстана» Алматы, 1968

7.Джаналиева К.М.,Т.И. Будникова ,Е.Н. Вилесов и др. Физическая география РК.А.Қазақ университеті,1998
8. Ә.Б.Бірмағамбетов«Қазақстанның физикалық географиясы». Оқу құралы. Алматы,ҚазмемҚызПи, 2004

9.Рельеф Казахстана. /Пояснительная записка к геоморфологической карте Казахской ССР масштаба 1:10500 000./ часть 1-2.А. Ғылым.1991.
10. Қ.Карпеков «Физикалық – географиялық аудандастыру».Қазақ энциклопедиясы. А.1980.
11. Прокаев В.И. Физико-географическое районирование.М.Просвещение.1983

12.Исаченко А.Г. Основы ландшафтоведения и физико-географическое районирование:М.Высшая школа,1965.
13.ТушинскийГ.К., ДавыдоваМ.И.Физическая географияСССР.М.Просвещение,1976 .
14.Федина А.Е. Физико-географическое районирование.М.1973.
15. Ә.Бейсенова «Қазақстан табиғатын зерттеу және физикалық география идеяларының дамуы» Алматы, «Рауан», 1990 ж.

16. Ф.Н. Мильков Ландшафтная география и вопросы практики. М. Изд-во Мысль.
1966.

17.Ф.Н. Мильков Основные проблемы физической географии. М.Изд-во Высшая школа.1967.

18.Чигаркин А.В. Геоэкология Казахстана ./ Географические аспекты природопользования и охраны природы/.А.Қазақ университеті,2006.

19.Жакупова А.А. Қазақстанның аймақтық геоэкологиясы.А.Қазақ университеті,2007.

20.Михайлов Н.И. Физико-географическое районирование.М.Изд-во МГУ.1985

21.Атлас Казахской ССР. Том 1. Природные условия и ресурсы. ГУГ и К при Совете министров СССР.. М.

22. Карта экологической напряженности Казахстана.Масштаб 1:2500000.-А. КазИМС,1996.

23.Чигаркин А.В. Геоэкологическая / созэкологическая/ карта Казахстана.// Вестник КазГУ,сер.геогр.,вып.1,1994.

24.Чупахин В.М. Природное районирование Казахстана / для целей сельского хозяйства/.- А.Наука 1970.

25.Эколого-геохимический атлас городов и промышленных центров.А.КазИМС,1996
        
        КАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТІ
ЖАРАТЫЛЫСТАНУ- ГЕОГРАФИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
География кафедрасы
БАКАЛАВРЛЫК ... ... ... ... ... және ... ... ерекшеліктері »
Орындаған: 050609 – ... ... ... : ... ... К.Н. Мамырова
Нормабақылаушы: Г.Е. ... ... ... ... ...... 2009
АЛМАТЫ, 2009
Жоспар
Кіріспе.....................................................................
...........................................3
І. Физикалық – географиялық аудандастыру проблемасының
ғылыми-теориялық
негіздері...................................................................
........5
1.1.Физикалық-географиялық аудандастыру мәселесінің тарихи аспектісі
/ 19 ғасыр және 20 ғасырдың бас ... ... ... ... ... биіктік ... бөлу ... ... аумағын физикалық-географиялық аудандастыру жолындағы әртүрлі
көзқарастар:................................................................
...........................6
а/.Л.С. Берг пен И.М. ... ... ... ... ... ... Григорьевтің ландшафтық – типтік негіздегі аудандастыруы
мен ӨКЗК-нің / ... ... ... ММУ ... ... ... ... (1968),
Б.А.Федорович (1969), Н.А.Гвоздецкий мен В.А.Николаевтардың ... ... ... аудандастырудың жаңа зерттеулерінде басшылыққа
алынған принциптер. 70 ... ... ... схемалары. Жазықтық және ... ... ... ғылыми-теориялық негіздері.............39
2.1 Геоэкологиялық аудандастырудың мақсаты- ... ... ... ... ... ... ... анклав – геоэкологиялық аудандастырудың ең төменгі
бірлігі.....................................................................
................................................41
2.3.Қазақстан геожүйелерінің экологиялық ... ... ... ... ... ... ... мақсаты: Қазақстан аумағын физикалық-географиялық
және геоэкологиялық тұрғыдан аудандастыруының ерекшеліктері айқындап /
анықтап/, ... ... ... ... ... қалыптасуының тарихы жер бетін табиғи
зоналар мен жеке ... бөлу ... ... тығыз байланысты.
Тұтастай және жекелеген физикалық – географиялық аудандастыру ... ... бөлу ... ... және даму
принциптерінің ортақтығын дәлелдейтін деректер осы ... ... өте ... Бұл ... ... ... ... Қазақстанның табиғатының
тарихын зерттеушілер де елеулі үлес ... ... ... ... бастап
20 ғасырдың басына дейін Қазақстан территориясын аудандастыру және табиғи
зоналарға бөлу мәселелерінің қалыптасу барысына жүйелі ... ... ... ... ... Тек, ... ... академиялық
экспедициялар тұңғыш рет кең көлемді физикалық – географиялық материалдар
жинап, ... ... және ... ... ... және ... ... жөнінен бірқатар географиялық
заңдылықтарды анықтауға мүмкіндік туғызады.
Қазақстанды физикалық – ... ... ... И.М. ... А.А. ... Н.Г. ... Л.Н. Соболев,
В.М.Чупахин, Б.А.Федорович , Н.А.Гвоздецкий мен В.А.Николаев,
В.И.Прокаев, А.Е. Федина т.б. сияқты белгілі ғалымдар ... ... ... ... ... ... 8 ... (Орыс жазығы өлкесі, Батыс Сібір жазығы, Орал ... ... ... – Саян таулы, Жоңғар – ...... Тянь – Шань ... және 46 ... ... Алдағы уақытта
география ғылымының мамандарына ... ... ... ... аудандастыру және табиғи жағдайлар мен ресурстарға баға беру міндеттері
қойылып отыр.
Сондай-ақ, қазіргі уақытта физикалық-географиялық ... ... ... ... ... белгілі бір аумақтағы
қоршаған ортаны қорғау саласындағы жағдайдың кеңістік ... ... ... ... аймақтардың экологиялық
қасиеттерінің ... ... ... ... келтіруге бағытталған шаралардың да бірдей болуына
мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... зор. Осы ұғымға ... ... ... ... ... ... өзгертуге арналған шаралар кешені де
енеді. Бұл жағдайда жергелікті табиғат ... ... ... ... қажет. Қоршаған ортаның ... ... ... бағытталған еңбекті және қаржыны көп қажет ететін ... ... ... ... ... деп ... ... геоэкологиялық аудандастыру схемасының
әрбір геоэкологиялық провинциясы экологиялық бұзылудың ... ... ... ... бұзылуды бағалау критериін таңдау
геожүйелерді ранжирлеуді ... ... ... ... одан да ... реттік деңгейлеріне бөлуге мүмкіндік
береді.Табиғи аймақтарды біріктіру ... ... ... ... ... ... жасауға жағдай туғызады.
Жоғарыда аталған үстанымдарға ... ... ... ... 8 ... аймақтар бөлінген,олар 47
геоэкологиялық провинцияладан түрады. ... ... ... ... ірі масштабты физикалық – ... ... ... ... ... кезде Қазақстан географиясының
алдына республика территориясын ғылыми талапқа сай физикалық – географиялық
және ... ... ... және оның жеке ... ... мен ... ресурстарына шаруашылық жағынан баға беру
мүмкіндіктері қойылып отыр.
І. Физикалық – географиялық ... ... ... ... ... тарихи аспектісі /19
ғасыр және 20 ғасырдың бас кезінде ... ... ... ... ... белдеулерге бөлу жөніндегі алғашқы зерттеулер/
Республика аймағын табиғат жағдайларының ерекшеліктеріне ... ... бөлу ... ... ХІХ ... ... жартысынан – ақ
орын ала бастайды. Мәселен, Э.А. ... ... ... ... (1840) ... ... Қазақстанның батыс бөлігі 3 табиғи ... ... 1. ... және таулы жерлер; 2. Солтүстік және шығыс
құнарлы қара ... ... ... 3. ... және ... ... ... Қазіргі ландшафттық ұғым бойынша бұл өңірлердің біріншісі
Оңтүстік Оралдың тау орманы мен ... ... ... ... ... дала мен ... ... – шөлейт пен шөлге сәйкес келеді. Осы
сияқты Қазақстанның жазықтық бөлігі
А.И. Левшин ...... ... ... – қайсақ ордалары мен далаларының
сипаттамасы» (1832) деген еңбегінде 7 табиғи ... ... ... ... ... ... жан – ... сипаттамасын берді. Біріқ
аудандастырудың негізіне біріңғай ... ... оның ... ... зона ... ... (мысалға І - өңірі), екіншілері
табиғи аудан ... ... ... ... осы кезде Ресейдегі геоботаника ғылымын негіздеуші И.Г.Борщов Арал
– Каспий өлкесінің ботаникалық географиясы ... ... ... ... ландшафтылық типологиялық негізде аудандастыру жөнінде
тұңғыш қадам жасады. Оның Арал – ... ... ... дала ... ... ... тұзды шөл облысы, төбешікті құм облысы т.б. атпен бөлінуің өзі
осы принципке саяды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстанның оңтүстік ... ... ... Тянь – Шань мен ... Алатау жүйесінде биіктік табиғат
белдеулері ... ... ... 1845; П.П.Семенов Тянь – Шанский, 1856
– 1857; Н.А.Северцов, 1873; ... 1858 – ... ... ... ... – Тянь – Шанский Іле Алатауының
солтүстік беткейін ... ... ... ... Орта Азия ... аймағы
үшін ландшафтыны биіктік бойынша жіктеудің ғылыми негізі болды.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... үшін зоналық
топырақ және өсімдік типтерімен ... ... ... ... ... ... бақылау нәтижелерін қорытудың негізінде
Б.А.Скалов Батыс Қазақстанды үш ... ... ... ... әр қайсысына
сипатты орташа температуралар мен жауын – шашын мөлшерін келтіреді.
1.2.Қазақстан аумағын физикалық-географиялық аудандастыру жолындағы әртүрлі
көзқарастар
а/.Л.С. Берг пен И.М. ... ... ... ... ... облыстарға бөлуі
Қазақстан аумағын шын мәніндегі физикалық – ... ... ... ... «Сібір мен Түркістанды ландшафтылық және
морфологиялық облыстарға бөлу тәжірибесі», 1913 ж.
Ғалым аудандастырудың бір – ... ... екі ... тексономиялық
бірлігін ұсынады. Олар ландшафтылық зоналар және ... деп ... ... ендік зоналарды бөлуде климат, топырақ және
өсімдік жамылғысының ерешеліктерін негіз етіп ... ... ... жазықтық бөлігінде орманды дала, қара топырақты дала,
шөлейт, шөл зоналары бөлінеді. Осымен бірге ол жеке аумақтардың жер ... ... ... ... ... Олар: Батыс
Сібір, Торғай төрткүл даласы, Қырғыз ... ... ... ... ... ландшафтылық және морфологиялық принципте жүргізген ... ... ...... аудандастырудың негізін
қалады.
Л.С.Бергтің аудандастырғандағы кемшілігі – ... ... ... облыстардың бір – бірімен байланыстырылмай, ...... ... және морфологиялық принцип ... ... ... ... бір – ... ... ... «Қырғыз» (қазақ) далалары ботаникалық географиялық анализ бен синтез
объект ретінде және «Қырғыз (қазақ) ... ... ... ... ... жазықтық бөлігін ботаникалық географиялық
аудандастыру мәселелерін қарастырады. И.М.Крашенинниковтың аудандастыруы
ботаникалық ... деп ... шын ... ... ... ... болды. Өйткені ол аудандастыру негізінен
мүмкіндігінше физикалық географиялық жағдайларды жан – ... және ... ... ... бөлігін ландшафтылық зоналарға
және табиғи – орографиялық облыстарға ... Оның ... ... ... ... төрт ... зонасын бөледі:
1. Орташа ылғалды селеулі - әртүрлі ... ... ... ... дала.
3. Жусанды – бетегелі кешенді дала (шөлейтке сәйкс келеді).
4. Жусанды шөл дала ... ... ... ... дала зонасын бөлмейді. Өйткені,
ол орманды дала деп аталуы үшін ... ... ... жағдайында (тегі
суайырықта) да өсуі керек деп есептейді. Ал, ... ... ... ... ... жер ... ... өйыстарында өседі. Ол зоналық
құбылыс емес, интрозоналық құбылыс. Сондықтан бұл өңір ... дала ... ... деп ... ... дейді. И.М.Крашенинников әрбір зонаны онан
әрі подзонаға бөледі. Аудандастырудың мұннан кейінгі бірліктері ... ... ... және ... аудан. Бірақ, И.М.Крашенинниковтың табиғи –
тарихи облысы морфологиялық ... ... ... ... облыс –
дербес морфологиялық бірлік, зонамен қатар тұрады). И.М.Крашенинников
облысты ландшафтылық зоналық бөлігі ... ... ... ... ... аймағы зоналық шегіндегі үш табиғи – тарихи облыстан тұрады:
1. Торғай ... ... ... ... ... 2. ... ... – бетегелі кешенді даласы, 3. Торғай ... ... шөл ... ... бірі ғана құрғақ селеулі дала зонасының
шегінде ... ... ... Орал – ... ... аймағының, Орал алды
үстіртінің, Торғай төрткүл даласының, Қазақтың қатпарлы өлкесінің ... ... ... айтқанда, ол табиғи – тарихи ... ... ... ... ландшафтылық зонадан кейінгі екінші таксономиялық
бірлігі деп есептейді. Ғалым табиғи – тарыхи ... өз ... онан ... ... ... ... бөлген ботаникалық аудандары
шын мәнінде физикалық – географиялық аудан ... ... ... ... ... тек қана ... ... сүйенбей геоморфологиялық және
палеогеографиялық белгілерді негізге алады. ... ... ... ... ... ... ... физикалық
географиялық аудандастыруы шын мәніндегі тұңғыш жүйелі ... ... ... ландшафтық – типтік негіздегі аудандастыруы
мен ӨКЗК-нің / СОПС/ табиғи-тарихи аудандастыруы
1944 жылы А.А.Григорьев «Қазақстанның табиғат ... ... ... ... ... ... ... және аудандарға
бөлді.
А.А.Григорьевтің аудандастыру ... онан ... ... ... ... орын ... А.А.Григорьев И.М.Крашенинниковтың схемасындағы бірнеше дала
зоналарын бір ... ... оның ... ... ажыратады.
2. Шөл зонасы екі дербес зонаға: ... шөл мен ... ... ... Жеке ... мен ... ... ландшафтылар бөлінеді:
Мысалы: солтүстік шөл зонасының шегінде ... шөл ... ... ... – сораңды шөл ландшафтысы т.б. ажыратылады. Ландшафтылардың басым
түріне немесе жиынтығына қарай ... ... ... ... ... ... географиялық аудандарды бөлудің
негізіне ландшафт типтерін алғаны көрінеді. Екінші бір көңіл аударарлық
мәселе ол ... мен ... ... ... ... - өсімдік түрлері,
ауданның температурасы мен жауын – шашынның арақатынасы, яғни ... ғана ... ... жағдайларды да ескерген.
Қазақстанды физикалық географиялық аудандастырудағы жаңа кезең КСРО
Ғылым Академиясының өндіргіш ... ... ... ... ... Кеңес Одағын табиғи – тарихи аудандастыру схемасында орын ... ... ... ең ірі ... физикалық географиялық аймақ ... ... ... өз ... зона ... ... ... төрт жазықтық (Шығыс Еуропа жазығы, Батыс ... ... ... өлкесі, Тұран ойпаты) және екі таулы аймаққа (Алтай –
Саян және Орта Азия таулы аймақтары) ... ... ... ... ... дала, құрқақ дала шөлейт және
шөл зоналары белгіленеді. Бұл ... ... дала жеке зона ... ... зонаның бөлігі ретінде алынса, тауларда тікелей
аумақтық бөлігі ретінде қабылданған. Мысалы: ... ... Тянь – ... ОКЗК схемасында морфологиялық облыстар физикалық географиялық
аудандастырудағы ең ірі бірлік ... ... ... ... деп аталған.
Тікелей Қазақстан территориясын физикалық географиялық аудандастыру
мәселесі ... ... ... академиясының хабарламаларында
жарияланған мақаласында қарастырылды. (1948). Автор республика аумағын ең
алдымен Солтүстік, Оңтүстік, Батыс, ... және ... ... деп ... ... бөледі. Автор физикалық ... ... ... ... ... етіп ... Ол ... бөлігінде дала, шөл дала және шөл ... ... ... ... ... ... ... салынады. Географиялық
– морфологиялық белгілеріне қарай ... бұл ... ... ... деп ... ... ... географиялық аудандарды
бөлуде бір ізділік жоқ. Сондықтан да ... ... мен ... ... ірі ... Арал маңы ... ... Борсық пен Кіші Борсық, Орал
алды сияқты шағын аумақтар мен бірдей таксономиялық дәрежеде ... ... мен ... маңы ... жеке ... ... бір – бірінен елеулі айырма жасайтындықтан ондай ірі аумақтарды
тұтасынан физикалық географиялық ауданға жатқызу ... ... ... ... - ақ ... ... шолуға «ыңғайлылық үшін» деп ... ... бес ірі ... ... де ... Кезінде
Н.Н.Баранский экономикалық аудандар ретінде ... ... ... ... және ... Қазақстан физикалық география
тұрғысынан ешқандай тексономиялық бірлікке сәйкес келмейді. ... ... ... ... ... ... аудандардың шегінде тағайындалған ландшафт типтері ала – құла.
Автор ландшафт типтерін белгілеуде ландшафтылық подзоналарды ... ... ... бұл принцип үнемі сақталып отырмайды.
Қазақстанды арнайы физикалық географиялық аудандастыру жөніндегі
А.А.Григорьевтің ... әрі ... ... жетілдіре түсті (1950).
Л.Н.Соболев бүкіл Қазақстанды ... ... және ... ... Ол ... жазықтық бөлігінде дала, шөлейт және шөл зоналарын
ажыратады. А.А.Григорьев сияқты ... те ... дала ... ... дала ... солтүстік шегінде қайың шоқ ормандары
сипатты деп ... Әрі ... шөл ... 2, дала ... 3 подзонаға
бөледі, ал шөлейтті ондай подзонаға бөлмейді. Автор ... ... ... ... ... ... типтерін ажыратады
(сазды, құмды және қиыршықты дала, шөлетті және шөл ... ... ... бірлік - округ. Бұл бірлікке жіктеуде
бірыңғай ... жоқ. Дала ... ... – дала және құрғақ дала округтарына
бөлінсе, шөл дала бір ғана округке жатқызылады. Оның есесіне шөл зонасында
батыстан – ... ... ... – бірі ... ... 5 ... ... бөлікте Алтай, Жоңғар, Солтүстік Тянь – Шань және ... Тянь ... ... ажыратылады.
Автор бөлген таксономиялық бірліктердің ішінде зоналар мен ... ... - ... ... ... ... берген, ал
аудандардың тек аттары ғана аталады.
Кешенді физикалық географиялық ... ... ... ашып ... және округтерге бөлудің ала – құлалығы бұл
схеманың ... ... ... ММУ ... ... ... ... (1968),
Б.А.Федорович (1969), Н.А.Гвоздецкий мен В.А.Николаевтардың (1978)
аудандастырулары
1968 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің КСРО ... ... ... ... шығарған «КСРО – ны физикалық географиялық
аудандастыру» картасымен ... елді ... ... физикалық
географиялық аудандастыру белгілі бір жүйеге салынды. Бұл аудандастыру
схемасында физикалық географиялық ... ... ... ... ... ... Онда Қазақстанның жазықтық бөлігі Батыс Сібір, Шығыс
Еуропа, Тұран, Орталық Қазақстан, таулы бөлігі – Орал, Оңтүстік Сібір, ... ... ... ... Жазықтық аймақ – зонаға (зоналық
облысқа) таулы аймақ – ... ... онан әрі ... ... ... ... бұл ... аз кем өзгерістермен мұнан кейінгі
В.М.Чупахиннің (1968), ... (1969), ... ... (1978) ... ... ... ... жазықтық бөлігін зоналық – провинциялық
негізде ... ... ... ... да ... зоналарға
жатқызады. Атап айтқанда, Оңтүстік ... ... ... ... Орал ......... аймағы шөлейт, Орта Азия ... ... ... зонасына жатқызылады.
Н.А.Гвоздецкий мен В.А.Николаевтың аудандастыру схемасында Н.Г.Рыбиннің
ізімен Қазақстан 4 ірі бөлікке бөлінген. Олар ... ... ... және Оңтүстік – Шығыс Қазақстан. Бұл ... ... ... ... келмейтіндіктен аудандастыру схемасын
орынсыз күрделендіріп тұр. Сол ... ... ... ... ... ... ... дербес ландшафтылық зона ретінде бөліп қарастыруда
дәлелсіз.
Ал Іле Алатауы провинциясы солтүстік Тянь – Шаньның шығыс ... ... ... ... ... ... ... Провинция Тянь –
Шаньның солтүстік ... ... ... ... протерозой және
төменгі палеозой геосинклинальды шөгінділері таралған.
Провинция территориясы 8 және 9 ... ... ... жатады.
Вертикальдық зоналық дала зонасынан ... ... ... ... ... бау – ... дамыған. Туризм және альпинизм
орталығы.
Мұндағы Қырғыз ... ... ... тек қана ... тік ... ... бөлігі кіреді. Қазақстандық бөліктің
абсолюттік ... 3000 ... ... ... ... және ... ... түзілген. Провинцияда астық тұқымдас дала,
шалғынды дала ландшафтылары үстемірек келеді.
Соңғы Қаратау провинциясы ... ... ... ... ... архей, протерозой және палеозойдың ... ... ... ал тау алды ... мезозой, палеоген және неоген
шөгінділерінен тұрады. Провинция территориясы 5 және 6 балдық ... ... ... шөлейт және дала ландшафтылары таралған. Суармалы
егіншілік, мал шаруашылығы дамыған.
Оңтүстік – Батыс Тянь – Шань ... Өгем ... ... Өгем жотасының батыс беткейін ғана қамтиды. Герциннің гранит және
гранодиорит интрузияларының қиып өткен ... ... ... ... ...... ... астық тұқымдас – эфемерлі
субтропикалық дала, шалғынды – ... ... ... және ... ... ... ... егіншілік, суармалы егіншілік, бау – бақша, мал
шаруашылығы дамыған.
г/ Қазақстан аумағын аудандастырудың жаңа зерттеулерінде ... ... 70 ... ... ... ... физикалық географиялық аудандастыруда қолданылатын принциптер.
1. Кешенділік – аудандастыруда зоналық провинциялық және ... ... ... ... алынады.
2. Генетикалық. Әрбір физикалық географиялық регион біртұтас табиғат
кешені ретінде дамиды. Сондықтан регионның даму тарихын тек ... ... даму ... ... ... ... емес.
Генетикалық принцип дегенді аумақтық тек қана геологиялық ... ... ... ... барлық компоненттер
кешенінің шығу тегі жөнінен бірлігі деп ... ... ... ... Бұл ... ... ... бірліктері
біртұтас болуы керек, бір – бірінен алшақ жатқан учаскелер бір
таксономиялық ... ... ... ... ... таксономиялық бірліктері жазықтарда – аймақ, зоналық
облыс, таулы облыс, таулы провинциядан тұрады. Осы ... ... ... табиғи региондарға жобаланып бөлінді.
Жазықтық бөлігі
Шығыс Еуропа жазығы аймағы
Облыстары: Далалық
Шөлейт
Шөл
Провинциялар: Далалық ... ... сырт және Елек ... ... ... маңы ... және Жем ... провинциялары.
Шөл облысы: Атырау және Бозащы провинциялары.
Батыс Сібір жазығы аймағы
Облыстары: Орманды дала облысы, далалық облысы
Провинциялар:Орманды дала облысы – Есіл маңы ... ... ... ... Есіл – ... ... маңы – ... провинциясы
Орталық Қазақстан аймағы
Облыстары: Далалық
Шөлейт
Шөл
Провинциялар: Далалық облыс – Торғай үстірті, Сарыарқа Шөлейт облыс –
Торғай үстірті, Шөлейті, Батыс ... және ... ... ... Торғай, Сарыарқаның Оңтүстік беткейі.
Тұран және Оңтүстік Балқаш маңы аймағы.
Облысы: Шөл зонасы.
Провинциялар: Маңғыстау, Үстірт, Солтүстік Арал маңы, Сырдария
маңы, Бетпақдала, Мойынқұм, Оңтүстік ... ... ... маңы аймағы
Облыс: Оңтүстік Орал
Провинциялар: Батыс Алтай, Оңтүстік Алтай, Қалба.
Жоңғар – Сауыр – Тарбағатай таулы аймағы.
Провинциялар: Сауыр – ... ...... ... ... ...... Жоңғар.
Тянь – Шань таулы аймағы.
Облыстары: Солтүстік Тянь – Шань, Батыс Тянь – Шань, Орталық Тянь –
Шань.
Провинциялар: ... Тянь – Шань – ... Іле ... Қырғыз
Жотасы.
Батыс Тянь – Шань – Қаратау, Піскем – Угам таулары.
Шығыс ... және ... ... жазықтық аймақтары
Қазақстанға Шығыс Еуропа жазығы аймағының оңтүстік – шығыс шеті кіреді.
Оған Каспий маңы ойпаты, ... Сырт және Жем ... ... Бұл ... ... шығу ... ... жөнінен бірігеді. Бәрінің де негізінде
кембриге дейін қалыптасқан Шығыс Еуропа ежелгі платформасының қатпарланып
іргетасы орналасқан. Оның ... ... ... және ... ... ... горизонталь қабаттары жауып жатыр.
Платформаның жеке бөліктері баяу көтерілу және ойысуларға ұшырап, әр
түрлі ... ... ... ... ... ... жеке
бөліктерінің континенттік даму тарихының ұзақтығының әр түрлі болуы олардың
геологиялық ... мен жер ... ғана ... ... ... басқа да
табиғат компоненттерінің айырмашылығын тудырған. Жеке алғанда Жалпы Сырт
теңіз астынан мезозойдың соңында, Жем ... ... ... ... ал Каспий маңы ойпаты төрттік дәуірдегі мұз басудан кейін босаған.
Аймақтың қазақстандық бөлігінің жер беті Жалпы Сыртта 250 – 350 м ... маңы ... ... ... – 28 (-25) м-ге ... ... ... континенттік құрғақ. Жауын – шашын солтүстігінде 350 ... мм деп ... 150 ... дейін азаяды. Соған сәйкес 3 ... ... ... және шөл ... 3 ... ... ... Еуропа жазығының далалық облысы Елек
және Жем ... ... ... ... ... ... облысы жер бедерінің ерекшелігінің
негізінде 2: Каспий маңы ... және Жем ... ... бөлінеді.
Шығыс Еуропа жазығының шөл облысында Атырау және Бозащы ... ... ... аймақтарының негізінде Батыс Сібір герциндік тақтасы
жатыр. Жер бетінің өте тегіс келіп, нашар өңделуі аймақтың табиғат
ерекшеліктерінің негізін құрайды. ... ... ... ... шеті ... ... ... ) кіреді. Батыс Сібірдің орманды дала облысының
Қазақстанға қарайтын бөлігі Есіл маңы ... ... ... облыста
Қостанай (Тобыл – ... Есіл – ... және ... маңы – ... ... Қазақстан және Тұран аймағы
Орталық Қазақстан физикалық географиялық аймағына Сарыарқа мен Торғай
үстірті жатқызылады. ... ... ... ... деп ... массиві орналасқан. Торғай үстіртінің ... ... ... ... тау ... қалыптасқан. Оның негізін құрайтын
Торғай иіні Оңтүстік Орал мен Сарыарқаның ... ... ... тегі жөнінен Тұран тақтасынан гөрі осы ... ... ... Торғай үстіртінің қазіргі табиғат жағдайлары да Сарыарқаға
ұқсас. Мұнан Сарыарқаны алып жататын ... ... ... ... Қазақстан дала, шөлейт және шөл ... ... ... ...... үстіртінің ижәне Сарыарқаның далалық
провинцияларына, шөл облысы – Торғай ... және ... ... шөл ... ... аймағына Қазақсттанның оңтүстік жазықтық бөлігі түгелдей ... ... ... ... ... ... Торғай үстіртінің
және Ұлытаудың оңтүстігі арқылы Балқаш – ... ... ... ... маңы ... мен ... ... Тұран және оңтүстік Балқаш маңы) аймағы түгелдей щөл
зонасында жатыр. Абсолют биіктік ... ... 300 м-ге ... ... жас ... ... ... келеді. Оның үстінде
мезокайнозойдың горизонталь ... ... ... ... ... палеозой іргетасы Маңғыстау мен ... ғана ... ... ... тау құрайды. Жылдық жауын – шашын 200 мм-ден аспайды,
ал Үстірттің ...... ... ... ағысында және Балқаш
көлінің төңірегінде 100 мм-ден де кем. ... ... мм ... ... 2 секторға бөлінеді. Жерорта теңіздік секторға
жататын батыс бөлігінде ... ... ...... ... жылдың
салқын маусымына тура келеді. Сондықтан бұл бөлігінде ... ... ... ... ... ... ... Азия климаттық секторында
жайласқан. Мұндай көктемде жауын – шашын аз жауады, максимум жаз ... ... ... ... мен ... аз, олардың орнын жусан
алады.
Аймақтың Қазақстандық бөлігі. Тұран шөл облысын құрайды. Ол ... ... ... Арал ... Сыр ... Мойынқұм, Бетпақдала,
Оңтүстік Балқаш маңы провинцияларына жіктеледі.
Қазақстанның таулы бөлігі. Орал таулы аймағы. Алтай – Саян ... ......... ... ... Орал тулы ... Оңтүстік Орал облысының оңтүстік
аласарған шеті кіреді. Мұнда ... ... тау ... мен Орал ... ... ... ... Алтай – Саян таулы аймағының
Алтай облысының Батыс бөлігі қарайды. ... тау ... ... ... тауы ... ... эрасында және палеогенде денудацияға
ұшырап, ... ... жер ... ... неогендік және
төрттік дәуірдегі жаңа тектоникалық қозғалыстармен байланысты. Соған ... ... ... көбінесе тегіс болып келеді.
Биіктік белдеулік Алтайдың солтүстік – батысында дала ...... ... ... Дала ... жоғарыда орманды
дала, орман, субальпі және альпі белдеулері ... ... ...... ...... тундра орын алады.
Қазақстандық Алтай 3 провинцияға бөлінеді: Батыс Алтай, Оңтүстік Алтай
және Қалба.
Сауыр – Тарбағатай – ... ... ... ... бөлігі Қытай жерінде жатыр. Кең көлемді Жоңғар ...... тау ... ... ... ... ойысының батыс
бөлігі (Зайсан қазаншұңқыры), Тарбағатай, Сауыр, Жоңғар Алатауы жоталары
кіреді. Бұл ... ... бір ... ... ... мен ... тауларының аралығындағы өтпелі жағдайына байланысты біріктіріледі.
Мұндай жағдай өсімдіктер мен ... ... ... көрінеді. Жоңғар
Алатауында қылқан жапырақты ағаш құрамында Тянь – Шань сипатты тянь – шань
шыршасы басым, ... ... оған ... ... ... ... араласады. Жоңғар Алатауының биіктау шалғындықтарының құрамында
Орта Азиялық өсімдіктермен қатар ... ... ... Сауыр мен
Тарбағатайдың биіктау ... ... ... түрлер көп,
сонымен бірге тау бастарын сібір тауларына сипатты жалаңдар алып ... ... ... орта азиялық түрлермен бірге сібірлік түрлер
араласып таралған.
Биіктік белдеулік спектрі тау алды ... ... ... ... ... . Олар тау ... шөлейт пен далаға
ауысады. Орта таулы белдеуде төменде әр ... ... ... ... дала ... алма және көктерек шоқ ормандарымен кезектесіп
келеді. Жоғарыда оңтүстік ... ... ... ... жапырақты
ормандар таралған. Оңтүстік беткейде орман аз, көбінесе ... ... ... және олар тау дала ... мен ... Биік тау ... тау ... ландшафты, ең биік тау бастарында
жалаңдарға, одан әрі ...... ... ... ...... облысы және Жоңғар Алатауы облыстарына
бөлінеді.
Сауыр – ... ... ... ... және ... жіктеледі.
Жоңғар Алатауының Қазақстан жерінде Батыс Жоңғар провинциясы
кіреді.
Тянь – Шань таулы аймағы
Тянь – Шань биік таулы аймақ. Оның аумағының 70 ... 1500 ... ... ... ... (7439м) және ... (6995м) ... биік шыңдардың қатарына жатады.
Тянь – Шань ендік бойдап созылып жатқан жоталар мен аса ірі тау ... ... ... Солтүстік Тянь – Шань мен Батыс Тянь ... ... жері ... ... және ... тау түзілулерінің нәтижесінде қатпарланған.
Ұзаққа созылған денудацияның нәтижесінде аласарған тау ... ... ... ... ... ... қозғалыстар қазіргі
кезде де жалғасуда. (күшіті жерсілкінулер).
Тянь – ... биік тау ... ...... жер ... ... ... бірге биік таулы аймақта ежелгі тегіс беттер жиі кездеседі.
Орташа биік жоталардың үсті де көбінесе тегіс.
Аймақтың климатының құрғақшылық ... ... ... ... ... ... топтарының кен таралуына себеп болады.
Тянь – Шань Солтүстік, Батыс, Орталық, ... және ... ... Қазақстан жеріне негізінен Солтүстік Тянь – Шань мен ... Тянь ... ... Тянь – Шань облысы ұзынан ұзақ созылған ... (Шу ... ... ... Іле Алатауы, Күнгей Алатауы, Кетпен) және жартылай
тұйықталған аса ірі тау аралық ойыстардан (Шоң – ... ... ... Тянь – Шань ... ... ... қарағанда суық ауа
массаларының ықпалына көбірек ұшырайды. Климаты бореалдық ... ... ... әлемінде де бореалдық элементтер көп кездеседі. Биіктік
белдеулік спектірінде орманды – шалғынды дала мен биік тау ... ... Шу – Іле, Іле ... ... Қырғыз, Күнгей Алатауы
провинцияларына жіктеледі.
Батыс Тянь – Шань Қырғыз бен Талас ... ... ... ... Оның ... Тянь – Шаньның басқа облыстарынан ерекше
солтүстік – батыс және ...... ... ... ... бытырап
таралған (Қаратау, Талас Алатауы және онан тарамданып кететін Угам, Піскем
т.б. жоталары). Облыстың аймақтық басқа облыстарынан
ерекшелігі ландшафтты ... Азия мен ... ... ... тығыз
байланысты. Солтүстік, солтүстік – шығыстан таралатын ауа массаларының
әсері мұнда әлсіреп ... Оның ... ... ... секторға сипатты
атмосфералық процестер басым. Солндықтан облыстар жауын – ... қыс ... ... ... түседі. Биік тау басына қарай жауын – ... ... ... ... осы ерекшелігіне сәйкес тау ... шөл мен ... ... ... ... мен ... – жаңғақ
ормандарына, ең жоғарыда ағаш тәріздес арша
тоғайларына өтеді.Облыс Қаратау және ... – Угам ... ... 70 ... ... ... - ... схемасы
Жоғарыда аталған заңдылықтар ескеріле отырылып, Қазақстанның ... ... ... ...... аудандастыру схемасы төмендегідей:
А. Орыс (Шығыс Еуропа) жазығы өлкесі
Қуаң дала зонасы
Провинциялар: 1. жалпы сырт
2. Елек
Шөлейт зонасы
Провинциялар: 3. Өзен – Жайық
4. ... ... 5. ... ... ... ... жазығы өлкесі
Провинция: 6. Есіл
Дала зонасы
Провинциялар: 7. Тобыл маңы
8. Шағалалы – Ертіс
Қуаң дала зонасы
Провинциялар: 9. ... ... ... дала ... 11. ... ... ... 12. Оңтүстік Торғай
Провинциялар: 13. ... ... ... Арал ... ... Сырдария
17. Ортаңғы Сырдария
18. Солтүстік Қызылқұм
19. Бетпақдала
20. Мойынқұм
21. Балқаш – ... Орал ... ... ... ... 22. Мұғалжар
23. Орал сырты
Г. Сарыарқа (Қазақстанның ұсақ шоқылығы) өлкесі
Дала зонасы
Провинция: 24. ... дала ... 25. ... ... ...... ... 28. Ұлытау
29. Сарысу – Қызыжар
30. Қызылтас
Ғ. Алтай – Саян ... ... ... ... Батыс Алтай
33. Оңтүстік Алтай
34. Қалба
Д. Жоңғар – Сауыр – Тарбағатай өлкесі
Сауыр – Тарбағатай ... ... ... ... Барлық – Майлы
Жоңғар облысы
Провинциялар:
39. Жоңғар Алатауы
40. Батыс Жоңғар
Е. Тянь – Шань таулы өлкесі
Солтүстік Тянь – Шань ... ... Шу – ... Іле ... ... ... ... – батыс Тянь – Шань облысы
Провинциялар:
46. Өгем
Қазақстанның жазықтық және таулы аймақтарына шолу
Орыс (Шығыс Еуропа) жазығы өлкесінің Қазақстан ... ...... ... ... шекарасы Жалпы Сырттың оңтүстігін қамтиды, шығы
шекарасы Оңтүстік Оралдың батыс етегімен өтеді. Өлкенің абсолюттік биіктігі
солтүстіктен ... ...... ... ... 250 – 350 м – ден
теңіз деңгейінен 28 м – ге ... ... ... ... ... Орыс ... оңтүстік – шығыс шығыңқы бөлігін құрайды.
Бұл бөлік Капий маңы ойысын және Орал алды (Жем) ... ... ... ... ... ... кайнозойға дейінгі шөгінді тыс
тұнбалары астына шөккен. Каспий маңы ... ... тау ... ... өткізген Қазақстанның басқа территорияларынан өте
күрделі айырмашылығы бар. ... және ... ... ... маңы ... 6800 м ... ... аралығының
жалпы құрылысы анықталды. Синеклаза барлық ... ... ... ... ... ... жиектік зонадан орталыққа қарай 7 ... км – ден 22 – 23 км – ге ... ... Қазақстан территориясын солтүстіктен оңтүстікке қарай Жайық өзені
кесіп өтеді. Қалған бөліктері ішкі 2 тұйық ... ...... ... Жем) жатады. Жер асты сулары дер бетіне таяу орналасады, ... ...... ... табиғат ерекшелігі ең алдымен оның
құрлықтық терең ортасында, Атлант мұхитынан қашықта жатуымен ... ...... ... ... 3 ... ... (қуаң
дала, шөлейт және шөл) айқын байқалады. Геологиялық – геоморфологиялық
жағынан 5 ... ... дала ... Жалпы Сырт провинциясы – кең ... ... ... қиыр ... ... ... осы ... Оралдың
солтүстігінде жатқан шағын оңтүстік бөлігі ғана кіреді. ... Сырт юра ... ... түзілген. Қазіргі рельеф ... ... ... түзілген және ағын судың эррозиялық әрекеттерінен ... ... ... ... ... ... бетегелі – бозды дала
негізінен жыртылған (65% - ке ... ... ... мен ... ... дала ... Елек провинциясы Орал алды үстіртін және Каспий
маңы ойпатының ... ... ... ... тұзды құм – бездер
айқын ажыратылатын ... ... ойыс ... орналасқан. Рельефі
батыстан шығысқа қарай 250 м – ден 400 м – ге ... ... ... қызыл қоңыр топырақ тән келеді. Көп бөлігін сор алып
жатыр. Өсімдік жамылғысында қуаң даланың жусанды – ... ... ... таралған. Провинция жайымдылыққа пайдаланылады.
Шөлейт зонасындағы Өзен – Жайық провинциясы Элтон көлі мен Жем үстірті
аралығында ... ... ... солтүстігіндегі 50 м – ... ... ... ... 0 м – ге ... ... дәуірде территорияны екі рет Каспий теңізінің суы басқан. Провинция
территориясы үстімен Кіші Өзен, Үлкен ... ... ... Өлеңті,
Бұлдырыпты өзендері ақты. Провинция территориясында кең ... ... және ... (Шалқар, Жақсыбай, Аралсор, Сарышығанақ, Жалтыр)
кезектесіп отыратын ойпаңдар басымырақ келеді.
Шөлейт зонасындағы Жем ... Жем ... ... ... ... мен ... тауының арасында орналасқан. Территорияның бетін
негізінен жоғары бор жыныстары ... ... ... ... 100 – ... ... Солтүстігінде бозғылт қызыл қоңыр, ал оңтүстігінде қоңыр
топырақ жамылғылары қалыптасқан. Жем провинциясы – ... ... ... ... ... ... және Жем ... орта ағысында
суармалы егіншілік қалыптасқан. Провинция территориясы мұнайлы.
Шөл зонасындағы Каспий маңы провинциясы. ... маңы ... ... сай ... Оның ... ... ... нөлінші горизонтальға
сай келеді. Территория геологиялық жағынан жас. Теңіздің құм тасты ... ... ... аккумуляциялық пішіндерін қалыптастырған.
Провинцияға қоңыр топырақ жамылғысында дамыған астық тұқымдас – жусанды шөл
өсімдік жамылғысы тән. Прогвинцияның басты ...... газ және ... ... ... ... ... Сібір жазығын қамтиды. Қазақстан
жеріне өлкенің оңтүстік етегі кіреді. Орал ... ... ... дейін
(ұзындығы 1400 км – лік, ені батысында 250 км, ... 100 ... 500 км) ... ... жасап созылып жатыр. Тектониеалық жағынан
Батыс Сібір плитасына сай ... ... ... таяу ... сипаты жөнінен
Оралдың, ал оңтүстігі Қазақтың ұсақ шоқылығының жыныстарына жақын ... ... ... жыныстарынан құралған қатпарлық фундамент
орналасқан. Климаты тым ... ... бұл ... ... барикалық
максимумы аймағынан таралатын қоңыржай белдеудің континенттік ауа ... ... ... ... ... ... ерекшелігін айқын
ажыратуға мүмкіндік береді. Өлкенің Қазақстандық ... ... ... және қуаң дала ... 5 ... орналасқан.
Орманды дала зонасындағы Есіл провинциясы. Қазақстанның қиыр ... алып ... Есіл ... ... және шығыс өңірлерін қамтиды.
Есілдің орманды даласындағы сұр ... және ... қара ... ...... және қайың ормандары мен шоқ тоғайлары
өседі. Шоқ тоғайлар ... ... ... әр ... ... дала ... ... – етті мал шаруашылығы биязы жүнді
қой және шошқа шаруашылықтары ... ... ... маңы ... ... ... жазығының оңтүстік
бөлігін алып жатыр. Батыста Орал ... ... ... ... ... ... сол жағалауы аралығында орналасқан.
Провинция жеріне ... ... ... ... ... ... кіреді.
Батыс бөлігінде Қостанай көлбеу жазығы орналасқан. Өзен аңғарлары саяз (30
м – ге ... ... ... көне ... – Обаған қолаты мен Тұран
жазығына қарай су ... ... ... ... ... ... ... кәдімгі қара топырақ жамылғысы үстінде дамыған әр түрлі
шөпті – астық тұқымдас далаға ажыратылады.
Дала зонасындағы ...... ... дала зонасының шығыс
бөлігін қамтиды. Тобыл маңы провинциясымен салыстырғанда мұнда ... ... ... Өзен торы ... дамыған. Жер асты сулары
минералды келеді. Көлге бай, көпшілігі тұзды. ... ... Кіші ... ... ... ... т.б. ... жамылғысы кәдімгі қара топырақ
үстінде дамыған әр түрлі шөпті – ... ...... ... дала ... ... ... және мал жайылымына пайдаланылады.
Бұл зонадағы Құлынды провинциясы Ертіс аңғарынан шығысқа қарай созылып
жатқан қуаң дала ... ... ... ... ... ... ... оңтүстігіндегі Обь – Ертіс өзен аралықтарында орналасқан.
Қазақстанға жіңішке батыс ... ... ... Құлынды тектоникалық
ойысы үстінде жатыр. Бетін флювиогляциалық және төрттік кезеңнің көлдік
шөгінделері жатқан. ... ... ... ... ... ... ... анық байқалады. Оңтүстік бөлігінде табиғи
тұйық ... көп ... ... ... бөлігінің климаттық
жағдайы қуаң келеді. Жылына бар болғаны 250 – 260 мм – де ...... ... ... ... ... ... басиап қар тоқтату
жұмыстарын жүргізу ... 52º с.е – тен ... ... көне ... ... ... ... топырақ жамылғысының бетегейлі – жусанды
дала, оңтүстіктегі нағыз қызыл ... ... ... ... далалық
аймақ алып жатыр. Провинция территориясының 90%-ке ... ... ... ... ... жеріне солтүстік, шығыс және батыс
бөліктері кіреді. Өлке батысында Каспий жағалауы Мұғалжар және ... ... ... ... және ... ... Тянь ... және Памир – Алай етегіне қоршалған. Солтүстікке Торғай қолаты арқылы
Батыс Сібір жазығының ... ... ... ... эпигерциендік,
платформалық құрылым – Тұран плитасы құрайды. Тұран плитасы ... ... ... ... Тянь – Шань ... ... ұштасуына байланысты. Тұран плитасының жабындық тысы ... пен ... сұр ... ... ... карбонттық –
териогендік, неоген, антропоген ... құм ... ... ... Бұлар плитаның Батыс бөлігінде көбінесе теңіздік,
шығыс жағында континенттік шөгінділерден түзілген. Бүркеніш ... әр ... ... ... көтерілімдерде жыныстардың қат – қабаттары жұқарып, 1000 –
5000 м – ден ... ал ... ... ... ... 3500 – 5000 м – ге ... Тұран жазығындағы карбонатты
сұр қоңыр және сұр топырақ жамылғыларында жусанды – бетегелі және ... ... ... Өлкенің Қазақстандық Батыс бөлігіндегі Маңғыстау
түбегі мұнайлы және газды аудан. Тұран ... 3 ... 11 ... дала ... ... ... провинциясы. Торғайдың төрткүлді
өлкесінің солтүстік бөлігінде орналасқан. Батысына Орал сырты үстіртіне, ... ... ұсақ ... ... Абсолбттік биіктігі 250 – 320
м. Провинцияны солтүстіктен ... ... ... – тектоникалық
Торғай қолаты кесіп өтеді. Торғай ойысының палеозой фундаментін қалыңдығы
бірнеше ... ... ... ... ... ... ... жіне сазды қалың қабаты жауып тұрады. Провинцияда ... ... ... ... топырақта бетегелі – жусанды дала өсімдіктері өседі.
Провинция – республиканың ірі астықты ауданы.
Шөлейт зонасындағы Оңтүстік ... ...... ... ... ... ... ол батыста оналасқан Мұғалжар,
шығыста Ұлытау аралығында орналасқан. Абсолюттік ... 100 – 300 ... ... ... ... (1000 – 2000 м) шөккен. Провинцияда
бозғылт қызыл қоңыр ... ... ... ... ... топырақта
кездеседі. Жусанды бетегелі – сораңды өсімдік жамылғысы қалыптасқан.
Жайылымдық ... ... ... ... ... ... шығыс
жағалауында орналасқан, Маңғыстау түбегін қамтиды. Провинциясының
оңтүстігін ... ... алып ... ... ... ... ... Үстіртпен шектеседі. Маңғыстау түбегі пермь,
юра, тирас және бор дәуірлерінің құм тас, бор ... ... ... ... ... мен Кендірлі – Қиясай үстірттері, Қарақия (132
м), Қауынды (57 м), Қарынжарық (70 м) ... ... ... оның ... Жер асты ... ... ... әрі тұзды келеді. Сазды
шөл, сор топырақ жамылғысында жусанды- сораңды өсімдік ... ...... ... бар ... және ... ... зонадағы Үстірт провинциясы ... ... мен ... ... ... ... ... үстірт өңірін
қамтиды. Провинция синклинальды ойысқа (тереңд. 1000 м) шөккен Сармат
теңізінің саз, құм тас, әк ... ... ... ... Жер ... ... емес ... шұңқырлар, жағалауын құм басқан тұзды тұйық ... ... және ... үңгірлері кездеседі. Негізінен шөлдің сораңды –
жусанды өсімдік жамылғылары өседі. Мұнайлы және газды аудан.
Солтүстік Арал маңы ... Арал ... ... ... ... солтүстік шөлді бөлігін қамтиды.
Абсолюттік биіктігі 408 м. ... ... ... ... ... ... орналасқан. Зоналық топырақ жамылғысының
сусамалы құмды және сортаң ... ... ... ... ... ... ... – сораңды өсімдік
жамылғысынымен қатар, сексуіл, еркекшөп, теріскен т.б. өседі.
Төменгі Сырдария провинцясы Арал ... ... ... ... атырауы мен төменгі ағысын, сол жағалық тақырлық және Қызылқұмға
дейінгі құмды шөлді алып жатыр. Провинция негізінен Сырдария ... ... ... ... Көне ... жауып жатқан аллювийлік ... ... 80 м – ге ... ... ... ... жалды
құмдар, сазды жазықтар және тақырлар құрайды. Өсімдік жамылғысына ... ... ... ... ... ортаңғы ағысын қамтиды,
батысында Қызылқұм шөлі, шығысында Қаратаужотасы, оңтүстігінде Угам жотасы,
солтүстігінде Сырдарияның атыраулық ... ... ... ... ... және оның ... әрекетінен қалыптасқан ... ... ... Сұр топырақ жамылғысында дамыған эфемерлі және жусанды ... ... ... ... ... шөл ... ойпаңдау
жерінде бұл өңір саз – сораңды шөлдерге ауысады. Провинция – ... егін ... және тех. ... ... өсірілетін негізгі өңірі.
Солтүстік Қызылқұм провинциясы ... ... ... ... солтүстік және солтүстік – шығыс бөлігін қамтиды.
Провинцияда Қызылқұмның басқа бөліктеріндегідей эолдық құмды рельеф пішіні
басым ... ... ... бөлігі өсімдік жамылғысымен бекіген.
Ландшафтысының сипатына қарай провинцияның оңтүстік және солтүстік шөлдер
аралығындағы өтпелі белдеуде ... ... қиын ... ... ... жүзгін, баялыш, т.б.) және теріскен өсімдіктері тән.
Бетпақдала провинциясы батысында Сарысу өзені, шығысында Балқаш көлі,
солтүстігінде Сарыарқа, ... Шу ... ... ... Бетпақдала шөлін қамтиды. Бетпақдаланың көп жері кембрий,
девон, каброн дәуірлерінде түзілген гранит, порфирит, әк тас ... ... ... ... ... ... алып жатыр. Құнарсыз
саздық сұр топырақта жусан, баялыш, ал ... ... ... ... ... ... және ... кездеседі. Бетпақдала првинциясы
– көктемгі және күзгі жайылым.
Мойынқұм провинциясы оңтүстігінде және оңтүстік батысында Қаратау мен
Қырғыз Алатауы, шығысы мен ... Шу ... ... құмды шөлін қамтиды. Провинция жер ... Шу ... ... ... құм ... ... Өсімдікпен жартылай бекіген
қырқалы құм төбелер, кей жерлерінде ... су ... ... ... жар, ... және ... іздері бар. Өзен аңғарына таяу батпақты
ойыстарда шураттар кездеседі. Ақ сексеуіл, қара сексеуіл, жусан, ... шөп, ... т.б. ... ... – мал жайылымы.
Балқаш маңы – Алакөл провинциясы Балқаш – ... ... ... ... ... Сасқкөл, Ұялы. Жалаңашкөл көлдері орналасқан.
Абсолюттік биіктігі 756 м. Провинциясы герцин қатпарлық ... ... ... ... ... мен ... жыныстары провинцияны
жан жағынан қоршап жатқан тау ... ғана жер ... ... ... өзен торына бай. Іле, Қаратал, Ақсу, Лепсі, Тентек, Еміл. Ойпаңды
жерлерде құмды шөл, өзен бойларында тоғай өсімдіктері ... Мал ... ... ... суармалыегіншілік кең көлемде дамыған.
Орал таулы өлкесі. Орал жотасының Қазақстан территориясына ... ... ... ғана ... Бұл ... ... ... 500 –
600 м – ден аспайтын аласа таулы ... ... ... ... ... ... климатының және ландшафтысының
ерекшеліктеріне қарай өлке 2 – ге ... ... ... ... шығысы
жайдақ жазық. Өлкенің Қазақстан жерінде 2 провинциясы бар.
Оңтүстік Орал ... ... ... ... ... ... тауын қамтиды. Абсолюттік биіктігі 657 м. Мұғалжар
тауы - Орал тау жүйесінің ... ... ... және ... ... ... габбро тәрізді интрузияларынан шоғырланған. Жусан,
көкқияқ, мия, бұйырғын т.б. өседі. Тас көмір, мұнай, ... ... т.б. кен ... ... Орал ... провинциясы - Оңтүстік Оралдың Қостанай облыс
жеріне өтетін ... ... орны ... ... ... Палеозой
фундаметі бірнеше жүздеген метрге шөккен. Кәдімгі қара ... ... ... және ... ... топырақ жамылғысында әр түрлі шөпті –
жусанды және ...... шоқ ... ... (Қазақтың ұсақ шоқылғы) өлкесі – Қазақстанның ... ... ... ...... ... Қыратты, ұсақ шоқылы ... ... ... жазық. Батысты Торғай райысынан басталып, шығысы
Тарбағатайдың батыс сілеміне дейін созылып жатыр. Сарыарқа негізінен Орал ... ... ... ... ... әк ... және ... метаморфты тақта тас, кварцит құмдарынан түзілген. Кей ... ... ... ... ... қуаң дала ... ... күңгірт қызыл қоңыр топырақты ... онда ... боз ... және шығысы шөлейт зонасына кіреді. Мұнда жусан, сораң өседі. ... 3 ... 8 ... ажыратылады.
Дала зонасындағы Көкшетау провинциясы Сарыарқаның солтүстігіндегі
Көкшетау қыратын ... ... ... 947 ... ... архей, протерозойдың гнейс, кварцит, филлит, ... ... ... ... бөлігі төменгі палеозойдың эффузиялы –
тұнбалы ... ... ... ... ... желілі
алтын кені (Сілті – Степняк), метасоматикалық темір кені (Атансор), тас
көмір (Көксеңгір), қоңыр ... ... т.б. ... ... Өзен ... ... Аққанбұрлық, Жабай, Аршалы т.б.), көлге бай (Имантау,
Зеренді, ... ... және Кіші ... ... т.б.). ... ... – қайыңды шоқ тоғай өседі.
Қуаң дала зонасындағы Атбасар провинциясы солтүстігі Көкшетау ... ... ... ... ... ... Нұра өзен аңғарлары
аралығындағы көтеріңкі келген Атбасар жазығын қамтиды. Абсолюттік биіктігі
450 метр. Көптеген аудандарында палеозойдың эффузиялық шөгінді ... ... ... ... ... жер асты суы мол ... Малды аудан.
Мұндағы Теңіз провинциясы – солтүстіктен Атбасар жазығы мен оңтүстіктен
Сарысу – Теңіз су айырығындағы ұсақ шоқылық, ... Нияз – ... ... төбелері мен батыста Терісаққан өзен аңғары ... ... ... ... 500 метр. Саяз шөккен ... ... әк тас, құм тас ... ... ... ... тұщы ... суының мол қоры жиналған, Күңгірт қызыл қоңыр топырақ ...... дала ... Өзен ... шағындық астықты аудан.
Провинция жерінде Қорғалжын ... ... ...... провинциясы Орталық Қазақстанның кең аумақты
солтүстік – шығыс бөлігін алып жатыр. Провинцияға жекеленген ... ... ... ұсақ ... ... пішіндері тән. Провинция
Орталық Қазақстанның каледон қатпарлық зонасы үстінде орналасқын, негізінен
төменгі және ... ... ...... қатпарына түзілген
Қатпарлық зонаны кейбір аудандарды герциндік ... қиып ... ... ... массивтерін құрайды. Жер асты суына бай. ... ... ... қалған бөлігі жайылым. Табиғаты көркем,
көлге бай, ... ... 3 – ... ...... ... ... жерінде.
Шөлейт зонасындағы Ұлытау провинциясы Сарыарқаның оңтүстік – батыс
шетіндегі Ұлытау тауын және ұсақ ... ... ... ... ... ... 1134 ... Ұлытау тектоникалық көтерілімі –
кембрийге дейінгі ... ... ... ... ... ... ұшыраған Қазақ қалқанының көне ... ... ұсақ ... шөл – ... ... басым. Мал жайылымы.
Бұл зонадағы Сарысу – Қызылжар провинциясы Ұлытау ... ... ...... су ... көтеріңкі өңірді қамтиды. Абсолюттік
биіктігі 602 метр. Девон және ... тас ... ... ... ...... ... аса ірі Жезқазған мыс кен
орны орналасқан. Провинция топырақ ... ... ... ... ... ... ... дамыған.
Ал Қызылтас провинциясы Орталық Қазақстанның неғұрлым көтерінкі ... ... ... 1565 ... ... қатпарлығының
Солтүстік Балқаш синклинориі аймағында орналасқан.
Синклинорий ортаңғы және жоғарғы полеозойдың шөгінді және ... ... ... және шөл – ... тау – ... ... таралған.
Соңғы Шыңғыстау провинциясы Сарыарқаның шығысындағы Шыңғыстау жотасын
қамтиды. Солтүстік – шығысындағы Шар ... ... ... ... ... ... бөліп тұрады. Шығысында Зайсан тау аралық
қазан шұңқырына, оңтүстік – шығысында Тарбағатай ... ... ... ... ... ... ... қызыл
қоңыр топырақ бетіндегі бетегелі – жусанды – бозды ... ... ... ... алмасып отырады.
Алтай – Саян таулы өлкесінің Қазақстан жеріне шағын батыс ... ... Бұл ... ... жоталарының көпшілігінің биіктіктері 3000 ... ... ... ... ... ... пішініне жатады. Бүкіл Алтай таулы
жүйесі ... оның ... ... де ... ... жараған;
плиоцен – төрттік кезендерде жарылыс жүйелеріне, жоталарға және тау аралық
ойыстарға тілімделген. Территория негізінен гранит ... қиып ... ... ... кремнилі тақта тастардан және құм тастардан
түзілген. Кенде Алтай интрузияларында қорғасын, мырыш, ... ... ... ... ... ... және ... жоталары ауданында
алтын және сирек металдар, ал ... ... ... және ... ... Өлке өзен торына бай, ең ірісі Ертіс. Дала зонасынан жоғары
таулық – ... ... ...... ... тундра және мәңгі қар
белдеулері орналасқан. Табиғат ресурстарынан өлке ... ... су ... және орманға бай. Егіншілік, бау – ... ... ... ... 3 ... бөлінеді.
Бұл өлкедегі Алтай облысының Батыс Алтай провинциясына Қазақстанының
шығыс шекарасы өтетін Холзун мен Листвияға ... ...... Уба, Ивановский және Үлбі жоталары ... ... ... шөгінді, метаморфтық және вулканогендік ... Қара ... ... ... сұр топырағында таулық дала, таулық
орман, таулық шалғындық ... ... ... ... ... орталықтары (Лениногорск, Өскемен) орналасқан.
Ал Оңтүстік Алтай провинциясы негізінен Оңтүстік Алтай жаталар жүйесі
құрайды. Алтайдың басқа провинцияларынан айырмашылығы мұнда
плиоценнің шөгінділері ... ... Тау ... ... ... дамыған. Туризм және альпинизм орталығы.
Соңғы Қалба провинциясы Алтайдың оңтүстік – ... ... ... ... ... 1608 м. ... палеозой тақтатасы, құм
тас және интрузиялық жыныстардан түзілген. 800 – 1200 м-ге ... ... ... және қара ... далалық өсімдік, одан жоғары қарағай,
қайың, терек, субальпі шалғын ......... ... ... ... Қытай жерінде
орналасқан. Кең көлемдегі Жоңғар ойысын жан – жағынан тау ... ... ... тау ... ... (Жоңғар қақпасы, Қара Ертіс аңғары
т.б.) советтік бөлікті ... және ... ... ... ... ... жеріне Жоңғар ойысының батыс бөлігі (Зайсан
қазан шұңқыры) және Тарбағатай, Сауыр ... ... ... ... ... ... ... Өлке 2 облыс 6 провинцияға бөлінеді.
Сауыр – Тарбағатай облысындағы Зайсан провинциясы Алтай және ... ... тау ... ... ... ... қазан шұңқырына сай келеді.
Палеозойдың қатпарлық фундаменті осьтік бөлігінде 1600 – 1700 м-ге шөккен,
оның бетін ... ... ... ... және ... дәуірінің
континенттік шөгінділері жауып тұрады. Провинцияда шөл және ... ... ... ... ... мал ... дамыған.
Бұл облыстағы Тарбағатай провинциясы ендік бағытқа жақын жатқан
Тарбағатай ... ... ... ... қазан шұңқырын Балқаш – Алакөл
ойысынан бөліп тұрады. Палеозойдың шөгінді тақтатас, әктасынан, пермь, ... ... құм ... ... ... силур және кембрий дәуірінің
күшті дислокацияланған вулканогендік интрузиялы ... ... ... шөлейтте жусан бетеге, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның шығыс бөлігіндегі Сауыр жотасын
қамтиды. Абсолюттік биіктігі 3816 м ... ... ... ... вулканогендік шөгінділерден түзілген. Жотаның үгілуге көбірек ұшыраған
оңтүстік беткейі жақпар тасты келеді. Солтүстік беткейінде ... ... тау ... және ... беткейінде дала және шөлейт өсімдіктері
өседі. Жайылымға пайдаланылады.
Соңғы Барлық – ... ... ... ... тек ... ... етегі және Балқаш – Алакөл ойысын Ебінұр ойысымен ... ... ... ... қақпасы тектоникалық жолмен түзілген. Осы өңір
арқылы жойқын күшпен «Ебі» және «Сайқан» желдері соғып ... ... ... зонаға тән. Мал жайылымы.
Жоңғар облысындағы Жоңғар Алатауы провинциясы Жоңғар Алатауының негізгі
тау ... ... ... ... 4464 м. Провинция Жоңғар
антиклинорийі үстінде орналасқан. Антиклинорийдің
ядросы ... ... және ... ... ... ... ... шөлейт зонасынан басталып, таулық дала, орманды дала,
орман таулық шалғын зоналарын қамтиды. Егіншілік, мал шаруашылығы дамыған.
Ал Батыс ... ... ... Алатауының батыс және оңтүстік тау
алдыларын және сілемдерін қамтиды. Гранит интрузиялары қиып өткен жоғарғы
палеозойдың ... және ... ... ... Провинцияға
шөлейт ландшафтылары басымырақ
таралады. Егіншілік мал шаруашылығы дамыған.
Тянь – Шань таулы ... ... ... ... – шығыс және шығыс
бөлігін қамтиды. Негізінен ендік ... ... ... тау ... шыңдары – Жеңіс (7439 метр) және Хантәңірі (6995 ... ... ... ... ... Алатауы, Шу – Іле таулары, Іле
Алатауы және ... ... ... Тянь – Шань ... ... ... ... метаморфтық және атпа жыныстарынан түзілген. Тянь ... ... ... және ... ... ... ұшыраған.
Герйиннен кейінгі уақытта палеозойлық жоталар пенеплендік процеске ұшырап
бүкіл палеоген және ... ... Тянь – Шань ... тектоникалық
көтерілімі, төмендеуі байқалған платформа болған. Неогеннің аяғынан бастап
бүкіл төрттік дәірді қамтыған күшті ... ... ... ... ... ... қазіргі Тянь – Шаньның рельеф пішіні
қалыптасқан. Өлке өзен торына бай. Өлкенің сұр және сортаң ... ... ... қоңыр және қара топырақ жамылғысындағы бұта және сирек ағаш
өсетін бөктерлік шөлейт пен дала ... ... Тау ... ... қою ... ... ... топырақты жоғарырақтағы қылқан жапырақты
орманды алқапқа жалғасады. Одан биігіректе альпі ... ... ... – Шань таулы өлкесі 2 облысқа және 6 провинцияға бөлінеді.
Солтүстік Тянь – Шань ... Іле ... кең ... ... сай ... Провинция ендік бағытына жақын солтүстігіндегі Жоңғар
Алатауы мен ... Тянь – ... ... сілемдері, Кетпен мен
Іле Алатауы жоталарының аралығында жатыр. Абсолюттік биіктігі 600 м. ... ... ... ... ... ... ірі ... бетін мезокайнозой шөгінділері жапқан. ... ... ... ... ... егіншілік, бау – ... ... ... облыстағы Шу – Іле провинциясы Іле Алатауы Кіндіктас жотасымен
жалғастыратын Шу – Іле ... ... ... ... ... ... ... төмеңгі палеозойдың гнейс және кристалды тақтатасынан
құралған. Абсолюттік биіктігі 1800 м. ... ... ... ... ... мал ... Іле ... провинциясы Солтүстік Тянь – Шаньның шығыс бөлігіндегі
Іле Алатауын, Кетпен жотасын, Қаратау жотасын қамтиды. Провинция Тянь ... ... ... ... кіреді. Бұнда протерозой және
төменгі палеозой ... ... ... ... 8 және 9 балдық сейсмикалық зонаға жатады. Вертикальдық
зоналық дала зонасынан ... ... ... ... ... бау ... мал ... дамыған. Туризм және альпинизм орталығы.
Мұндағы Қырғыз жотасы ... ... тек қана ... тік ... ... бөлігі кіреді. Қазақстандық бөліктің
абсолюттік биіктігі 3000 м-ден аспайды. Негізінен протерозой және ... ... ... ... ... ... дала,
шалғынды дала ландшафтылары үстемірек келеді.
Соңғы Қаратау провинцисы биіктігі ... ... ... ... ... протерозой және палеозойдың дислокацияға ұшыраған
қабаттарынан құралған, ал тау алды ... ... ... және ... ... Провинция территориясы 5 және 6 ... ... ... ... шөлейт және дала ландшафтылары таралған. Суармалы
егіншілік, мал шаруашылығы дамыған.
Оңтүстік – батыс Тянь – Шань ... Угам ... ... Угам ... ... беткейін ғана қамтиды. Герциннің гранит және
гранодиорит интрузияларының қиып ... ... ... ... ... эфемерлі – жусанды шөлейт. Астық тұқымдас – эфемерлі
субтропикалық дала, шалғынды –бұталы дала, субальпі және ... ... ... Көбіне егіншілік, суармалы егіншілік, бау – бақша, мал
шаруашылығы дамыған.
II.Геоэкологиялық аудандастырудың ғылыми-теориялық негіздері
2.1. Геоэкологиялық аудандастырудың мақсаты- әрбір ... ... ... ... сипаттап көрсету
Геоэкологияның ғылыми пән ретіндегі мақсаты – түрлі деңгейдегі ... ... ... адам ... экологиялық
жағдайын зерттеп бағалау. Табиғи-антропогендік ландшафтардағы ... ... ... ... ... мен ... техногенезгі орнықтылық дәрежесіне;
-қоршаған ортаға адам әсерінің сипаты мен күшіне;
- тұрғындардың ... ... ... / оның ... ... ... ... проблемаларды кеңістіктік- аумақтық
тұрғыдан яғни геоэкологиялық аудандастыру ... ... ... Осы ... ... ... зерттеудің географиялық
әдісінің ұстанымдық мәселелері толық пайдалынады: кешендік / ... ... ... ... ... және ... / ... кеңістікте
орналасуы/. Географиялық қабықтың геоэкологиялық анклавқа дейн иерархиялық
сатысын қарастырайық: сызба №5
№5 Сызба
Сызбаның компонентері бір-бірімен ... ... ... ... жүйелердің экологиялық жағдайын
физикалық –геоэкологиялық провинциялар, аудандар,ландшафттар, т.б. рангінде
зерттейтін болғандытан, ... ... ... ... ... ... аудандастыру бола алады. Экологиялық жағдайы
зерттеліп отырған аймақтардың ... ... ... ... орнықтындыру мен табиғатын қорғауға ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Физикалық-географиялық аудандаудың жалпыға белгілі мақсаты- барлық
табиғи жағдайдың ұқсастығы мен айырмашылығы негізінде жер ... ... ... ... ... ... ... алғашқы
кезендерінің де негізгі мәселесі осы.
Физикалық-географиялық аудандаудың геоэкологиялық ... ... ... ... ... ... ... /принцип/
аламыз.Бұл ... ... ... ... ... / ландшафттар/ табиғи
аймақтық ... ... ... ... қатардағы ең жоғары /ірі/ таксондық ... ... ... ... және ... ... ... пен макроклиматтың ортақ белгілерімен,
белдеулік ландшафттық зоналылықтың болуыне болмауымен сипатталады.
Ландшафттық ... ... ... және ... және ... ... ... динамикалық
процестердің ортақтығы.
Аймақ ішінде физикалық-географиялық провинциялар ... ...... мен жер ... ... және ... жамылғысының ортақ белгілері.
Провинциялар физикалық-географиялық зоналар ішіндеорналасадыда,оның шегінен
шықпайды.
Физикалық- ... ... ең ... ең ... ... ... немесе ландшафт№\. Физикалық ... ...... ... ... бірдей,жер бедері бір
типті,климатының,гидротермиялық ... ... ... ... ... А.В. ... бойынша,әдетте,физикалық
–географиялық аудандастырудың жоғарыда аталған таксондық бірліктеріне
негізделеді,оның мақсаты- әрбір ... ... ... ... ... Сол себепті физикалық- географиялық
аудандастырудың ... ... ... аудандастырудың
бірліктер жүйесіне ұқсатуға болады. ... ... ... ... айырмашылықтары да бар.Мысалы,геоэкологиялық аймақтың
арнайы атаулары. Бұл атаулар табиғи қасиеттерімен бірге бөлінген бірліктің
экологиялық фонын да ... ... ... / ... анклав – геоэкологиялық аудандастырудың ең төменгі
бірлігі
Фактілік деректердің аздығы,геоэкологиялық ... ... ... ... ... аудандастырудың аталған
схема бойынша, яғни геоэкологиялық аудандар / ландшафттар/ ... ... ... ... және ... ... аймақтар
бойынша экологиялық деректертердің жоқтығына ... А.В. ... ... аралық қосымша таксондық бірлігін ... бір ... ... не аудандық нүктелік локальды,
қалпынан жоғары ластануы,осы экологиялық қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... анклав деп атады. Ғылыми әдебиеттерде анклавты қасиеттері
басқа кеністікпен қоршаған аудандық ... ... ... деп
түіндіреді. Сонымен, геоэкологиялық аудандастырудың ең төменгі бірлігі ... ... Бұл ... ... провинцияның табиғи
ортасының орнықсыздану деңгейі доминантты фонмен салыстырғанда ... Ұл ... ... ... әсерден шиеленіскен ареал. Ол
физикалық географиялық округ,ауданның бөлігі болып табылады, кейде оның
шекарасымен сәйкес ... ... ... ... А.В. Чигаркиннің Экология Казахстана жұмысында берілген/
.А.Санат,1995/.
Сонымен,геоэкологиялық аудандастыру белгілі бір ... ... ... ... ... ... заңдылықтарын қөрсетеді.
Экологиялық жағдайы бағаланатын аймақтардың экологиялық ... ... ... ... ... ... ... да бірдей болуына мүмкіндік береді.
Табиғатты пайдалану мәселелерін ... ... ... зор. Осы ... ... ... ... мен
процестерін қоғамға қолйлы бағытта өзгертуге арналған шаралар кешені де
енеді. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... ... қажет. Қоршаған ортаның ... ... ... бағытталған еңбекті және қаржыны көп қажет ... ... біз ... ... ... ... ... геожүйелерінің экологиялық бұзылу деңгейлері. Геоэкологиялық
аудандастыру схемасы
Геоэкологиялық аудандастыру негізіне ... Б.А. ... ... мен В.А. ... ... А.В. ... ... аудандау схемасы алынды.
Авторлар аймақтар атауларына елеулі өзгерістер,шекараларына,табиғаты
мен экономикасы туралы деректерге ... ... ... ... ... мен табиғатты қорғауға байланысты материалдар бірінші
рет беріліп отыр.
Геоэкологиялық аудандастыру схемасының ... ... ... ... ... шаруашылық аймақтарындағы экологиялық
жағдайдың шиеленісу белгілері жатыр.Экологиялық жағдай алдымен 1994 ж. А.В.
Чигаркин ... ... ... / ... ... жасалды. Айта кетейк, ландшафттық –экологиялық картаны
жасағанда адамды қоршаған ... ... ... ... ... кейбір ингрединтттердің аудағы,судағы және топырақтағы
мейлінше шоғырланудың рауалы шегі / ... ... ... ... ... ... ... экологиялық жүктемені
/МШЭЖ/ сипаттайды.
Қазақстанның геоэкологиялық картасының негізіне ... ... ... ... ... материалды геоэкологиялық жағдайдың
шиеленісуіне байланысты жүйелеуге мүмкіндік берді. ... ... – адам ... ... ... ... ... азаюы не таусылуы, геожүйенің орта және ресурс қалыптастырғыш
қасиетінің төмендеуі не ... ... ... жағдайдың
себебі,әдетте, антропогенез,сирек жағдайда табиғи процестер/ 1 кесте/.
Кесте №1
Қазақстан геожүйелерінің экологиялық бұзылу деңгейлері
|№ ... ... ... ... ... ... |Балл |
| |деңгейі ... | |
|1 ... ... компонеттерінің көпшілігінің | 5 |
| | ... ... ... ... | |
| | ... | |
|2 ... ... ... ... | 4 |
| | ... ... ... | |
| | ... ұшырауы. | |
|3 ... | ... ... ... | 3 |
| | ... ... келетін келеңсіз| |
| | ... ... | |
|4 ... ... ... ... | 2 |
| | ... ... ... | |
| | ... ... ... | ... |Қолайлы ... ... ... | |
| | ... | ... ... ... ... ... провинциясы экологиялық бұзылудың белгілі бір деңгейіне
жатқызылған.
Экологиялық бұзылуды бағалау критериін таңдау геожүйелерді ... ... ... ... ... одан да ... ... бөлуге мүмкіндік береді.Табиғи аймақтарды біріктіру
экологиялық жағдайдын ... ... ... ... ... ... туғызады.
Жоғарыда аталған үстанымдарға сәйкес Қазақстанның геоэкологиялық
аудандастыру схемасында 8 физикалық-географиялық аймақтар бөлінген,олар ... ... ... ... ... ... анықтайтын негізгі табиғи
және антропогендік факторлар,оның ... ... ... мен
табиғи ресурстарды пайдаланудың басты бағыттары көрсетілген.
Қазақстанның геоэкологиялық провинцияларын талқылайық. ... ... ... ... ... сараптау үшін
көптеген әдебиет деректері мен авторлық материалдар қолданылды.
Қоршаған орта жағдайы туралы мәлеметтер табиғат ресурстары және қоршаған
орта ... 1996- 2000 ... ... /Информационный
экологический бюллютень РК.А.1998-1999гг./
Кесте №2
Қазақстанның геоэкологиялық аудандастырылуы
|Физикалық-географиялық | |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... | |
|1 |2 |3 |4 ... | дала | ... ... дала ... |
|Шығыс-Еуро| | |жер ... ... | | ... ... дала / ауылшаруашылық |
|жазығы | | |жер ... ... | | | |
|/ Орыс | | | ... | | | |
| ... | ... ... / мал шаруашылығы/ |
| | | ... алды ... /мал |
| | | ... ... |
| |Шөл | ... маңы шөл /мал ... ... |
| | | ... ... | ... |6.Мұғалжар таулы-дала / мал шаруашылығы |
|таулы | ... ... ... ... | | ... ... дала / ... жер |
| | | ... ... ... |Орманды | |8.Есіл ... дала ... жер ... ... | ... ... | | ... маңы дала /ауылшаруашылық жер |
| | | ... ... |
| | | ... дала ауылшаруашылық жер |
| | | ... |
| | | ... маңы ... ... ... |
| | | |жер ... ... |
| | | ... дала / ... жер |
| | | ... |
| | | ... ... дала / ауылшаруашылық |
| | | |жер ... |
| | | ... дала ... жер |
| | | ... ... |
| | | ... ... дала / ... |
| | | |жер ... |
| | дала | ... ... ... ... жер |
| | | ... |
| | | |17. ... ... дала / мал |
| | | ... ... | ... ... /мал шаруашылығы/ |
|а /Қазақ | | ... ... / мал ... | | ... кен ... ... | | ... ... / мал ... |
| | | ... ... /мал ... |
| |Шөл | ... маңы шөл / мал |
| | | ... ... ... ... | ... ... ... дала/ мал |
|жазығы | | ... жер ... |
| ... | ... ... / мал |
| | | ... |
| |Шөл | |25. ... шөл / мал шаруашылығы- мұнай|
| | | ... |
| | | ... шөл / мал ... |
| | | ... Арал маңы шөл /мал |
| | | ... |
| | | ... шөл / мал шаруашылығы/ |
| | | ... шөл / мал ... |
| | | ... |
| | | |30. ... ... Ала көл шөл / мал |
| | | ... жер ... |
| | | ... ... шөл / мал шаруашылығы |
| | | ... ... |
| | | ... маңы шөл / ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... шөл /мал |
| | | ... ... | ... |34. ... ... / урбаөнеркәсіптік кен |
|таулы | | ... |
| | | ... ... ... / ... |
| | | ... шаруашылығы/ ... | ... ... шөлейт / мал шаруашылығы/|
|рбағатай-Ж| | | ... | | | ... | | | ... | | | |
| | ... ... шөлейт / мал |
| | ... |
| | | ... ... / мал шаруашылық- |
| | | ... |
| | | ... ... / мал ... |
| | | ... |
| | | ... ... ... мал ... |
| | ... |40.Жетісу Алатауы таулы / мал шаруашылығы-|
| | | ... |
| | | ... ... / мал ... |
| | | ... ... ... ... / мал ... ... ... | |к ... ... шөл /мал ... ... |
|аймағы | |Тянь-Шань |өңдеу/ |
| | | ... ... ... |
| | | ... |
| | | ... ... ... / мал |
| | | ... ... |
| | | ... ... / мал ... кен |
| | | ... |
| | ... |47.Өгем- Талас / мал шаруашылық |
| | ... ... ... ... ... – географиялық тұрғыдан аудандастыру бұл
территорияның табиғи зоналарға және аудандарға бөлу мәселесінің ... ... ... физикалық географиялық аудандастыру
мәселелерімен Э.А. Эверсман, геоботаника ғылымын негіздеуші И.Г. ... ... Тянь – ... Л.С. Берг, сияқты ғалымдар алғашқылардың бірі
болып ат салысқан.
Ал физикалық географиялық аудандастыру ... ... ... ... бір – ... ... ... ... ... И.М. ... ... ботаникалық –
географиялық деп аталғанымен шын ... ... ... ... ... ... ... аумағын зоналарға, подзоналарға
және аудандарға ... ... ... физикалық географиялық
аудандастыру жөніндегі А.А. Григорьевтің схемасын әрі қарай Л.Н. ... ең ... ... ... бөліктерге бөлді және оның бұл
еңбектері ММУ ... В.М. ... Б.А. ... Н.А.
Гвоздецкий мен Н.А. Николаевтің аудандастыруларына негіз болды.
Соңғы физикалық географиялық аудандастырылуы бойынша ... 8 ... ... жазығы өлкесі, Батыс Сібір ... Орал ... ... Сарыарқа, Алтай – Саян таулы, Жоңғар – Сауыр – ... Тянь – Шань ... және 46 ... ... ... ... ... мамандарына республика территориясын ғылыми талапқа
сай аудандастыру және табиғи ... мен ... баға беру ... ...... ... ... көлемі мен
шекарасына байланысты қөзқарастардың әртүрлілігі көбіне көп ... ... ... жүргізілуінде / яғни ірі бірліктерді ұсақ
бірліктерге бөлу ...... ... ... ... –ақ ... аудандастыру типологиялық карталарды талдау арқылы ... ... ... ... ... жатыр , яғңи үсақ бірліктердің
ірілендіру арқылы физикалық-географиялық аудан – провинция- облыс- ... ... ... ... ... қарай»/.
Геоэкологиялық аудандастыру, А.В. Чигаркин ... ... ... ... ... ... ... әрбір бөлінген аймақтың экологиялық ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның белгілі табиғи шаруашылық аймақтарындағы
экологиялық жағдайдың ... ... ... ... ... ... ортасының қазіргі экологиялық жағдайын
кеңістік тұрғыдан ашып көрсетеді. Кездесетін экологиялық проблемалардың
алуан ... ... ... күрделі мәселелерін,жоғарыда
қарастырылған ... ... ... ... табиғи-
экологиялық қасиеттері ерекшеліктерін жаңжақты ескеру негізінде шешуді
қажет етеді. ... ... ... ... Қазақстанның
геоэкологиялық аудандастыру схемасында 8 физикалық-географиялық аймақтар
бөлінген,олар 47 геоэкологиялық провинцияладан түрады.
Ә д е б и е т т е ... ... ... характеристика. /монография/. Изд-
во Академии наук СССР.1950.
2.Берг Л.С. Географические зоны Советского Союза.т.1-2.М.1952.
3.Казахстан. Природные условия и естественные ресурсы ... ... И.П. ... Изд-во Наука./ монография/.М.1969.
4. «Физико-географическое районирование СССР». Москва,Изд-во МГУ. 1960.
5.Берг Л.С. Опыт деления Сибири и Туркестана на ландшафтные и
морфологические ... ... ... ... Казахстана» Алматы, 1968
7.Джаналиева К.М.,Т.И. Будникова ,Е.Н. Вилесов и др. ... ... ... ... ... географиясы». Оқу құралы.
Алматы,ҚазмемҚызПи, 2004
9.Рельеф Казахстана. /Пояснительная записка к геоморфологической карте
Казахской ССР масштаба 1:10500 000./ часть 1-2.А. Ғылым.1991.
10. ... ...... ... ... ... В.И. Физико-географическое районирование.М.Просвещение.1983
12.Исаченко А.Г. Основы ландшафтоведения и физико-географическое
районирование:М.Высшая ... ... ... .
14.Федина А.Е. Физико-географическое районирование.М.1973.
15. Ә.Бейсенова «Қазақстан ... ... және ... ... ... Алматы, «Рауан», 1990 ж.
16. Ф.Н. Мильков Ландшафтная география и вопросы практики. М. Изд-во Мысль.
1966.
17.Ф.Н. Мильков Основные проблемы физической географии. ... ... А.В. ... ... ./ ... аспекты
природопользования и охраны природы/.А.Қазақ университеті,2006.
19.Жакупова А.А. Қазақстанның аймақтық геоэкологиясы.А.Қазақ
университеті,2007.
20.Михайлов Н.И. ... ... ... Казахской ССР. Том 1. Природные условия и ресурсы. ГУГ и К ... ... ... ... ... ... ... Казахстана.Масштаб 1:2500000.-А.
КазИМС,1996.
23.Чигаркин А.В. Геоэкологическая / созэкологическая/ карта Казахстана.//
Вестник КазГУ,сер.геогр.,вып.1,1994.
24.Чупахин В.М. Природное районирование Казахстана / для ... ... ... 1970.
25.Эколого-геохимический атлас городов и промышленных центров.А.КазИМС,1996
Қосымшалар
1 Қазақстанның физикалық- географиялық аудандастыру картасы. №1
2 Табиғи зоналар ... ... ... ... ... ... Қазақстанның геожүелерінің экологиялық бұзылу деңгейлері /№ 1 кесте
5 Қазақстанның геоэкологиялық аудандастыру. №2 кесте
6 Қазақстанның геоэкологиялық аудандастыру картасы №3
Кесте ... ... ... ... ... |Экологиялық бұзылу |Табиғи ортаның экологиялық бұзылу ... |
| ... ... | |
|1 ... ... ... ... | 5 |
| | ... қалпына келмейтін өзгерістерге | |
| | ... | |
|2 ... ... компонентерінің көпшілігінің | 4 |
| | ... ... ... | |
| | ... ... | |
|3 ... | ... кейбір компонентерінің | 3 |
| | ... ... ... келеңсіз| |
| | ... ... | |
|4 ... ... ... бөліктерінің | 2 |
| | ... ... ... | |
| | ... ... ... | ... ... ... ... ... | |
| | ... | ... ... ... ... | |
| | ... |зона |таулы ... ... |
| | ... | |
|1 |2 |3 |4 ... | дала | ... ... дала /ауылшаруашылық |
|Шығыс-Еуро| | |жер ... ... | | ... ... дала / ауылшаруашылық |
|жазығы | | |жер ... ... | | | |
|/ Орыс | | | ... | | | |
| ... | ... ... / мал ... |
| | | ... алды ... /мал |
| | | ... өндіру/ |
| |Шөл | ... маңы шөл /мал ... ... |
| | | ... ... | ... ... ... / мал ... ... | ... |–кен өндіру/ ... | | ... ... дала / ... жер |
| | | ... ... Батыс |Орманды | |8.Есіл орманды дала ... жер ... ... | ... ... | | ... маңы дала ... жер |
| | | ... ... |
| | | ... дала ... жер |
| | | ... |
| | | ... маңы ... дала/ ауылшаруашылық |
| | | |жер ... ... |
| | | ... дала / ... жер |
| | | ... |
| | | ... ... дала / ... |
| | | |жер ... |
| | | ... дала ... жер |
| | | ... рекреациялық/. |
| | | ... ... дала / ... |
| | | |жер ... |
| | дала | ... ... ... ауылшаруашылық жер |
| | | ... |
| | | |17. ... ... дала / мал |
| | | ... ... | ... ... /мал ... |
|а /Қазақ | | ... ... / мал ... | | ... кен ... ... | | ... ... / мал ... |
| | | ... шөлейт /мал шаруашылығы/ |
| |Шөл | ... маңы шөл / мал |
| | | ... ... |
|Г.Тұран ... | ... ... ... ... мал |
|жазығы | | ... жер ... |
| ... | |24.Оңтүстік –Торғайшөлейт / мал |
| | | ... |
| |Шөл | |25. ... шөл / мал ... мұнай|
| | | ... |
| | | ... шөл / мал ... |
| | | ... Арал маңы шөл /мал |
| | | ... |
| | | ... шөл / мал ... |
| | | ... шөл / мал шаруашылығы- |
| | | ... |
| | | |30. ... ... Ала көл шөл / мал |
| | | ... жер ... |
| | | ... Сырдария шөл / мал шаруашылығы |
| | | ... ... |
| | | ... маңы шөл / ауылшаруашылық |
| | | ... ... |
| | | ... ... шөл /мал |
| | | ... ... | |II.Алтай |34. Батыс Алтай / урбаөнеркәсіптік кен ... | | ... |
| | | ... ... ... / рекреациялық |
| | | ... ... ... | ... ... ... / мал шаруашылығы/|
|рбағатай-Ж| | | ... | | | ... | | | ... | | | |
| | ... тауаралық шөлейт / мал |
| | ... |
| | | ... ... / мал ... |
| | | ... |
| | | ... ... / мал ... |
| | | ... |
| | | ... ... ... мал ... |
| | ... ... ... ... / мал ... | | ... |
| | | ... таулы / мал шаруашылығы |
| | | ... ... ... ... / мал ... ... таулы | |к ... ... шөл /мал ... ... ... | ... ... |
| | | ... сырты таулы |
| | | ... |
| | | ... ... ... / мал |
| | | ... рекреациялық/ |
| | | ... ... / мал ... кен |
| | | ... |
| | ... ... ... / мал ... |
| | ... ... ... ... ... қабық
Жердің геосфералары
Литосфера
Атмосфера
Гидро
сфера
Педо
сфера
/топырақ/
Био
сфера
Антропосфера
/Техносфера/
Э к о с ф е р ... ... ... зона ... ... ... аудан
Геоэкологиялық анклав
Геоэкологиялық аудан
Геоэкологиялық провинция /облыс/
Геоэкологиялық зона бөлігі
Геоэкологиялық зона
Геоэкологиялық айиақ
Э к о с ф е р а
Антропосфера
/Техносфера/
Био
сфера
Педо
сфера
/топырақ/
Гидро
сфера
Атмосфера
Литосфера
Жердің геосфералары
Географиялық қабық
Географиялық қабықтың ... ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алакөл аумағының геоэкологиялық картасын құру73 бет
Алматы қаласына физикалық-географиялық сипаттама58 бет
Геоэкология пәнін оқытудың мақсаты мен міндеттері12 бет
Жамбыл облысының геоэкологиялық аудандастыруы80 бет
Маңғыстау өңірі табиғат компоненттеріне физикалық-географиялық сипаттамасы66 бет
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайы46 бет
Туристік рекреациялық ресурстар60 бет
Қызылорда қаласының табиғи – экологиялық жағдайлары63 бет
MapInfo бағдарламасындағы ГАЖ технологиясын пайдаланып дифференцияцияланған ландшафтық карталарын жасау әдістері (Алатау аумағында)30 бет
XVI-XIX ғасырларда Қазақстан аумағын физикалық-географиялық тұрғыдан зерттеу11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь